চতুত্থজ্ঝানকথাৰণ্ণনা
৮৭. ইদানি নিব্বত্তিতৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘অযং পন ৰিসেসো’’তি ৰত্ৰা ‘‘যস্মা’’তিআদিমাহ. আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো ন হোতি, অনিট্ঠে ঠানে পদন্তরসঙ্গহিতস্স আসেৰনপচ্চযত্তাভাৰতো. অদুক্খমসুখায ৰেদনায উপ্পজ্জিতব্বং সাতিসযং সুখৰিরাগভাৰনাভাৰতো. তানীতি অপ্পনাৰীথিযং জৰনানি সন্ধাযাহ.
৮৮. ‘‘পুব্বেৰা’’তি ৰুত্তত্তা কদা পন তেসং পহানং হোতীতি চোদনাযং আহ ‘‘চতুন্নং ঝানানং উপচারক্খণে’’তি. এৰং ৰেদিতব্বন্তি সম্বন্ধো. পহানক্কমো নাম পহাযকধম্মানং উপ্পত্তিপটিপাটি. তেন পন ৰুচ্চমানে ‘‘দুক্খং দোমনস্সং সুখং সোমনস্স’’ন্তি ৰত্তব্বং সিযা. কস্মা ইতো অঞ্ঞথা ৰচনন্তি আহ ‘‘ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে’’তিআদি. অথ কস্মা ঝানেস্ৰেৰ নিরোধো ৰুত্তোতি সম্বন্ধো.
কত্থ চুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযন্তি অত্তনো পচ্চযেহি উপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং. কত্থ চ অপরিসেসং নিরুজ্ঝতীতি নিরোধট্ঠানং পুচ্ছতি. তেন ‘‘কত্থা’’তি পুচ্ছাযং, ‘‘এত্থা’’তি ৰিস্সজ্জনেপি হেতুম্হি ভুম্মৰচনং দট্ঠব্বং. ঝানানুভাৰনিমিত্তং হি অনুপ্পজ্জন্তং ‘‘দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং. অতিসযনিরোধো সুট্ঠু পহানং উজুপটিপক্খেন ৰূপসমো.
নানাৰজ্জনেতি যেন আৰজ্জনেন অপ্পনাৰীথি, ততো ভিন্নাৰজ্জনে, অনেকাৰজ্জনে ৰা. অপ্পনাৰীথিযঞ্হি উপচারো একাৰজ্জনো, ইতরো অনেকাৰজ্জনো অনেকক্খত্তুং পৰত্তনতো. ৰিসমনিসজ্জায উপ্পন্নকিলমথো ৰিসমাসনুপতাপো. পীতিফরণেনাতি পীতিযা ফরণরসত্তা, পীতিসমুট্ঠানানং ৰা পণীতরূপানং কাযস্স ব্যাপনতো ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সব্বো কাযো সুখোক্কন্তো হোতী’’তি. ৰিতক্কৰিচারপচ্চযেপীতি পি-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, সো ‘‘পহীনস্সা’’তি এত্থ আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বো ‘‘পহীনস্সাপি দোমনস্সিন্দ্রিযস্সা’’তি. এতং দোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্স ময্হং অতিচিরং ৰিতক্কযতো ৰিচারযতো কাযোপি কিলমিচিত্তম্পি উহঞ্ঞী’’তি ৰচনতো কাযচিত্তখেদানং ৰিতক্কৰিচারপ্পচ্চযতা ৰেদিতব্বা. ‘‘ৰিতক্কৰিচারভাৰে উপ্পজ্জতি দোমনস্সিন্দ্রিয’’ন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থস্স সিযা উপ্পত্তীতি তত্থ দুতিযজ্ঝানূপচারে অস্স দোমনস্সস্স উপ্পত্তি ভৰেয্য.
এত্থ চ যদেকে ‘‘তত্থস্স সিযা উপ্পত্তী’’তি ৰদন্তেন ঝানলাভীনম্পি দোমনুস্সুপ্পত্তি অত্থীতি দস্সিতং হোতি. তেন চ অনীৰরণসভাৰো লোভো ৰিয দোসোপি অত্থীতি দীপেতি. ন হি দোসেন ৰিনা দোমনস্সং পৰত্ততি. ন চেত্থ পট্ঠানপাল়িযা ৰিরোধো চিন্তেতব্বো. যস্মা তত্থ পরিহীনং ঝানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানং দোমনস্সং দস্সিতং, অপরিহীনজ্ঝানমারম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জমানস্স দোমনস্সস্স অসম্ভৰতো. ঝানলাভীনং সব্বসো দোমনস্সং নুপ্পজ্জতীতি চ ন সক্কা ৰত্তুং, অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো অপি তস্স উপ্পন্নত্তা. ন হেৰ খো সো পহীনজ্ঝানো অহোসীতি ৰদন্তি, তং অযুত্তং অনীৰরণসভাৰস্স দোসস্স অভাৰতো. যদি সিযা, রূপারূপাৰচরসত্তানম্পি উপ্পজ্জেয্য, ন চ উপ্পজ্জতি. তথা হি ‘‘অরূপে কামচ্ছন্দনীৰরণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণ’’ন্তিআদীসু ব্যাপাদকুক্কুচ্চনীৰরণানি অনুদ্ধটানি. ন চেত্থ নীৰরণত্তা পরিহারো, কামচ্ছন্দাদীনম্পি অনীৰরণানংযেৰ নীৰরণসদিসতায নীৰরণপরিযাযস্স ৰুত্তত্তা. যং পন ৰুত্তং ‘‘অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো অপি তস্স উপ্পন্নত্তা’’তি, তম্পি অকারণং উপ্পজ্জমানেন চ দোমনস্সেন ঝানতো পরিহাযনতো. লহুকেন পন পচ্চযেন পরিহীনং তাদিসা অপ্পকসিরেনেৰ পটিপাকতিকং করোন্তীতি দট্ঠব্বং. ‘‘তত্থস্স সিযা উপ্পত্তী’’তি ইদং পন পরিকপ্পৰচনং উপচারক্খণে দোমনস্সস্স অপ্পহীনভাৰদস্সনত্থং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘ন ত্ৰেৰ অন্তোঅপ্পনায’’ন্তি. যদি পন তদা দোমনস্সং উপ্পজ্জেয্য, পঠমজ্ঝানম্পিস্স পরিহীনমেৰাতি দট্ঠব্বং. পহীনম্পি সোমনস্সিন্দ্রিযং পীতি ৰিয ন দূরেতি কত্ৰা ‘‘আসন্নত্তা’’তি ৰুত্তং. নানাৰজ্জনূপচারে পহীনম্পি পহানঙ্গং পটিপক্খেন অৰিহতত্তা অন্তরন্তরা উপ্পজ্জেয্য ৰাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অপ্পনাপ্পত্তাযা’’তিআদিমাহ. তাদিসায আসেৰনায ইচ্ছিতব্বত্তা যথা মগ্গৰীথিতো পুব্বে দ্ৰে তযো জৰনৰারা সদিসানুপস্সনাৰ পৰত্তন্তি, এৰমিধাপি অপ্পনাৰারতো পুব্বে দ্ৰে তযো জৰনৰারা উপেক্খাসহগতাৰ পৰত্তন্তীতি ৰদন্তি.
সমাহটাতি সমানীতা, সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তাতি অত্থো. সুখদুক্খানি ৰিয অনোল়ারিকত্তা অৰিভূততায সুখুমা. ততো এৰ অনুমিনিতব্বসভাৰত্তা দুৰিঞ্ঞেয্যা. দুট্ঠস্সাতি দুট্ঠপযোগস্স, দুদ্দম্মস্সাতি অত্থো. সক্কা হোতি এসা গাহযিতুং অঞ্ঞাপোহননযেনাতি অধিপ্পাযো.
অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযাতি ইদমেৰ চতুত্থজ্ঝানং দট্ঠব্বং. পচ্চযদস্সনত্থন্তি অধিগমস্স উপাযভূতপচ্চযদস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘দুক্খপ্পহানাদযো হি তস্সা পচ্চযা’’তি. দুক্খপ্পহানাদযোতি চ সোপচারা পঠমজ্ঝানাদযোৰেত্থ অধিপ্পেতা.
পহীনাতি ৰুত্তা ‘‘পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা’’তি. এতাতি সুখাদযো ৰেদনা.
সোমনস্সং রাগস্স পচ্চযো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘সুখায খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনায রাগানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). দোমনস্সং দোসস্স পচ্চযো. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘দুক্খায খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি. সুখাদিঘাতেনাতি সুখাদীনং পহানেন. অস্স ঝানস্স.
ন দুক্খন্তি অদুক্খং, দুক্খৰিধুরং. যস্মা তত্থ দুক্খং নত্থি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দুক্খাভাৰেনা’’তি. অসুখন্তি এত্থপি এসেৰ নযো. এতেনাতি দুক্খসুখপটিক্খেপৰচনেন. ‘‘পটিপক্খভূত’’ন্তি ইদং ইধ ততিযৰেদনায দুক্খাদীনং সমতিক্কমৰসেন পত্তব্বত্তা ৰুত্তং, ন কুসলাকুসলানং ৰিয উজুৰিপচ্চনীকতায. ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতস্স মজ্ঝত্তারম্মণস্স, ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতং ৰা মজ্ঝত্তাকারেন অনুভৰনলক্খণা ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতানুভৰনলক্খণা. ততো এৰ মজ্ঝত্তরসা. অৰিভূতপচ্চুপট্ঠানাতি সুখদুক্খানি ৰিয ন ৰিভূতাকারা, পিট্ঠিপাসাণে মিগগতমগ্গো ৰিয তেহি অনুমাতব্বা অৰিভূতাকারোপট্ঠানা. সুখনিরোধো নাম ইধ চতুত্থজ্ঝানূপচারো, সো পদট্ঠানং এতিস্সাতি সুখনিরোধপদট্ঠানা.
৮৯. ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধি’’ন্তি পুরিমপদে উত্তরপদলোপেনেতং সমাসপদন্তি আহ ‘‘উপেক্খায জনিতসতিপারিসুদ্ধি’’ন্তি. সব্বপচ্চনীকধম্মপরিসুদ্ধায পচ্চনীকসমনেপি অব্যাৰটায পারিসুদ্ধিউপেক্খায ৰত্তমানায চতুত্থজ্ঝানে সতি সম্পহংসনপঞ্ঞা ৰিয সুপরিসুদ্ধা, সুৰিসদা চ হোতীতি আহ ‘‘যা চ তস্সা সতিযা পারিসুদ্ধি, সা উপেক্খায কতা, ন অঞ্ঞেনা’’তি. যদি তত্রমজ্ঝত্ততা ইধ ‘‘উপেক্খা’’তি অধিপ্পেতা, কথং সতিযেৰ ‘‘পরিসুদ্ধা’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি.
এৰম্পি কস্মা অযমেৰ সতি ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধী’’তি ৰুত্তাতি অনুযোগং সন্ধায ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ হেট্ঠা তীসু ঝানেসু ৰিজ্জমানাযপি তত্রমজ্ঝত্ততায পচ্চনীকাভিভৰতো, সহাযপচ্চযৰেকল্লতো চ অপারিসুদ্ধি, তথা তংসম্পযুত্তানং. তদভাৰতো ইধ পারিসুদ্ধীতি ইমমত্থং রূপকৰসেন দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. সূরিযপ্পভাভিভৰাতি সূরিযপ্পভায অভিভুয্যমানত্তা. অতিক্খতায চন্দলেখা ৰিয রত্তিপি সোম্মসভাৰা সভাগায রত্তিযমেৰ চ চন্দলেখা সমুজ্জলতীতি সা তস্সা সভাগাতি দস্সেন্তো ‘‘সোম্মভাৰেন চ অত্তনো উপকারকত্তেন ৰা সভাগায রত্তিযা’’তি আহ.
‘‘একৰীথিয’’ন্তি ইদং তত্থ সোমনস্সস্স একংসেন অভাৰতো ৰুত্তং, ন ততো পুরিমতরেসু একংসেন ভাৰতো. যথা পন ৰিতক্কাদযো দুতিযাদিজ্ঝানক্খণেযেৰ পহীযন্তি, ন তেসং একৰীথিযং পুরিমজৰনেসু, ন এৰমেতন্তি দস্সেতুং ৰুত্তং. চতুক্কজ্ঝানেতি চতুক্কনযৰসেন নিব্বত্তিতজ্ঝানচতুক্কে.