ততিযজ্ঝানকথাৰণ্ণনা
৮২. উপ্পিলাৰিতন্তি কামঞ্চাযং পরিগ্গহেসু অপরিচ্চত্তপেমস্স অনাদীনৰদস্সিনো তণ্হাসহগতায পীতিযা পৰত্তিআকারো, ইধ পন দুতিযজ্ঝানপীতি অধিপ্পেতা. তথাপি সব্বসো পীতিযং অৰিরত্তং, সাপি অনুবন্ধেয্যাতি ৰুত্তং. উপ্পিলাৰিতং ৰিযাতি ৰা উপ্পিলাৰিতং. আদীনৰং হি তত্থ পাকটতরং কত্ৰা দস্সেতুং এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
৮৩. ৰিরজ্জনং ৰিরাগো. তং পন ৰিরজ্জনং নিব্বিন্দনমুখেন হীল়নং ৰা তপ্পটিবদ্ধরাগপ্পহানং ৰাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তপ্পকারায পীতিযা জিগুচ্ছনং ৰা সমতিক্কমো ৰা’’তি আহ. ৰুত্তপ্পকারাযাতি ‘‘যদেৰ তত্থ পীতী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারায. সম্পিণ্ডনং সমুচ্চযো.
মগ্গোতি উপাযো. তদধিগমাযাতি ততিযমগ্গাধিগমায.
৮৪. উপপত্তিতোতি সমৰাহিতভাৰেন পতিরূপতো. ঝানুপেক্খাপি সমৰাহিতমেৰ অন্তোনীতং কত্ৰা পৰত্ততীতি আহ ‘‘সমং পস্সতী’’তি. ৰিসদাযাতি পরিব্যত্তায সংকিলেসৰিগমেন. ৰিপুলাযাতি মহতিযা সাতিসযং মহগ্গতভাৰপ্পত্তিযা. থামগতাযাতি পীতিৰিগমেন থিরভাৰপ্পত্তায.
পরিসুদ্ধপকতি খীণাসৰপকতি নিক্কিলেসতা. সত্তেসু কম্মস্সকতাদস্সনহেতুকো সমভাৰদস্সনাকারো মজ্ঝত্তাকারো ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা.
সহজাতধম্মানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. সমপ্পৰত্তিযা ভাৰনায ৰীথিপটিপন্নায অলীনানুদ্ধতা নিরস্সাদতায পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ব্যাপারাভাৰতো সম্পযুত্তধম্মেসু মজ্ঝত্তাকারভূতা বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা.
উপেক্খানিমিত্তন্তি এত্থ লীনুদ্ধচ্চপক্খপাতরহিতং মজ্ঝত্তং ৰীরিযং উপেক্খা. তদেৰ তং আকারং গহেত্ৰা পৰত্তেতব্বস্স তাদিসস্স ৰীরিযস্স নিমিত্তভাৰতো উপেক্খানিমিত্তং ভাৰনায সমপ্পৰত্তিকালে উপেক্খীযতীতি উপেক্খা, ৰীরিযমেৰ উপেক্খা ৰীরিযুপেক্খা.
‘‘পঠমং ঝানং পটিলাভত্থায নীৰরণে…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পটিলাভত্থায আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৫৭) এৰমাগতা ইমা অট্ঠ সমাধিৰসেন উপ্পজ্জন্তি. ‘‘সোতাপত্তিমগ্গং পটিলাভত্থায উপ্পাদং পৰত্তং নিমিত্তং আযূহনং পটিসন্ধিং গতিং নিব্বত্তিং উপপত্তিং জাতিং জরং ব্যাধিং মরণং সোকং পরিদেৰং উপাযাসং. সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থায উপ্পাদং পৰত্তং…পে… অরহত্তমগ্গং পটিলাভত্থায উপ্পাদং…পে… উপাযাসং…পে… অরহত্তফলসমাপত্তত্থায সুঞ্ঞতাৰিহারসমাপত্তত্থায অনিমিত্তৰিহারসমাপত্তত্থায উপ্পাদং পৰত্তং নিমিত্তং আযূহনং পটিসন্ধিং গতিং নিব্বত্তিং উপপত্তিং জাতিং জরং ব্যাধিং মরণং সোকং পরিদেৰং উপাযাসং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণ’’ন্তি এৰমাগতা ইমা দস ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি. এত্থ চ পঠমজ্ঝানাদীহি ৰিক্খম্ভিতানি নীৰরণৰিতক্কৰিচারাদীনি পটিসঙ্খায সভাৰতো উপপরিক্খিত্ৰা সন্নিট্ঠানৰসেন তিট্ঠমানা নীৰরণাদিপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা দিট্ঠাদীনৰত্তা তেসং গহণে উপ্পাদনে অজ্ঝুপেক্খন্তী ৰিপস্সনাপঞ্ঞা গহণে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা.
তত্থ উপ্পাদন্তি পুরিমকম্মপচ্চযা খন্ধানং ইধ উপ্পত্তিমাহ. পৰত্তন্তি তথাউপ্পন্নস্স পৰত্তিং. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি তেভূমকসঙ্খারগতং নিমিত্তভাৰেন উপট্ঠানতো. আযূহনন্তি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. পটিসন্ধিন্তি আযতিং উপ্পত্তিং. গতিন্তি যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি. নিব্বত্তিন্তি খন্ধানং নিব্বত্তনং. উপপত্তিন্তি ‘‘সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা’’তি (পটি. ম. ১.৭২) এত্থ ‘‘উপপন্নস্সা’’তি ৰুত্তৰিপাকপ্পৰত্তিং. জাতিন্তি জরাদীনং পচ্চযভূতং ভৰপচ্চযা জাতিং. জরাব্যাধিমরণাদযো পাকটা এৰ. এত্থ চ উপ্পাদাদযো পঞ্চেৰ সঙ্খারুপেক্খাঞাণস্স ৰিসযৰসেন ৰুত্তা, সেসা তেসং ৰেৰচনৰসেন. ‘‘নিব্বত্তি, জাতী’’তি ইদঞ্হি দ্ৰযং উপ্পাদস্স চেৰ পটিসন্ধিযা চ ৰেৰচনং, ‘‘গতি, উপপত্তি চা’’তি ইদং দ্ৰযং পৰত্তস্স, জরাদযো নিমিত্তস্সাতি ৰেদিতব্বং. অপ্পণিহিতৰিমোক্খৰসেন মগ্গুপ্পত্তিহেতুভূতা চতস্সো, তথা ফলসমাপত্তিযা চতস্সো, সুঞ্ঞতৰিহারঅনিমিত্তৰিহারৰসেন দ্ৰেতি দস সঙ্খারুপেক্খা.
যাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞা. যদত্থীতি যং অনিচ্চাদিলক্খণত্তযং উপলব্ভতি. যং ভূতন্তি যং পচ্চযনিব্বত্তত্তা ভূতং খন্ধপঞ্চকং. তং পজহতীতি অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদযো পজহন্তো সম্মদেৰ দিট্ঠাদীনৰত্তা তপ্পটিবদ্ধচ্ছন্দরাগপ্পহানেন পজহতি, যথা আযতিং আদানং ন হোতি, তথা পটিপত্তিযা পজহতি. তথাভূতো চ তত্থ উপেক্খং পটিলভতি. ৰিচিননেতি অনিচ্চাদিৰসেন সম্মসনেপি.
সম্পযুত্তধম্মানং সমপ্পৰত্তিহেতুতায সমৰাহিতভূতা. নীৰরণৰিতক্কৰিচারাদিসব্বপচ্চনীকেহি ৰিমুত্তত্তা সব্বপচ্চনীকপরিসুদ্ধা. তেসং ৰূপসন্তত্তা পচ্চনীকৰূপসমনেপি অব্যাপারভূতা অব্যাপারভাৰেন পৰত্তা, অব্যাপারতং ৰা পত্তা.
যদি অত্থতো একা, কথমযং ভেদোতি আহ ‘‘তেন তেনা’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা সতিপি সভাৰতো অভেদে যেহি পন পচ্চযৰিসেসেহি স্ৰাযমিমাসং অৰত্থাভেদো, তেসং একজ্ঝং অপ্পৰত্তিতো ন তাসং অভেদো, একজ্ঝং ৰা পৰত্তি, তস্মা. তেনাহ ‘‘যত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা’’তিআদি.
একীভাৰোতি একতা. সতিপি মজ্ঝত্তাভাৰসামঞ্ঞে ৰিসযভেদেন পনস্সা ভেদো. যমত্থং সন্ধায ‘‘কিচ্চৰসেন দ্ৰিধা ভিন্না’’তি ৰুত্তং, তং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. অযং ৰিপস্সনুপেক্খা. যং সন্ধায ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘যদত্থি যং ভূতং, তং পজহতি, উপেক্খং পটিলভতী’’তি (ম. নি. ৩.৭১; অ. নি. ৭.৫৫). তত্থ যদত্থি যং ভূতন্তি খন্ধপঞ্চকং, তং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন পজহতি. দিট্ঠসোৰত্তিকত্তযস্স সব্বলক্খণৰিচিননে ৰিয দিট্ঠলক্খণত্তযস্স ভূতস্স সঙ্খারলক্খণৰিচিননে উপেক্খং পটিলভতি. সঙ্খারানং অনিচ্চাদিলক্খণস্স সুদিট্ঠত্তা তেসং ৰিচিননে মজ্ঝত্তভূতায ৰিপস্সনুপেক্খায সিদ্ধায তথা দিট্ঠাদীনৰানং তেসং গহণেপি অজ্ঝুপেক্খনা সিদ্ধাৰ হোতি, সব্বসো ৰিসঙ্খারনিন্নত্তা অজ্ঝাসযস্স.
অনাভোগরসাতি পণীতসুখেপি তস্মিং অৰনতিপটিপক্খকিচ্চাতি অত্থো. অব্যাপারপচ্চুপট্ঠানাতি সতিপি সুখপারমিপ্পত্তিযং তস্মিং সুখে অব্যাৰটা হুত্ৰা পচ্চুপতিট্ঠতি, সম্পযুত্তানং ৰা তত্থ অব্যাপারং পচ্চুপট্ঠপেতীতি অত্থো. সম্পযুত্তধম্মানং খোভং, উপ্পিলৰঞ্চ আৰহন্তেহি ৰিতক্কাদীহি অভিভূতত্তা অপরিব্যত্তং. তত্থ তত্রমজ্ঝত্ততায কিচ্চং. তদভাৰতো ইধ পরিব্যত্তং.
নিট্ঠিতা ‘‘উপেক্খকো চ ৰিহরতী’’তি এতস্স
সব্বসো অত্থৰণ্ণনা.
৮৫. ‘‘সরতীতি সতো’’তি পদস্স কত্তুসাধনতমাহ. সম্পজানাতীতি সম্মদেৰ পজানাতি. সরণং চিন্তনং উপট্ঠানং লক্খণমেতিস্সাতি সরণলক্খণা. সম্মুস্সনপটিপক্খো অসম্মুস্সনং, তং কিচ্চং এতিস্সাতি অসম্মুস্সনরসা. কিলেসেহি আরক্খা হুত্ৰা পচ্চুপতিট্ঠতি, ততো ৰা আরক্খং পচ্চুপট্ঠপেতীতি আরক্খপচ্চুপট্ঠানা. অসম্মুয্হনং সম্মদেৰ পজাননং, সম্মোহপটিপক্খো ৰা অসম্মোহো. তীরণং কিচ্চস্স পারগমনং. পৰিচযো ৰীমংসা.
কামং উপচারজ্ঝানাদীনি উপাদায পঠমদুতিযজ্ঝানানিপি সুখুমানেৰ, ইমং পন উপরিঝানং উপাদায ‘‘ওল়ারিকত্তা’’তি ৰুত্তং. সা চ ওল়ারিকতা ৰিতক্কাদিথূলঙ্গতায ৰেদিতব্বা. কেচি ‘‘বহুচেতসিকতাযা’’তি চ ৰদন্তি. গতি সুখা হোতি তত্থ ঝানেসূতি অধিপ্পাযো. অব্যত্তং তত্থ সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চং ‘‘ইদং নাম দুক্করং করীযতী’’তি ৰত্তব্বস্স অভাৰতো. ওল়ারিকঙ্গপ্পহানেন সুখুমত্তাতি অযমত্থো কামং দুতিযজ্ঝানেপি সম্ভৰতি, তথাপি যেভুয্যেন অৰিপ্পযোগীভাৰেন ৰত্তমানেসু পীতিসুখেসু পীতিসঙ্খাতস্স ওল়ারিকঙ্গস্স পহানেন সুখুমতায ইধ সাতিসযো সতিসম্পজঞ্ঞব্যাপারোতি ৰুত্তং ‘‘পুরিসস্সা’’তিআদি. পুনদেৰ পীতিং উপগচ্ছেয্যাতি হানভাগিযং ঝানং সিযা দুতিযজ্ঝানমেৰ সম্পজ্জেয্যাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পীতিসম্পযুত্তমেৰ সিযা’’তি. ‘‘ইদঞ্চ অতিমধুরং সুখ’’ন্তি ততিযজ্ঝানসুখং সন্ধাযাহ. অতিমধুরতা চস্স পহাসোদগ্যসভাৰায পীতিযা অভাৰেনেৰ ৰেদিতব্বা. ইদন্তি ‘‘সতো, সম্পজানো’’তি পদদ্ৰযং.
তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তোতি যস্মা তস্স ঝানসমঙ্গিনো যং নামকাযেন সম্পযুত্তং সুখং, তং সো পটিসংৰেদেয্য. যং ৰা তন্তি অথ ৰা যং তং যথাৰুত্তং নামকাযসম্পযুত্তং সুখং. তংসমুট্ঠানেন ততো সমুট্ঠিতেন অতিপণীতেন রূপেন অস্স ঝানসমঙ্গিনো রূপকাযো যস্মা ফুটো. যস্স রূপকাযস্স ফুটত্তা ঝানা ৰুট্ঠিতোপি ঝানসমঙ্গী কাযিকং সুখং পটিসংৰেদেয্য. তস্মা এতং চেতসিককাযিকসুখপটিসংৰেদনসঙ্খাতং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতীতি আহা’’তি যোজনা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – নামকাযেন চেতসিকসুখং, কাযিকসুখহেতুরূপসমুট্ঠাপনেন কাযিকসুখঞ্চ ঝানসমঙ্গী পটিসংৰেদেতীতি ৰুচ্চতি. ফুটত্তাতি ব্যাপিতত্তাতি অত্থো. যথা হি উদকেন ফুটসরীরস্স তাদিসে নাতিপচ্চনীকে ৰাতাদিফোট্ঠব্বে ফুটে সুখং উপ্পজ্জতি, এৰমেতেহি ফুটসরীরস্সাতি. অপরো নযো – সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতীতি এত্থ কথমাভোগেন ৰিনা সুখপটিসংৰেদনাতি চোদনাযং ‘‘কিঞ্চাপি…পে… এৰং সন্তেপী’’তি. যস্মা তস্স নামকাযেন সম্পযুত্তং সুখং, তস্মা সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতীতি যোজনা. ইদানি সহাপি আভোগেন সুখপটিসংৰেদনং দস্সেতুং ‘‘যং ৰা ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
৮৬. যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো, যস্মাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যংঝানহেতূ’’তি. ‘‘আচিক্খন্তী’’তিআদীনি পদানি কিত্তনত্থানীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পসংসন্তীতি অধিপ্পাযো’’তি. কিন্তীতি পসংসনাকারপুচ্ছা. এদিসেসু ঠানেসু সতিগ্গহণেনেৰ সম্পজঞ্ঞম্পি গহিতং হোতীতি ইধ পাল়িযং সতিযা এৰ গহিতত্তা এৰং উপট্ঠিতসতিতায ‘‘সতিমা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং, ‘‘সম্পজানো’’তি হেট্ঠা ৰুত্তত্তা ৰা.
ঝানক্খণে চেতসিকসুখমেৰ লব্ভতীতি ‘‘সুখং নামকাযেন পটিসংৰেদেতী’’তি চ ৰুত্তং. ততিযন্তি গণনানুপুব্বতাতি ইতো পট্ঠায দুতিযততিযজ্ঝানকথাহি অৰিসেসো, ৰিসেসো চ ৰুত্তোতি.