৪. পথৰীকসিণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫১. ফাসু হোতীতি আৰাসসপ্পাযাদিলাভেন মনসিকারফাসুতা ভাৰনানুকূলতা হোতি. পরিসোধেন্তেনাতি তেসং তেসং গণ্ঠিট্ঠানানং ছিন্দনৰসেন ৰিসোধেন্তেন. অকিলমন্তোযেৰাতি অকিলন্তকাযো এৰ. সতি হি কাযকিলমথে সিযা কম্মট্ঠানমনসিকারস্স অন্তরাযোতি অধিপ্পাযো. গণ্ঠিট্ঠানন্তি অত্থতো, অধিপ্পাযতো চ দুব্বিনিৰেধতায গণ্ঠিভূতং ঠানং. ছিন্দিত্ৰাতি যাথাৰতো অত্থস্স, অধিপ্পাযস্স চ ৰিভাৰনেন ছিন্দিত্ৰা, ৰিভূতং সুপাকটং কত্ৰাতি অধিপ্পাযো. সুৰিসুদ্ধন্তি সুট্ঠু ৰিসুদ্ধং, নিগুম্বং নিজ্জটন্তি অত্থো.

অননুরূপৰিহারৰণ্ণনা

৫২. অঞ্ঞতরেনাতি অঞ্ঞতরেনাপি, পগেৰ অনেকেহীতি অধিপ্পাযো. মহন্তভাৰো মহত্তং. তথা সেসেসু. সোণ্ডৰা সোণ্ডী. তথা পণ্ণন্তিআদীসু. বোধিঅঙ্গণাদীসু কাতব্বং ইধ ‘‘ৰত্ত’’ন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘পানীযঘটং ৰা রিত্ত’’ন্তি. নিট্ঠিতাযাতি পৰিট্ঠপৰিট্ঠানং দানেন পরিক্খীণায. জিণ্ণৰিহারেপি যত্র ভিক্খূ এৰং ৰদন্তি ‘‘আযস্মা, যথাসুখং সমণধম্মং করোতু, মযং পটিজগ্গিস্সামা’’তি. এৰরূপে ৰিহাতব্বন্তি অযম্পি নযো লব্ভতি, ৰুত্তনযত্তা পন ন ৰুত্তো.

মহাপথৰিহারেতি মহাপথসমীপে ৰিহারে. ভাজনদারুদোণিকাদীনীতি রজনভাজনানি, রজনত্থায দারু, দারুমযদোণিকা, রজনপচনট্ঠানং, ধোৰনফলকন্তি এৰমাদীনি. সাকহারিকাতি সাকহারিনিযো ইত্থিযো. ৰিসভাগসদ্দো কামগুণূপসংহিতো গীতসদ্দোতি ৰদন্তি, কেৰলোপি ইত্থিসদ্দো ৰিসভাগসদ্দো এৰ. তত্রাতি পুপ্ফৰন্তে ৰিহারে. তাদিসোযেৰাতি ‘‘তত্থস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা’’তিআদিনা যাদিসো পণ্ণৰন্তে ৰিহারে উপদ্দৰো ৰুত্তো, তাদিসোযেৰ. ‘‘পুপ্ফহারিকাযো পুপ্ফং ওচিনন্তিযো’’তি পন ৰত্তব্বং. অযমিধ ৰিসেসো.

পত্থনীযেতি তত্থ ৰসন্তেসু সম্ভাৰনাৰসেন উপসঙ্কমনাদিনা পত্থেতব্বে. তেনাহ ‘‘লেণসম্মতে’’তি. দক্খিণাগিরীতি মগধৰিসযে দক্খিণাগিরীতি ৰদন্তি.

ৰিসভাগারম্মণানি ইট্ঠানি, অনিট্ঠানি চ. অনিট্ঠানং হি দস্সনত্থং ‘‘ঘটেহি নিঘংসন্তিযো’’তিআদি ৰুত্তং. দব্বূপকরণযোগ্গা রুক্খা দব্বূপকরণরুক্খা.

যো পন ৰিহারো. খলন্তি ধঞ্ঞকরণট্ঠানং. গাৰো রুন্ধন্তি ‘‘সস্সং খাদিংসূ’’তি. উদকৰারন্তি কেদারেসু সস্সানং দাতব্বউদকৰারং. অযম্পীতি মহাসঙ্ঘভোগোপি ৰিহারো. ৰারিযমানা কম্মট্ঠানিকেন ভিক্খুনা.

সমুদ্দসামুদ্দিকনদীনিস্সিতং উদকপট্টনং. মহানগরানং আযদ্ৰারভূতং অটৰিমুখাদিনিস্সিতং থলপট্টনং. অপ্পসন্না হোন্তি. তেনস্স তত্থ ফাসুৰিহারো ন হোতীতি অধিপ্পাযো. মঞ্ঞমানা রাজমনুস্সা.

সমোসরণেনাতি ইতো চিতো সঞ্চরণেন. পপাতেতি পপাতসীসে ঠত্ৰা গাযি ‘‘গীতসদ্দেন ইধাগতং পপাতে পাতেত্ৰা খাদিস্সামী’’তি. ৰেগেন গহেত্ৰাতি ৰেগেনাগন্ত্ৰা ‘‘কুহিং যাসী’’তি খন্ধে গহেত্ৰা.

যত্থাতি যস্মিং ৰিহারে, ৰিহারসামন্তা ৰা ন সক্কা হোতি কল্যাণমিত্তং লদ্ধুং, তত্থ ৰিহারে সো অলাভো মহাদোসোতি যোজনা.

পন্থনিন্তি পন্থে নীতো পৰত্তিতোতি পন্থনী, মগ্গনিস্সিতো ৰিহারো. তং পন্থনিং. সোণ্ডিন্তি সোণ্ডিসহিতো ৰিহারো সোণ্ডী, তং সোণ্ডিং. তথা পণ্ণন্তিআদীসু. নগরনিস্সিতং নগরন্তি ৰুত্তং উত্তরপদলোপেন যথা ‘‘ভীমসেনো ভীমো’’তি. দারুনাতি দারুনিস্সিতেন সহ. ৰিসভাগেনাতি যো ৰিসভাগেহি ৰুসীযতি, ৰিসভাগানং ৰা নিৰাসো, সো ৰিহারো ৰিসভাগো. তেন ৰিসভাগেন সদ্ধিং. পচ্চন্তনিস্সিতঞ্চ সীমানিস্সিতঞ্চ অসপ্পাযঞ্চ পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং. যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি, তম্পীতি সব্বত্থ ঠান-সদ্দাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো. ইতি ৰিঞ্ঞাযাতি ‘‘ভাৰনায অননুরূপানী’’তি এৰং ৰিজানিত্ৰা.

অনুরূপৰিহারৰণ্ণনা

৫৩. অযং অনুরূপো নামাতি অযং ৰিহারো ভাৰনায অনুরূপো নাম. নাতিদূরন্তি গোচরট্ঠানতো অড্ঢগাৰুততো ওরভাগতায ন অতিদূরং. নাচ্চাসন্নন্তি পচ্ছিমেন পমাণেন গোচরট্ঠানতো পঞ্চধনুসতিকতায ন অতিআসন্নং. তায চ পন নাতিদূরনাচ্চাসন্নতায, গোচরট্ঠানং পরিস্সযাদিরহিতমগ্গতায চ গমনস্স চ আগমনস্স চ যুত্তরূপত্তা গমনাগমনসম্পন্নং. দিৰসভাগে মহাজনসংকিণ্ণতাভাৰেন দিৰা অপ্পাকিণ্ণং. অভাৰত্থো হি অযং অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পিচ্ছো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৬) ৰিয. রত্তিযং জনালাপসদ্দাভাৰেন রত্তিং অপ্পসদ্দং. সব্বদাপি জনসন্নিপাতনিগ্ঘোসাভাৰেন অপ্পনিগ্ঘোসং. অপ্পকসিরেনাতি অকসিরেন সুখেনেৰ. সীলাদিগুণানং থিরভাৰপ্পত্তিযা থেরা. সুত্তগেয্যাদি বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. ৰাচুগ্গতকরণেন, সম্মদেৰ গরূনং সন্তিকে আগমিতভাৰেন চ আগতো পরিযত্তিধম্মসঙ্খাতো আগমো এতেসন্তি আগতাগমা. সুত্তাভিধম্মসঙ্খাতস্স ধম্মস্স ধারণেন ধম্মধরা. ৰিনযস্স ধারণেন ৰিনযধরা. তেসংযেৰ ধম্মৰিনযানং মাতিকায ধারণেন মাতিকাধরা. তত্থ তত্থ ধম্মপরিপুচ্ছায পরিপুচ্ছতি. অত্থপরিপুচ্ছায পরিপঞ্হতি ৰীমংসতি ৰিচারেতি. ইদং, ভন্তে, কথং ইমস্স কো অত্থোতি পরিপুচ্ছনপরিপঞ্হাকারদস্সনং. অৰিৰটঞ্চেৰ পাল়িযা অত্থং পদেসন্তরপাল়িদস্সনেন আগমতো ৰিৰরন্তি. অনুত্তানীকতঞ্চ যুত্তিৰিভাৰনেন উত্তানীকরোন্তি. কঙ্খট্ঠানিযেসু ধম্মেসু সংসযুপ্পত্তিযা হেতুতায গণ্ঠিট্ঠানভূতেসু পাল়িপদেসেসু যাথাৰতো ৰিনিচ্ছযদানেন কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এত্থ চ ‘‘নাতিদূরং, নাচ্চাসন্নং, গমনাগমনসম্পন্ন’’ন্তি একং অঙ্গং, ‘‘দিৰা অপ্পাকিণ্ণং, রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোস’’ন্তি একং, ‘‘অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্স’’ন্তি একং, ‘‘তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স…পে… পরিক্খারা’’তি একং, ‘‘তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা…পে… কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তী’’তি একং. এৰং পঞ্চ অঙ্গানি ৰেদিতব্বানি.

খুদ্দকপলিবোধৰণ্ণনা

৫৪. খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদে পযোজনং পরতো আগমিস্সতি. অগ্গল়অনুৰাতপরিভণ্ডদানাদিনা দল়্হীকম্মং ৰা. তন্তচ্ছেদাদীসু তুন্নকম্মং ৰা কাতব্বং.

ভাৰনাৰিধানৰণ্ণনা

৫৫. সব্বকম্মট্ঠানৰসেনাতি অনুক্কমেন নিদ্দিসিযমানস্স চত্তালীসৰিধস্স সব্বস্স কম্মট্ঠানস্স ৰসেন. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তেনাতি পিণ্ডপাতপরিভোগতো পটিনিৰত্তেন, পিণ্ডপাতভুত্তাৰিনা ওনীতপত্তপাণিনাতি অত্থো. ভত্তসম্মদং পটিৰিনোদেত্ৰাতি ভোজননিমিত্তং পরিস্সমং ৰিনোদেত্ৰা. আহারে হি আসযং পৰিট্ঠমত্তে তস্স আগন্তুকতায যেভুয্যেন সিযা সরীরস্স কোচি পরিস্সমো, তং ৰূপসমেত্ৰা. তস্মিং হি অৰূপসন্তে সরীরখেদেন চিত্তং একগ্গতং ন লভেয্যাতি. পৰিৰিত্তেতি জনৰিৰিত্তে. সুখনিসিন্নেনাতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায নিসজ্জায সুখনিসিন্নেন. ৰুত্তঞ্হেতন্তি যং ‘‘কতায ৰা’’তিআদিনা পথৰিযা নিমিত্তগ্গহণং ইধ ৰুচ্চতি, ৰুত্তং হেতং পোরাণট্ঠকথাযং.

ইদানি তং অট্ঠকথাপাল়িং দস্সেন্তো ‘‘পথৰীকসিণং উগ্গণ্হন্তো’’তিআদিমাহ. তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – পথৰীকসিণং উগ্গণ্হন্তোতি উগ্গহনিমিত্তভাৰেন পথৰীকসিণং গণ্হন্তো আদিযন্তো, উগ্গহনিমিত্তভূতং পথৰীকসিণং উপ্পাদেন্তোতি অত্থো. উপ্পাদনঞ্চেত্থ তথানিমিত্তস্স উপট্ঠাপনং দট্ঠব্বং. পথৰিযন্তি ৰক্খমানৰিসেসে পথৰীমণ্ডলে. নিমিত্তং গণ্হাতীতি তত্থ চক্খুনা আদাসতলে মুখনিমিত্তং ৰিয ভাৰনাঞাণেন ৰক্খমানৰিসেসং পথৰীনিমিত্তং গণ্হাতি. ‘‘পথৰিয’’ন্তি ৰত্ৰাপি মণ্ডলাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো. কতেতি ৰক্খমানৰিধিনা অভিসঙ্খতেতি অত্থো. ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো. অকতেতি পাকতিকে খলমণ্ডলাদিকে পথৰীমণ্ডলে. সান্তকেতি সঅন্তকে এৰ, সপরিচ্ছেদে এৰাতি অত্থো. সাৰধারণঞ্হেতং ৰচনং. তথা হি তেন নিৰত্তিতং দস্সেতুং ‘‘নো অনন্তকে’’তি ৰুত্তং. সকোটিযেতিআদীনিপি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. সুপ্পমত্তে ৰাতিআদীসু সুপ্পসরাৰানি সমপ্পমাণানি ইচ্ছিতানি. কেচি পন ৰদন্তি ‘‘সরাৰমত্তং ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলং হোতি, সুপ্পমত্তং ততো অধিকপ্পমাণন্তি. কিত্তিমং কসিণমণ্ডলং হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন সরাৰমত্তং, উপরিমপরিচ্ছেদেন সুপ্পমত্তং, ন ততো অধো, উদ্ধং ৰাতি পরিত্তপ্পমাণভেদসঙ্গণ্হনত্থং ‘সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা’তি ৰুত্ত’’ন্তি. যথাউপট্ঠিতে আরম্মণে একঙ্গুলমত্তম্পি ৰড্ঢিতং অপ্পমাণমেৰাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. কেচি পন ‘‘ছত্তমত্তম্পি কসিণমণ্ডলং কাতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি.

সো তং নিমিত্তং সুগ্গহিতং করোতীতি সো যোগাৰচরো তং পথৰীমণ্ডলং সুগ্গহিতং নিমিত্তং করোতি. যদা চক্খুং উম্মীলেত্ৰা ওলোকেত্ৰা তত্থ নিমিত্তং গহেত্ৰা নিম্মীলেত্ৰা আৰজ্জেন্তস্স উম্মীলেত্ৰা ওলোকিতক্খণে ৰিয উপট্ঠাতি, তদা সুগ্গহিতং করোতি নাম. অথেত্থ সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা অবহিগতেন মানসেন পুনপ্পুনং সল্লক্খেন্তো সূপধারিতং উপধারেতি নাম. এৰং উপধারিতং পন নং পুনপ্পুনং আৰজ্জেন্তো মনসি করোন্তো তমেৰারব্ভ আসেৰনং ভাৰনং বহুলং পৰত্তেন্তো সুৰৰত্থিতং ৰৰত্থপেতি নাম. তস্মিং আরম্মণেতি এৰং সুগ্গহিতকরণাদিনা সম্মদেৰ উপট্ঠিতে তস্মিং পথৰীকসিণসঞ্ঞিতে আরম্মণে. চিত্তং উপনিবন্ধতীতি অত্তনো চিত্তং উপচারজ্ঝানং উপনেত্ৰা নিবন্ধতি অঞ্ঞারম্মণতো ৰিনিৰত্তং করোতি. অদ্ধা ইমাযাতিআদি আনিসংসদস্সাৰিতাদস্সনং.

ইদানি যথাদস্সিতস্স অট্ঠকথাপাঠস্স অত্থপ্পকাসনেন সদ্ধিং ভাৰনাৰিধিং ৰিভাৰেতুকামো অকতে তাৰ নিমিত্তগ্গহণং দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যেন অতীতভৰেপী’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তস্মিং অট্ঠকথাপাঠে. চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানীতি চতুক্কপঞ্চকনযৰসেন ৰদতি. পুঞ্ঞৰতোতি ভাৰনামযপুঞ্ঞৰতো. উপনিস্সযসম্পন্নস্সাতি তাদিসেনেৰ উপনিস্সযেন সমন্নাগতস্স. খলমণ্ডলেতি মণ্ডলাকারে ধঞ্ঞকরণট্ঠানে. তংঠানপ্পমাণমেৰাতি ওলোকিতট্ঠানপ্পমাণমেৰ.

অৰিরাধেত্ৰাতি অৰিরজ্ঝিত্ৰা ৰুত্তৰিধিনা এৰ. নীলপীতলোহিতওদাতসম্ভেদৰসেনাতি নীলাদিৰণ্ণাহি মত্তিকাহি পচ্চেকং, একজ্ঝঞ্চ সংসগ্গৰসেন. গঙ্গাৰহেতি গঙ্গাসোতে. সীহল়দীপে কির রাৰণগঙ্গা নাম নদী, তস্সা সোতেন ছিন্নতটট্ঠানে মত্তিকা অরুণৰণ্ণা. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘গঙ্গাৰহে মত্তিকাসদিসায অরুণৰণ্ণাযা’’তি. অরুণৰণ্ণায অরুণনিভায, অরুণপ্পভাৰণ্ণাযাতি অত্থো.

এৰং কসিণদোসে দস্সেত্ৰা ইদানি কসিণকরণাদিকে সেসাকারে দস্সেতুং ‘‘তঞ্চ খো’’তিআদি ৰুত্তং. সংহারিমন্তি সংহরিতব্বং গহেত্ৰা চরণযোগ্গং. তত্রট্ঠকন্তি যত্র কতং, তত্থেৰ তিট্ঠনকং. ৰুত্তপ্পমাণন্তি ‘‘সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা’’তি ৰুত্তপ্পমাণং. ৰট্টন্তি মণ্ডলসণ্ঠানং. পরিকম্মকালেতি নিমিত্তুগ্গহণায ভাৰনাকালে. এতদেৰাতি যং ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলৰিত্থারং, এতদেৰ পমাণং সন্ধায ‘‘সুপ্পমত্তং ৰা সরাৰমত্তং ৰা’’তি ৰুত্তং. সুপ্পং হি নাতিমহন্তং, সরাৰঞ্চ মহন্তং চাটিপিধানপ্পহোনকন্তি সমপ্পমাণং হোতি.

৫৬. তস্মাতি পরিচ্ছেদত্থায ৰুত্তত্তা. এৰং ৰুত্তপমাণং পরিচ্ছেদন্তি যথাৰুত্তপ্পমাণং ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলৰিত্থারং পরিচ্ছেদং কত্ৰা, এৰং ৰুত্তপ্পমাণং ৰা কসিণমণ্ডলং ৰিসভাগৰণ্ণেন পরিচ্ছেদং কত্ৰা. রুক্খপাণিকাতি কুচন্দনাদিরুক্খপাণিকা অরুণৰণ্ণস্স ৰিসভাগৰণ্ণং সমুট্ঠপেতি. তস্মা তং অগ্গহেত্ৰাতি ৰুত্তং. পকতিরুক্খপাণিকা পন পাসাণপাণিকাগতিকাৰ. নিন্নুন্নতট্ঠানাভাৰেন ভেরীতলসদিসং কত্ৰা. ততো দূরতরেতিআদি যথাৰুত্ততো পদেসতো, পীঠতো চ অঞ্ঞস্মিং আদীনৰদস্সনং. কসিণদোসাতি হত্থপাণিপদাদযো ইধ কসিণদোসা.

ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘অড্ঢতেয্যহত্থন্তরে পদেসে, ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলপাদকে পীঠে’’তি চ ৰুত্তৰিধিনাৰ. কামেসু আদীনৰন্তি ‘‘কামা নামেতে অট্ঠিকঙ্কলূপমা নিরস্সাদট্ঠেন, তিণুক্কূপমা অনুদহনট্ঠেন, অঙ্গারকাসূপমা মহাভিতাপট্ঠেন, সুপিনকূপমা ইত্তরপচ্চুপট্ঠানট্ঠেন, যাচিতকূপমা তাৰকালিকট্ঠেন, রুক্খফলূপমা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনট্ঠেন, অসিসূনূপমা অধিকুট্টনট্ঠেন, সত্তিসূলূপমা ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেন, সপ্পসিরূপমা সপটিভযট্ঠেনা’’তিআদিনা (পাচি. অট্ঠ. ৪১৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৩৪) ‘‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা বহুপাযাসা’’তিআদিনা (পাচি. ৪১৭; ম. নি. ১.২৩৪; ২.৪২) ‘‘কামসুখঞ্চ নামেতং বহুপরিস্সযং, সাসঙ্কং, সভযং, সংকিলিট্ঠং, মীল়্হপরিভোগসদিসং, হীনং, গম্মং, পোথুজ্জনিকং, অনরিযং, অনত্থসংহিত’’ন্তিআদিনা চ অনেকাকারৰোকারং ৰত্থুকামকিলেসকামেসু আদীনৰং দোসং পচ্চৰেক্খিত্ৰা. কামনিস্সরণেতি কামানং নিস্সরণভূতে, তেহি ৰা নিস্সটে. অগ্গমগ্গস্স পাদকভাৰেন সব্বদুক্খসমতিক্কমস্স উপাযভূতে. নেক্খম্মেতি ঝানে. জাতাভিলাসেন সঞ্জাতচ্ছন্দেন. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত ভগৰা অৰিপরীতধম্মদেসনত্তা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো একন্তনিয্যানিকত্তা, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জনতো’’তি এৰং বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণানুস্সরণেন রতনত্তযৰিসযং পীতিপামোজ্জং জনযিত্ৰা. নেক্খম্মং পটিপজ্জতি এতাযাতি নেক্খম্মপটিপদা, সউপচারস্স ঝানস্স, ৰিপস্সনায, মগ্গস্স, নিব্বানস্স চ অধিগমকারণন্তি অত্থো. পুব্বে পন পঠমজ্ঝানমেৰ নেক্খম্মন্তি ৰুত্তত্তা ৰুত্তাৰসেসা সব্বেপি নেক্খম্মধম্মা. যথাহ –

‘‘পব্বজ্জা পঠমং ঝানং, নিব্বানং চ ৰিপস্সনা;

সব্বেপি কুসলা ধম্মা, ‘নেক্খম্ম’ন্তি পৰুচ্চরে’’তি. (ইতিৰু. অট্ঠ. ১০৯);

পৰিৰেকসুখরসস্সাতি চিত্তৰিৰেকাদিৰিৰেকজস্স সুখরসস্স. এৰমেতেহি পঞ্চহি পদেহি ‘‘আনিসংসদস্সাৰী’’তিআদীনং পদানং অত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. সমেন আকারেনাতি অতিউম্মীলনঅতিমন্দালোচনানি ৰজ্জেত্ৰা নাতিউম্মীলননাতিমন্দালোচনসঙ্খাতেন সমেন আলোচনাকারেন. নিমিত্তং গণ্হন্তেনাতি পথৰীকসিণে চক্খুনা গহিতনিমিত্তং মনসা গণ্হন্তেন. ভাৰেতব্বন্তি তথাপৰত্তং নিমিত্তগ্গহণং ৰড্ঢেতব্বং আসেৰিতব্বং বহুলীকাতব্বং.

চক্খু কিলমতি অতিসুখুমং, অতিভাসুরঞ্চ রূপগতং উপনিজ্ঝাযতো ৰিয. অতিৰিভূতং হোতি অত্তনো সভাৰাৰিভাৰতো. তথা চ ৰণ্ণতো ৰা লক্খণতো ৰা উপতিট্ঠেয্য. তেন ৰুত্তং ‘‘তেনস্স নিমিত্তং নুপ্পজ্জতী’’তি. অৰিভূতং হোতি গজনিম্মীলনেন পেক্খন্তস্স রূপগতং ৰিয. চিত্তঞ্চ লীনং হোতি দস্সনে মন্দব্যাপারতায কোসজ্জপাততো. তেনাহ ‘‘এৰম্পি নিমিত্তং নুপ্পজ্জতী’’তি. আদাসতলে মুখনিমিত্তদস্সিনা ৰিযাতি যথা আদাসতলে মুখনিমিত্তদস্সী পুরিসো ন তত্থ অতিগাল়্হং উম্মীলতি, নাপি অতিমন্দং, ন আদাসতলস্স ৰণ্ণং পচ্চৰেক্খতি, নাপি লক্খণং মনসি করোতি. অথ খো সমেন আকারেন ওলোকেন্তো অত্তনো মুখনিমিত্তমেৰ পস্সতি, এৰমেৰ অযম্পি পথৰীকসিণং সমেন আকারেন ওলোকেন্তো নিমিত্তগ্গহণপ্পসুতোযেৰ হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘সমেন আকারেনা’’তিআদি. ন ৰণ্ণো পচ্চৰেক্খিতব্বোতি যো তত্থ পথৰীকসিণে অরুণৰণ্ণো, সো ন চিন্তেতব্বো. চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পন গহণং ন সক্কা নিৰারেতুং. তেনেৰেত্থ ‘‘ন ওলোকেতব্বো’’তি অৰত্ৰা পচ্চৰেক্খণগ্গহণং কতং. ন লক্খণং মনসি কাতব্বন্তি যং তত্থ পথৰীধাতুযা থদ্ধলক্খণং, তং ন মনসি কাতব্বং.

দিস্ৰা গহেতব্বত্তা ‘‘ৰণ্ণং অমুঞ্চিত্ৰা’’তি ৰত্ৰাপি ৰণ্ণৰসেনেত্থ আভোগো ন কাতব্বো, সো পন ৰণ্ণো নিস্সযগতিকো কাতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নিস্সযসৰণ্ণং কত্ৰা’’তি. নিস্সযেন সমানাকারসন্নিস্সিতো সো ৰণ্ণো তায পথৰিযা সমানগতিকং কত্ৰা, ৰণ্ণেন সহেৰ ‘‘পথৰী’’তি মনসি কাতব্বন্তি অত্থো. উস্সদৰসেন পণ্ণত্তিধম্মেতি পথৰীধাতুযা উস্সন্নভাৰেন সত্তিতো অধিকভাৰেন সসম্ভারপথৰিযং ‘‘পথৰী’’তি যো লোকৰোহারো, তস্মিং পণ্ণত্তিধম্মে চিত্তং পট্ঠপেত্ৰা ‘‘পথৰী, পথৰী’’তি মনসি কাতব্বং. যদি লোকৰোহারেন পণ্ণত্তিমত্তে চিত্তং ঠপেতব্বং, নামন্তরৰসেনপি পথৰী মনসি কাতব্বা ভৰেয্যাতি, হোতু, কো দোসোতি দস্সেন্তো ‘‘মহী মেদিনী’’তিআদিমাহ. তত্থ যমিচ্ছতীতি যং নামং ৰত্তুং ইচ্ছতি, তং ৰত্তব্বং. তঞ্চ খো যদস্স সঞ্ঞানুকূলং হোতি যং নামং অস্স যোগিনো পুব্বে তত্থ গহিতসঞ্ঞাৰসেন অনুকূলং পচুরতায, পগুণতায ৰা আগচ্ছতি, তং ৰত্তব্বং. ৰত্তব্বন্তি চ পঠমসমন্নাহারে কস্সচি ৰচীভেদোপি হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং, আচরিযেন ৰা ৰত্তব্বতং সন্ধায. কিং ৰা বহুনা, পাকটভাৰোযেৰেত্থ পমাণন্তি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. কালেন উম্মীলেত্ৰা কালেন নিম্মীলেত্ৰাতি কিঞ্চি কালং চক্খুং উম্মীলেত্ৰা নিমিত্তগ্গহণৰসেন পথৰীমণ্ডলং ওলোকেত্ৰা পুন কিঞ্চি কালং চক্খুং নিম্মীলেত্ৰা আৰজ্জিতব্বং. যেনাকারেন ওলোকেত্ৰা গহিতং, তেনাকারেন পুন তং সমন্নাহরিতব্বং.

৫৭. আপাথমাগচ্ছতীতি মনোদ্ৰারিকজৰনানং গোচরভাৰং উপগচ্ছতি. তস্স উগ্গহনিমিত্তস্স. ন তস্মিং ঠানে নিসীদিতব্বং. কস্মা? যদি উগ্গহনিমিত্তে জাতেপি পথৰীমণ্ডলং ওলোকেত্ৰা ভাৰেতি, পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তি ন সিযা. সমীপট্ঠেন চ ন ওলোকেতুং ন সক্কা. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্তনো ৰসনট্ঠানং পৰিসিত্ৰা’’তিআদি. নিস্সদ্দভাৰায একপটলিকূপাহনাগহণং, পরিস্সযৰিনোদনত্থং কত্তরদণ্ডগ্গহণং. সচে নস্সতি, অথানেন ভাৰেতব্বন্তি সম্বন্ধো. ৰক্খমানেসু অসপ্পাযেসু কেনচিদেৰ অসপ্পাযেন কারণভূতেন. নিমিত্তং আদাযাতি যথাজাতং উগ্গহনিমিত্তং গহেত্ৰা. সমন্নাহরিতব্বন্তি আৰজ্জিতব্বং নিমিত্তন্তি অধিপ্পাযো, সম্মা ৰা অনু অনু আহরিতব্বং কম্মট্ঠানন্তি অত্থো. তক্কাহতং ৰিতক্কাহতন্তি তক্কনতো, সৰিসেসং তক্কনতো চ ‘‘তক্কো, ৰিতক্কো’’তি চ এৰং লদ্ধনামেন ভাৰনাচিত্তসম্পযুত্তেন সম্মাসঙ্কপ্পেন আহননপরিযাহননকিচ্চেন অপরাপরং ৰত্তমানেন কম্মট্ঠানং আহতং, পরিযাহতঞ্চ কাতব্বং, বলপ্পত্তৰিতক্কো মনসিকারো বহুলং পৰত্তেতব্বোতি অত্থো. এৰং করোন্তস্সাতি এৰং কম্মট্ঠানং তক্কাহতং ৰিতক্কাহতং করোন্তস্স. যথা ভাৰনা পুব্বেনাপরং ৰিসেসং আৰহতি, এৰং অনুযুঞ্জন্তস্স. অনুক্কমেনাতি ভাৰনানুক্কমেন. যদা সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি সুৰিসদানি তিক্খানি পৰত্তন্তি, তদা অস্সদ্ধিযাদীনং দূরীভাৰেন সাতিসযথামপ্পত্তেহি সত্তহি বলেহি লদ্ধূপত্থম্ভানি ৰিতক্কাদীনি কামাৰচরানেৰ ঝানঙ্গানি বহূনি হুত্ৰা পাতুভৰন্তি. ততো এৰ তেসং উজুৰিপচ্চনীকভূতা কামচ্ছন্দাদযো সদ্ধিং তদেকট্ঠেহি পাপধম্মেহি ৰিদূরী ভৰন্তি, পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিযা সদ্ধিং তং আরব্ভ উপচারজ্ঝানং উপ্পজ্জতি. তেন ৰুত্তং ‘‘নীৰরণানি ৰিক্খম্ভন্তী’’তিআদি. তত্থ সন্নিসীদন্তীতি সম্মদেৰ সীদন্তি, উপসমন্তীতি অত্থো.

ইমস্সাতি পটিভাগনিমিত্তস্স. অঙ্গুলিপদপাণিপদাদিকো কসিণদোসো. আদাসমণ্ডলূপমাদীহি উগ্গহনিমিত্ততো পটিভাগনিমিত্তস্স সুপরিসুদ্ধতং, সণ্হসুখুমতঞ্চ দস্সেতি. তঞ্চ খো পটিভাগনিমিত্তং নেৰ ৰণ্ণৰন্তং ন সণ্ঠানৰন্তং অপরমত্থসভাৰত্তা. ঈদিসন্তি ৰণ্ণসণ্ঠানৰন্তং. তিলক্খণব্ভাহতন্তি উপ্পাদাদিলক্খণত্তযানুপৰিট্ঠং, অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযঙ্কিতং ৰা. যদি ন পনেতং তাদিসং ৰণ্ণাদিৰন্তং, কথং ঝানস্স আরম্মণভাৰোতি আহ ‘‘কেৰলঞ্হী’’তিআদি. সঞ্ঞজন্তি ভাৰনাসঞ্ঞাজনিতং, ভাৰনাসঞ্ঞায সঞ্জাতমত্তং. ন হি অসভাৰস্স কুতোচি সমুট্ঠানং অত্থি. তেনাহ ‘‘উপট্ঠানাকারমত্ত’’ন্তি.

৫৮. ৰিক্খম্ভিতানেৰ সন্নিসিন্নাৰ, ন পন তদত্থং উস্সাহো কাতব্বোতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপচারসমাধিনা’’তি ৰুত্তে ইতরোপি সমাধি অত্থীতি অত্থতো আপন্নন্তি তম্পি দস্সেতুং ‘‘দুৰিধো হি সমাধী’’তিআদি আরদ্ধং. দ্ৰীহাকারেহীতি ঝানধম্মানং পটিপক্খদূরীভাৰো, থিরভাৰপ্পত্তি চাতি ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি. ইদানি তানি কারণানি অৰত্থামুখেন দস্সেতুং ‘‘উপচারভূমিযং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. উপচারভূমিযন্তি উপচারাৰত্থাযং. যদিপি তদা ঝানঙ্গানি পটুতরানি মহগ্গতভাৰপ্পত্তানি ন উপ্পজ্জন্তি, তেসং পন পটিপক্খধম্মানং ৰিক্খম্ভনেন চিত্তং সমাধিযতি. তেনাহ ‘‘নীৰরণপ্পহানেন চিত্তং সমাহিতং হোতী’’তি. পটিলাভভূমিযন্তি ঝানস্স অধিগমাৰত্থাযং. তদা হি অপ্পনাপত্তানং ঝানধম্মানং উপ্পত্তিযা চিত্তং সমাধিযতি. তেনাহ ‘‘অঙ্গপাতুভাৰেনা’’তি. চিত্তং সমাহিতং হোতীতি সম্বন্ধো.

ন থামজাতানীতি ন জাতথামানি, ন ভাৰনাবলং পত্তানীতি অত্থো. চিত্তন্তি ঝানচিত্তং. কেৰলম্পি রত্তিং কেৰলম্পি দিৰসং তিট্ঠতীতি সমাপত্তিৰেলং সন্ধাযাহ. উপচারভূমিযং নিমিত্তৰড্ঢনং যুত্তন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘নিমিত্তং ৰড্ঢেত্ৰা’’তি. লদ্ধপরিহানীতি লদ্ধউপচারজ্ঝানপরিহানি. নিমিত্তে অৰিনস্সন্তে তদারম্মণঝানম্পি অপরিহীনমেৰ হোতি, নিমিত্তে পন আরক্খাভাৰেন ৰিনট্ঠে লদ্ধং লদ্ধং ঝানম্পি ৰিনস্সতি তদাযত্তৰুত্তিতো. তেনাহ ‘‘আরক্খম্হী’’তিআদি.

সত্তসপ্পাযৰণ্ণনা

৫৯. ‘‘থাৰরঞ্চ হোতী’’তি ৰত্ৰা যথা থাৰরং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সতি উপট্ঠাতি, চিত্তং সমাধিযতী’’তি ৰুত্তং. যথালদ্ধঞ্হি নিমিত্তং তত্থ সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা একগ্গতং ৰিন্দন্তস্স থিরং নাম হোতি, সুরক্খিতঞ্চ. সতি-গ্গহণেন চেত্থ সম্পজঞ্ঞং, সমাধিগ্গহণেন ৰীরিযঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি নানন্তরিযভাৰতো. তত্থাতি তেসু আৰাসেসু. তীণি তীণীতি একেকস্মিং আৰাসে অৰুত্থঅৰুত্থট্ঠানে ৰসননিযামেন তযো তযো দিৰসে ৰসিত্ৰা.

উত্তরেন ৰা দক্খিণেন ৰাতি ৰুত্তং গমনাগমনে সূরিযাভিমুখভাৰনিৰারণত্থন্তি. সহস্সধনুপ্পমাণং দিযড্ঢকোসং.

দ্ৰত্তিংস তিরচ্ছানকথাতি রাজকথাদিকে (দী. নি. ১.১৭; ম. নি. ২.২২৩; সং. নি. ৫.১০৮০; অ. নি. ১০.৬৯; পাচি. ৫০৮) সন্ধাযাহ. তা হি পাল়িযং সরূপতো অনাগতাপি অরঞ্ঞপব্বতনদীদীপকথা ইতি-সদ্দেন সঙ্গহেত্ৰা সগ্গমোক্খানং তিরচ্ছানভাৰতো ‘‘দ্ৰত্তিংস তিরচ্ছানকথা’’তি ৰুত্তা. দসকথাৰত্থুনিস্সিতন্তি ‘‘অপ্পিচ্ছতা, সন্তুট্ঠি, পৰিৰেকো, অসংসগ্গো, ৰীরিযারম্ভো, সীল, সমাধি, পঞ্ঞা, ৰিমুত্তি, ৰিমুত্তিঞাণদস্সন’’ন্তি ইমানি অপ্পিচ্ছকথাদীনং ৰত্থূনি, তন্নিস্সিতং ভস্সং সপ্পাযং.

অতিরচ্ছানকথিকোতি নতিরচ্ছানকথিকো, তিরচ্ছানকথা ৰিধুরং ধম্মিকং কম্মট্ঠানপটিসংযুত্তমেৰ কথং কথেতীতি অধিপ্পাযো. সীলাদিগুণসম্পন্নোতি সীলসমাধিআদিগুণসম্পন্নো. যো হি সমাধিকম্মট্ঠানিকো, সমাধিকম্মট্ঠানস্স ৰা পারং পত্তো, সো ইমস্স যোগিনো সপ্পাযো. তেনাহ ‘‘যং নিস্সাযা’’তিআদি. কাযদল়্হীবহুলোতি কাযস্স সন্তপ্পনপোসনপ্পসুতো. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যাৰদত্থং উদরাৰদেহকং ভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬; অ. নি. ৫.২০৬).

ভোজনং যেভুয্যেন মধুরম্বিলরসৰসেন সত্তানং উপযোগং গচ্ছতি দধিআদীসু তথা দস্সনতো. কটুকাদিরসা পন কেৰলং অভিসঙ্খারকা এৰাতি আহ ‘‘কস্সচি মধুরং, কস্সচি অম্বিলং সপ্পাযং হোতী’’তি.

যস্মিং ইরিযাপথে আধারভূতে, ৰত্তমানে ৰা, যস্মিং ৰা ইরিযাপথে পৰত্তমানস্স. নিমিত্তাসেৰনবহুলস্সাতি নিমিত্তে আসেৰনাবহুলস্স পটিভাগনিমিত্তে ৰিসযভূতে ভাৰনামনসিকারং বহুলং আসেৰন্তস্স, নিমিত্তস্স ৰা গোচরাসেৰনৰসেন আসেৰনাবহুলস্স. যেন হি ভাৰেন্তস্স ভাৰনাসেৰনা, তেন গোচরাসেৰনাপি ইচ্ছিতব্বাতি.

দসৰিধঅপ্পনাকোসল্লৰণ্ণনা

৬০. ন হোতি অপ্পনা. যেন ৰিধিনা অপ্পনাযং কুসলো হোতি, সো দসৰিধো ৰিধি অপ্পনাকোসল্লং, তন্নিব্বত্তং ৰা ঞাণং. ৰত্থুৰিসদকিরিযতোতি ৰত্থূনং ৰিসদভাৰকরণতো অপ্পনাকোসল্লং ইচ্ছিতব্বন্তি সম্বন্ধো. এৰং সেসেসুপি.

৬১. চিত্তচেতসিকানং হি পৰত্তিট্ঠানভাৰতো সরীরং, তপ্পটিবদ্ধানি চীৰরাদীনি চ ইধ ‘‘ৰত্থূনী’’তি অধিপ্পেতানি. তানি যথা চিত্তস্স সুখাৰহানি হোন্তি, তথা করণং তেসং ৰিসদভাৰকরণং. তেন ৰুত্তং ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিরান’’ন্তিআদি. সরীরং ৰাতি ৰা-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, সরীরং সেদমলগ্গহিতং ৰা অঞ্ঞেন ৰা অৰস্সুতকিচ্চেন ৰিবাধিতন্তি অধিপ্পাযো. সেনাসনং ৰাতি ৰা-সদ্দেন পত্তাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ননু চাযং নযো খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদেন সঙ্গহিতো, পুন কস্মা ৰুত্তোতি? সচ্চং সঙ্গহিতো, সো চ খো ভাৰনায আরম্ভকালে. ইধ পন আরদ্ধকম্মট্ঠানস্স উপচারজ্ঝানে ঠত্ৰা অপ্পনাপরিৰাসং ৰসন্তস্স কালন্তরে জাতে তথাপটিপত্তি অপ্পনাকোসল্লায ৰুত্তা. অৰিসদে সতি, ৰিসযভূতে ৰা. কথং ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স তানি ৰিসযো? অন্তরন্তরা পৰত্তনকচিত্তুপ্পাদৰসেনেৰং ৰুত্তং. তে হি চিত্তুপ্পাদা চিত্তেকগ্গতায অপরিসুদ্ধভাৰায সংৰত্তন্তি. চিত্তচেতসিকেসু নিস্সযাদিপচ্চযভূতেসু. ঞাণম্পীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনে. তেন ‘‘ন কেৰলং তং ৰত্থুযেৰ, অথ খো তস্মিং অপরিসুদ্ধে ঞাণম্পি অপরিসুদ্ধং হোতী’’তি দস্সিতং. তংসম্পযুত্তানং পন অপরিসুদ্ধতা অৰুত্তসিদ্ধা, ঞাণস্স চ ৰিসুং গহণং অপ্পনায বহুকারত্তা. তথা হি ঝানং ‘‘দন্ধাভিঞ্ঞং, খিপ্পাভিঞ্ঞ’’ন্তি ঞাণমুখেন নিদ্দিট্ঠং. নিস্সযনিস্সযোপি নিস্সযোত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘দীপকপল্লিকৰট্টিতেলানি নিস্সাযা’’তি. ঞাণে অৰিসদে ৰিপস্সনাভাৰনা ৰিয সমাধিভাৰনাপি পরিদুব্বলা হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অপরিসুদ্ধেন ঞাণেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কম্মট্ঠানন্তি সমথকম্মট্ঠানং আহ. ৰুড্ঢিং অঙ্গপাতুভাৰেন, ৰিরূল়্হিং গুণভাৰেন, ৰেপুল্লং সব্বসো ৰসিভাৰপ্পত্তিযা ৰেদিতব্বং. ৰিসদে পনাতি সুক্কপক্খো, তস্স ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

৬২. সমভাৰকরণন্তি কিচ্চতো অনূনাধিকভাৰকরণং. যথাপচ্চযং সদ্ধেয্যৰত্থুস্মিং অধিমোক্খকিচ্চস্স পটুতরভাৰেন, পঞ্ঞায অৰিসদতায, ৰীরিযাদীনং চ সিথিলতাদিনা সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং হোতি. তেনাহ ‘‘ইতরানি মন্দানী’’তি. ততোতি তস্মা সদ্ধিন্দ্রিযস্স বলৰভাৰতো, ইতরেসঞ্চ মন্দত্তা. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৰা সম্পযুত্তধম্মানং পগ্গণ্হনং অনুবলপ্পদানং পগ্গহো, পগ্গহোৰ কিচ্চং, পগ্গহকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতীতি সম্বন্ধিতব্বং. আরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৰা উপট্ঠানং, ৰিক্খেপপটিপক্খো. যেন ৰা সম্পযুত্তা অৰিক্খিত্তা হোন্তি, সো অৰিক্খেপো. রূপগতং ৰিয চক্খুনা যেন যাথাৰতো ৰিসযসভাৰং পস্সতি, তং দস্সনকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি বলৰতা সদ্ধিন্দ্রিযেন অভিভূতত্তা. সহজাতধম্মেসু হি ইন্দট্ঠং কারেন্তানং সহপৰত্তমানানং ধম্মানং একরসতাৰসেনেৰ অত্থসিদ্ধি, ন অঞ্ঞথা. তস্মাতি ৰুত্তমেৰত্থং কারণভাৰেন পচ্চামসতি. তন্তি সদ্ধিন্দ্রিযং. ধম্মসভাৰপচ্চৰেক্খণেনাতি যস্স সদ্ধেয্যৰত্থুনো উল়ারতাদিগুণে অধিমুচ্চনস্স সাতিসযপ্পৰত্তিযা সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং জাতং, তস্স পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নাদিৰিভাগতো যাথাৰতো ৰীমংসনেন. এৰঞ্হি এৰংধম্মতানযেন সভাৰরসতো পরিগ্গয্হমানে সৰিপ্ফারো অধিমোক্খো ন হোতি, ‘‘অযং ইমেসং ধম্মানং সভাৰো’’তি পরিজাননৰসেন পঞ্ঞাব্যাপারস্স সাতিসযত্তা. ধুরিযধম্মেসু হি যথা সদ্ধায বলৰভাৰে পঞ্ঞায মন্দভাৰো হোতি, এৰং পঞ্ঞায বলৰভাৰে সদ্ধায মন্দভাৰো হোতীতি. তেন ৰুত্তং ‘‘তং ধম্মসভাৰপচ্চৰেক্খণেন হাপেতব্ব’’ন্তি.

তথা অমনসিকারেনাতি যেনাকারেন ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং হোতি, তেনাকারেন ভাৰনায অননুযুঞ্জনতোতি ৰুত্তং হোতি. ইধ দুৰিধেন সদ্ধিন্দ্রিযস্স বলৰভাৰো, অত্তনো ৰা পচ্চযৰিসেসতো কিচ্চুত্তরিযেন, ৰীরিযাদীনং ৰা মন্দকিচ্চতায. তত্থ পঠমৰিকপ্পে হাপনৰিধি দস্সিতো, দুতিযৰিকপ্পে পন যথা মনসি করোতো ৰীরিযাদীনং মন্দকিচ্চতায সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং জাতং, তথা অমনসিকারেন ৰীরিযাদীনং পটুকিচ্চভাৰাৰহেন মনসিকারেন সদ্ধিন্দ্রিযং তেহি সমরসং করোন্তেন হাপেতব্বং. ইমিনা নযেন সেসিন্দ্রিযেসুপি হাপনৰিধি ৰেদিতব্বো.

ৰক্কলিত্থেরৰত্থূতি সো হি আযস্মা সদ্ধাধিমুত্ততায কতাধিকারো সত্থু রূপকাযদস্সনপ্পসুতো এৰ হুত্ৰা ৰিহরন্তো সত্থারা ‘‘কিং তে, ৰক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৮৭) ওৰদিত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজিতোপি তং অননুযুঞ্জন্তো পণামিতো অত্তানং ৰিনিপাতেতুং পপাতট্ঠানং অভিরুহি. অথ নং সত্থা যথানিসিন্নোৰ ওভাসং ৰিসজ্জেন্তো অত্তানং দস্সেত্ৰা –

‘‘পামোজ্জবহুলো ভিক্খু, পসন্নো বুদ্ধসাসনে;

অধিগচ্ছে পদং সন্তং, সঙ্খারূপসমং সুখ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৮১) –

গাথং ৰত্ৰা ‘‘এহি ৰক্কলী’’তি আহ. সো তেন অমতেনেৰ অভিসিত্তো হট্ঠতুট্ঠো হুত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেসি. সদ্ধায পন বলৰভাৰতো ৰিপস্সনাৰীথিং ন ওতরি. তং ঞত্ৰা ভগৰা ইন্দ্রিযসমতং পটিপাদেন্তো কম্মট্ঠানং সোধেত্ৰা অদাসি. সো সত্থারা দিন্ননযেন ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰক্কলিত্থেরৰত্থু চেত্থ নিদস্সন’’ন্তি.

ইতরকিচ্চভেদন্তি উপট্ঠানাদিকিচ্চৰিসেসং. পস্সদ্ধাদীতি আদি-সদ্দেন সমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. হাপেতব্বন্তি যথা সদ্ধিন্দ্রিযস্স বলৰভাৰো ধম্মসভাৰপচ্চৰেক্খণেন হাযতি, এৰং ৰীরিযিন্দ্রিযস্স অধিমত্ততা পস্সদ্ধিআদিভাৰনায হাযতি, সমাধিপক্খিযত্তা তস্সা. তথা হি সা সমাধিন্দ্রিযস্স অধিমত্ততং কোসজ্জপাততো রক্খন্তী ৰীরিযাদিভাৰনা ৰিয ৰীরিযিন্দ্রিযস্স অধিমত্ততং উদ্ধচ্চপাততো রক্খন্তী একংসতো হাপেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পস্সদ্ধাদিভাৰনায হাপেতব্ব’’ন্তি.

সোণত্থেরস্স ৰত্থূতি (মহাৰ. ২৪৩) সুকুমারস্স সোণত্থেরস্স ৰত্থু. সো হি আযস্মা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সীতৰনে ৰিহরন্তো ‘‘মম সরীরং সুখুমালং, ন চ সক্কা সুখেনেৰ সুখং অধিগন্তুং, কাযং কিলমেত্ৰাপি সমণধম্মো কাতব্বো’’তি ঠানচঙ্কমমেৰ অধিট্ঠায পধানমনুযুঞ্জন্তো পাদতলেসু ফোটেসু উট্ঠিতেসুপি ৰেদনং অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা দল়্হং ৰীরিযং করোন্তো অচ্চারদ্ধৰীরিযতায ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. সত্থা তত্থ গন্ত্ৰা ৰীণোৰাদেন ওৰদিত্ৰা ৰীরিযসমতাযোজনৰিধিং দস্সেন্তো কম্মট্ঠানং সোধেত্ৰা গিজ্ঝকূটং গতো. থেরোপি সত্থারা দিন্ননযেন ৰীরিযসমতং যোজেন্তো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘সোণত্থেরস্স ৰত্থু দস্সেতব্ব’’ন্তি.

সেসেসুপীতি সতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযেসুপি. একস্সাতি একেকস্স. সামঞ্ঞনিদ্দেসোৰাযং দট্ঠব্বো. এৰং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং পচ্চেকং অধিমত্ততায পন হাপনৰসেন সমতং দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থ যেসং ৰিসেসতো অসাধারণতো, সাধারণতো চ সমতা ইচ্ছিতব্বা, তং দস্সেতুং ‘‘ৰিসেসতো পনা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থাতি এতেসু পঞ্চসু ইন্দ্রিযেসু. সমতন্তি সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনূনানধিকভাৰং. তথা সমাধিৰীরিযানং. যথা হি সদ্ধাপঞ্ঞানং ৰিসুং ৰিসুং ধুরিযধম্মভূতানং কিচ্চতো অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনং ৰিসেসতো ইচ্ছিতব্বমেৰ, যতো নেসং সমধুরতায অপ্পনা সম্পজ্জতীতি, এৰং সমাধিৰীরিযানং কোসজ্জউদ্ধচ্চপক্খিকানং সমরসতায সতি অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভনতো সম্পযুত্তধম্মানং অন্তদ্ৰযপাতাভাৰেন সম্মদেৰ অপ্পনা ইজ্ঝতি.

‘‘বলৰসদ্ধো হী’’তিআদি নিদস্সনৰসেন ৰুত্তং. তস্সত্থো – যো বলৰতিযা সদ্ধায সমন্নাগতো অৰিসদঞাণো, সো মুদ্ধপ্পসন্নো হোতি, ন অৰেচ্চপ্পসন্নো. তথা হি সো অৰত্থুস্মিং পসীদতি সেয্যথাপি তিত্থিযসাৰকা. কেরাটিকপক্খন্তি সাঠেয্যপক্খং ভজতি. সদ্ধাহীনায পঞ্ঞায অতিধাৰন্তো ‘‘দেয্যৰত্থুপরিচ্চাগেন ৰিনা চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি দানমযং পুঞ্ঞং হোতী’’তিআদীনি পরিকপ্পেতি হেতুপটিরূপকেহি ৰঞ্চিতো. এৰংভূতো পন সুক্খতক্কৰিলুত্তচিত্তো পণ্ডিতানং ৰচনং নাদিযতি, সঞ্ঞত্তিং ন গচ্ছতি. তেনাহ ‘‘ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৰিয রোগো অতেকিচ্ছো হোতী’’তি. যথা চেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরহো ন অত্থাৰহো অনত্থাৰহো চ, এৰমিধাপি সমাধিৰীরিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরহো ন অৰিক্খেপাৰহো ৰিক্খেপাৰহো চাতি ৰেদিতব্বং. কোসজ্জং অভিভৰতি, তেন অপ্পনং ন পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো. উদ্ধচ্চং অভিভৰতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তদুভযন্তি তং সদ্ধাপঞ্ঞাদ্ৰযং, সমাধিৰীরিযদ্ৰযঞ্চ. সমং কাতব্বন্তি সমরসং কাতব্বং.

সমাধিকম্মিকস্সাতি সমথকম্মট্ঠানিকস্স. এৰন্তি এৰং সন্তে, সদ্ধায তেসং বলৰভাৰে সতীতি অত্থো. সদ্দহন্তোতি ‘‘পথৰী পথৰী’’তি মনসিকরণমত্তেন কথং ঝানুপ্পত্তীতি অচিন্তেত্ৰা ‘‘অদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰুত্তৰিধি ইজ্ঝিস্সতী’’তি সদ্দহন্তো সদ্ধং জনেন্তো. ওকপ্পেন্তোতি আরম্মণং অনুপৰিসিত্ৰা ৰিয অধিমুচ্চনৰসেন ওকপ্পেন্তো পক্খন্দন্তো. একগ্গতা বলৰতী ৰট্টতি সমাধিপধানত্তা ঝানস্স. উভিন্নন্তি সমাধিপঞ্ঞানং, সমাধিকম্মিকস্স সমাধিনো অধিমত্ততাপি ইচ্ছিতব্বাতি আহ ‘‘সমতাযপী’’তি, সমভাৰেনাপীতি অত্থো. অপ্পনাতি ইধাধিপ্পেতঅপ্পনা. তথা হি ‘‘হোতিযেৰা’’তি সাসঙ্কং ৰদতি, লোকুত্তরপ্পনা পন তেসং সমভাৰেনেৰ ইচ্ছিতা. যথাহ – ‘‘সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতী’’তি (পটি. ম. ২.১, ৫).

যদি ৰিসেসতো সদ্ধাপঞ্ঞানং, সমাধিৰীরিযানঞ্চ সমতা ইচ্ছিতা, কথং সতীতি আহ ‘‘সতি পন সব্বত্থ বলৰতী ৰট্টতী’’তি. সব্বত্থাতি লীনুদ্ধচ্চপক্খেসু পঞ্চসু ইন্দ্রিযেসু. উদ্ধচ্চপক্খিযে গণ্হন্তো ‘‘সদ্ধাৰীরিযপঞ্ঞান’’ন্তি আহ. অঞ্ঞথাপীতি চ গহেতব্বা সিযা. তথা হি ‘‘কোসজ্জপক্খেন সমাধিনা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং, ন ‘‘পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাহী’’তি. সা সতি. সব্বেসু রাজকম্মেসু নিযুত্তো সব্বকম্মিকো. তেন কারণেন সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বত্থেন. আহ অট্ঠকথাযং. সব্বত্থ নিযুত্তা সব্বত্থিকা, সব্বেন ৰা লীনুদ্ধচ্চপক্খিযেন বোজ্ঝঙ্গগ্গহণেন অত্থেতব্বা সব্বত্থিযা, সব্বত্থিযাৰ সব্বত্থিকা. চিত্তন্তি কুসলচিত্তং. তস্স হি সতি পটিসরণং পরাযণং অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায. তেনাহ ‘‘আরক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তিআদি.

৬৩. চিত্তেকগ্গতানিমিত্তস্সাতি চিত্তেকগ্গতায নিমিত্তস্স, চিত্তেকগ্গতাসঙ্খাতস্স চ নিমিত্তস্স. চিত্তস্স হি সমাহিতাকারং সল্লক্খেত্ৰা সমথনিমিত্তং রক্খন্তোযেৰ কসিণনিমিত্তং রক্খতি. তস্মা পথৰীকসিণাদিকস্সাতি আদি-সদ্দেন ন কেৰলং পটিভাগনিমিত্তস্সেৰ, অথ খো সমথনিমিত্তস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং. তন্তি রক্খণকোসল্লং. ইধ অপ্পনাকোসল্লকথাযং ‘‘নিমিত্তকোসল্ল’’ন্তি অধিপ্পেতং, করণভাৰনাকোসল্লানং পগেৰ সিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো.

৬৪. অতিসিথিলৰীরিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পমোদনসংৰেজনৰিপরিযাযে সঙ্গণ্হাতি. লীনন্তি সঙ্কুচিতং কোসজ্জপক্খপতিতং. চিত্তন্তি ভাৰনাচিত্তং. ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৰেতীতি এত্থ ‘‘তযো’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. যথা পন তে ভাৰেতব্বা, তং সযমেৰ ৰক্খতি.

পরিত্তন্তি অপ্পকং. উজ্জালেতুকামোতি পদীপেতুকামো. উদকৰাতং দদেয্যাতি উদকমিস্সং ৰাতং উপনেয্য. অকালোতি নকালো, অযুত্তকালো ৰা. সতিআদিধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা বুজ্ঝতি এতাযাতি কত্ৰা, তংসমঙ্গিনো ৰা বুজ্ঝতীতি বোধিনো যোগিনো অঙ্গন্তি বোজ্ঝঙ্গো, পসত্থো, সুন্দরো ৰা বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো. কাযচিত্তদরথৰূপসমলক্খণা পস্সদ্ধিযেৰ সম্বোজ্ঝঙ্গো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তস্স পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স. সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – সমাধিস্স তাৰ পদত্থলক্খণানি হেট্ঠা আগতানেৰ. উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা. সা পনাযং অত্থতো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ ইধ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা ৰেদিতব্বা. দুসমুট্ঠাপযন্তি সমুট্ঠাপেতুং উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যং. ধম্মানং, ধম্মেসু ৰা ৰিচযো ধম্মৰিচযো, পঞ্ঞাতি অত্থো. ৰীরস্স ভাৰো, কম্মং ৰা, ৰিধিনা ৰা ঈরেতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি ৰীরিযং, উস্সাহো. পীণেতি কাযং, চিত্তং চ সন্তপ্পেতীতি পীতি.

যং যং সকং যথাসকং, অত্তনো অত্তনোতি অত্থো. আহারৰসেনাতি পচ্চযৰসেন. ভাৰনাতি উপ্পাদনা, ৰড্ঢনা চ. কুসলাকুসলাতি কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা. যে অকুসলা, তে সাৰজ্জা. যে কুসলা, তে অনৰজ্জা. অকুসলা হীনা, ইতরে পণীতা. কুসলাপি ৰা হীনেহি ছন্দাদীহি আরদ্ধা হীনা, ইতরে পণীতা. কণ্হাতি কাল়কা চিত্তস্স অপভস্সরভাৰকরণা, সুক্কাতি ওদাতা চিত্তস্স পভস্সরভাৰকরণা. কণ্হাভিজাতিহেতুতো ৰা কণ্হা, সুক্কাভিজাতিহেতুতো সুক্কা. তে এৰ সপ্পটিভাগা. কণ্হা হি উজুৰিপচ্চনীকতায সুক্কেহি সপ্পটিভাগা. তথা সুক্কাপি ইতরেহি. অথ ৰা কণ্হা চ সুক্কা চ সপ্পটিভাগা চ কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা. সুখা হি ৰেদনা দুক্খায ৰেদনায সপ্পটিভাগা, দুক্খা চ ৰেদনা সুখায সপ্পটিভাগাতি. অনুপ্পন্নস্সাতি অনিব্বত্তস্স. উপ্পাদাযাতি উপ্পাদনত্থায. উপ্পন্নস্সাতি নিব্বত্তস্স. ভিয্যোভাৰাযাতি পুনপ্পুনভাৰায. ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰায. ভাৰনাযাতি ৰড্ঢিযা. পারিপূরিযাতি পরিপূরণত্থায.

তত্থাতি ‘‘অত্থি ভিক্খৰে’’তিআদিনা দস্সিতপাঠে. সভাৰসামঞ্ঞলক্খণপটিৰেধৰসেনাতি একজ্ঝং কত্ৰা গহণে অনৰজ্জসুখৰিপাকাদিকস্স ৰিসুং ৰিসুং পন ফুসনাদিকস্স সভাৰলক্খণস্স, অনিচ্চাদিকস্স সামঞ্ঞলক্খণস্স চ পটিৰিজ্ঝনৰসেন. পৰত্তমনসিকারোতি কুসলাদীনং তংতংসভাৰলক্খণাদিকস্স যাথাৰতো অৰবুজ্ঝনৰসেন উপ্পন্নজৰনচিত্তুপ্পাদো. সো হি অৰিপরীতমনসিকারতায ‘‘যোনিসোমনসিকারো’’তি ৰুত্তো. তদাভোগতায আৰজ্জনাপি তগ্গতিকাৰ. রুপ্পনলক্খণাদিকম্পি ইধ সামঞ্ঞলক্খণেনেৰ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. কুসলকিরিযায আদিআরম্ভৰসেন পৰত্তৰীরিযং ধিতিসভাৰতায ‘‘ধাতূ’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘আরম্ভধাতূতি পঠমৰীরিযং ৰুচ্চতী’’তি. লদ্ধাসেৰনং ৰীরিযং বলপ্পত্তং হুত্ৰা পটিপক্খং ৰিধমতীতি আহ ‘‘কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৰতর’’ন্তি. অধিমত্তাধিমত্ততরানং পটিপক্খধম্মানং ৰিধমনসমত্থং পটুপটুতরাদিভাৰপ্পত্তং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পরং পরং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৰতর’’ন্তি. তিট্ঠতি পৰত্ততি এত্থাতি ঠানিযা, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ঠানিযা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা. ঠাতব্বো ৰা ঠানিযো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ঠানিযো এতেসূতি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা, অপরাপরং ৰত্তমানা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গসম্পযুত্তা ধম্মা. যস্মা পন তেসু পীতিযেৰ পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ৰিসেসকারণং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পীতিযা এৰ এতং নাম’’ন্তি. উপ্পাদকমনসিকারোতি যথা মনসি করোতো অনুপ্পন্নো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ৰড্ঢতি, তথা পৰত্তমনসিকারো.

পরিপুচ্ছকতাতি পরিযোগাহেত্ৰা পুচ্ছকভাৰো. পঞ্চপি হি নিকাযে উগ্গহেত্ৰা আচরিযে পরিযুপাসিত্ৰা তস্স তস্স অত্থং পরিপুচ্ছন্তস্স, তে ৰা সহ অট্ঠকথায পরিযোগাহেত্ৰা যং যং তত্থ গণ্ঠিট্ঠানং, তং তং ‘‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’’তি পুচ্ছন্তস্স ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতীতি. ৰত্থুৰিসদকিরিযা ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনা সঙ্খেপতো, ৰিত্থারতো চ পকাসিতা এৰ. তত্থ পন সমাধিসংৰত্তনিযভাৰেন আগতা, ইধ পঞ্ঞাসংৰত্তনিযভাৰেন. যদগ্গেন হি সমাধিসংৰত্তনিকা, তদগ্গেন পঞ্ঞাসংৰত্তনিকা সমাধিস্স ঞাণপচ্চুপট্ঠানতো. ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৯; ৫.১০৭১) ৰুত্তং. দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপরিৰজ্জনা নাম দুপ্পঞ্ঞানং মন্দবুদ্ধীনং ভত্তনিক্খিত্তকাকমংসনিক্খিত্তসুনখসদিসানং মোমূহপুগ্গলানং দূরতো পরিচ্চজনা. পঞ্ঞৰন্তপুগ্গলসেৰনা নাম পঞ্ঞায কতাধিকারানং সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদীসু কুসলানং অরিযানং, ৰিপস্সনাকম্মিকানং ৰা মহাপঞ্ঞানং কালেন কালং উপসঙ্কমনং. গম্ভীরঞাণচরিযপচ্চৰেক্খণাতি গম্ভীরঞাণেহি চরিতব্বানং খন্ধাযতনধাতাদীনং, সচ্চপচ্চযাকারাদিদীপনানং ৰা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তানং সুত্তন্তানং পচ্চৰেক্খণা. তদধিমুত্ততাতি পঞ্ঞাধিমুত্ততা, পঞ্ঞায নিন্নপোণপব্ভারতাতি অত্থো.

অপাযাদীতি আদি-সদ্দেন জাতিআদিং অতীতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহারপরিযেট্ঠিমূলকঞ্চ দুক্খং সঙ্গণ্হাতি. ৰীরিযাযত্তস্স লোকিযলোকুত্তরৰিসেসস্স অধিগমো এৰ আনিসংসো, তস্স দস্সনসীলতা ৰীরিযাযত্ত…পে… দস্সিতা. সপুব্বভাগো নিব্বানগামিমগ্গো গমনৰীথি গন্তব্বা পটিপজ্জিতব্বা পটিপদাতি কত্ৰা. দাযকানং মহপ্ফলভাৰকরণেন পিণ্ডাপচাযনতাতি পচ্চযদাযকানং অত্তনি কারস্স অত্তনো সম্মাপটিপত্তিযা মহপ্ফলকারভাৰস্স করণেন পিণ্ডস্স ভিক্খায পটিপূজনা. ইতরথাতি আমিসপূজায. কুসীতপুগ্গলপরিৰজ্জনতাতি অলসানং ভাৰনায নামমত্তম্পি অজানন্তানং কাযদল়্হীবহুলানং যাৰদত্থং ভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখাদিঅনুযুঞ্জনকানং তিরচ্ছানকথিকানং পুগ্গলানং দূরতো পরিচ্চজনা. আরদ্ধৰীরিযপুগ্গলসেৰনতাতি ‘‘দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জাযা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫১৯; অ. নি. ৩.১৬) ভাৰনারম্ভৰসেন আরদ্ধৰীরিযানং দল়্হপরক্কমানং পুগ্গলানং কালেন কালং উপসঙ্কমনা. সম্মপ্পধানপচ্চৰেক্খণতাতি চতুব্বিধসম্মপ্পধানানুভাৰস্স পচ্চৰেক্খণতা. তদধিমুত্ততাতি তস্মিং ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গে অধিমুত্তি সব্বিরিযাপথেসু নিন্নপোণপব্ভারতা. এত্থ চ থিনমিদ্ধৰিনোদনকুসীতপুগ্গলপরিৰজ্জনআরদ্ধৰীরিযপুগ্গলসেৰনতদধিমুত্ততা পটিপক্খৰিধমনপচ্চযূপসংহারৰসেন, অপাযাদিভযপচ্চৰেক্খণাদযো সমুত্তেজনৰসেন ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদকা দট্ঠব্বা.

বুদ্ধাদীসু পসাদসিনেহাভাৰেন থুসখরহদযা লূখপুগ্গলা, তব্বিপরিযাযেন সিনিদ্ধপুগ্গলা ৰেদিতব্বা. বুদ্ধাদীনং গুণপরিদীপনা সম্পসাদনীযসুত্তাদযো (দী. নি. ৩.১৪১ আদযো) পসাদনীযসুত্তন্তা. ইমেহি আকারেহীতি যথাৰুত্তেহি কুসলাদীনং সভাৰসামঞ্ঞলক্খণপটিৰিজ্ঝনাদিআকারেহি চেৰ পরিপুচ্ছকতাদিআকারেহি চ. এতে ধম্মেতি এতে কুসলাদীসু যোনিসোমনসিকারাদিকে চেৰ ধম্মত্থঞ্ঞুতাদিকে চ.

৬৫. অচ্চারদ্ধৰীরিযতাদীহীতি অতিৰিয পগ্গহিতৰীরিযতাদীহি. আদি-সদ্দেন সংৰেজনপমোদনাদিং সঙ্গণ্হাতি. উদ্ধতন্তি সমাধিআদীনং মন্দতায অৰূপসন্তং. দুৰূপসমযন্তি ৰূপসমেতুং সমাধাতুং অসক্কুণেয্যং.

তং আকারং সল্লক্খেত্ৰাতি যেনাকারেন অস্স যোগিনো পস্সদ্ধি সমাধি উপেক্খাতি ইমে পস্সদ্ধিআদযো ধম্মা পুব্বে যথারহং তস্মিং তস্মিং কালে উপ্পন্নপুব্বা, তং চিত্ততংসম্পযুত্তধম্মানং পস্সদ্ধাকারং, সমাহিতাকারং, অজ্ঝুপেক্খিতাকারঞ্চ উপলক্খেত্ৰা উপধারেত্ৰা. তীসুপি পদেসূতি ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, কাযপ্পস্সদ্ধী’’তিআদিনা আগতেসু তীসুপি ৰাক্যেসু, তেহি ৰা পকাসিতেসু তীসু ধম্মকোট্ঠাসেসু. যথাসমাহিতাকারং সল্লক্খেত্ৰা গয্হমানো সমথো এৰ সমথনিমিত্তন্তি আহ ‘‘সমথনিমিত্তন্তি চ সমথস্সেৰেতমধিৰচন’’ন্তি. নানারম্মণে পরিব্ভমনেন ৰিৰিধং অগ্গং এতস্সাতি ব্যগ্গো, ৰিক্খেপো. তথা হি সো অনৰট্ঠানরসো, ভন্ততাপচ্চুপট্ঠানো চ ৰুত্তো. একগ্গতাভাৰতো ব্যগ্গপটিপক্খোতি অব্যগ্গো, সমাধি. সো এৰ নিমিত্তন্তি পুব্বে ৰিয ৰত্তব্বং. তেনাহ ‘‘অৰিক্খেপট্ঠেন চ তস্সেৰ অব্যগ্গনিমিত্তন্তি অধিৰচন’’ন্তি.

সরীরাৰত্থং ঞত্ৰা মত্তসো পরিভুত্তো পণীতাহারো কাযলহুতাদীনং সমুট্ঠাপনেন পস্সদ্ধিযা পচ্চযো হোতি, তথা উতুসপ্পাযং, ইরিযাপথসপ্পাযঞ্চ সেৰিতং, পযোগো চ কাযিকো পৰত্তিতোতি আহ ‘‘পণীতভোজনসেৰনতা’’তিআদি. পযোগসমতাদীনং অভাৰেন সদরথকাযচিত্তা পুগ্গলা সারদ্ধপুগ্গলা. ৰুত্তৰিপরিযাযেন পস্সদ্ধকাযা পুগ্গলা ৰেদিতব্বা.

নিরস্সাদস্সাতি ভাৰনস্সাদরহিতস্স. ভাৰনা হি ৰীথিপটিপন্না পুব্বেনাপরং ৰিসেসৰতী পৰত্তমানা চিত্তস্স অস্সাদং উপসমসুখং আৰহতি, তদভাৰতো নিরস্সাদং চিত্তং হোতি. সদ্ধাসংৰেগৰসেনাতি সদ্ধাৰসেন, সংৰেগৰসেন চ. সম্পহংসনতাতি সম্মদেৰ পহংসনতা সংৰেজনপুব্বকপসাদুপ্পাদনেন ভাৰনা চিত্তস্স তোসনা. সম্মাপৰত্তস্সাতি লীনুদ্ধচ্চৰিরহেন, সমথৰীথিপটিপত্তিযা চ সমং, সৰিসেসঞ্চ পৰত্তিযা সম্মদেৰ পৰত্তস্স ভাৰনাচিত্তস্স. অজ্ঝুপেক্খনতাতি পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাৰটতা. ঝানৰিমোক্খপচ্চৰেক্খণতাতি পঠমাদীনি ঝানানি পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৰিমুত্ততাদিনা তেযেৰ ৰিমোক্খা তেসং ‘‘এৰং ভাৰনা, এৰং সমাপজ্জনা, এৰং অধিট্ঠানং, এৰং ৰুট্ঠানং, এৰং সংকিলেসো, এৰং ৰোদান’’ন্তি পতি পতি অৰেক্খণা.

সত্তমজ্ঝত্ততাতি সত্তেসু পিযট্ঠানিযেসুপি গহট্ঠপব্বজিতেসু মজ্ঝত্তাকারো অজ্ঝুপেক্খনা. সঙ্খারমজ্ঝত্ততাতি অজ্ঝত্তিকেসু চক্খাদীসু, বাহিরেসু পত্তচীৰরাদীসু মজ্ঝত্তাকারো অজ্ঝুপেক্খনা. সত্তসঙ্খারানং মমাযনং সত্তসঙ্খারকেলাযনং. ইমেহাকারেহীতি ইমেহি যথাৰুত্তেহি কাযচিত্তানং পস্সদ্ধাকারসল্লক্খণাদিআকারেহি চেৰ সপ্পাযাহারসেৰনাদিআকারেহি চ. এতে ধম্মেতি এতে পস্সদ্ধিআদিধম্মে.

৬৬. পঞ্ঞাপযোগমন্দতাযাতি পঞ্ঞাব্যাপারস্স অপ্পভাৰেন. যথা হি দানসীলানি অলোভাদোসপ্পধানানি, এৰং ভাৰনা অমোহপ্পধানা ৰিসেসতো অপ্পনাৰহা. তত্থ যদা পঞ্ঞা ন বলৰতী হোতি, তদা ভাৰনাচিত্তস্স অনভিসঙ্খতো ৰিয আহারো পুরিসস্স অভিরুচিং ন জনেতি, তেন তং নিরস্সাদং হোতি. যদা চ ভাৰনা পুব্বেনাপরং ৰিসেসাৰহা ন হোতি সম্মদেৰ অৰীথিপটিপত্তিযা, তদা উপসমসুখস্স অলাভেন চিত্তং নিরস্সাদং হোতি. তদুভযং সন্ধাযাহ ‘‘পঞ্ঞাপযোগমন্দতাযা’’তিআদি. নন্তি চিত্তং. জাতিজরাব্যাধিমরণানি যথারহং সুগতিযং, দুগ্গতিযঞ্চ হোন্তীতি তদঞ্ঞমেৰ পঞ্চৰিধবন্ধনাদিখুপ্পিপাসাদিঅঞ্ঞমঞ্ঞৰিবাধনাদিহেতুকং অপাযদুক্খং দট্ঠব্বং. তযিদং সব্বং তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নভৰনিস্সিতং গহিতন্তি অতীতে, অনাগতে চ কালে ৰট্টমূলকদুক্খানি ৰিসুং গহিতানি. যে পন সত্তা আহারূপজীৰিনো, তত্থ চ উট্ঠানফলূপজীৰিনো, তেসং অঞ্ঞেহি অসাধারণং জীৰিতদুক্খং অট্ঠমং সংৰেগৰত্থু ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

অস্সাতি চিত্তস্স. অলীনন্তিআদীসু কোসজ্জপক্খিযানং ধম্মানং অনধিমত্ততায অলীনং. উদ্ধচ্চপক্খিকানং ধম্মানং অনধিমত্ততায অনুদ্ধতং. পঞ্ঞাপযোগসম্পত্তিযা, উপসমসুখাধিগমেন চ অনিরস্সাদং. পুব্বেনাপরং সৰিসেসং ততো এৰ আরম্মণে সমপ্পৰত্তং, সমথৰীথিপটিপন্নঞ্চ. তত্থ অলীনতায পগ্গহে, অনুদ্ধততায নিগ্গহে, অনিরস্সাদতায সম্পহংসনে ন ব্যাপারং আপজ্জতি. অলীনানুদ্ধততায হি আরম্মণে সমপ্পৰত্তং অনিরস্সাদতায সমথৰীথিপটিপন্নং. সমপ্পৰত্তিযা ৰা অলীনং অনুদ্ধতং, সমথৰীথিপটিপত্তিযা অনিরস্সাদন্তি দট্ঠব্বং.

নেক্খম্মপটিপদন্তি ঝানপটিপত্তিং. সমাধিঅধিমুত্ততাতি সমাধিনিব্বত্তনে ঝানাধিগমে যুত্তপ্পযুত্ততা. সা পন যস্মা সমাধিং গরুং কত্ৰা তত্থ নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন পৰত্তিযা হোতি, তস্মা ‘‘সমাধিগরূ’’তিআদি ৰুত্তং.

৬৭. পটিলদ্ধে নিমিত্তস্মিং এৰং হি সম্পাদযতো অপ্পনাকোসল্লং ইমং অপ্পনা সম্পৰত্ততীতি সম্বন্ধো. সাতি অপ্পনা. হিত্ৰা হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা ঠানমেতং ন ৰিজ্জতি, তস্মা চিত্তপ্পৰত্তিআকারং ভাৰনাচিত্তস্স লীনুদ্ধতাদিৰসেন পৰত্তিআকারং সল্লক্খযং উপধারেন্তো. সমতং ৰীরিযস্সেৰ ৰীরিযস্স সমাধিনা সমরসতংযেৰ যোজযেথ. কথং পন যোজযেথাতি আহ ‘‘ঈসকম্পী’’তিআদি. তত্থ লযন্তি লীনভাৰং, সঙ্কোচন্তি অত্থো. যন্তন্তি গচ্ছন্তং, পগ্গণ্হেথেৰ সমভাৰাযাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অচ্চারদ্ধং নিসেধেত্ৰা সমমেৰ পৰত্তযে’’তি. কথং পন সমমেৰ পৰত্তযেতি আহ ‘‘রেণুম্হী’’তিআদি. যথাতি রেণুআদীসু যথা মধুকরাদীনং পৰত্তি উপমাভাৰেন অট্ঠকথাযং সম্মৰণ্ণিতা, এৰং লীনুদ্ধতভাৰেহি মোচযিত্ৰা ৰীরিযসমতাযোজনেন নিমিত্তাভিমুখং মানসং পটিপাদযে পটিভাগনিমিত্তাভিমুখং ভাৰনাচিত্তং সম্পাদেয্যাতি অত্থো.

নিমিত্তাভিমুখপটিপাদনৰণ্ণনা

৬৮. তত্রাতি তস্মিং ‘‘রেণুম্হী’’তিআদিনা ৰুত্তগাথাদ্ৰযে. অত্থদীপনা উপমূপমেয্যত্থৰিভাৰনা. অছেকোতি অকুসলো. পক্খন্দোতি ধাৰিতুং আরদ্ধো. ৰিকসনক্খণেযেৰ সরসং কুসুমপরাগং হোতি, পচ্ছা ৰাতাদীহি পরিপততি, ৰিরসং ৰা হোতি. তস্মা নিৰত্তনে রেণু খীযতীতি আহ ‘‘খীণে রেণুম্হি সম্পাপুণাতী’’তি. পুপ্ফরাসিন্তি রুক্খসাখাসু নিস্সিতং পুপ্ফসঞ্চযং.

সল্লকত্তঅন্তেৰাসিকেসূতি সল্লকত্তআচরিযস্স অন্তেৰাসিকেসু. উদকথালগতেতি উদকথালিযং ঠপিতে. সত্থকম্মন্তি সিরাৰেধনাদিসত্থকম্মং. ফুসিতুম্পি উপ্পলপত্তন্তি সম্বন্ধো. সমেনাতি পুরিমকা ৰিয গরুং, মন্দঞ্চ পযোগং অকত্ৰা সমপ্পমাণেন পযোগেন. তত্থাতি উপ্পলপত্তে. পরিযোদাতসিপ্পোতি সুৰিসুদ্ধসিপ্পো নিপ্ফন্নসিপ্পো.

মক্কটকসুত্তন্তি লূতসুত্তং. নিযামকো নাৰাসারথী. লঙ্কারন্তি কিলঞ্জাদিমযং নাৰাকটসারকং. তেলেন অছড্ডেন্তো নাল়িং পূরেতীতি সরাৰাদিগতেন তেলেন অছড্ডেন্তো সুখুমচ্ছিদ্দকং তেলনাল়িং পূরেতি. এৰমেৰাতি যথা তে আদিতো ৰুত্তমধুকরসল্লকত্তঅন্তেৰাসিসুত্তাকড্ঢকনিযামকতেলপূরকা ৰেগেন পযোগং করোন্তি, এৰমেৰ যো ভিক্খু ‘‘সীঘং অপ্পনং পাপুণিস্সামী’’তি গাল়্হং ৰীরিযং করোতি, যো মজ্ঝে ৰুত্তমধুকরাদযো ৰিয ৰীরিযং ন করোতি, ইমে দ্ৰেপি ৰীরিযসমতাভাৰেন অপ্পনং পাপুণিতুং ন সক্কোন্তি. যো পন অৰসানে ৰুত্তমধুকরাদযো ৰিয সমপ্পযোগো, অযং অপ্পনং পাপুণিতুং সক্কোতি ৰীরিযসমতাযোগতোতি উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘একো ভিক্খূ’’তিআদি. লীনং ভাৰনাচিত্তন্তি অধিপ্পাযো.

পঠমজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

৬৯. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন. ৰীরিযসমতাযোজনৰসেন ৰীথিপটিপন্নং ভাৰনামানসং পটিভাগনিমিত্তেযেৰ ঠপনৰসেন নিমিত্তাভিমুখং পটিপাদযতো অস্স যোগিনো. ইজ্ঝিস্সতীতি সমিজ্ঝিস্সতি, উপ্পজ্জিস্সতীতি অত্থো. অনুযোগৰসেনাতি ভাৰনাৰসেন. সেসানীতি সেসানি তীণি, চত্তারি ৰা. পকতিচিত্তেহীতি পাকতিকেহি কামাৰচরচিত্তেহি. বলৰ…পে… চিত্তেকগ্গতানি ভাৰনাবলেন পটুতরসভাৰপ্পত্তিযা. পরিকম্মত্তাতি পটিসঙ্খারকত্তা. যদি আসন্নত্তা উপচারতা, গোত্রভুনো এৰ উপচারসমঞ্ঞা সিযাতি আহ ‘‘সমীপচারিত্তা ৰা’’তি. অনচ্চাসন্নোপি হি নাতিদূরপৰত্তী সমীপচারী নাম হোতি. অপ্পনং উপেচ্চ চরন্তীতি উপচারানি. ইতো পুব্বে পরিকম্মানন্তি নানাৰজ্জনৰীথিযং পরিকম্মানং. এত্থাতি এতেসু পরিকম্মুপচারানুলোমসঞ্ঞিতেসু. সব্বন্তিমন্তি ততিযং, চতুত্থং ৰা. পরিত্তগোত্তাভিভৰনতোতি পরিত্তস্স গোত্তস্স অভিভৰনতো. গংতাযতীতি হি গোত্তং, ‘‘পরিত্ত’’ন্তি পৰত্তমানং অভিধানং, বুদ্ধিঞ্চ একংসিকৰিসযতায রক্খতীতি পরিত্তগোত্তং. যথা হি বুদ্ধি আরম্মণভূতেন অত্থেন ৰিনা ন পৰত্ততি, এৰং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন. তস্মা সো তানি তাযতি রক্খতীতি ৰুচ্চতি. তং পন মহগ্গতানুত্তরৰিধুরং কামতণ্হায গোচরভূতং কামাৰচরধম্মানং আৰেণিকরূপং দট্ঠব্বং. মহগ্গতগোত্তেপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ভাৰনতোতি উপ্পাদনতো.

অৰিসেসেন সব্বেসং সব্বা সমঞ্ঞাতি পঠমনযো গহিতগ্গহণং হোতীতি আহ ‘‘অগ্গহিতগ্গহণেনা’’তিআদি. নানাৰজ্জনপরিকম্মমেৰ পরিকম্মন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘পঠমং ৰা উপচার’’ন্তিআদি ৰুত্তং. চতুত্থং অপ্পনাচিত্তং, পঞ্চমং ৰা অপ্পনাচিত্তং পুব্বে ৰুত্তনযেন সচে চতুত্থং গোত্রভু হোতীতি অত্থো. পঞ্চমং ৰাতি ৰা-সদ্দো অনিযমে. স্ৰাযং অনিযমো ইমিনা কারণেনাতি দস্সেতুং ‘‘তঞ্চ খো খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞৰসেনা’’তি ৰুত্তং. তত্থ খিপ্পাভিঞ্ঞস্স চতুত্থং অপ্পেতি, দন্ধাভিঞ্ঞস্স পঞ্চমং. কস্মা পন চতুত্থং, পঞ্চমং ৰা অপ্পেতি, ন ততো পরন্তি আহ ‘‘ততো পরং জৰনং পততী’’তি. ততো পঞ্চমতো পরং ছট্ঠং, সত্তমঞ্চ জৰনং পতন্তং ৰিয হোতি পরিক্খীণজৰত্তাতি অধিপ্পাযো.

যথা অলদ্ধাসেৰনং পঠমজৰনং দুব্বলত্তা গোত্রভুং ন উপ্পাদেতি, লদ্ধাসেৰনং পন বলৰভাৰতো দুতিযং, ততিযং ৰা গোত্রভুং উপ্পাদেতি, এৰং লদ্ধাসেৰনতায বলৰভাৰতো ছট্ঠং, সত্তমম্পি অপ্পেতীতি থেরস্স অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তস্মা ছট্ঠেপি সত্তমেপি অপ্পনা হোতী’’তি. তন্তি থেরস্স ৰচনং. সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদেহি অনুপত্থম্ভিতত্তা ৰুত্তং ‘‘অত্তনোমতিমত্ত’’ন্তি. ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা’’তি (পট্ঠা. ১.১.১২) পন সুত্তপদমকারণং আসেৰনপচ্চযলাভস্স বলৰভাৰে অনেকন্তিকত্তা. তথা হি অলদ্ধাসেৰনাপি পঠমচেতনা দিট্ঠধম্মৰেদনীযা হোতি, লদ্ধাসেৰনা দুতিযচেতনা যাৰ ছট্ঠচেতনা অপরাপরিযৰেদনীযা. চতুত্থপঞ্চমেসুযেৰাতিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স যুত্তিদস্সনমুখেন নিগমনত্থং ৰুত্তং. তত্থ যদি ছট্ঠসত্তমং জৰনং পতিতং নাম হোতি পরিক্খীণজৰত্তা, কথং সত্তমজৰনচেতনা উপপজ্জৰেদনীযা, আনন্তরিযা চ হোতীতি? নাযং ৰিসেসো আসেৰনপচ্চযলাভেন বলপ্পত্তিযা. কিঞ্চরহি কিরিযাৰত্থাৰিসেসতো. কিরিযাৰত্থা হি আরম্ভমজ্ঝপরিযোসানৰসেন তিৰিধা. তত্থ চ পরিযোসানাৰত্থায সন্নিট্ঠাপকচেতনাভাৰেন উপপজ্জৰেদনীযাদিতা হোতি, ন বলৰভাৰেনাতি দট্ঠব্বং. পটিসন্ধিযা অনন্তরপচ্চযভাৰিনো ৰিপাকসন্তানস্স অনন্তরপচ্চযভাৰেন তথা অভিসঙ্খতত্তাতি চ ৰদন্তি. তস্মা ছট্ঠসত্তমানং পপাতাভিমুখতায পরিক্খীণজৰতা ন সক্কা নিৰারেতুং. তথা হি ‘‘যথা হি পুরিসো’’তিআদি ৰুত্তং.

সা চ পন অপ্পনা. অদ্ধানপরিচ্ছেদোতি কালপরিচ্ছেদো. সো পনেত্থ সত্তসু ঠানেসু কত্থচি অপরিমাণচিত্তক্খণতায, কত্থচি অতিইত্তরখণতায নত্থীতি ৰুত্তো. ন হেত্থ সম্পুণ্ণজৰনৰীথি অদ্ধা লব্ভতি. তেনেৰাহ ‘‘এত্থ মগ্গানন্তরফল’’ন্তিআদি. সেসট্ঠানেসূতি পঠমপ্পনা, লোকিযাভিঞ্ঞা, মগ্গক্খণো, নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স ফলক্খণোতি এতেসু চতূসু ঠানেসু.

এত্তাৰতাতি এত্তকেন ভাৰনাক্কমেন এস যোগাৰচরো পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰং ৰিহরতা চ অনেন তদেৰ পঠমং ঝানং অধিগতং হোতি পথৰীকসিণন্তি সম্বন্ধো.

৭০. তত্থাতি তস্মিং ঝানপাঠে. ৰিৰিচ্চিত্ৰাতি ৰিসুং হুত্ৰা. তেনাহ ‘‘ৰিনা হুত্ৰা অপক্কমিত্ৰা’’তি, পজহনৰসেন অপসক্কিত্ৰাতি অত্থো. ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি এত্থ ‘‘ৰিৰিচ্চা’’তি ইমিনা ৰিৰেচনং ঝানক্খণে কামানং অভাৰমত্তং ৰুত্তং. ‘‘ৰিৰিচ্চেৰা’’তি পন ইমিনা একংসতো কামানং ৰিৰেচেতব্বতাদীপনেন তপ্পটিপক্খতা ঝানস্স, কামৰিৰেকস্স চ ঝানাধিগমূপাযতা দস্সিতা হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পঠমং ঝান’’ন্তিআদিং ৰত্ৰা তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অন্ধকারে সতি পদীপোভাসো ৰিযা’’তি এতেন যথা পদীপোভাসাভাৰেন রত্তিযং অন্ধকারাভিভৰো, এৰং ঝানাভাৰেন সত্তসন্ততিযং কামাভিভৰোতি দস্সেতি.

এতন্তি পুব্বপদেযেৰ অৰধারণৰচনং. ন খো পন এৰং দট্ঠব্বং ‘‘কামেহি এৰা’’তি অৰধারণস্স অকতত্তা. নিস্সরন্তি নিগ্গচ্ছন্তি এতেন, এত্থ ৰাতি নিস্সরণং. কে নিগ্গচ্ছন্তি? কামা, তেসং কামানং নিস্সরণং পহানং তন্নিস্সরণং, ততো. কথং পন সমানে ৰিক্খম্ভনে কামানমেৰেতং নিস্সরণং, ন ব্যাপাদাদীনন্তি চোদনং যুত্তিতো, আগমতো চ সোধেতুং ‘‘কামধাতূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কামধাতুসমতিক্কমনতোতি সকলস্সপি কামভৰস্স সমতিক্কমপটিপদাভাৰতো. তেন ইমস্স ঝানস্স কামপরিঞ্ঞাভাৰমাহ. কামরাগপটিপক্খতোতি ৰক্খমানৰিভাগস্স কিলেসকামস্স পচ্চত্থিকভাৰতো. তেন যথা মেত্তা ব্যাপাদস্স, করুণা ৰিহিংসায, এৰমিদং ঝানং কামরাগস্স উজুৰিপচ্চনীকভূতন্তি দস্সেতি. এৰমত্তনো পৰত্তিযা, ৰিপাকপ্পৰত্তিযা চ কামরাগতো, কামধাতুতো চ ৰিনিৰত্তসভাৰত্তা ইদং ঝানং ৰিসেসতো কামানমেৰ নিস্সরণং. স্ৰাযমত্থো পাঠগতো এৰাতি আহ ‘‘যথাহা’’তিআদি. কামঞ্চেতমত্থং দীপেতুং পুরিমপদেযেৰ অৰধারণং গহিতং, উত্তরপদেপি পন তং গহেতব্বমেৰ তথা অত্থসম্ভৰতোতি দস্সেতুং ‘‘উত্তরপদেপী’’তিআদি ৰুত্তং. ইতোতি কামচ্ছন্দতো. এস নিযমো. সাধারণৰচনেনাতি অৰিসেসৰচনেন. তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পটিপস্সদ্ধিনিস্সরণৰিৰেকা তদঙ্গৰিৰেকাদযো. চিত্তকাযউপধিৰিৰেকা চিত্তৰিৰেকাদযো. তযো এৰ ইধ ঝানকথাযং দট্ঠব্বা সমুচ্ছেদৰিৰেকাদীনং অসম্ভৰতো.

নিদ্দেসেতি মহানিদ্দেসে (মহানি. ১, ৭). তত্থ হি ‘‘উদ্দানতো দ্ৰে কামা – ৰত্থুকামা কিলেসকামা চা’’তি উদ্দিসিত্ৰা ‘‘তত্থ কতমে ৰত্থুকামা? মনাপিযা রূপা…পে… মনাপিযা ফোট্ঠব্বা’’তিআদিনা ৰত্থুকামা নিদ্দিট্ঠা. তে পন কামীযন্তীতি কামাতি ৰেদিতব্বা. তত্থেৰাতি নিদ্দেসে এৰ. ৰিভঙ্গেতি ঝানৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫৬৪). পত্থনাকারেন পৰত্তো দুব্বলো লোভো ছন্দনট্ঠেন ছন্দো, ততো বলৰা রঞ্জনট্ঠেন রাগো, ততোপি বলৰতরো বহলরাগো ছন্দরাগো. নিমিত্তানুব্যঞ্জনানি সঙ্কপ্পেতি এতেনাতি সঙ্কপ্পো, তথাপৰত্তো লোভো, ততো বলৰা রঞ্জনট্ঠেন রাগো, সঙ্কপ্পনৰসেনেৰ পৰত্তো ততোপি বলৰতরো সঙ্কপ্পরাগোতি. স্ৰাযং পভেদো একস্সেৰ লোভস্স পৰত্তিআকারৰসেন, অৰত্থাভেদৰসেন চ ৰেদিতব্বো যথা ‘‘ৰচ্ছো দম্মো বলীবদ্দো’’তি. ইমে কিলেসকামা. কামেন্তীতি কামা, কামেন্তি এতেহীতি ৰা.

এৰঞ্হি সতীতি এৰং উভযেসম্পি কামানং সঙ্গহে সতি. ৰত্থুকামেহিপীতি ‘‘ৰত্থুকামেহি ৰিৰিচ্চেৰা’’তিপি অত্থো যুজ্জতীতি এৰং যুজ্জমানত্থন্তরসমুচ্চযত্থো পি-সদ্দো, ন কিলেসকামসমুচ্চযত্থো. কস্মা? ইমস্মিং অত্থে কিলেসকামেহি ৰিৰেকস্স দুতিযপদেন ৰুত্তত্তা. তেনাতি ৰত্থুকামৰিৰেকেন. কাযৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি পুত্তদারাদিপরিগ্গহৰিৰেকদীপনতো. পুরিমেনাতি কাযৰিৰেকেন. এত্থাতি ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি, ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি এতস্মিং পদদ্ৰযে, ইতো ৰা নিদ্ধারিতে ৰিৰেকদ্ৰযে. অকুসল-সদ্দেন যদিপি কিলেসকামা, সব্বাকুসলাপি ৰা গহিতা, সব্বথা পন কিলেসকামেহি ৰিৰেকো ৰুত্তোতি আহ ‘‘দুতিযেন কিলেসকামেহি ৰিৰেকৰচনতো’’তি. দুতিযেনাতি চ চিত্তৰিৰেকেনাতি অত্থো. এতেসন্তি যথাৰুত্তানং দ্ৰিন্নং পদানং, নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. তণ্হাদিসংকিলেসানং ৰত্থুনো পহানং সংকিলেসৰত্থুপ্পহানং. লোলভাৰো নাম তত্থ তত্থ রূপাদীসু তণ্হুপ্পাদো, তস্স হেতু ৰত্থুকামা এৰ ৰেদিতব্বা. বালভাৰো অৰিজ্জা, দুচ্চিন্তিতচিন্তিতাদি ৰা, তস্স অযোনিসোমনসিকারো, সব্বেপি ৰা অকুসলা ধম্মা হেতু. কামগুণাধিগমহেতুপি পাণাতিপাতাদিঅসুদ্ধপযোগো হোতীতি তব্বিৰেকেন পযোগসুদ্ধি ৰিভাৰিতা. তণ্হাসংকিলেসসোধনেন, ৰিৰট্টূপনিস্সযসংৰড্ঢনেন চ অজ্ঝাসযৰিসোধনং আসযপোসনং. কামেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং.

অনেকভেদোতি কামাসৰকামরাগসংযোজনাদিৰসেন, রূপতণ্হাদিৰসেন চ অনেকপ্পভেদো. কামচ্ছন্দোযেৰাতি কামসভাৰোযেৰ ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো, নাপি কুসলচ্ছন্দোতি অধিপ্পাযো. ঝানপটিপক্খতোতি ঝানস্স পটিপক্খভাৰতো তংহেতু তন্নিমিত্তং ৰিসুং ৰুত্তো. অকুসলভাৰসামঞ্ঞেন অগ্গহেত্ৰা ৰিসুং সরূপেন গহিতো. যদি কিলেসকামোৰ পুরিমপদে ৰুত্তো, কথং বহুৰচনন্তি আহ ‘‘অনেকভেদতো’’তিআদি.

অঞ্ঞেসম্পি দিট্ঠিমানঅহিরিকানোত্তপ্পাদীনং, তংসহিতফস্সাদীনঞ্চ. উপরি ৰুচ্চমানানি ঝানঙ্গানি উপরিঝানঙ্গানি, তেসং অত্তনো পচ্চনীকানং পটিপক্খভাৰদস্সনতো তপ্পচ্চনীকনীৰরণৰচনং. নীৰরণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি তেসং পৰত্তিনিৰারণতো. সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো রাগপ্পণিধিযা উজুৰিপচ্চনীকভাৰতো, নানারম্মণেহি পলোভিতস্স পরিব্ভমন্তস্স চিত্তস্স সমাধানতো চ. পীতি ব্যাপাদস্স পটিপক্খা পামোজ্জেন সমানযোগক্খেমত্তা. ৰিতক্কো থিনমিদ্ধস্স পটিপক্খো যোনিসো সঙ্কপ্পনৰসেন সৰিপ্ফারপৰত্তিতো. সুখং অৰূপসমানুতাপসভাৰস্স উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পটিপক্খং ৰূপসন্তসীতলসভাৰত্তা. ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছায পটিপক্খো আরম্মণে অনুমজ্জনৰসেন পঞ্ঞাপটিরূপসভাৰত্তা. মহাকচ্চানত্থেরেন দেসিতং পিটকানং সংৰণ্ণনা পেটকং, তস্মিং পেটকে.

পঞ্চকামগুণভেদৰিসযস্সাতি রূপাদিপঞ্চকামগুণৰিসেসৰিসযস্স. আঘাতৰত্থুভেদাদিৰিসযানন্তি ব্যাপাদৰিৰেকৰচনেন ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তি (দী. নি. ৩.৩৪০; অ. নি. ৯.২৯; ৰিভ. ৯৬০) আদিআঘাতৰত্থুভেদৰিসযস্স দোসস্স, মোহাধিকেহি থিনমিদ্ধাদীহি ৰিৰেকৰচনেন পটিচ্ছাদনৰসেন দুক্খাদিপুব্বন্তাদিভেদৰিসযস্স মোহস্স ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো. কামরাগব্যাপাদতদেকট্ঠথিনমিদ্ধাদিৰিক্খম্ভকঞ্চেতং সব্বাকুসলপটিপক্খসভাৰত্তা. সব্বকুসলানং তেন সভাৰেন সব্বাকুসলপ্পহাযকং হোতি, হোন্তম্পি কামরাগাদিৰিক্খম্ভনসভাৰমেৰ হোতি তংসভাৰত্তাতি অৰিসেসেত্ৰা নীৰরণাকুসলমূলাদীনং ‘‘ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতী’’তি আহ.

৭১. যথাপচ্চযং পৰত্তমানানং সভাৰধম্মানং নত্থি কাচি ৰসৰত্তিতাতি ৰসৰত্তিভাৰনিৰারণত্থং ‘‘ৰিতক্কনং ৰিতক্কো’’তি ৰুত্তং. তযিদং ‘‘ৰিতক্কনং ঈদিসমিদ’’ন্তি আরম্মণস্স পরিকপ্পনন্তি আহ ‘‘ঊহনন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি. যস্মা চিত্তং ৰিতক্কবলেন আরম্মণং অভিনিরুল়্হং ৰিয হোতি, তস্মা সো আরম্মণাভিনিরোপনলক্খণো ৰুত্তো. যথা হি কোচি রাজৰল্লভং, তংসম্বন্ধিনং মিত্তং ৰা নিস্সায রাজগেহং আরোহতি অনুপৰিসতি, এৰং ৰিতক্কং নিস্সায চিত্তং আরম্মণং আরোহতি. যদি এৰং, কথং অৰিতক্কং চিত্তং আরম্মণং আরোহতীতি? ৰিতক্কবলেনেৰ. যথা হি সো পুরিসো পরিচযেন তেন ৰিনাপি নিরাসঙ্কো রাজগেহং পৰিসতি, এৰং পরিচযেন ৰিতক্কেন ৰিনাপি অৰিতক্কং চিত্তং আরম্মণং আরোহতি. পরিচযেনাতি চ সন্তানে পৰত্তৰিতক্কভাৰনাসঙ্খাতেন পরিচযেন. ৰিতক্কস্স হি সন্তানে অভিণ্হং পৰত্তস্স ৰসেন চিত্তস্স আরম্মণাভিরুহণং চিরপরিচিতং. তেন তং কদাচি ৰিতক্কেন ৰিনাপি তত্থ পৰত্ততেৰ. যথা তং ঞাণসহিতং হুত্ৰা সম্মসনৰসেন চিরপরিচিতং কদাচি ঞাণৰিরহিতম্পি সম্মসনৰসেন পৰত্ততি, যথা ৰা কিলেসসহিতং হুত্ৰা পৰত্তং সব্বসো কিলেসরহিতম্পি পরিচযেন কিলেসৰাসনাৰসেন পৰত্ততি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. আদিতো, অভিমুখং ৰা হননং আহননং. পরিতো, পরিৰত্তেত্ৰা ৰা আহননং পরিযাহননং. ‘‘রূপং রূপং, পথৰী পথৰী’’তি আকোটেন্তস্স ৰিয পৰত্তি ‘‘আহননং, পরিযাহনন’’ন্তি চ ৰেদিতব্বং. আনযনং চিত্তস্স আরম্মণে উপনযনং, আকড্ঢনং ৰা.

অনুসঞ্চরণং অনুপরিব্ভমনং. স্ৰাযং ৰিসেসো সন্তানম্হি লব্ভমানো এৰ সন্তানে পাকটো হোতীতি দট্ঠব্বো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অনুমজ্জনং আরম্মণে চিত্তস্স অনুমসনং, পরিমজ্জনন্তি অত্থো. তথা হি ৰিচারো ‘‘পরিমজ্জনহত্থো ৰিয, সঞ্চরণহত্থো ৰিযা’’তি চ ৰুত্তো. তত্থাতি আরম্মণে. সহজাতানং অনুযোজনং আরম্মণে অনুৰিচারণসঙ্খাতঅনুমজ্জনৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. অনুপ্পবন্ধনং আরম্মণে চিত্তস্স অৰিচ্ছিন্নস্স ৰিয পৰত্তি. তথা হি সো ‘‘অনুসন্ধানতা’’তি (ধ. স. ৮) নিদ্দিট্ঠো. তেনেৰ চ ‘‘ঘণ্ডানুরৰো ৰিয, পরিব্ভমনং ৰিযা’’তি চ ৰুত্তো.

কত্থচীতি পঠমজ্ঝানে, পরিত্তচিত্তুপ্পাদেসু চ. ৰিচারতো ওল়ারিকট্ঠেন, ৰিচারস্সেৰ চ পুব্বঙ্গমট্ঠেন অনুরৰতো ওল়ারিকো, তস্স চ পুব্বঙ্গমো ঘণ্ডাভিঘাতো ৰিয ৰিতক্কো. যথা হি ঘণ্ডাভিঘাতো পঠমাভিনিপাতো হোতি, এৰং আরম্মণাভিমুখনিরোপনট্ঠেন ৰিতক্কো চেতসো পঠমাভিনিপাতো হোতি. অভিঘাত-গ্গহণেন চেত্থ অভিঘাতজো সদ্দো গহিতোতি ৰেদিতব্বো. ৰিপ্ফারৰাতি ৰিচলনযুত্তো সপরিপ্ফন্দো. পরিব্ভমনং ৰিয পরিস্সযাভাৰৰীমংসনত্থং. অনুপ্পবন্ধেন পৰত্তিযন্তি উপচারে ৰা অপ্পনাযং ৰা সন্তানেন পৰত্তিযং. তত্থ হি ৰিতক্কো নিচ্চলো হুত্ৰা আরম্মণং অনুপৰিসিত্ৰা ৰিয পৰত্ততি, ন পঠমাভিনিপাতে. পাকটো হোতীতি ৰিতক্কস্স ৰিসেসো অভিনিরোপনাকারো ওল়ারিকত্তা পঠমজ্ঝানে পাকটো হোতি, তদভাৰতো পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানে ৰিচারস্স ৰিসেসো অনুমজ্জনাকারো পাকটো হোতি.

ৰালণ্ডুপকং এল়কলোমাদীহি কতচুম্বটকং. উপ্পীল়নহত্থোতি পিণ্ডস্স উপ্পীল়নহত্থো. তস্সেৰ ইতো চিতো চ সঞ্চরণহত্থো. মণ্ডলন্তি কংসভাজনাদীসু কিঞ্চি মণ্ডলং ৰট্টলেখং করোন্তস্স. যথা পুপ্ফফলসাখাদিঅৰযৰৰিনিমুত্তো অৰিজ্জমানোপি রুক্খো ‘‘সপুপ্ফো সফলো’’তি ৰোহরীযতি, এৰং ৰিতক্কাদিঅঙ্গৰিনিমুত্তং অৰিজ্জমানম্পি ঝানং ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তি ৰোহরীযতীতি দস্সেতুং ‘‘রুক্খো ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. ঝানভাৰনায পুগ্গলৰসেন দেসেতব্বত্তা ‘‘ইধ ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদিনা পুগ্গলাধিট্ঠানেন ঝানানি উদ্দিট্ঠানীতি. যদিপি ৰিভঙ্গে পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা, অত্থো পন তত্রাপি ৰিভঙ্গেপি যথা ইধ ‘‘ইমিনা চ ৰিতক্কেনা’’তিআদিনা ধম্মৰসেন ৰুত্তো, এৰমেৰ দট্ঠব্বো, পরমত্থতো পুগ্গলস্সেৰ অভাৰতোতি অধিপ্পাযো. অত্থো…পে… দট্ঠব্বো ঝানসমঙ্গিনো ৰিতক্কৰিচারসমঙ্গিতাদস্সনেন, ঝানস্সেৰ চ সৰিতক্কসৰিচারতায ৰুত্তত্তাতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

ৰিৰেকাতি ৰিৰেকা হেতুভূতাতি ৰিৰেক-সদ্দস্স ভাৰসাধনতং সন্ধাযাহ. ৰিৰেকেতি কত্তুসাধনতং, কম্মসাধনতং ৰা. ‘‘ৰিৰিত্তো’’তি হি ইমিনা নীৰরণেহি ৰিনাভূতো তেহি ৰিৰেচিতোতি চ সাধনদ্ৰযম্পি সঙ্গহিতমেৰাতি.

৭২. পীণযতীতি তপ্পেতি, ৰড্ঢেতি ৰা. সম্পিযাযনলক্খণাতি পরিতুস্সনলক্খণা. পীণনরসাতি পরিব্রূহনরসা. ফরণরসাতি পণীতরূপেহি কাযস্স ব্যাপনরসা. উদগ্গভাৰো ওদগ্যং. খুদ্দিকা লহুং লোমহংসনমত্তং কত্ৰা ভিন্না ন পুন উপ্পজ্জতি. খণিকা বহুলং উপ্পজ্জতি. উব্বেগতো ফরণা নিচ্চলত্তা, চিরট্ঠিতিকত্তা চ পণীততরা. চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰাতি পুণ্ণৰল্লিকৰিহারে চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা. পকতিযা দিট্ঠারম্মণৰসেনাতি পুব্বে মহাচেতিযং গহিতারম্মণৰসেন. চিত্রগেণ্ডুকো ৰিচিত্রাকারেন কতগেণ্ডুকো. উপনিস্সযেতি সমীপে, তস্স ৰা ৰিহারস্স নিস্সযভূতে, গোচরট্ঠানভূতেতি অত্থো.

ঘরাজিরেতি গেহঙ্গণে. পব্বতসিখরে কতচেতিযং ‘‘আকাসচেতিয’’ন্তি ৰুত্তং. গহিতনিমিত্তেনেৰাতি চেতিযৰন্দনং, ধম্মস্সৰনঞ্চ উদ্দিস্স ‘‘ধঞ্ঞা ৰতিমে’’তিআদিনা গহিতকুসলনিমিত্তেনেৰ কারণভূতেন. গহিতং ৰা নিমিত্তং এতেনাতি গহিতনিমিত্তং, ৰুত্তাকারেন পৰত্তচিত্তং, তেন গহিতনিমিত্তেনেৰ চিত্তেন সহ. পক্খন্দন্তি অনুপৰিট্ঠং. অনুপরিপ্ফুটন্তি অনু অনু সমন্ততো ফুটং, সব্বসো অনুৰিসটন্তি অত্থো.

পস্সদ্ধিযা নিমিত্তভাৰেন গব্ভং গণ্হন্তী. পরিপাচনৰসেন পরিপাকং গচ্ছন্তী. অপ্পনাসম্পযুত্তাৰ পীতি অপ্পনাসমাধিপূরিকা. খণিকসমাধিপূরিকা চ উপচারসমাধিপূরিকা চ অপ্পনাসমাধিস্স ৰিদূরতরাতি তদুভযং অনামসন্তো ‘‘তাসু যা অপ্পনাসমাধিস্সা’’তিআদিমাহ. সমাধিসম্পযোগং গতাতি পুব্বে উপচারসমাধিনা সম্পযুত্তা হুত্ৰা অনুক্কমেন ৰড্ঢিত্ৰা অপ্পনাসমাধিনা সম্পযোগং গতা.

৭৩. সুখযতীতি সুখং, অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে লদ্ধস্সাদে করোতীতি অত্থো. স্ৰাযং কত্তুনিদ্দেসো পরিযাযলদ্ধো ধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তু নিৰত্তনত্থো, নিপ্পরিযাযেন পন ভাৰসাধনমেৰ লব্ভতীতি ‘‘সুখনং সুখ’’ন্তি ৰুত্তং. ইট্ঠসভাৰত্তা তংসমঙ্গীপুগ্গলং, সম্পযুত্তধম্মে ৰা অত্তনি সাদযতীতি সাতং দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা. সাতং ‘‘মধুর’’ন্তি ৰদন্তি. সাতং লক্খণং এতস্সাতি সাতলক্খণং. উপব্রূহনং সম্পযুত্তধম্মানং সংৰড্ঢনং. দুক্খং ৰিয অৰিস্সজ্জেত্ৰা অদুক্খমসুখা ৰিয অনজ্ঝুপেক্খিত্ৰা অনু অনু গণ্হনং, উপকারিতা ৰা অনুগ্গহো. কত্থচি পঠমজ্ঝানাদিকে. পটিলাভতুট্ঠীতি পটিলাভৰসেন উপ্পজ্জনকতুট্ঠি. পটিলদ্ধরসানুভৰনন্তি পটিলদ্ধস্স আরম্মণরসস্স অনুভৰনন্তি সভাৰতো পীতিসুখানি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতি. যত্থ পীতি, তত্থ সুখন্তি ৰিতক্কস্স ৰিয ইতরেন পীতিযা সুখেন অচ্চন্তসংযোগমাহ. ‘‘যত্থ সুখং, তত্থ ন নিযমতো পীতী’’তি ৰিচারস্স ৰিয ৰিতক্কেন সুখস্স পীতিযা অনচ্চন্তসংযোগং. তেন অচ্চন্তানচ্চন্তসংযোগিতায পীতিসুখানং ৰিসেসং দস্সেতি. কং তারেন্তি এত্থাতি কন্তারং, নিরুদকমরুট্ঠানং. ৰনমেৰ ৰনন্তং. তস্মিং তস্মিং সমযেতি ইট্ঠারম্মণস্স পটিলাভসমযে, পটিলদ্ধস্স রসানুভৰনসমযে, ৰনচ্ছাযাদীনং সৰনদস্সনসমযে, পৰেসপরিভোগসমযে চ. পাকটভাৰতোতি যথাক্কমং পীতিসুখানং ৰিভূতভাৰতো.

ৰিৰেকজং পীতিসুখন্তি এত্থ পুরিমস্মিং অত্থে ৰিৰেকজন্তি ঝানং ৰুত্তং. পীতিসুখসদ্দতো চ অত্থিঅত্থৰিসেসতো ‘‘অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে’’তি এত্থ অ-কারো দট্ঠব্বো. দুতিযে পীতিসুখমেৰ ৰিৰেকজং. ‘‘ৰিৰেকজংপীতিসুখ’’ন্তি চ অঞ্ঞপদত্থসমাসো, পচ্চত্তনিদ্দেসস্স চ অলোপো কতো. লোপে ৰা সতি ‘‘ৰিৰেকজপীতিসুখ’’ন্তি পাঠোতি অযং ৰিসেসো.

উপসম্পজ্জাতি এত্থ উপ-সং-সদ্দা ‘‘উপলব্ভতি, সংভুঞ্জতী’’তিআদীসু ৰিয নিরত্থকাতি দস্সেতুং ‘‘উপগন্ত্ৰা’’তিআদিং ৰত্ৰা পুন তেসং সাত্থকভাৰং দস্সেতুং ‘‘উপসম্পাদযিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং, তস্মা পত্ৰা, সাধেত্ৰাতি ৰা অত্থো. ইরিযন্তি কিরিযং. ৰুত্তিআদীনি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. পালনাতি হি একং ইরিযাপথবাধনং ইরিযাপথন্তরেহি রক্খণা.

পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনাদিৰণ্ণনা

৭৪. পঞ্চ অঙ্গানি ৰিক্খম্ভনৰসেন পহীনানি এতস্সাতি পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং. ‘‘অগ্যাহিতো’’তি এত্থ আহিত-সদ্দস্স ৰিয ৰিপ্পহীন-সদ্দস্সেত্থ পরৰচনং দট্ঠব্বং, পঞ্চহি অঙ্গেহি ৰিপ্পহীনন্তি ৰা পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং. ননু অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা ইমিনা ঝানেন পহীযন্তি, অথ কস্মা পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনতাৰ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. ঝানলাভিনোপি অঝানসমঙ্গিকালে ঝানপটিপক্খলোভচিত্তাদীনং পৰত্তিসব্ভাৰতো ‘‘ঝানক্খণে’’তি ৰুত্তং. পহীযন্তীতি ৰিগচ্ছন্তি, নপ্পৰত্তন্তীতি অত্থো. একত্তারম্মণেতি পথৰীকসিণাদিৰসেন একসভাৰে, একগ্গতাসঙ্খাতে একত্তাৰহে ৰা আরম্মণে. তন্তি তং নানাৰিসযপলোভিতং চিত্তং. কামধাতুপ্পহানাযাতি নানাৰিসযসমূপব্যূল়্হায কামধাতুযা পহানায সমতিক্কমায পটিপদং ঝানং নপ্পটিপজ্জতি. নিরন্তরন্তি ৰিক্খেপেন অনন্তরিতং, সহিতন্তি অত্থো. অকম্মঞ্ঞন্তি অকম্মনীযং, ভাৰনাকম্মস্স অযোগ্যন্তি অত্থো. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরেতন্তি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চেন অভিভূতং. পরিব্ভমতি অনৰট্ঠানতো, অৰট্ঠানস্স সমাধানস্স অভাৰতোতি অত্থো. ৰিচিকিচ্ছায উপহতন্তি সাতিসযস্স ৰিচারস্স অভাৰতো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো নু খো ভগৰা, ন নু খো’’তি, ‘‘পথৰী পথৰী’’তিআদিনা মনসিকারেন, ‘‘ঝানং সিযা নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা চ পৰত্তায ৰিচিকিচ্ছায উপহতং. নারোহতি অপ্পটিপত্তিনিমিত্তত্তা. ৰিসেসেন ঝানন্তরাযকরত্তাতি সমাধিআদীনং উজুৰিপচ্চনীকভাৰেন ঝানাধিগমস্স অন্তরাযকরণতো.

তেহীতি ঝানাধিগমস্স পচ্চযভূতেহি ৰিতক্কৰিচারেহি. অৰিক্খেপায সম্পাদিতপ্পযোগস্সাতি ততো এৰং সমাধানায নিপ্ফাদিতভাৰনাপযোগস্স. চেতসো পযোগসম্পত্তিসম্ভৰাতি যথাৰুত্তভাৰনাপযোগসম্পত্তিসমুট্ঠানা. পীতি পীণনং ভাৰনাৰসেন তপ্পনং. উপব্রূহনং ভাৰনাৰসেন পরিৰুদ্ধিং চেতসো করোতীতি সম্বন্ধো. নন্তি চিত্তং. সসেসসম্পযুত্তধম্মন্তি অৰসিট্ঠফস্সাদিধম্মসহিতং, সমং সম্মা চ আধিযতীতি সম্বন্ধো. ইন্দ্রিযসমতাৰসেন সমং, পটিপক্খধম্মানং. দূরীভাৰে লীনুদ্ধচ্চাভাৰেন সম্মা চ ঠপেতীতি অত্থো. একগ্গতা হি সমাধানকিচ্চেন চিত্তং, সম্পযুত্তধম্মে চ অত্তানং অনুৰত্তাপেন্তী ঝানক্খণে সাতিসযং সমাহিতে করোতীতি. উপ্পত্তিৰসেনাতি যথাপচ্চযং উপ্পজ্জনৰসেন. এতেসু ৰিতক্কাদীসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি তত্থেৰ ঝানৰোহারতো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ‘‘যথা পনা’’তিআদিনাপি উপমাৰসেন তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি.

পকতিচিত্ততোতি পাকতিককামাৰচরচিত্ততো. সুৰিসদেনাতি সুট্ঠু ৰিসদেন, পটুতরেনাতি অত্থো. সব্বাৰন্তন্তি সব্বাৰযৰৰন্তং, অনৰসেসন্তি অত্থো. অপ্ফুটন্তি অসম্ফুট্ঠং. আরম্মণেসু ফুসিতাতি অপ্পনাৰসেন পৰত্তমানা চিত্তেকগ্গতা সমন্ততো আরম্মণং ফরন্তী ৰিয হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. কস্মা পনেত্থ ঝানপাঠে অগ্গহিতা চিত্তেকগ্গতা গহিতাতি অনুযোগং সন্ধায ‘‘তত্থ চিত্তেকগ্গতা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু ঝানঙ্গেসু. ন নিদ্দিট্ঠাতি সরূপতো ন নিদ্দিট্ঠা, সামঞ্ঞতো পন ঝানগ্গহণেন গহিতা. এৰং ৰুত্তত্তাতি সরূপেনেৰ ৰুত্তত্তা, অঙ্গমেৰ চিত্তেকগ্গতাতি সম্বন্ধো. যেন অধিপ্পাযেনাতি যেন ৰিতক্কাদীহি সহ ৰত্তন্তং ধম্মং দীপেতুং তস্স পকাসনাধিপ্পাযেন ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তিআদিনা উদ্দেসো কতো. সো এৰ অধিপ্পাযো তেন ভগৰতা ৰিভঙ্গে ‘‘চিত্তেকগ্গতা’’তি নিদ্দিসন্তেন পকাসিতো. তস্মা সা ঝানপাঠে অগ্গহিতাতি ন চিন্তেতব্বং.

তিৰিধকল্যাণৰণ্ণনা

৭৫. আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেনাতি ঝানস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন. লক্খণৰসেনাতি তেসংযেৰ অপ্পনাযং লক্খিতব্বভাৰৰসেন.

তত্রাতি তস্মিং কল্যাণতালক্খণানং ৰিভাৰনে. পটিপদাৰিসুদ্ধীতি পটিপজ্জতি ঝানং এতাযাতি পটিপদা, গোত্রভুপরিযোসানো পুব্বভাগিযো ভাৰনানযো. পরিপন্থতো ৰিসুজ্ঝনং ৰিসুদ্ধি, পটিপদায ৰিসুদ্ধি পটিপদাৰিসুদ্ধি. সা পনাযং যস্মা ঝানস্স উপ্পাদক্খণে লব্ভতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পটিপদাৰিসুদ্ধি আদী’’তি. উপেক্খানুব্রূহনাতি ৰিসোধেতব্বতাদীনং অভাৰতো ঝানপরিযাপন্নায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অনুব্রূহনা. সা পনাযং ৰিসেসতো ঝানস্স ঠিতিক্খণে লব্ভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে’’তি. সম্পহংসনাতি তত্থ ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিসাধকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন পরিযোদপনা. সা পন যস্মা ঝানস্স ওসানক্খণে পাকটা হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সম্পহংসনা পরিযোসান’’ন্তি. ইমানি তীণি লক্খণানীতি পরিপন্থতো চিত্তস্স ৰিসুজ্ঝনাকারো, মজ্ঝিমস্স সমথনিমিত্তস্স পটিপজ্জনাকারো, তত্থ পক্খন্দনাকারোতি ইমানি তীণি ঝানস্স আদিতো উপ্পাদক্খণে অপ্পনাপত্তিলক্খণানি তেহি আকারেহি ৰিনা অপ্পনাপত্তিযা অভাৰতো, অসতি চ অপ্পনায তদভাৰতো. আদিকল্যাণঞ্চেৰ ৰিসুদ্ধিপটিপদত্তা. যথাৰুত্তেহি লক্খণেহি সমন্নাগতত্তা, সম্পন্নলক্খণত্তা চ তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ. ইমিনা নযেন মজ্ঝপরিযোসানলক্খণানঞ্চ যোজনা ৰেদিতব্বা.

সম্ভরীযতি ঝানং এতেনাতি সম্ভারো, নানাৰজ্জনপরিকম্মং. সহ সম্ভারেনাতি সসম্ভারো, সো এৰ সসম্ভারিকো. উপচারোতি একাৰজ্জনূপচারমাহ. পগ্গহাদিকিচ্চস্স পুব্বভাগে ভাৰনায এৰ সাধিতত্তা যা তত্থ একাৰজ্জনূপচারে সিদ্ধা অজ্ঝুপেক্খনা, সা ঝানক্খণে পরিব্রূহিতা নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘উপেক্খানুব্রূহনা নাম অপ্পনা’’তি. যথাধিগতং ঝানং নিস্সায যো পহট্ঠাকারো চিত্তস্স পরিতোসো, তং পচ্চৰেক্খণাৰসেন পৰত্তং সন্ধাযাহ ‘‘সম্পহংসনা নাম পচ্চৰেক্খণা’’তি. একেতি অভযগিরিৰাসিনো. তে হি এৰং পটিপদাৰিসুদ্ধিআদিকে ৰণ্ণযন্তি, তদযুত্তং. তথা হি সতি অজ্ঝানধম্মেহি ঝানস্স গুণসংকিত্তনং নাম কতং হোতি. ন হি ভূমন্তরং ভূমন্তরপরিযাপন্নং হোতি. পাল়িযা চেতং ৰিরুদ্ধন্তি দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ একত্তগতং চিত্তন্তি ইন্দ্রিযানং একরসভাৰেন, একগ্গতায চ সিখাপ্পত্তিযা তদনুগুণং একত্তং গতন্তি একত্তগতং, সসম্পযুত্তং অপ্পনাপত্তচিত্তং. তস্সেৰ পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দতাদি অনন্তরমেৰ ৰুচ্চতি. তস্মাতি যস্মা একস্মিংযেৰ অপ্পনাচিত্তক্খণে পটিপদাৰিসুদ্ধিআদি পাল়িযং ৰুত্তং, তস্মা আগমনৰসেনাতি পরিকম্মাগমনৰসেন. অনতিৰত্তনাদীতি আদি-সদ্দেন ইন্দ্রিযেকরসতাতদুপগৰীরিযৰাহনাসেৰনানি সঙ্গণ্হাতি. পরিযোদাপকস্সাতি পরিসোধকস্স পভস্সরভাৰকরস্স. অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনমেৰ চেত্থ ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি ৰেদিতব্বা.

তস্মিন্তি তস্মিং ৰারে, চতুপঞ্চচিত্তপরিমাণায অপ্পনাৰীথিযন্তি অত্থো. ততো পরিপন্থতো. চিত্তং ৰিসুজ্ঝতীতি যদিপি আগমনং গহেতুং অৰিসেসেন ৰিয ৰুত্তং, পরিকম্মৰিসুদ্ধিতো পন অপ্পনাৰিসুদ্ধি সাতিসযাৰ. তেনাহ ‘‘ৰিসুদ্ধত্তা’’তিআদি. আৰরণৰিরহিতং হুত্ৰাতি যেনাৰরণেন আৰটত্তা চিত্তং ততো পুব্বে মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জিতুং ন সক্কোতি, তেন ৰিৰিত্তং হুত্ৰা, তং ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি অত্থো. লীনুদ্ধচ্চসঙ্খাতানং উভিন্নং অন্তানং অনুপগমনেন মজ্ঝিমো, সৰিসেসং পচ্চনীকধম্মানং ৰূপসমনতো সমথো, যোগিনো সুখৰিসেসানং কারণভাৰতো নিমিত্তঞ্চাতি মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং. তেনাহ ‘‘সমপ্পৰত্তো অপ্পনাসমাধিযেৰা’’তি. তদনন্তরং পন পুরিমচিত্তন্তি তস্স অপ্পনাচিত্তস্স অনন্তরপচ্চযভূতং পুরিমং চিত্তং, গোত্রভুচিত্তন্তি অত্থো. একসন্ততিপরিণামনযেনাতি যথা ‘‘তদেৰ খীরং দধিসম্পন্ন’’ন্তি, এৰং সতিপি পরিত্তমহগ্গতভাৰভেদে, পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰভেদে চ একিস্সা এৰ সন্ততিযা পরিণামূপগমননযেন একত্তনযৰসেন. তথত্তন্তি তথভাৰং অপ্পনাসমাধিৰসেন সমাহিতভাৰং. এৰং পটিপন্নত্তাতি ৰুত্তাকারেন পটিপজ্জমানত্তা. যস্মিঞ্হি খণে তথত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, তস্মিংযেৰ খণে তথত্তুপগমনেন অপ্পনাসমাধিনা সমাহিতভাৰূপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. পুরিমচিত্তেতি অপ্পনাচিত্তস্স পুরিমস্মিং চিত্তে গোত্রভুচিত্তে. ৰিজ্জমানাকারনিপ্ফাদিকাতি তস্মিং চিত্তে ৰিজ্জমানানং পরিপন্থৰিসুদ্ধিমজ্ঝিমসমথপটিপত্তিপক্খন্দনাকারানং নিপ্ফাদিকা, তেনাকারেন নিপ্ফজ্জমানাতি অত্থো. তেযেৰ হি আকারা পচ্চযৰিসেসতো ঝানক্খণে নিপ্ফজ্জমানা ‘‘পটিপদাৰিসুদ্ধী’’তি লদ্ধসমঞ্ঞা ঝানস্স তং ৰিসেসং নিপ্ফাদেন্তা ৰিয ৰুত্তা. উপ্পাদক্খণেযেৰাতি অত্তলাভৰেলাযমেৰ. যদি এৰং, কথং তে আকারা নিপ্ফজ্জন্তীতি আহ ‘‘আগমনৰসেনা’’তি.

তস্সাতি চিত্তস্স. ‘‘ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি পাল়িযং (পটি. ম. ১.১৫৮) পুগ্গলাধিট্ঠানেন আগতাতি ‘‘ব্যাপারং অকরোন্তো’’তি আহ. সমথপটিপত্তিতথত্তুপগমনঞ্চ ইধ সমথভাৰাপত্তিযেৰাতি আহ ‘‘সমথভাৰূপগমনেনা’’তি. কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্সাতি পুব্বে ‘‘কথং নু খো কিলেসসংসগ্গং পজহেয্য’’ন্তি পটিপন্নস্স ইদানি সমথপটিপত্তিযা তস্স পহীনত্তা কিলেসসঙ্গণিকাভাৰেন একত্তেন উপট্ঠিতস্স ঝানচিত্তস্স. পরিপন্থৰিসুদ্ধিমজ্ঝিমসমথপটিপত্তিপক্খন্দনেহি ৰুদ্ধিপ্পত্তিযা অনুব্রূহিতে ঝানচিত্তে লদ্ধোকাসা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা সম্পযুত্তেসু সমৰাহিতভাৰেন পৰত্তমানা তে অনুব্রূহেন্তী ৰিয হোতীতি আহ ‘‘তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা ৰেদিতব্বা’’তি.

যে পনেতে যুগনদ্ধধম্মাতি সম্বন্ধো. তত্থাতি তস্মিং ঝানচিত্তে. অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনৰসেন কিচ্চকরণতো যুগে নদ্ধা বদ্ধা ৰিয যুগনদ্ধা. ৰিমুত্তিরসেনাতি ৰিমুচ্চনকিচ্চেন, ৰিমুচ্চনসম্পত্তিযা ৰা. এস যোগী. ৰাহযতীতি পৰত্তেতি. অস্সাতি ঝানচিত্তস্স. তস্মিং খণেতি ভঙ্গক্খণে. উপ্পাদক্খণে অতীতে হি ঠিতিক্খণতো পট্ঠায আসেৰনা পৰত্ততি নাম. তে আকারাতি অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনাদযো তত্থ ধম্মানং পৰত্তিআকারা. আসেৰনাপি হি আসেৰনপচ্চযভাৰীনং ধম্মানং পৰত্তিআকারোযেৰ. সংকিলেসৰোদানেসূতি সমাধিপঞ্ঞানং সমরসতায অকরণং ভাৰনায সংকিলেসো, করণং ৰোদানং. তথা সেসেসুপি. এৰমেতেসু সংকিলেসৰোদানেসু তং তং আদীনৰং দোসং আনিসংসং গুণং পুরেতরং পাটিহারিযঞাণেন দিস্ৰা যথা অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনাদযো হোন্তি, তথা ভাৰনায সম্পহংসিতত্তা তেনেৰ ঞাণেন ৰিসোধিতত্তা. ৰিসোধনং হেত্থ সম্পহংসনং. তে আকারা যস্মা নিপ্ফন্না, তস্মা ‘‘ধম্মানং…পে… ৰেদিতব্বাতি ৰুত্ত’’ন্তি লক্খণসংৰণ্ণনায আদিম্হি ৰুত্তং নিগমনৰসেন দস্সেতি.

‘‘যস্মা উপেক্খাৰসেন ঞাণং পাকটং হোতী’’তি কো সম্বন্ধো. কস্মা সম্পহংসনাৰ পরিযোসানন্তি ৰুত্তা, ন উপেক্খানুব্রূহনাতি চোদনং সন্ধায ‘‘তত্থ যস্মা উপেক্খাৰসেন ঞাণং পাকটং হোতী’’তি ৰুত্তং. তত্থাতি তস্মিং ভাৰনাচিত্তে. উপেক্খাৰসেন ঞাণং পাকটং হোতীতি অপ্পনাকালে ভাৰনায সমপ্পৰত্তিযা, পটিপক্খস্স চ পহানতো পগ্গহাদীসু ব্যাপারস্স অকাতব্বতো অজ্ঝুপেক্খনাৰ হোতি. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সমযে চিত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনা, ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি চ আদি. সা পনাযং অজ্ঝুপেক্খনা ঞাণস্স কিচ্চসিদ্ধিযা হোতি, ৰিসেসতো ঞাণসাধনত্তা অপ্পনাব্যাপারস্সাতি ফলেন কারণানুমানঞাযেন. যস্মা উপেক্খাৰসেন ঞাণং পাকটং হোতি, তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা পরিযোসানন্তি ৰুত্তাতি সম্বন্ধো.

ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাল়িযা সমত্থেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তথাপগ্গহিতং চিত্তন্তি যথা ভাৰনাচিত্তং কোসজ্জপক্খে ন পততি, তথা ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং ধম্মানং বহুলীকারৰসেন পগ্গহিতং. সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতীতি পগ্গণ্হন্তেনাপি সমাধিস্স ৰীরিযসমতাযোজনৰসেন পগ্গহিতত্তা সক্কচ্চং অজ্ঝুপেক্খতি, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা ওকাসং লভতি. তং পন অজ্ঝুপেক্খনং উপেক্খাৰসেন পুব্বে পৰত্তপারিহারিযপঞ্ঞাৰসেন অপ্পনাপঞ্ঞায কিচ্চাধিকতাতি আহ ‘‘পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতী’’তি. তস্স অধিমত্তত্তা এৰ অজ্ঝুপেক্খন্তস্সেৰ নানাসভাৰেহি নীৰরণপমুখেহি কিলেসেহি অপ্পনাচিত্তং ৰিমুচ্চতি. ৰিমোক্খৰসেন ৰিমুচ্চনৰসেন. পঞ্ঞাৰসেনাতি পুব্বে পৰত্তপারিহারিযপঞ্ঞাৰসেন. ৰিমুত্তত্তাতি নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা এৰ. তে ধম্মা সদ্ধাদযো, ৰিসেসতো সদ্ধাপঞ্ঞাৰীরিযসমাধযো চ একরসা সমানকিচ্চা হোন্তি. এৰমযং ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেন ভাৰনা নিপ্ফজ্জমানা ঞাণব্যাপারোতি আহ ‘‘ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা পরিযোসান’’ন্তি. এৰং তিৰিধায পটিপদাৰিসুদ্ধিযা লদ্ধৰিসেসায তিৰিধায উপেক্খানুব্রূহনায সাতিসযং পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স অধিমুত্তভাৰেন চতুব্বিধাপি সম্পহংসনা সিজ্ঝতীতি আগমনুপেক্খা ঞাণকিচ্চৰসেন দসপি আকারা ঝানে এৰ ৰেদিতব্বা.

গণনানুপুব্বতাতি গণনানুপুব্বতায, গণনানুপুব্বতামত্তং ৰা পঠমন্তি ইদন্তি অত্থো. তেন দেসনাক্কমং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘পঠমং উপ্পন্নন্তি পঠম’’ন্তি ইমিনা পটিপত্তিক্কমং, উপ্পন্নন্তি হি অধিগতন্তি অত্থো. ‘‘পঠমং সমাপজ্জিতব্বন্তি পঠম’’ন্তি ইদং পন ন একন্তলক্খণন্তি অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৬০) পটিসিদ্ধত্তা ইধ ন গহিতং. আরম্মণূপনিজ্ঝানং লক্খণূপনিজ্ঝানন্তি দুৰিধে ঝানে ইধাধিপ্পেতজ্ঝানমেৰ দস্সেতুং ‘‘আরম্মণূপনিজ্ঝানতো’’তি ৰুত্তং. পথৰীকসিণসঙ্খাতস্স অত্তনো অত্তনো আরম্মণস্স রূপং ৰিয চক্খুনা উপনিজ্ঝাযনতো. পচ্চনীকঝাপনতোতি নীৰরণাদীনং পচ্চনীকধম্মানং দহনতো ৰিক্খম্ভনৰসেন পজহনতো. সকলট্ঠেনাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন কতে ৰা অকতে ৰা পরিচ্ছিজ্জ গহিতে পথৰীভাগে পথৰীমণ্ডলে সকলারম্মণকরণট্ঠেন. ন হি তস্স একদেসমারম্মণং করীযতি. পথৰীকসিণসন্নিস্সযতায নিমিত্তং পথৰীকসিণং যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তি. তংসহচরণতো ঝানং পথৰীকসিণং যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি.

চিরট্ঠিতিসম্পাদনৰণ্ণনা

৭৬. লক্খট্ঠানে ঠিতং সরেন ৰালং ৰিজ্ঝতীতি ৰালৰেধী. ইধ পন অনেকধা ভিন্নস্স ৰালস্স অংসুং ৰিজ্ঝন্তো ‘‘ৰালৰেধী’’তি অধিপ্পেতো. তেন ৰালৰেধিনা. সূদেনাতি ভত্তকারেন. ‘‘আকারা পরিগ্গহেতব্বা’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুকুসলোতি সুট্ঠু ছেকো. ধনুগ্গহোতি ইস্সাসো. কম্মন্তি যোগ্যং. অক্কন্তপদানন্তি ৰিজ্ঝনকালে অক্কমনৰসেন পৰত্তপদানং. আকারন্তি ধনুজিযাসরানং গহিতাকারং. পরিগ্গণ্হেয্যাতি উপধারেয্য. ভোজনসপ্পাযাদযোতি আদি-সদ্দো অৰুত্তাকারানম্পি সঙ্গাহকো দট্ঠব্বো. তেন উতুভাৰনানিমিত্তাদীনম্পি পরিগ্গণ্হনং ৰুত্তং হোতি. তস্মিন্তি তস্মিং তরুণসমাধিম্হি.

ভত্তারন্তি সামিনং, ভত্তৰেতনাদীহি পোসকন্তি অত্থো. পরিৰিসন্তোতি ভোজেন্তো. তস্স রুচ্চিত্ৰা ভুঞ্জনাকারং সল্লক্খেত্ৰা তস্স উপনামেন্তোতি যোজনা. অযম্পি যোগী. অধিগতক্খণে ভোজনাদযো আকারেতি পুব্বে ঝানস্স অধিগতক্খণে কিচ্চসাধকে ভোজনাদিগতে আকারে. গহেত্ৰাতি পরিগ্গহেত্ৰা সল্লক্খেত্ৰা. নট্ঠে নট্ঠে সমাধিম্হি পুনপ্পুনং অপ্পনায.

মহানসৰিজ্জাপরিচযেন পণ্ডিতো. তত্থ ৰিসদঞাণতায ব্যত্তো. ঠানুপ্পত্তিককওসল্লযোগেন কুসলো. নানচ্চযেহীতি নানচ্চযেহি নানাসভাৰেহি, নানারসেহীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অম্বিলগ্গেহী’’তিআদি. সূপেহীতি ব্যঞ্জনেহি. অম্বিলগ্গেহীতি অম্বিলকোট্ঠাসেহি, যে ৰা অম্বিলরসা হুত্ৰা অগ্গভূতা, তেহি চতুরম্বিলাদিমিস্সেহি. এস নযো তিত্তকগ্গাদীসুপি. খারিকেহীতি ৰাতিঙ্গণকল়ীরাদিমিস্সেহি. নিমিত্তন্তি আকারং রুচ্চনৰসেন ভুঞ্জনাকারং. উগ্গণ্হাতীতি উপরূপরি গণ্হাতি উপধারেতি. ইমস্স ৰা সূপেয্যস্স অত্থায হত্থং অভিহরতি. অভিহারানন্তি অভিমুখেন হরিতব্বানং পণ্ণাকারানং, পূজাভিহারানং ৰা. নিমিত্তং উগ্গণ্হাতীতি ‘‘এৰং মে চিত্তং সমাহিতং অহোসী’’তি নিমিত্তং গণ্হাতি সল্লক্খেতি.

সমাধিপরিপন্থানন্তি সমাধিস্স পরিপন্থভূতানং. ধম্মানন্তি কামচ্ছন্দাদিনীৰরণধম্মানং. সুৰিসোধিতত্তাতি সুট্ঠু ৰিসোধিতত্তা, ৰিক্খম্ভনৰসেনেৰ সম্মদেৰ পহীনত্তাতি অত্থো. কামাদীনৰপচ্চৰেক্খণাদীহীতি আদি-সদ্দেন অসুভমনসিকারনেক্খম্মানিসংসপচ্চৰেক্খণাদীনি সঙ্গণ্হাতি. নেক্খম্মগুণদস্সনেনাপি হি তস্স ৰিবন্ধভূতে কামচ্ছন্দে আদীনৰো ৰিসেসতো পাকটো হোতীতি. কাযদুট্ঠুল্লন্তি কাযদরথং সারদ্ধকাযতং. তেন কাযচিত্তানং সারম্ভনিমিত্তস্স ব্যাপাদনীৰরণস্স ন ৰিসোধনমাহ. আরম্ভধাতুমনসিকারাদীতি আদি-সদ্দেন ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গনিমিত্তানং, আলোকসঞ্ঞাদীনঞ্চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সমথনিমিত্তমনসিকারাদীতি আদি-সদ্দেন সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং ধম্মানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞেপি সমাধিপরিপন্থেতি ৰিচিকিচ্ছাট্ঠানিযে, মদমানাদিকে চ সন্ধাযাহ. আসযন্তি ৰসনকসুসিরং. সুপরিসুদ্ধন্তি আসঙ্কনীযত্তাভাৰেন সুট্ঠু পরিসুদ্ধং. এত্থাহ – ননু চাযং পগেৰ কামাদীনৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সমথপটিপদং পটিপন্নো উপচারক্খণেযেৰ ঝানেন নীৰরণানি ৰিক্খম্ভিতানি, অথ কস্মা পুন কামাদীনৰপচ্চৰেক্খণাদি গহিতন্তি? সচ্চমেতং. তং পন পহানমত্তন্তি ঝানস্স চিরট্ঠিতিযা অতিসযপহানত্থং পুন গহিতং.

উদ্ধচ্চ মিদ্ধন্তি কুক্কুচ্চং, থিনঞ্চ তদেকট্ঠতায গহিতমেৰাতি কত্ৰা ৰুত্তং. সুদ্ধন্তগতোতি সুপরিসুদ্ধপরিযন্তং সব্বসো ৰিসোধিতকোণপরিযন্তং উয্যানং গতো. তহিং রমেতি তস্মিং ঝানে রমেয্য দিৰসভাগম্পি ঝানসমঙ্গী এৰ ভৰেয্য.

চিত্তভাৰনাৰেপুল্লত্থন্তি সমাধিভাৰনায ৰিপুলভাৰায. যথা হি ভাৰনাৰসেন নিমিত্তস্স উপ্পত্তি, এৰমস্স ভাৰনাৰসেনেৰ ৰড্ঢনম্পি. তস্মা একঙ্গুলাদিৰসেন নিমিত্তং ৰড্ঢেন্তস্স পুনপ্পুনং বহুলীকারেন ঝানং ভাৰনাপি ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জতি. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তভাৰনাৰেপুল্লত্থঞ্চ যথালদ্ধং পটিভাগনিমিত্তং ৰড্ঢেতব্ব’’ন্তি. তস্সাতি পটিভাগনিমিত্তস্স.

নিমিত্তৰড্ঢননযৰণ্ণনা

৭৭. তত্রাতি সামিঅত্থে ভুম্মৰচনং, তস্সাতি অত্থো. অৰড্ঢেত্ৰাতি যথা কুম্ভকারো মত্তিকায পত্তং করোন্তো পঠমং অপরিচ্ছিন্দিত্ৰাৰ পত্তং ৰড্ঢেতি, এৰং পত্তৰড্ঢনযোগেন পত্তৰড্ঢনযুত্তিযা অৰড্ঢেত্ৰা পূৰিকস্স পূৰৰড্ঢনং. ভত্তস্স উপরি ভত্তপক্খিপনং ভত্তৰড্ঢনং. ৰত্থস্স তিন্তস্স অঞ্ছনাদি দুস্সৰড্ঢনং. পচ্চেকং যোগ-সদ্দো যোজেতব্বো. অপরিচ্ছিন্দিত্ৰা ন ৰড্ঢেতব্বং সপরিচ্ছেদে এৰ ভাৰনাপৰত্তিতো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সান্তকে নো অনন্তকে’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৫).

হংসপোতকাতি জৰনহংসপোতকা. উক্কূলং উন্নতট্ঠানং. ৰিকূলং নিন্নট্ঠানং. নদীসোতেন কতং ৰিদুগ্গং নদীৰিদুগ্গং. ৰিসমাকারেন ঠিতো পব্বতপদেসো পব্বতৰিসমো.

থূলানি হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি পচ্চৰেক্খণাবাহুল্লেন ৰিভূতভাৰতো. দুব্বলানি হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি পগুণবলৰভাৰস্স অনাপাদিকত্তা. উপরি উস্সুক্কনাযাতি ভাৰনায উপরি আরোহনায, দুতিযজ্ঝানাধিগমাযাতি অত্থো.

পব্বতেয্যাতি পব্বতে বহুলচারিনী. অখেত্তঞ্ঞূতি অগোচরঞ্ঞূ. সমাধিপরিপন্থানং ৰিসোধনানভিঞ্ঞাতায বালো. ঝানস্স পগুণভাৰাপাদনৰেয্যত্তিযস্স অভাৰেন অব্যত্তো. উপরিঝানস্স পদট্ঠানভাৰানৰবোধেন অখেত্তঞ্ঞূ. সব্বথাপি সমাপত্তিকোসল্লাভাৰেন অকুসলো. সমাধিনিমিত্তস্স ৰা অনাসেৰনায বালো. অভাৰনায অব্যত্তো. অবহুলীকারেন অখেত্তঞ্ঞূ. সম্মদেৰ অনধিট্ঠানতো অকুসলোতি যোজেতব্বং. উভতো ভট্ঠোতি উভযতো ঝানতো ভট্ঠো. সো হি অপ্পগুণতায ন সুপ্পতিট্ঠিততায সউস্সাহোপি ৰিনাসতো, অসামত্থিযতো চ ঝানদ্ৰযতো পরিহীনো. চিণ্ণৰসিনাতি আসেৰিতৰসিনা.

পঞ্চৰসীকথাৰণ্ণনা

৭৮. ৰসনং ৰসীতি ধাতুনিদ্দেসতায কিরিযানিদ্দেসোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰসিযো’’তি, যথারুচি পৰত্তিযোতি অত্থো. আৰজ্জনায ৰসী, আৰজ্জনাৰসেন ৰা ৰসী আৰজ্জনৰসী. ঝানং আৰজ্জিতুং যত্থ যত্থ পদেসে ইচ্ছা যত্থিচ্ছকং. যদা যদা, যস্মিং যস্মিং ৰা ঝানঙ্গে ইচ্ছা যদিচ্ছকং. যাৰ যাৰ ইচ্ছা যাৰদিচ্ছকং, দ-কারো পদসন্ধিকরো. ‘‘যাৰা’’তি চ ইদং বহূনং জৰনৰারানং নিরন্তরং ৰিয তথাপৰত্তনং সন্ধায ৰুত্তং, ন একমেৰ. সো হি পরিচ্ছিন্নচিত্তক্খণোতি. আৰজ্জনায দন্ধাযিতত্তং নত্থীতি ৰুত্তনযেন যত্থ কত্থচি ঠানে যদা যদা যং কিঞ্চি ঝানঙ্গং আৰজ্জেন্তস্স যথিচ্ছিতং কালং আৰজ্জনায আৰজ্জনপ্পৰত্তিযা দন্ধাযিতত্তং ৰিত্থাযিতত্তং, চিরাযিতত্তং ৰা নত্থি. এৰং আৰজ্জনৰসী সিদ্ধা নাম হোতীতি অত্থো. সেসাতি ৰুট্ঠানঅধিট্ঠানপচ্চৰেক্খণাৰসিযো.

অঙ্গসমুদাযভাৰতো ঝানস্স ঝানে আৰজ্জনৰসিং নিপ্ফাদেতুকামেন পটিপাটিযা ঝানঙ্গানি আৰজ্জেতব্বানীতি আহ ‘‘পঠমং ৰিতক্কং আৰজ্জযতো’’তি. যদিপি আৰজ্জনমেৰেত্থ ইচ্ছিতং আৰজ্জনৰসিযা অধিপ্পেতত্তা, আৰজ্জনায পন উপ্পন্নায জৰনেহি ভৰিতব্বং. তানি চ খো আৰজ্জনতপ্পরতায চিত্তাভিনীহারস্স যথাৰজ্জিতঝানঙ্গারম্মণানি কতিপযানেৰ হোন্তি, ন পরিপুণ্ণানীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিতক্কারম্মণানেৰ চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তী’’তি. চত্তারি তিক্খিন্দ্রিযস্স. পঞ্চ নাতিতিক্খিন্দ্রিযস্সাতি দট্ঠব্বং. নিরন্তরন্তি ৰিসভাগেহি নিরন্তরং. অযং পনাতি ভৰঙ্গদ্ৰযন্তরিতা চতুজৰনচিত্তা যথাৰুত্তা আৰজ্জনৰসী. অঞ্ঞেসং ৰা ধম্মসেনাপতিআদীনং. এৰরূপে কালেতি উট্ঠায সমুট্ঠায লহুতরং আৰজ্জনৰসীনিব্বত্তনকালে. সা চ খো ইত্তরা পরিত্তকালা, ন সত্থু যমকমহাপাটিহারিযে ৰিয চিরতরপ্পবন্ধৰতী. তথা হি তং সাৰকেহি অসাধারণং ৰুত্তং. অধিগমেন সমং সসম্পযুত্তস্স ঝানস্স সম্মা আপজ্জনং পটিপজ্জনং সমাপজ্জনং, ঝানসমঙ্গিতা.

সীঘন্তি এত্থ সমাপজ্জিতুকামতানন্তরং দ্ৰীসু ভৰঙ্গেসু উপ্পন্নেসু ভৰঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৰা উপ্পন্নাৰজ্জনানন্তরং সমাপজ্জনং সীঘং সমাপজ্জনসমত্থতা. অযঞ্চ মত্থকপ্পত্তা সমাপজ্জনৰসী সত্থু ধম্মদেসনাযং লব্ভতি. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তস্সা এৰ কথায পরিযোসানে তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং করোমি সমাদহামি যেনস্সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭). ইতো সীঘতরা হি সমাপজ্জনৰসী নাম নত্থি. জুণ্হায রত্তিযা নৰোরোপিতেহি কেসেহি কপোতকন্দরাযং ৰিহরন্তস্স আযস্মতো সারিপুত্তস্স যক্খেন মহন্তম্পি পব্বতকূটং পদালেতুং সমত্থে পহারে সীসে দিন্নে সমাপজ্জনম্পেত্থ নিদস্সেতব্বং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘তদা থেরো তস্স পহরণসমযে সমাপত্তিং অপ্পেসী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৭৪). পাল়িযং পন ‘‘অঞ্ঞতরং সমাধিং সমাপজ্জিত্ৰা নিসিন্নো’’তি (উদা. ৩৪) ৰুত্তং. ইমে পন থেরা ‘‘সমাপত্তিতো ৰুট্ঠানসমকালং তেন পহারো দিন্নো’’তি ৰদন্তি.

অচ্ছরামত্তন্তি অঙ্গুলিফোটমত্তং খণং. ঠপেতুন্তি সেতু ৰিয সীঘসোতায নদিযা ওঘং ৰেগেন পৰত্তিতুং অদত্ৰা যথাৰুত্তক্খণং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা. অভিভুয্য ঠপনং, অধিট্ঠানং ৰিযাতি ৰা অধিট্ঠানং. তত্থ ৰসী অধিট্ঠানৰসী. তথেৰ লহুং ৰুট্ঠাতুন্তি অচ্ছরামত্তং ৰা দসচ্ছরামত্তং ৰা লহুং খণং ঝানসমঙ্গী হুত্ৰা ঝানতো ৰুট্ঠাতুং সমত্থতা. ভৰঙ্গচিত্তুপ্পত্তিযেৰ হেত্থ ঝানতো ৰুট্ঠানং নাম. এত্থ চ যথা ‘‘এত্তকমেৰ খণং ঝানং ঠপেস্সামী’’তি পুব্বপরিকম্মৰসেন অধিট্ঠানসমত্থতা অধিট্ঠানৰসী, এৰং ‘‘এত্তকমেৰ খণং ঝানসমঙ্গী হুত্ৰা ঝানতো ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি পুব্বপরিকম্মৰসেন ৰুট্ঠানসমত্থতা ৰুট্ঠানৰসী ৰেদিতব্বা, যা সমাপত্তি ‘‘ৰুট্ঠানকুসলতা’’তি ৰুচ্চতি. তদুভযদস্সনত্থন্তি অধিট্ঠানৰুট্ঠানৰসীদস্সনত্থং.

তত্থাতি তস্মিং নিম্মিতপব্বতে তস্স ৰিৰরে. কিঞ্চাপি একংযেৰ তং অভিঞ্ঞাচিত্তং যেন পব্বতং নিম্মিনেয্য, অভিঞ্ঞাপাদকস্স পন ঝানস্স লহুতরং ঠপনং, ৰুট্ঠানঞ্চ ইধ নিদস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘এত্তকা ইদ্ধিমন্তা একং উপট্ঠাকং গরুল়তো রক্খিতুং ন সক্খিংসূ’’তি গারয্হা অস্সাম.

আৰজ্জনানন্তরানীতি আৰজ্জনৰসীভাৰায যথাক্কমং ৰিতক্কাদীনং ঝানঙ্গানং আৰজ্জনায পরতো যানি জৰনানি পৰত্তানি, তানি তেসং পচ্চৰেক্খণানি. যদগ্গেন আৰজ্জনৰসীসিদ্ধি, তদগ্গেন পচ্চৰেক্খণাৰসীসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

দুতিযজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

৭৯. নীৰরণপ্পহানস্স তপ্পঠমতায আসন্ননীৰরণপচ্চত্থিকা. থূলং নাম ৰিপুলম্পি ফেগ্গু ৰিয সুখভঞ্জনীযন্তি আহ ‘‘ওল়ারিকত্তা অঙ্গদুব্বলা’’তি. সন্ততো মনসি করিত্ৰাতি পঠমজ্ঝানং ৰিয অনোল়ারিকঙ্গত্তা, সন্তধম্মসমঙ্গিতায চ ‘‘সন্ত’’ন্তি মনসি কত্ৰা. যে হি ধম্মা দুতিযজ্ঝানে পীতিসুখাদযো, কামং তে পঠমজ্ঝানেপি সন্তি, তেহি পন তে সন্ততরা চেৰ পণীততরা চ ভৰন্তীতি. নিকন্তিন্তি নিকামনং, অপেক্খন্তি অত্থো. পরিযাদাযাতি খেপেত্ৰা. চত্তারি পঞ্চাতি ৰা-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. দুতিযজ্ঝানং এতস্স অত্থীতি দুতিযজ্ঝানিকং. ৰুত্তপ্পকারানেৰাতি পঠমজ্ঝানে ৰুত্তপ্পকারানিযেৰ, পরিকম্মাদিনামকানীতি অত্থো.

৮০. ৰূপসমাতি ৰূপসমহেতু, ৰূপসমোতি চেত্থ পহানং অধিপ্পেতং, তঞ্চ ৰিতক্কৰিচারানং. অতিক্কমো অত্থতো দুতিযজ্ঝানক্খণে অনুপ্পাদোতি আহ ‘‘সমতিক্কমা’’তিআদি. কতমেসং পনেত্থ ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমো অধিপ্পেতো, কিং পঠমজ্ঝানিকানং, উদাহু দুতিযজ্ঝানিকানন্তি. কিঞ্চেত্থ যদি পঠমজ্ঝানিকানং, নত্থি তেসং ৰূপসমো. ন হি কদাচি পঠমজ্ঝানং ৰিতক্কৰিচাররহিতং অত্থি. অথ দুতিযজ্ঝানিকানং, এৰম্পি নত্থেৰ ৰূপসমো, সব্বেন সব্বং তেসং তত্থ অভাৰতোতি? ৰুচ্চতে – যেহি ৰিতক্কৰিচারেহি পঠমজ্ঝানস্স ওল়ারিকতা, তেসং সমতিক্কমা দুতিযস্স ঝানস্স সমধিগমো, ন সভাৰতো অনোল়ারিকানং ফস্সাদীনং সমতিক্কমাতি অযমত্থো ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তি এতেন দীপিতো. তস্মা ‘‘কিং পঠমজ্ঝানিকানং ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমো ইধাধিপ্পেতো, উদাহু দুতিযজ্ঝানিকান’’ন্তি এদিসী চোদনা অনোকাসাৰ. যস্মা দিট্ঠাদীনৰস্স তংতংঝানক্খণে অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং ৰূপসমনং অধিপ্পেতং. ৰিতক্কাদযো এৰ ঝানঙ্গভূতা তথা করীযন্তি, ন তংসম্পযুত্তা ফস্সাদযো, তস্মা ৰিতক্কাদীনংযেৰ ৰূপসমাদিৰচনং ঞাযাগতং. যস্মা পন ৰিতক্কাদীনং ৰিয তংসম্পযুত্তধম্মানম্পি এতেন ‘‘এতং ওল়ারিক’’ন্তি আদীনৰদস্সনং সুত্তে আগতং, তস্মা অৰিসেসেন ৰিতক্কাদীনং, তংসহগতানঞ্চ ৰূপসমাদিকে ৰত্তব্বে ৰিতক্কাদীনংযেৰ ৰূপসমো ৰুচ্চমানো অধিকৰচনং অঞ্ঞং অত্থং বোধেতীতি কত্ৰা কিঞ্চি ৰিসেসং দীপেতীতি দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘ওল়ারিকস্স পনা’’তিআদি গহিতন্তি ইধ ‘‘যেহি ৰিতক্কৰিচারেহী’’তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘পীতিযা চ ৰিরাগা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো. তস্মা ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখসমতিক্কমৰচনানি ওল়ারিকোল়ারিকঙ্গসমতিক্কমা দুতিযাদিঅধিগমদীপকানীতি তেসং একদেসভূতং ৰিতক্কৰিচারসমতিক্কমৰচনং তংদীপকং ৰুত্তং. ৰিসুং ৰিসুং ঠিতেপি হি ৰিতক্কৰিচারসমতিক্কমৰচনাদিকে পহেয্যঙ্গনিদ্দেসতাসামঞ্ঞেন চিত্তেন সমূহতো গহিতে ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনস্স তদেকদেসতা দট্ঠব্বা. অযঞ্চ অত্থো অৰযৰেন সমুদাযোপলক্খণনযেন ৰুত্তো. অথ ৰা ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেনেৰ তংসমতিক্কমা দুতিযাধিগমদীপকেন পীতিৰিরাগাদিৰচনানং পীতিআদিসমতিক্কমা ততিযাদিঅধিগমদীপকতা দীপিতা হোতীতি তস্স তংদীপকতা ৰুত্তা.

নিযকজ্ঝত্তমধিপ্পেতং ন অজ্ঝত্তজ্ঝত্তাদি. তত্থ কারণমাহ ‘‘ৰিভঙ্গে পনা’’তিআদি. নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিযাতি নীলযোগতো ৰত্থং নীলং ৰিযাতি অধিপ্পাযো. যেন সম্পসাদনেন যোগা ঝানং সম্পসাদনং. তস্মিং দস্সিতে ‘‘সম্পসাদনং ঝান’’ন্তি সমানাধিকরণনিদ্দেসেনেৰ তংযোগা ঝানে তংসদ্দপ্পৰত্তি দস্সিতাতি অৰিরোধো যুত্তো. একোদিভাৰে কথন্তি একোদিম্হি দস্সিতে একোদিভাৰং ঝানন্তি সমানাধিকরণনিদ্দেসেনেৰ ঝানস্স একোদিৰড্ঢনতা ৰুত্তা হোতীতি চে? ‘‘একোদিভাৰ’’ন্তি পদং উদ্ধরিত্ৰা একোদিস্স নিদ্দেসো ন কাতব্বো সিযাতি একোদিভাৰসদ্দো এৰ সমাধিম্হি পৰত্তো সম্পসাদনসদ্দো ৰিয ঝানে পৰত্ততীতি যুত্তং. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পেতি ‘‘চেতসো সম্পসাদযতী’’তি এতস্মিং পক্খে ‘‘চেতসো’’তি চ উপযোগত্থে সামিৰচনং. পুরিমস্মিন্তি ‘‘সম্পসাদনযোগতো ঝানং সম্পসাদন’’ন্তি ৰুত্তপক্খে. চেতসোতি সম্বন্ধে সামিৰচনং.

সেট্ঠোপি লোকে ‘‘একো’’তি ৰুচ্চতি ‘‘যাৰ পরে একাহং তে করোমী’’তিআদীসু. একো অদুতিযো ‘‘একাকীভি খুদ্দকেহি জিত’’ন্তিআদীসু অসহাযত্থোপি এক-সদ্দো দিট্ঠোতি আহ ‘‘একো অসহাযো হুত্ৰা’’তি. সদ্ধাদযোপি কামং সম্পযুত্তধম্মানং সাধারণতো, অসাধারণতো চ পচ্চযা হোন্তিযেৰ, সমাধি পন ঝানক্খণে সম্পযুত্তধম্মানং অৰিক্খেপলক্খণে ইন্দট্ঠকরণেন সাতিসযং পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘সম্পযুত্তধম্মে…পে… অধিৰচন’’ন্তি আহ.

‘‘সম্পসাদনং, চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি ৰিসেসনদ্ৰযং ঝানস্স অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন গহিতং. স্ৰাযমতিসযো যথা ইমস্মিং ঝানে লব্ভতি, ন তথা পঠমজ্ঝানেতি ইমং ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ননু চা’’তিআদি ৰুত্তং. আরম্মণে আহননপরিযাহননৰসেন, অনুমজ্জনঅনুযোজনৰসেন চ পৰত্তমানা ধম্মা সতিপি নীৰরণপ্পহানেন কিলেসকালুস্সিযাপগমে সম্পযুত্তানং কঞ্চি খোভং করোন্তা ৰিয তেহি চ তে ন সন্নিসিন্না হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিতক্কৰিচারক্খোভেন ন সুপ্পসন্ন’’ন্তি. খুদ্দিকা ঊমিযো ৰীচিযো. মহতিযো তরঙ্গা. সতিপি ইন্দ্রিযসমত্তে, ৰীরিযসমতায চ তেনেৰ খোভেন, সম্পসাদাভাৰেন চ সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটো বহলে ৰিয জলে মচ্ছো. যথাৰুত্তক্খোভো এৰ পলিবোধো. এৰং ৰুত্তেনাতি যস্সা সদ্ধায ৰসেন সম্পসাদনং, যস্সা চ চিত্তেকগ্গতায ৰসেন একোদিভাৰন্তি চ ঝানং ৰুত্তং. তাসং এৰ ‘‘সদ্দহনা’’তিআদিনা পৰত্তিআকারস্স ৰিসেসৰিভাৰনাৰসেন ৰুত্তেন. তেন ৰিভঙ্গপাঠেন. ‘‘সম্পসাদনযোগতো, সম্পসাদনতো ৰা সম্পসাদনং, একোদিং ভাৰেতীতি একোদিভাৰন্তি ঝানং ৰুত্ত’’ন্তি এৰং পৰত্তা অযং অত্থৰণ্ণনা ন ৰিরুজ্ঝতি. যথা পন অৰিরোধো, সো ৰুত্তো এৰ.

৮১. সন্তাতি সমং নিরোধং গতা. সমিতাতি ভাৰনায সমং গমিতা নিরোধিতা. ৰূপসন্তাতি ততো এৰ সুট্ঠু উপসন্তা. অত্থঙ্গতাতি অত্থং ৰিনাসং গতা. অব্ভত্থঙ্গতাতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢেত্ৰা ৰুত্তং. অপ্পিতাতি ৰিনাসং গমিতা. সোসিতাতি পৰত্তিসঙ্খাতস্স সন্তানস্স অভাৰেন সোসং সুক্খভাৰং ইতা. ব্যন্তিকতাতি ৰিগতন্তকতা.

অযমত্থোতি ভাৰনায পহীনত্তা ৰিতক্কৰিচারানং অভাৰো. চোদকেন ৰুত্তমত্থং সম্পটিচ্ছিত্ৰা পরিহরিতুং ‘‘এৰমেতং সিদ্ধোৰাযমত্থো’’তি ৰত্ৰা ‘‘ন পনেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ এতন্তি ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তি এতং ৰচনং. তদত্থদীপকন্তি তস্স ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তসঙ্খাতস্স অত্থস্স দীপকং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমূপাযদীপকেন অজ্ঝত্তসম্পসাদনতায, চেতসো একোদিভাৰতায চ হেতুদীপকেন, অৰিতক্কঅৰিচারভাৰহেতুদীপকেন চ ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেনেৰ ৰিতক্কৰিচারাভাৰো দীপিতোতি কিং পুন অৰিতক্কঅৰিচারৰচনেন কতেনাতি? ন, অদীপিতত্তা. ন হি ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেন ৰিতক্কৰিচারানং অপ্পৰত্তি ৰুত্তা হোতি. ৰিতক্কৰিচারেসু হি তণ্হাপ্পহানং এতেসং ৰূপসমনং, যে চ সঙ্খারেসু তণ্হাপ্পহানং করোন্তি, তেসু মগ্গেসু, পহীনতণ্হেসু চ ফলেসু সঙ্খারপৰত্তি হোতি এৰ, এৰমেৰিধাপি ৰিক্খম্ভিতৰিতক্কৰিচারতণ্হস্স দুতিযজ্ঝানস্স ৰিতক্কৰিচারসম্পযোগো পুরিমেন ন নিৰারিতো সিযাতি তংনিৰারণত্থং, আৰজ্জিতুকামতাদিঅতিক্কমোৰ তেসং ৰূপসমোতি দস্সনত্থঞ্চ ‘‘অৰিতক্কং অৰিচার’’ন্তি ৰুত্তং. পঠমম্পীতি পঠমং ঝানম্পি.

‘‘দুতিযং উপ্পন্নন্তিপি দুতিয’’ন্তি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. ন তথা ইমস্স ৰিতক্কৰিচারাতি যথা পঠমজ্ঝানস্স উপচারক্খণে নীৰরণানি পহীযন্তি, তথা ইমস্স দুতিযজ্ঝানস্স উপচারক্খণে ৰিতক্কৰিচারা ন পহীযন্তি অসংকিলিট্ঠসভাৰত্তা, উপচারভাৰনায চ তে পহাতুং অসমত্থভাৰতো. যদিপি তায তেসু তণ্হা পহীযতি, ন পন সৰিসেসং. সৰিসেসঞ্হি তত্থ তণ্হাপ্পহানং অপ্পনায এৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অপ্পনাক্খণেযেৰা’’তিআদি. পহানঙ্গতাপি অতিসযপ্পহানৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা যথা নীৰরণানং পঠমজ্ঝানস্স. তস্মাতি যস্মা তিৰঙ্গমেৰেতং ঝানং, তস্মা. তন্তি ৰিভঙ্গে ৰচনং. রথস্স পণ্ডুকম্বলং ৰিয সম্পসাদো ঝানস্স পরিক্খারো, ন ঝানঙ্গন্তি আহ ‘‘সপরিক্খারং ঝানং দস্সেতু’’ন্তি.

ততিযজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

৮২. উপ্পিলাৰিতন্তি কামঞ্চাযং পরিগ্গহেসু অপরিচ্চত্তপেমস্স অনাদীনৰদস্সিনো তণ্হাসহগতায পীতিযা পৰত্তিআকারো, ইধ পন দুতিযজ্ঝানপীতি অধিপ্পেতা. তথাপি সব্বসো পীতিযং অৰিরত্তং, সাপি অনুবন্ধেয্যাতি ৰুত্তং. উপ্পিলাৰিতং ৰিযাতি ৰা উপ্পিলাৰিতং. আদীনৰং হি তত্থ পাকটতরং কত্ৰা দস্সেতুং এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

৮৩. ৰিরজ্জনং ৰিরাগো. তং পন ৰিরজ্জনং নিব্বিন্দনমুখেন হীল়নং ৰা তপ্পটিবদ্ধরাগপ্পহানং ৰাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তপ্পকারায পীতিযা জিগুচ্ছনং ৰা সমতিক্কমো ৰা’’তি আহ. ৰুত্তপ্পকারাযাতি ‘‘যদেৰ তত্থ পীতী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারায. সম্পিণ্ডনং সমুচ্চযো.

মগ্গোতি উপাযো. তদধিগমাযাতি ততিযমগ্গাধিগমায.

৮৪. উপপত্তিতোতি সমৰাহিতভাৰেন পতিরূপতো. ঝানুপেক্খাপি সমৰাহিতমেৰ অন্তোনীতং কত্ৰা পৰত্ততীতি আহ ‘‘সমং পস্সতী’’তি. ৰিসদাযাতি পরিব্যত্তায সংকিলেসৰিগমেন. ৰিপুলাযাতি মহতিযা সাতিসযং মহগ্গতভাৰপ্পত্তিযা. থামগতাযাতি পীতিৰিগমেন থিরভাৰপ্পত্তায.

পরিসুদ্ধপকতি খীণাসৰপকতি নিক্কিলেসতা. সত্তেসু কম্মস্সকতাদস্সনহেতুকো সমভাৰদস্সনাকারো মজ্ঝত্তাকারো ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা.

সহজাতধম্মানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. সমপ্পৰত্তিযা ভাৰনায ৰীথিপটিপন্নায অলীনানুদ্ধতা নিরস্সাদতায পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ব্যাপারাভাৰতো সম্পযুত্তধম্মেসু মজ্ঝত্তাকারভূতা বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা.