সঙ্খারুপেক্খাঞাণকথাৰণ্ণনা

৭৬০. সঙ্খারানং অনিচ্চদুক্খাকারাদিপরিগ্গণ্হনৰসেন পৰত্তম্পি পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং ৰিসেসতো অনত্তাকারপরিগ্গণ্হনপধানন্তি ৰুত্তং ‘‘সব্বে সঙ্খারা সুঞ্ঞাতি পরিগ্গহেত্ৰা’’তিআদি. তস্মিঞ্হি সতি সচ্চসম্পটিৰেধো ইজ্ঝতি, ন অসতি. তদভাৰতো হি অনিচ্চদুক্খলক্খণপঞ্ঞাপকম্পি সরভঙ্গসত্থারাদীনং সাসনং অনিয্যানিকমেৰ জাতং. অথ ৰা তেসং নিচ্চসারাদীহি রিত্তকং সন্ধায ‘‘সব্বে সঙ্খারা সুঞ্ঞাতি পরিগ্গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. যঞ্হি যতো রিত্তকং, তং তেন সুঞ্ঞন্তি. সঙ্খারানং অত্তসুঞ্ঞতায দুৰিঞ্ঞেয্যভাৰতো অনেকৰারং পটিৰিদ্ধাযপি সুঞ্ঞতানুপস্সনায দল়্হীভাৰাপাদনত্থং ‘‘পুন সুঞ্ঞমিদ’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যদগ্গেন সঙ্খারা অনত্ততা, তদগ্গেন অনত্তনিযা. সতি হি অত্তনি অত্তনিযেন ভৰিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা’’তি. দ্ৰিকোটিকন্তি দ্ৰিঅংসিকং, অত্তানং নেৰ দিস্ৰা ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো, অনুমানতো চ তস্স অনুপলব্ভনীযতোতি অধিপ্পাযো. পরং অঞ্ঞং সত্তং, সঙ্খারং ৰা পরিক্খারভাৰে অত্তনো সুখদুক্খসাধনভাৰে ঠিতং ন দিস্ৰাতি যোজনা. পুন পরিগ্গণ্হাতীতি সম্বন্ধো. এত্থাতি এতস্মিং সুঞ্ঞতানুপস্সনাধিকারে.

ক্ৰচীতি কত্থচি ঠানে, কালে, ধম্মে ৰা. অথ ৰা ক্ৰচীতি অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা ৰা. অত্তনো অত্তানন্তি সকত্তানং. ‘‘অযং খো ভৰং ব্রহ্মা মহাব্রহ্মা…পে… সেট্ঠো সজিতা ৰসী পিতা ভূতভব্যান’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.৪২) পরেহি পরিকপ্পিতং অত্তানঞ্চ কস্সচি কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো ‘‘কস্সচী’’তিআদিমাহ. তত্থ পরস্সাতি ‘‘পরজাতি, পরো পুরিসো’’তি চ এৰং গহিতস্স. ন চ মম ক্ৰচনীতি এত্থ মম-সদ্দো অট্ঠানে পযুত্তোতি আহ ‘‘মম-সদ্দং তাৰ ঠপেত্ৰা’’তি. পরস্স চাতি অত্ততো অঞ্ঞস্স. ‘‘পরো পুরিসো’’তি এৰংভূতো অত্থো মমত্থায ঠিতো, তস্স ৰসেন ময্হং সব্বং সিজ্ঝতীতি এৰং একচ্চদিট্ঠিগতিকপরিকপ্পিতৰসেন পরং অত্তানং তঞ্চ অত্তনো কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো ‘‘ন চ ক্ৰচনী’’তিআদিমাহ. এত্থ চ নাহং ক্ৰচনীতি সকঅত্তনো অভাৰং পস্সতি. ন কস্সচি কিঞ্চনতস্মিন্তি সকঅত্তনো এৰ কস্সচি অনত্তনিযতং পস্সতি. ন চ মমাতি এতং দ্ৰযং যথাসঙ্খ্যং সম্বন্ধিতব্বং. অত্থীতি পচ্চেকং. ন চ ক্ৰচনি পরস্স অত্তা অত্থীতি পরস্স অত্তনো অভাৰং পস্সতি. তস্স পরস্স অত্তনো মম কিঞ্চনতা ন চত্থীতি পরস্স অত্তনো অনত্তনিযতং পস্সতি. এৰং অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা চ খন্ধানং অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতা সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জতা চতুকোটিকসুঞ্ঞতাপরিগ্গণ্হনেন দিট্ঠা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰময’’ন্তিআদি.

৭৬১. ‘‘ছহাকারেহী’’তিআদিনা নিদ্দেসাদীসু তত্থ তত্থ আগতে পকারে সুঞ্ঞতানুপস্সনায পরিব্রূহনং সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতি. তত্থ ছহাকারেহীতি ছহি গহণাকারেহি, গহেতব্বাকারেহি ৰা. নিচ্চেনাতি ‘‘নিচ্চো’’তি পরিকপ্পিতেন অত্তনা ৰা অঞ্ঞেন ৰা কেনচি. নিচ্চেনাতি ৰা নিচ্চভাৰেন. ধুৰাদযো ‘‘নিচ্চো’’তি গহিতস্সেৰ গহেতব্বাকারা. তব্বিভাগেন হি ইমস্স ছক্কতা. তত্থ নিচ্চতা নাম কূটট্ঠতা. ধুৰভাৰো থিরতা. সদা ভাৰিতা সস্সততা. নিব্বিকারতা অৰিপরিণামধম্মতা. যাৰ জরামরণাতি পেয্যালং অকত্ৰা পরিযোসানপদমেৰ দস্সেতি.

৭৬২. ন সারন্তি অসারং, নত্থি এতস্স সারন্তি নিস্সারং. সারতো অপগতং, সারং ৰা ততো অপগতন্তি সারাপগতং. কেচি পনেত্থ ‘‘নিচ্চসারসারেন ৰা সুখসারসারেন ৰা অত্তসারসারেন ৰা’’তি পাল়ীতি অধিপ্পাযেন ‘‘অসারং নিস্সারং সারাপগত’’ন্তি পদত্তযং একো সুঞ্ঞতাপরিগ্গহাকারো, অঞ্ঞথা সত্তেৰ আকারা সিযুং, ন অট্ঠাতি ৰদন্তি. অপরে পন ‘‘সুভসারসারেনাতিপি পাল়িযং অত্থীতি ‘অসারং নিস্সারং সারাপগত’ন্তি ইদং পদত্তযং ‘নিচ্চসারসারেনা’তিআদীসু পচ্চেকং যোজেতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. সেতৰচ্ছোতি সেতৰরুণকো. ‘‘মিনরুক্খো’’তিপি ৰদন্তি. পাল়িভদ্দকোতি কিংসুকো.

৭৬৩. নিচ্চসারাদীনং অভাৰতো রিত্ততো পস্সতি. পরিত্ততো, লামকত্তা ৰা তুচ্ছতো. অত্তসারাভাৰেন সুঞ্ঞতো. সযং অনত্ততায অনত্ততো. ইস্সরিযস্স অভাৰতো, কেনচি ইস্সরিযং কারেতুং অসক্কুণেয্যতায চ অনিস্সরিযতো. ফেণপিণ্ডেন ভাজনাদিং কাতুকামস্স ৰিয রূপস্স নিচ্চতাদিং কাতুকামস্স তং ন সিজ্ঝতি, সকইচ্ছাৰসেন ৰা কাচি কিরিযা নত্থীতি অকামকারিযতো. ‘‘এৰং রূপং হোতু, মা এৰ’’ন্তি অলব্ভনীযতো. সযং অঞ্ঞস্স ৰসে ন ৰত্ততি, নাপি অঞ্ঞং অত্তনো ৰসে ৰত্তেতীতি অৰসৰত্তকতো. যস্মিং সন্তানে সযং তস্স পরো ৰিয অৰিধেয্যতায পরতো. কারকাদি ৰিয কারণেহি, ফলেন চ ৰিৰিত্ততো. ন হি কারণেন ফলং, ফলেন ৰা কারণং সগব্ভং তিট্ঠতি. এস নযো ৰেদনাদীসুপি.

৭৬৪. রূপং ন সত্তোতিআদীসু যো লোকৰোহারেন সত্তো, রূপং সো ন হোতীতি অযমত্থো ইধ নাধিপ্পেতো তস্সাৰুত্তসিদ্ধত্তা. ন হি লোকো রূপমত্তং ‘‘সত্তো’’তি ৰোহরতি, বাহিরকপরিকপ্পিতো পন অত্তা ‘‘সত্তো’’তি অধিপ্পেতো. সো হি তেহি রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায পরেসং সঞ্জাপনট্ঠেন ‘‘সত্তো’’তি ৰুচ্চতি, রূপং সো ন হোতীতি অত্থো. সুঞ্ঞতাপরিগ্গণ্হনঞ্হেতন্তি. এস নযো ন জীৰোতিআদীসুপি. তত্থ জীৰনট্ঠেন জীৰো. নরনট্ঠেন নেতুভাৰেন নরো. ‘‘অহমস্মী’’তি মানুপ্পত্তিট্ঠানতায মানো এত্থ ৰাতি পৰত্ততীতি মানৰো. থিযতি এত্থ গব্ভোতি ইত্থী. পধানভাৰেন পুরি সেতীতি পুরিসো. আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা. পচ্চত্তং তস্স তস্স অহংকারৰত্থুতায ‘‘অহ’’ন্তি চ দিট্ঠিগতিকেহি অত্তা ৰুচ্চতি, রূপং পন তাদিসং ন হোতীতি সুঞ্ঞতাপরিগ্গণ্হনৰিধিং দস্সেতুং ‘‘রূপং ন সত্তো’’তিআদি ৰুত্তং. তস্মা অট্ঠহিপি পদেহি রূপস্স অত্তসুঞ্ঞতাৰ দস্সিতা. ইতরেহি চতূহি তস্স কিঞ্চনতাভাৰো. তত্থ ন মমাতি ময্হং অত্তনো সন্তকং ন হোতি, তথা অঞ্ঞস্স অত্তনো সন্তকং ন হোতি, কস্সচিপি অত্তনো সন্তকং ন হোতি অত্তনোযেৰ অভাৰতো. ‘‘ন অত্তনিয’’ন্তি পদেন পকাসিতো এৰত্থো পরিযাযন্তরেহি তীহিপি পদেহি পকাসিতো. এস নযো ৰেদনাদীসুপি.

৭৬৫. হেট্ঠা কলাপসম্মসনস্স দল়্হভাৰায ৰুত্তসম্মসননযাপি সুঞ্ঞতানুপস্সনায দল়্হভাৰায সংৰত্তন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘তীরণপরিঞ্ঞাৰসেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভযস্স অহিংসনেন অসরণতো. ‘‘সরণ’’ন্তি গহেতুং অযুত্ততায অসরণীভূততো. ‘‘অনস্সাদতো’’তি ইদং পাল়িযং নত্থি. সতি চ তেচত্তালীস আকারা সিযুং. রূপপ্পৰত্তিযং সব্বাদীনৰূপলদ্ধিযা আদীনৰতো. ‘‘সমুদযতো অত্থঙ্গমতো’’তি ইদং দ্ৰযং যথা অনিচ্চতো দস্সনং পনাল়িকায, নিচ্চসারৰিরহদীপনেন ৰা সুঞ্ঞতাৰিভাৰনং হোতি, এৰং সুঞ্ঞতাৰিভাৰনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. তথা ‘‘যং খো রূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং রূপস্স অস্সাদো’’তি (সং. নি. ৩.২৬) দস্সনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাৰিভাৰনেন সুঞ্ঞতাৰিভাৰনং. ‘‘যং রূপং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, অযং রূপস্স আদীনৰো’’তি (সং. নি. ৩.২৬) চ দস্সনং নিচ্চতাদিসুঞ্ঞতাভাৰনতো. তথা ‘‘যো রূপে ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং রূপস্স নিস্সরণ’’ন্তি এৰং সমুদযাদিদস্সনানং, ইতরেসঞ্চ যথারহং সুঞ্ঞতানুপস্সনানুব্রূহনতা দট্ঠব্বা. যং পন আদীনৰতো দস্সনং, পুব্বে ৰত্ৰাপি পুন ৰচনং অস্সাদপটিক্খেপতো দস্সনং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. ৰেদনাদীসুপি দ্ৰাচত্তালীস আকারা নেতব্বাতি আহ ‘‘ৰেদনং…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো…পে… নিস্সরণতো পস্সতী’’তি.

ৰুত্তম্পি চ নিদ্দেসে এতং সুঞ্ঞতাপরিগ্গণ্হনকথাসন্দস্সনং ‘‘অসুকায পাল়িযা অযং নিদ্দেসো’’তি দস্সনত্থং, তস্স ফলসন্দস্সনত্থঞ্চ.

৭৬৬. এৰং তীরণপরিঞ্ঞাৰসেন পচ্চেকং খন্ধেসু দ্ৰাচত্তালীসায আকারেহি সুঞ্ঞতং পরিগ্গহেত্ৰাপি তিৰিধানুপস্সনাৰসেনেৰ ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তস্স সঙ্খারুপেক্খাঞাণুপ্পত্তীতি দস্সেন্তো ‘‘এৰং সুঞ্ঞতো’’তিআদিমাহ. তত্থ পরিগ্গণ্হন্তোতি সম্মসন্তো. ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৰিপ্পহাযাতি অজ্ঝুপেক্খকতায সঙ্খারানং ৰিপত্তিং নিস্সায উপ্পজ্জনকভযঞ্চেৰ তেসং সম্পত্তিং নিস্সায উপ্পজ্জনকপীতিঞ্চ পজহিত্ৰা. অথ ৰা ভযতুপট্ঠানৰসেন উপ্পজ্জনকঞাণভযঞ্চ সম্মসনৰসেন উপ্পজ্জনকপীতিসঙ্খাতং নন্দিঞ্চ পহায. ন হি সব্বসো সুঞ্ঞতায দিট্ঠায ভযনন্দীনং অৰসরো অত্থি, অথ খো উপেক্খাৰ সণ্ঠাতি. তেনাহ ‘‘সঙ্খারেসু উদাসীনো হোতী’’তি. তত্থ যেন মিচ্ছাগাহেন অনুদাসীনতা সিযা, তদভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা ন গণ্হাতী’’তি আহ. ইদানিস্স উদাসীনতায উপমং দস্সেন্তো ‘‘ৰিস্সট্ঠভরিযো ৰিয পুরিসো’’তিআদিমাহ.

তত্থ অনুদাসীনতাপুব্বিকা উদাসীনতা ৰুচ্চমানা ইধ ওপম্মত্থং ফরতীতি দস্সেতুং ‘‘ইট্ঠা কন্তা’’তিআদি ৰুত্তং. অতিৰিয নং মমাযেয্য ইত্থীনং সাঠেয্যকূটেয্যৰঙ্কেয্যাদীনং অজাননতো. মুঞ্চিতুকামো হুত্ৰাতি মুঞ্চিতুকামোৰ হুত্ৰা, তং ৰিস্সজ্জেয্য নিরপেক্খতায ৰসেনেৰাতি অধিপ্পাযো. অযং যোগাৰচরো. মুঞ্চিতুকামতায উদ্ধং যাৰ সঙ্খারুপেক্খাঞাণং ন উপ্পজ্জতি, তাৰ পৰত্তা ৰিপস্সনা পটিসঙ্খানুপস্সনা এৰাতি আহ ‘‘পটিসঙ্খানুপস্সনায সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো’’তি.

পতিলীযতীতি একপস্সেন নিলীযতি নিলীনং ৰিয হোতি. পতিকুটতীতি সঙ্কুচতি. পটিৰট্টতীতি ৰিৰট্টতি. ন সম্পসারিযতীতি ন ৰিসরতি, অভিরতিৰসেন ন পক্খন্দতীতি অত্থো.

ইচ্চস্সাতি ইতি এৰং অস্স যোগিনো.

৭৬৭. তিক্খৰিসদসূরভাৰেন সঙ্খারেসু অজ্ঝুপেক্খনে সিজ্ঝমানে তং পনেতং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং অনেকৰারং পৰত্তমানং পরিপাকগমনেন অনুলোমঞাণস্স পচ্চযভাৰং গচ্ছন্তং নিব্বানং সন্ততো পস্সতি নাম. তথাভূতঞ্চ সব্বং সঙ্খারপ্পৰত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিব্বানমেৰ পক্খন্দতি নাম. তযিদং ইধ ঞাণং অনুলোমগোত্রভুঞাণেহি সদ্ধিং একত্তং নেত্ৰা ৰুত্তং একত্তনযৰসেন. নো চে নিব্বানং সন্ততো পস্সতীতি তাৰ সঙ্খারুপেক্খাঞাণস্স অপরিপক্কতমেৰাহ. সমুদ্দং তরন্তীতি সামুদ্দিকা, সংযত্তিকা. দিসাজাননকো কাকো দিসাকাকো, লক্খণমত্তঞ্চেতং যো কোচি তাদিসো সকুন্তো ৰেদিতব্বো. ৰিদেসন্তি অদেসং সমুদ্দে অপরিচিতট্ঠানং. অনুগন্ত্ৰাতি অনু অনু গন্ত্ৰা.

তযিদং ৰিপস্সনাঞাণং. পিট্ঠং ৰট্টযমানং ৰিযাতি থূলথূলতো ৰিৰেচনৰসেন নিপ্ফোটিযমানং সণ্হং সণ্হং পিট্ঠচুণ্ণং ৰিয. নিব্বট্টিতকপ্পাসন্তি নিব্বট্টিতবীজং কপ্পাসং. ৰিহনমানং ৰিযাতি ধনুকেন ৰিহঞ্ঞমানং ৰিয. উপমাদ্ৰযেনপি পুনপ্পুনং সম্মসনেন ৰিপস্সনাঞাণস্স সুখুমতরভাৰাপত্তিমাহ. যথা যথা হি ৰিপস্সনাভাৰনাবলেন তিক্খা, ৰিসদা, সূরা চ হোতি, তথা তথা সুখুমতরাপি হোতীতি. সঙ্খারৰিচিননেতি পৰিচযস্স সিখাপ্পত্ততায সঙ্খারেসু ৰিয তেসং ৰিচিননেপি উদাসীনং হুত্ৰা তিৰিধানুপস্সনাৰসেন তিট্ঠতি পকারন্তরস্স অভাৰতো. ‘‘সত্তধা অট্ঠারসধা’’তিআদিনা ৰিভত্তাপি হি অনুপস্সনাপকারা অনিচ্চানুপস্সনাদীস্ৰেৰ তীসু অন্তোগধাতি মত্থকপ্পত্তা ৰিপস্সনা তাসং এৰ ৰসেন তিট্ঠতি.

৭৬৮. তত্রাতি তস্মিং ৰিমোক্খমুখভাৰাপজ্জনে, অরিযপুগ্গলৰিভাগপচ্চযত্থে চ. ইদং ৰিপস্সনাঞাণং. তিণ্ণং ইন্দ্রিযানন্তি সদ্ধিন্দ্রিযসমাধিন্দ্রিযপঞ্ঞিন্দ্রিযানং. আধিপতেয্যৰসেনাতি সম্পযুত্তধম্মানং অধিপতিভাৰৰসেন. অনিচ্চানুপস্সনাবহুলস্স হি সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং হোতি, দুক্খানুপস্সনাবহুলস্স সমাধিন্দ্রিযং, অনত্তানুপস্সনাবহুলস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি তিস্সন্নং অনুপস্সনানং ৰসেন বলৰতরভাৰং পত্তানি ইমানি তীণি ইন্দ্রিযানি ৰিমোক্খমুখভাৰং আপাদেন্তীতি আহ ‘‘তিৰিধানুপস্সনা…পে… আপজ্জতি নামা’’তি. তিৰিধৰিমোক্খমুখভাৰন্তি এত্থ কে পন তযো ৰিমোক্খা, কানি ৰা তীণি ৰিমোক্খমুখানীতি অন্তোলীনে অনুযোগে ৰিমোক্খমুখাধীনত্তা ৰিমোক্খাধিগমস্স ৰিমোক্খমুখানি তাৰ দস্সেন্তো ‘‘তিস্সো হি…পে… ৰুচ্চন্তী’’তি ৰত্ৰা অযঞ্চ অত্থো পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যথাহা’’তিআদিমাহ.

লোকনিয্যানাযাতি লোকতো নিক্খমনায, সত্তলোকস্স ৰা ৰট্টদুক্খতো নিক্খমনায. পরিচ্ছেদপরিৰটুমতোতি উদযব্বযৰসেন পরিচ্ছেদতো চেৰ পরিৰটুমতো চ. সমনুপস্সনতাযাতি সম্মদেৰ অনু অনু পস্সনায সংৰত্তন্তীতি সম্বন্ধো. অনিচ্চানুপস্সনা হি সঙ্খারে আদিতো উদযেন, অন্ততো ৰযেন পরিচ্ছিন্নে পস্সতি. আদিঅন্তৰন্ততায হি তে অনিচ্চাতি. অনিমিত্তায চ ধাতুযাতি সব্বসঙ্খারনিমিত্তৰিরহতো ‘‘অনিমিত্তা’’তি লদ্ধনামায অসঙ্খতায ধাতুযা. চিত্তসম্পক্খন্দনতাযাতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনুলোমঞাণাদিভাৰেন সম্মদেৰ অধিচিত্তস্স অনুপৰিসনত্থায. অপ্পণিহিতাযাতি রাগপণিধিআদীনং অভাৰেন ‘‘অপ্পণিহিতা’’তি লদ্ধনামায. সুঞ্ঞতাযাতি অত্তসুঞ্ঞতায ‘‘সুঞ্ঞতা’’তি লদ্ধনামায.

গতিন্তি নিব্বত্তিং. সঙ্খারানং সভাৰৰিভাৰনেন সংৰেজিযমানং চিত্তং সম্মাপটিপত্তিযং সমুত্তেজিতং নাম হোতীতি আহ ‘‘মনোসমুত্তেজনতাযাতি চিত্তসংৰেজনতাযা’’তি. মমংকারেন অত্তনিযসঞ্ঞিতস্স ৰত্থুনো সামিভূতো অত্তা পঠমং পরামসীযতি, ততো অত্তনিযন্তি আহ ‘‘নাহং, ন মমাতি এৰং অনত্ততো সমনুপস্সনতাযা’’তি. তীণি পদানীতি পরিচ্ছেদপরিৰটুম, মনোসমুত্তেজন, সমনুপস্সনপদানীতি ৰদন্তি, ‘‘সব্বসঙ্খারে’’তিআদীনি পন তীণি ৰাক্যানি তীণি পদানীতি ৰেদিতব্বানি. তেনেৰাতি অনিচ্চানুপস্সনাদীনং ৰসেন তেসং তিণ্ণং পদানং ৰুত্তত্তা এৰ. পঞ্হৰিস্সজ্জনেতি ‘‘অনিচ্চতো মনসি করোতো কথং সঙ্খারা উপট্ঠহন্তী’’তি পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে.

৭৬৯. এৰং ৰিমোক্খমুখানি দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিমোক্খে দস্সেতুং ‘‘কতমে পনা’’তিআদি ৰুত্তং. অনিচ্চতো মনসি করোন্তোতি অনিচ্চানুপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো. অধিমোক্খবহুলোতি সদ্ধিন্দ্রিযবহুলো. যস্স ৰিসেসতো অনিচ্চানুপস্সনা তিক্খা সূরা হোতি, তস্স সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. ‘‘অনিচ্চা সঙ্খারা’’তি হি আদিতো সদ্ধামত্তকেন পটিপজ্জিত্ৰা ৰিপস্সনায উক্কংসগতায তরুপল্লৰাদীসু ৰিয মণিকনকাদীসুপি তেসং অনিচ্চতং সাতিসযং পচ্চক্খতো পস্সতো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা’’তি সত্থরি সদ্ধা বলৰতী পৰত্ততীতি সো অধিমোক্খবহুলো, অধিমত্তসদ্ধো চ হোতি. তস্স অনিচ্চানুপস্সনাবহুলতায অনিচ্চাকারতো ৰুট্ঠানং হোতীতি সো ‘‘অনিমিত্তং ৰিমোক্খং পটিলভতী’’তি ৰুত্তং. পস্সদ্ধিবহুলোতি দুক্খানুপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো ‘‘দুক্খা সঙ্খারা, তপ্পটিপক্খতো সুখো নিরোধো’’তি চ মনসিকারৰসেন নিব্বানস্স সন্তপণীতসুখভাৰং অধিমুচ্চন্তো অভিণ্হং পীতিপামোজ্জসমাযোগতো পস্সদ্ধিবহুলো হোতি. ততো চ অধিমত্তসমাধিন্দ্রিযপটিলাভেন রাগপণিধিযা দূরীভাৰতো অপ্পণিহিতৰিমোক্খসমধিগমো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘দুক্খতো…পে… পটিলভতী’’তি. ৰেদবহুলোতি অনত্তানুপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো অত্তসুঞ্ঞতায নিপুণঞাণৰিসযত্তা ঞাণবহুলো হোতি. ততো চ অধিমত্তপঞ্ঞিন্দ্রিযপটিলাভেন মোহস্স দূরীভাৰতো সুঞ্ঞতৰিমোক্খসমধিগমো হোতীতি আহ ‘‘অনত্ততো…পে… পটিলভতী’’তি.

যো অনিচ্চানুপস্সনায নিমিত্তৰসেন সঙ্খারে পরিগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো যত্থ ইদং সঙ্খারনিমিত্তং সব্বসো নত্থি, তং ‘‘অনিমিত্তং নিব্বান’’ন্তি অনিমিত্তাকারেন অধিমুচ্চন্তো ৰুট্ঠানগামিনিমগ্গেন ঘটেতি. তস্স মগ্গো অনিমিত্ততো নিব্বানং সচ্ছিকরোতীতি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘অনিমিত্তাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অরিযমগ্গো’’তি. স্ৰাযং নিব্বানস্স অনিমিত্তাকারো নেৰ মগ্গেন কতো, ন ৰিপস্সনায, অথ খো সভাৰসিদ্ধো. তদারম্মণতায চ মগ্গো অনিমিত্তোতি ৰুচ্চতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনিমিত্তায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা অনিমিত্তো’’তি. যো দুক্খানুপস্সনাৰসেন পণিধিযা দূরীভাৰকরণেন অপ্পণিহিতং অধিমুচ্চন্তো, যো অনত্তানুপস্সনাৰসেন অত্তূপলদ্ধিযা দূরীভাৰকরণেন সুঞ্ঞতং অধিমুচ্চন্তোতি চ আদিনা যোজেতব্বং. তেনাহ ‘‘এতেনেৰ নযেনা’’তিআদি.

৭৭০. যদি অরিযমগ্গো তিৰিধম্পি ৰিমোক্খনামং লভতি, অথ কস্মা অভিধম্মে ৰিমোক্খদ্ৰযমেৰ আগতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যং পনা’’তিআদি. তত্থ তন্তি অভিধম্মে ৰিমোক্খদ্ৰযৰচনং. নিপ্পরিযাযতো ৰিপস্সনাগমনং সন্ধাযাতি উজুকমেৰ ৰিপস্সনতো মগ্গস্স নামাগমনং সন্ধায ৰুত্তং. কস্মা? অনিমিত্তৰিপস্সনা আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং ন সক্কোতি. কামং সুত্তে ‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৰেহি, মানানুসযমুজ্জহা’’তি (সু. নি. ৩৪৪) অনিমিত্তৰিপস্সনা কথিতা, সা পন নিচ্চনিমিত্তধুৰনিমিত্তঅত্তনিমিত্তানি উগ্ঘাটেন্তীপি সযং নিমিত্তধম্মেসু এৰ চরতীতি সনিমিত্তাৰ হোতীতি. অপিচ অভিধম্মো নাম পরমত্থদেসনা, অনিমিত্তমগ্গস্স চ পরমত্থতো হেতুৰেকল্লমেৰ. অনিচ্চানুপস্সনাৰসেন হি অনিমিত্তৰিমোক্খো কথিতো. তত্থ চ সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, তং অরিযমগ্গে একঙ্গম্পি ন হোতি, অমগ্গঙ্গত্তা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং ন সক্কোতি. ইতরেসু দুক্খানুপস্সনায ৰসেন অপ্পণিহিতৰিমোক্খো, অনত্তানুপস্সনায ৰসেন সুঞ্ঞতৰিমোক্খো.

তেসু অপ্পণিহিতৰিমোক্খেন সমাধিন্দ্রিযং, সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতীতি তানি অরিযমগ্গস্স অঙ্গত্তা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং সক্কোন্তি, ন অনিমিত্তমগ্গো তদভাৰতোতি কেচি. যে পন ৰদন্তি ‘‘অনিমিত্তমগ্গো আগমনতো নামং অলভন্তোপি সগুণতো চ আরম্মণতো চ নামং লভতী’’তি, তেসং মতেন অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতমগ্গাপি সগুণতো এৰ, আরম্মণতো এৰ চ নামং লভেয্যুন্তি? তং অযুত্তং. কস্মা? মগ্গো হি দ্ৰীহি কারণেহি নামং লভতি সরসতো চ পচ্চনীকতো চাতি, সভাৰতো চ পটিপক্খতো চাতি অত্থো. অপ্পণিহিতমগ্গো হি রাগপণিধিআদীহি ৰিমুত্তো, সুঞ্ঞতমগ্গো রাগাদীহি সুঞ্ঞো এৰাতি তে সরসতো নামং লভন্তি. তথা অপ্পণিহিতমগ্গো পণিধিস্স পটিপক্খো, সুঞ্ঞতমগ্গো অত্তাভিনিৰেসস্স এৰাতি তে পচ্চনীকতো নামং লভন্তি, অনিমিত্তমগ্গো পন রাগাদিনিমিত্তানং, নিচ্চনিমিত্তাদীনং ৰা অভাৰেন সরসতো এৰ নামং লভতি, নো পচ্চনীকতো. ন হি সো সঙ্খারনিমিত্তারম্মণায অনিচ্চানুপস্সনায পটিপক্খো, সা পনস্স অনুলোমভাৰে ঠিতাতি সব্বথাপি অভিধম্মপরিযাযেন অনিমিত্তমগ্গো ন লব্ভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘তং নিপ্পরিযাযতো ৰিপস্সনাগমনং সন্ধাযা’’তি.

যস্মা সুত্তন্তপরিযাযেন অনিমিত্তমগ্গো লব্ভতি. ৰুট্ঠানগামিনী হি ৰিপস্সনা যং যং সম্মসন্তী ৰুট্ঠানং গচ্ছতি, তস্স তস্স ৰসেন আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স নামং দেতি, তত্থ অনিচ্চতো ৰুট্ঠহন্তস্স মগ্গো অনিমিত্তো হোতি, দুক্খতো ৰুট্ঠহন্তস্স অপ্পণিহিতো, অনত্ততো ৰুট্ঠহন্তস্স সুঞ্ঞতো, তস্মা সুত্তন্তসংৰণ্ণনা এসাতি কত্ৰা ইধ তযোপি ৰিমোক্খা উদ্ধটা. যং পন পটিসম্ভিদামগ্গে অভিনিৰেসনিমিত্তপণিধিমুঞ্চনং উপাদায তিস্সন্নম্পি অনুপস্সনানং তদাগমনৰসেন তদন্ৰযস্স মগ্গস্স চ সুঞ্ঞতৰিমোক্খাদিভাৰো নিদ্দিট্ঠো, তস্স পরিযাযভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘ৰিপস্সনাঞাণং হী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিপস্সনাঞাণং পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘অপ্পণিহিতো, ৰিমোক্খো’’তি চ কিঞ্চাপি ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো.

অনিচ্চানুপস্সনাঞাণন্তি ‘‘অনিচ্চা সঙ্খারা’’তি অনুপস্সনাৰসেন পৰত্তঞাণং. নিচ্চতো অভিনিৰেসং মুঞ্চতীতি ‘‘তে নিচ্চা’’তি নিচ্চাকারতো পৰত্তমিচ্ছাভিনিৰেসৰিদ্ধংসনৰসেন, তদন্ৰযং পন মগ্গঞাণং সমুচ্ছেদৰসেন মুঞ্চতি. ইতীতি তস্মা. অনিচ্চাভিনিৰেসতো রিত্ততায, ৰিমুত্ততায চ সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.

তন্তি তিৰিধং ৰিপস্সনাঞাণং. তত্থ যস্স পরিযাযতো, যস্স চ নিপ্পরিযাযতো নামলাভো, তং দস্সেতুং ‘‘সঙ্খারনিমিত্তস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. ন নিপ্পরিযাযেন, অথ খো পরিযাযেনাতি অত্থো. তস্মাতি নিপ্পরিযাযকথাভাৰতো. ৰিমোক্খদ্ৰযমেৰ ৰুত্তং অভিধম্মেতি অধিপ্পাযো. এত্থাতি এতস্মিং ৰিপস্সনাধিকারে. ‘‘তিৰিধৰিমোক্খমুখভাৰং আপজ্জিত্ৰা’’তি এতস্মিং ৰা উদ্দেসৰচনে.

৭৭১. তেসং ৰিভাগাযাতি তেসং যথাৰুত্তানং সত্তন্নং অরিযপুগ্গলানং সদ্ধানুসারিআদিভাৰেন ৰিভত্তসভাৰতায.

৭৭২. সদ্ধিন্দ্রিযং পটিলভতীতি সদ্ধানুসারিভাৰিতাকারণভূতং অধিমত্তং সদ্ধিন্দ্রিযং পটিলভতি. অধিমোক্খবহুলতায, সদ্ধিন্দ্রিযাধিমত্ততায চ কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অপিচ অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো – অনিচ্চাকারসল্লক্খণস্স সদ্ধাভিবুদ্ধিযা উপনিস্সযভাৰতো তদন্ৰযে মগ্গে সদ্ধা তিক্খতরা হোতি, তেন অট্ঠমকো সদ্ধানুসারী নাম হোতি. সেসেসু সত্তসু ঠানেসূতি পঠমফলতো পট্ঠায যাৰ অগ্গফলা সত্তসু ঠানেসু. ‘‘সত্তসু ঠানেসূ’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু সেসেসু ছসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তো, অগ্গফলে পন সচাযং অরূপজ্ঝানলাভী, উভতোভাগৰিমুত্তো হোতি, নো চে অরূপজ্ঝানলাভী, পঞ্ঞাৰিমুত্তো, ন সদ্ধাৰিমুত্তো. অভিধম্মে হি –

‘‘কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তথাগতপ্পৰেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায দিট্ঠা হোন্তি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা একচ্চে আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি, নো চ খো যথাদিট্ঠিপ্পত্তস্স. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো’’তি (পু. প. ২০৮) –

একচ্চাসৰপরিক্খযৰচনতো সদ্ধাৰিমুত্তস্স সেক্খভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি, ন অসেক্খভাৰো. অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘দ্ৰে ধুরানি, দ্ৰে অভিনিৰেসা, দ্ৰে সীসানী’’তি ৰচনতো নত্থি অরহতো সদ্ধাৰিমুত্ততাতি? সচ্চমেতং নিপ্পরিযাযতো. নিপ্পরিযাযকথা হি অভিধম্মো, ইধ পন পরিযাযেন এৰং ৰুত্তং. যদি পরিযাযতো অরহতো সদ্ধাৰিমুত্ততা, কো পন সো পরিযাযো? সদ্ধাৰিমুত্তন্ৰযতা. যো হি অগ্গমগ্গক্খণে সদ্ধাৰিমুত্তো হোতি, সো অগ্গফলক্খণেপি তদন্ৰযতায সদ্ধাৰিমুত্তোতি পটিসম্ভিদামগ্গে পরিযাযেন ৰুত্তোতি ইধাপি তথেৰ ৰুত্তং. অথ ৰা সদ্ধাৰিমুত্তসদিসতায অরহা সদ্ধাৰিমুত্তো. কা পনেত্থ সদিসতা? যথা সদ্ধাৰিমুত্তস্স সেক্খস্স কিলেসক্খযো কুণ্ঠেন অসিনা কদলিচ্ছেদসদিসো ‘‘নো চ খো যথাদিট্ঠিপ্পত্তস্সা’’তি ৰচনতো, এৰং তদন্ৰযস্সাপি অরহতোতি অযমেত্থ সদিসতা. কিং পন নেসং কিলেসপহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পত্তো হি আগমনম্হি কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো অপ্পকসিরেন অকিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতুং সক্কোতি, সদ্ধাৰিমুত্তো কিচ্ছেন কসিরেন ৰিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. অপিচ পঞ্ঞাযপি নেসং ৰেমত্ততা. সা চ যাৰতিকা লব্ভতেৰাতি ৰদন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা পঠমমগ্গাদীসু সতিপি ইন্দ্রিযসমত্তে সদ্ধাদীনং তিক্খতাৰচনম্পি সমত্থিতং হোতি.

৭৭৩. সোতি দুক্খতো ৰুট্ঠিতো. সব্বত্থাতি অট্ঠসুপি ঠানেসু. ননু চ অট্ঠকথাযং ‘‘দ্ৰে ধুরানী’’তি নিযমিতত্তা পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী ৰা সিযা, ধম্মানুসারী ৰা? ইধ ন সদ্ধানুসারী যুত্তো, কাযসক্খিতাপি অরহতো নত্থি. অভিধম্মে হি –

‘‘কতমো চ পুগ্গলো কাযসক্খী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা একচ্চে আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো কাযসক্খী’’তি (পু. প. ২০৮) –

একচ্চাসৰপরিক্খযৰচনতো কাযসক্খিনো সেক্খভাৰোৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি? সচ্চমেতং নিপ্পরিযাযতো, ইধ পন পরিযাযেন ৰুত্তং. কো পন সো পরিযাযোতি? কাযসক্খিসদিসতা. উপচাররূপজ্ঝানসমাধিতো হি সাতিসযং অরূপসমাধিসম্ফস্সং লদ্ধা নিব্বত্তীতি একচ্চাসৰপরিক্খযং উপাদায ‘‘কাযসক্খী’’তি ৰত্তব্বপুগ্গলেন সাতিসযসমাধিসম্ফস্সতদধিট্ঠানাসৰপরিক্খযসামঞ্ঞং অপেক্খিত্ৰা কাযসক্খী ৰিয কাযসক্খীতি অরহা পটিসম্ভিদামগ্গে ৰুত্তোতি ইধাপি তমেৰ নযং গহেত্ৰা অরহতোপি কাযসক্খিতা ৰুত্তা. সুত্তন্তসংৰণ্ণনা হেসাতি. নিপ্পরিযাযেন পন পঠমফলতো পট্ঠায ছসু ঠানেসু কাযসক্খী নাম হোতি, সো চ খো অট্ঠসমাপত্তিলাভী, ন ৰিপস্সনাযানিকো সুক্খৰিপস্সকো, উপচারমত্তলাভী, রূপজ্ঝানমত্তলাভী ৰা. পস্সদ্ধিবহুলোতি চ পস্সদ্ধিসীসেন সমাধি ৰুত্তোতি সাতিসযসমাধিলাভী সমথযানিকোৰ অধিপ্পেতো, সমথযানিকস্সেৰ চ কাযসক্খিভাৰো হেট্ঠা ৰুত্তো. অরূপজ্ঝানন্তি চতুব্বিধং অরূপজ্ঝানং. তত্থ পন একম্পি লদ্ধা অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো এৰ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অরূপজ্ঝান’’মিচ্চেৰ ৰুত্তং, ন ‘‘চত্তারি অরূপজ্ঝানানী’’তি. তেনাযং চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং, নিরোধসমাপত্তিযা চ ৰসেন পঞ্চৰিধো হোতি. এস নযো কাযসক্খিম্হিপি. দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো.

৭৭৪. পঞ্ঞৰতো নিপুণতরা, গম্ভীরা চ অত্থা পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তীতি অনত্ততো মনসি করোতো ৰেদবহুলতা, পঞ্ঞিন্দ্রিযপটিলাভো চ ৰুত্তো. ধম্মানুসারী হোতি পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা. পঞ্ঞা হি ইধ ‘‘ধম্মো’’তি অধিপ্পেতা ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো’’তিআদীসু ৰিয (জা. ১.১.৫৭).

৭৭৫. যস্সা পাল়িযা ৰসেন ইধ অরিযপুগ্গলস্স সদ্ধাৰিমুত্তাদিভাৰো ৰুত্তো, তং পাল়িং দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তং হেত’’ন্তিআদি আরদ্ধং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

৭৭৬. ‘‘সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সদ্ধাৰিমুত্তো’’তি এৰমাদিঅত্থস্স সাধকং অপরম্পি ৰুত্তং. ‘‘সদ্দহন্তো ৰিমুত্তো’’তি এতেন সব্বথা অৰিমুত্তস্স সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰদস্সনেন সদ্ধাৰিমুত্তস্স সেক্খভাৰমেৰ ৰিভাৰেতি. সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো.

ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকতোতি ফুট্ঠানং অনন্তরং ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অরূপজ্ঝানানং অনন্তরো কালোতি অধিপ্পাযো, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং, ফুট্ঠানন্তরকালমেৰ সচ্ছিকরণূপাযেন সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছাকাসীতি ৰুত্তং হোতি. ভাৰনপুংসকং ৰা এতং যথা ‘‘একমন্ত’’ন্তি (পারা. ২). যো হি অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো, নামকাযেকদেসতো চ ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো, তেন নিরোধসঙ্খাতো ৰিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো, নিরোধং পন আরম্মণং কত্ৰা একচ্চেসু আসৰেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতোৰ হোতি. তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছাকাসীতি কাযসক্খীতি ৰুচ্চতি, ন তু ৰিমুত্তো একচ্চানং আসৰানং অপরিক্খীণত্তা. দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তরং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. পঠমফলতো পট্ঠায হি যাৰ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি. ‘‘দিট্ঠিযা পত্তো’’তি ৰা পাঠো, চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিরোধং পত্তোতি অত্থো. ইমে চ সদ্ধাৰিমুত্তাদযো তযো পরমত্থতো অপরিযোসিতঞাণকিচ্চাতি তং নযং দস্সেতুং ‘‘সদ্দহন্তো ৰিমুচ্চতী’’তিআদি ৰুত্তং. ঝানফস্সন্তি সাতিসযং ঝানফস্সং. তেন অরূপজ্ঝানফস্সো সঙ্গহিতো হোতি.

‘‘দুক্খা সঙ্খারাতি ঞাতং হোতী’’তি ইমিনা দুক্খসচ্চপটিৰেধমাহ, ‘‘সুখো নিরোধোতি ঞাতং হোতী’’তি ইমিনা নিরোধসচ্চপটিৰেধং. তদুভযেন চ সমুদযমগ্গসচ্চপটিৰেধং নানন্তরিযকভাৰতো. ‘‘ঞাতং হোতী’’তি ইমিনা দুতিযমগ্গকিচ্চং, ‘‘দিট্ঠং হোতী’’তি ইমিনা ততিযমগ্গকিচ্চং, ‘‘ৰিদিতং হোতী’’তি ইমিনা চতুত্থমগ্গকিচ্চং, ‘‘সচ্ছিকত’’ন্তি ইমিনা পঠমফলকিচ্চং, ‘‘ফুসিত’’ন্তি ইমিনা সেসফলদ্ৰযকিচ্চং. ইতি দিট্ঠিপ্পত্তস্স মগ্গফলঞাণব্যাপারদস্সনানি ইমানি পদানীতি ৰদন্তি.

৭৭৭. ইতরেসূতি সদ্ধানুসারিআদিপদেসু. সদ্ধং অনুসরতীতি আগমনীযট্ঠানে ঠিতং সদ্ধং অনুগচ্ছতি. যথা সা তিক্খা সূরা অহোসি, মগ্গক্খণেপি তদনুরূপমেৰ পৰত্তেতীতি অত্থো. সদ্ধায ৰা অনুসরতীতি সদ্ধায কারণভূতায সচ্চপটিৰেধস্স অনুরূপং সরতি গচ্ছতি, পটিপজ্জতীতি অত্থো. দ্ৰীহিপি অত্থৰিকপ্পেহি সদ্ধায অধিমত্ততংযেৰ ৰিভাৰেতি. ধম্মানুসারীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. উভতোভাগৰিমুত্তোতি দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তো, রূপকাযতো চ নামকাযতো চ ৰিক্খম্ভনৰসেন, সমুচ্ছেদৰসেন চ ৰিমুত্তোতি অত্থো. অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো চ নামকাযেকদেসতো চ ৰিমুত্তো, অরিযমগ্গেন নামকাযতো ৰিমুত্তোতি উভোহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো. পজানন্তো ৰিমুত্তোতি পঠমজ্ঝানফস্সেন ৰিনা পরিজাননাদিপ্পকারেহি চত্তারি অরিযসচ্চানি জানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো তেসং কিচ্চানং মত্থকপ্পত্তিযা নিট্ঠিতকিচ্চতায ৰিসেসেন মুত্তোতি ৰিমুত্তো.

অযং পনেত্থ নিপ্পরিযাযতো সঙ্খেপকথা – যস্স অনিচ্চাকারতো ৰুট্ঠানং হোতি, সো অধিমোক্খবহুলো সদ্ধিন্দ্রিযস্স তিক্খভাৰেন পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী নাম হোতি, মজ্ঝে ছসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তো. অগ্গফলক্খণে পঞ্ঞাৰিমুত্তো নাম হোতি. তথা যস্স দুক্খাকারতো ৰুট্ঠানং হোতি, তস্স পস্সদ্ধিবহুলতায সমাধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি দুক্খুপনিসায সদ্ধাযপি তিব্বতরত্তা, ধুরনিযমতো চ. সোপি পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী এৰ হোতি, মজ্ঝে ছসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তো, অন্তে পঞ্ঞাৰিমুত্তো চ হোতি. যস্স পন অনত্তাকারতো ৰুট্ঠানং হোতি, সো ৰেদবহুলো পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স তিক্খভাৰেন পঠমমগ্গক্খণে ধম্মানুসারী এৰ হোতি, মজ্ঝে ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো, অন্তে পঞ্ঞাৰিমুত্তো এৰ হোতি. ইমে পন ন অট্ঠৰিমোক্খলাভিনো, অট্ঠৰিমোক্খলাভী পন পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী ৰা ধম্মানুসারী ৰা সিযা. মজ্ঝে ছসু ঠানেসু কাযসক্খী, পরিযোসানে উভতোভাগৰিমুত্তোতি.

সঙ্খারুপেক্খাঞাণং.

৭৭৮. যং তং ৰিমোক্খমুখভাৰং আপজ্জিত্ৰা সত্তঅরিযপুগ্গলৰিভাগায চ পচ্চযো হোতীতি ৰুত্তং, তং পনেতং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং. পুরিমেন ঞাণদ্ৰযেনাতি মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণদ্ৰযেন অত্থতো একং, পৰত্তিআকারভেদতো নানন্তি অধিপ্পাযো. যথাৰুত্তমত্থং অট্ঠকথায, পাল়িযা চ সাধেতুং ‘‘তেনাহূ’’তিআদি ৰুত্তং. মুঞ্চিতুকম্যতামুঞ্চনুপাযকরণঞাণানিপি সঙ্খারেসু উদাসীনভাৰেনেৰ পৰত্তনতো সঙ্খারুপেক্খাসমঞ্ঞানেৰ হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘ইদং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং একমেৰ তীণি নামানি লভতী’’তি. তেন সঙ্খারুপেক্খাৰোহারো মুঞ্চিতুকম্যতাদিঞাণসমুদাযৰিসযোতি দস্সেতি.

৭৮০. উপ্পাদাদীনীতি উপ্পাদপৰত্তাদিঅপদেসেন ৰুত্তে সঙ্খারে. পরিচ্চজিতুকামতাতি তপ্পটিবন্ধছন্দরাগপ্পহানেন ৰিস্সজ্জিতুকামতা. পটিসঙ্খানন্তি পুনপ্পুনং তীরণং. মুঞ্চিত্ৰাতি নিরালযভাৰাপত্তিযা অপেক্খাৰিস্সজ্জনৰসেন ৰিস্সজ্জিত্ৰা. অৰসানেতি তথাকরণস্স উত্তরকালং. যাৰ নিব্বানসম্পক্খন্দনা ন ইজ্ঝতি, তাৰ ৰিচিননেপি উদাসীনতায ঞাণস্স সন্তানৰসেন পৰত্তিং সন্ধাযাহ ‘‘অজ্ঝুপেক্খনং সন্তিট্ঠনা’’তি. এৰন্তি অজ্ঝুপেক্খনাকারসামঞ্ঞতো ‘‘মুঞ্চিতুকম্যতা চ সা সন্তিট্ঠনা চা’’তি ৰুত্তাকারেন.

৭৮১. ইমে ধম্মাতি ইমে ঞাণসঙ্খাতা ধম্মা, ঞাণপরিযাযো ৰা ইধ ধম্ম-সদ্দো, তস্মা ইমানি ঞাণানীতি অত্থো. একত্তাতি একসভাৰা.

৭৮২. ৰুট্ঠানগামিনী হোতি ৰুট্ঠানগমনতো. সঙ্খারুপেক্খাদিঞাণত্তযস্সাতি সঙ্খারুপেক্খানুলোমগোত্রভুসঞ্ঞিতস্স ঞাণত্তযস্স. কিচ্চৰসেন পৰত্তিট্ঠানৰসেনপি লোকিযঞাণানং উপরি ঠিতত্তা ৰুত্তং ‘‘উত্তমভাৰং পত্তত্তা’’তি. নিমিত্তভূততোতি ৰিপস্সনায আরম্মণভূততো খন্ধপঞ্চকতো. তেনাহ ‘‘অভিনিৰিট্ঠৰত্থুতো’’তি. তঞ্হি ৰিপস্সনায গোচরকরণসঙ্খাতেন অভিনিৰেসেন অভিনিৰিট্ঠৰত্থুন্তি পৰুচ্চতি. তং পনেতং সসন্ততিপরিযাপন্নম্পি পরতো দিট্ঠিতায ‘‘বহিদ্ধা’’তি ৰুত্তং. তদেৰ হি ‘‘বহিদ্ধা সব্বনিমিত্তানী’’তি তত্থ তত্থ ৰুচ্চতি. অজ্ঝত্তপৰত্ততোতি সসন্তানে মিচ্ছাদিট্ঠিপৰত্তনআদিতো, তদনুৰত্তককিলেসক্খন্ধেহি চ. তঞ্হি সসন্ততিযং কিলেসপ্পৰত্তভাৰতো, তন্নিমিত্তং অসতি মগ্গভাৰনায উপ্পজ্জনকউপাদিন্নক্খন্ধপৰত্তভাৰতো চ তথা ৰুত্তং. ৰুট্ঠহনঞ্চ নেসং আরম্মণাকরণং, আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনঞ্চ. ঘটিযতি অত্তনো অনন্তরমেৰ মগ্গসমুপ্পত্তিতো.

৭৮৩. তত্রাতি তস্মিং ‘‘অভিনিৰিট্ঠৰত্থুতো ৰুট্ঠহনতো’’তি সঙ্খেপৰচনে. অজ্ঝত্তবহিদ্ধা রূপারূপপপঞ্চক্খন্ধলক্খণত্তযৰসেন অযং মাতিকা উদ্দেসো. অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰাতি সসন্ততিপরিযাপন্নেসু খন্ধেসু ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা. ‘‘অজ্ঝত্তা ৰুট্ঠাতী’’তি ইদং ৰুট্ঠানগামিনিযা অজ্ঝত্তধম্মারম্মণত্তা পরিযাযতো ৰুত্তং, নিপ্পরিযাযতো পন মগ্গো সব্বতোপি ৰুট্ঠাতি. বহিদ্ধা ৰুট্ঠাতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. একপ্পহারেনাতি একজ্ঝং, তং পন অজ্ঝত্তাদিৰিভাগং অকত্ৰা ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি (দী. নি. ১.২৯৮; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) অৰিভাগেন ৰুট্ঠানগামিনিযা পৰত্তিৰসেন ৰেদিতব্বং, তযিদং সত্থু সম্মুখা দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেন্তস্স ঞাণুত্তরস্স সম্ভৰতীতি ৰদন্তি.

৭৮৪. সুদ্ধঅজ্ঝত্তদস্সনমত্তেনেৰ মগ্গৰুট্ঠানং ন হোতি মমংকারৰত্থুনোপি পরিঞ্ঞেয্যত্তা মগ্গসঙ্খাতং ৰুট্ঠানং, মগ্গেন ৰা ৰুট্ঠানং মগ্গৰুট্ঠানং.

৭৮৫. রাসিং কত্ৰাতি ভূতুপাদাযৰসেন দুৰিধং অন্তরভেদৰসেন অনেকভেদম্পি ‘‘রুপ্পনট্ঠেন রূপ’’ন্তি পিণ্ডতো গহেত্ৰা. যথা রূপে ৰিপস্সনাভিনিৰেসো যেভুয্যেন ৰিপস্সনাযানিকস্স, এৰং অরূপে ৰিপস্সনাভিনিৰেসো যেভুয্যেন সমথযানিকস্স হোতি. অভিনিৰেসোতি চ ৰিপস্সনায পুব্বভাগে কত্তব্বনামরূপপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. তস্মা পঠমং রূপপরিগ্গণ্হনং রূপে অভিনিৰেসো. এস নযো সেসেসুপি.

৭৮৬. যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি কামং উদযব্বযপরিগ্গণ্হনং অভিনিৰেসোতি দস্সিতং, যথাউপট্ঠিতে পন রূপারূপধম্মে, তেসঞ্চ পচ্চযে পরিগ্গহেত্ৰা সঙ্খেপেনেৰ ৰিপস্সনাঞাণং চারেন্তো ঞাণুত্তরো যথানিসিন্নোৰ ঞাণপটিপাটিযা খিপ্পমেৰ সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তো একপ্পহারেন পঞ্চহি খন্ধেহি ৰুট্ঠাতি নাম. অঞ্ঞথা একেনেৰ লোকিযচিত্তেন পঞ্চন্নং খন্ধানং পরিগ্গহপরিজাননাদীনং অসম্ভৰতো. ন হি সনিদস্সনসপ্পটিঘাদিং একজ্ঝং আরম্মণং কাতুং সক্কা. যস্স পন একৰারং ঞাণেন ফস্সিতং, পুন তং ফস্সিতব্বমেৰ, তাদিসস্স ৰসেন ৰুত্তন্তি ৰদন্তি.

৭৮৮. এত্থ চ অভিনিৰেসো অকারণং ৰুট্ঠানমেৰ পমাণং, তস্মা হেট্ঠা ৰুত্তৰিমোক্খঅরিযপুগ্গলৰিভাগাপি ৰুট্ঠানৰসেন সম্ভৰন্তীতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চ যোপী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তযোপি জনাতি ৰুট্ঠানৰসেন ভেদে অসতিপি অভিনিৰেসৰসেনেৰ লদ্ধং ভেদং গহেত্ৰা ৰুত্তং.

৭৮৯. সদ্ধিং পুরিমপচ্ছিমঞাণেহীতি ভযতুপট্ঠানাদিপুরিমঞাণেহি চেৰ গোত্রভুআদিপচ্ছিমঞাণেহি চ সহ. উদ্দানন্তি উদ্দেসো.

যত্থ কত্থচি…পে… ৰট্টেয্যুং তংতংঞাণট্ঠানিযস্স উপমাৰত্থুনো লব্ভনতো. ইমস্মিং পন ঠানেতি ইমস্মিং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাপদেসে. সব্বন্তি সব্বং ঞাণং, সব্বং ৰা ঞাণকিচ্চং পাকটং হোতি ৰেমজ্ঝে ঠত্ৰা ৰিভাৰিযমানত্তা. ৰুত্তা ৰিসুদ্ধিকথাযং.

৭৯০. নিলীযিত্ৰাতি উপৰিসিত্ৰা. পরামসিত্ৰাতি ৰীমংসিত্ৰা.

গয্হুপগং অদিস্ৰাতি গহণযোগ্গং নিচ্চসারাদিং অদিস্ৰা. চিত্তস্স ৰঙ্কভাৰকরানং মাযাদীনং সুট্ঠু ৰিক্খম্ভনেন অনুলোমস্স উজুকসাখাসদিসতা. নিব্বানালোচনতো গোত্রভুঞাণস্স উদ্ধং উল্লোকনসদিসতা. অপ্পতিট্ঠে নিব্বানে পতিট্ঠিতত্তা মগ্গঞাণস্স আকাসে উপ্পতনসদিসতা.

৭৯১. সপ্পৰিস্সজ্জনং ৰিয গোত্রভুঞাণং সব্বসঙ্খারগতং ৰিস্সজ্জিত্ৰা নিব্বানস্স আলম্বনতো. আগতমগ্গং ওলোকেন্তস্স ঠানং ৰিয মগ্গঞাণং অসম্মোহপটিৰেধৰসেন অত্তনোপি দস্সনতো. অভযট্ঠানে ঠানন্তি অভযট্ঠানং সম্পত্তমাহ, ন তস্স পাপুণপটিপত্তিং.

৭৯২. অত্তত্থাদীনং অনৰবুজ্ঝনতো ‘‘অহং, মমা’’তি গহণস্স নিদ্দোক্কমনসদিসতা. মুঞ্চিতুকম্যতাগ্গহণেনেৰ পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনাপি গহিতা. তিস্সন্নম্পি তাসং সংসারতো নিক্খমনাধিমুত্ততায নিক্খমনমগ্গোলোকনসদিসতা. মগ্গে দিট্ঠে মগ্গপটিপত্তি ৰিয অনুলোমে সিদ্ধে মগ্গো সিদ্ধো এৰাতি অনুলোমস্স মগ্গদস্সনসদিসতা. সঙ্খারনিমিত্ততো নিক্খন্তত্তা আদিত্তঘরতো নিক্খমনং ৰিয গোত্রভুঞাণং. ৰেগেনগমনং ৰিয মগ্গঞাণং ৰিস্সজ্জেতব্বগহেতব্বপদেসেসু সাধনকিচ্চৰিসেসযোগতো.

৭৯৩. পরতো ন মমাযিতব্বতো চ পস্সিতব্বানং খন্ধানং ‘‘অহং, মমা’’তি গহণস্স রাজগোণানং সকগহণসদিসতা ৰুত্তা.

৭৯৪. সভযে অভযদস্সনহেতুতায খন্ধানং ‘‘অহং, মমা’’তি গহণস্স যক্খিনিযা সংৰাসসদিসতা. সুসানৰিজহনং ৰিয সঙ্খারসুসানং ৰিজহিত্ৰা নিব্বানারম্মণৰসেন পৰত্তং গোত্রভু.

৭৯৫. পুত্তগিদ্ধিনীতি পুত্তৰচ্ছলা. ওত্তপ্পমানাতি সারজ্জযমানা. ওল়ারিকওল়ারিকলোভক্খন্ধাদিৰিক্খম্ভনেন সঙ্খারপরিচ্চজনতো অনুলোমস্স তত্থেৰ দারকোরোপনসদিসতা.

৭৯৬. ৰুট্ঠানগামিনিযা…পে… দস্সনত্থং ৰুত্তা, ন পুরিমাসু ৰিয ভযতুপট্ঠানাদীসু ঠিতস্স ভাযনাদিআকারদস্সনত্থন্তি অধিপ্পাযো. অপরাপরুপ্পত্তিতো, চিরানুবন্ধতো, দুস্সহতো চ ৰট্টদুক্খসদিসং জিঘচ্ছাদুক্খন্তি আহ ‘‘সংসারৰট্টজিঘচ্ছাযা’’তি. কাযগতাসতি এৰ ভোজনং কাযগতাসতিভোজনং. সা পনেত্থ মগ্গসম্পযুত্তা সম্মাসতি কাযানুপস্সনাদিকিচ্চসাধনৰসেন অমতরসপরিভোগতায চ ‘‘অমতরসং কাযগতাসতিভোজন’’ন্তি ৰুত্তা. তেনাহ ভগৰা ‘‘অমতং তে, ভিক্খৰে, পরিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং পরিভুঞ্জন্তী’’তিআদি (অ. নি. ১.৬০০).

ফলরসামলকসিঙ্গীৰেরমুগ্গমাসাদি অনেকঙ্গসম্ভারং.

কপণাসেরিভাৰাদিকরণেন তণ্হাসিনেহস্স সীতসদিসতা. মগ্গতেজন্তি অরিযমগ্গসঙ্খাতং ইন্দগ্গিং.

রাগগ্গিআদযো একাদসগ্গী ৰূপসমন্তি এত্থাতি একাদসগ্গিৰূপসমং, নিব্বানং.

অন্ধকারপরেতোতি চতুরঙ্গসমন্নাগতেন অন্ধকারেন কিঞ্চি অত্তত্থং ৰা পরত্থং ৰা কাতুং অসক্কুণেয্যভাৰেন অভিভূতো. ঞাণমযো আলোকো এতিস্সাতি ঞাণালোকা, মগ্গভাৰনা.

অমতভূতং, অমতভাৰসাধকং ৰা ওসধং অমতোসধং, নিব্বানং. হেট্ঠা অত্তনা ৰুত্তমেৰ সঙ্খারুপেক্খাব্যাপারং নিগমনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘তেন ৰুত্ত’’ন্তিআদিমাহ.

৭৯৭. নিরালযতায তণ্হাৰসেন ভৰাদীসু অৰিসটজ্ঝাসযো হুত্ৰা ততো সঙ্কুচিতচিত্তো পতিলীনভাৰেন চরতি পৰত্ততীতি পতিলীনচরো, তস্স পতিলীনচরস্স. সংসারে ভযস্স ইক্খনতায ভিক্খুনো কাযচিত্তৰিৰেকসিদ্ধিযা ৰিৰিত্তমাসনং ভজমানস্স. সামগ্গিযন্তি যুত্তং, পতিরূপন্তি অত্থো. ভৰনেতি কামভৰাদিকে তিৰিধেপি ভৰে. সো হি ইধ ভৰনট্ঠেন ভৰন্তি ৰুত্তো. ন দস্সযেতি অনুপ্পজ্জনৰসেন ন দস্সেয্য. তস্স তং অদস্সনং সামগ্গিযন্তি বুদ্ধাদযো অরিযা আহূতি যোজনা.

নিযমেত্ৰাতি নিযতং একংসিকং কত্ৰা. বোজ্ঝঙ্গৰিসেসং, মগ্গঙ্গৰিসেসং, ঝানঙ্গৰিসেসং, পটিপদাৰিসেসং, ৰিমোক্খৰিসেসন্তি ৰিসেসসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. ৰিসেসন্তি ছসত্তভাৰো সত্তট্ঠভাৰো পঞ্চাদিভাৰোতি ইমং যথাক্কমং বোজ্ঝঙ্গাদীনং অরিযমগ্গে লব্ভমানভেদং. পাদকজ্ঝানন্তি মগ্গস্স আসন্নৰুট্ঠানগামিনিযা ৰিপস্সনায পদট্ঠানভূতং ঝানং. ৰিপস্সনায আরম্মণভূতাতি মগ্গাসন্নায এৰ ৰুট্ঠানগামিনিযা ৰিপস্সনায গোচরভূতা ৰিপস্সিতা. পুগ্গলজ্ঝাসযোতি উভিন্নং ভেদে সতি ৰিপস্সকস্স অজ্ঝাসযো. এত্থ চ পঠমং কেচীতি ৰুত্তো তিপিটকচূল়নাগত্থেরো. দুতিযং কেচীতি ৰুত্তো মোরৰাপীৰাসিমহাদত্তত্থেরো. ততিযং কেচীতি ৰুত্তো তিপিটকচূল়াভযত্থেরো.

তেসম্পি ৰাদেসু অযং পুব্বভাগৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা নিযমেতিযেৰাতি ৰেদিতব্বা. কস্মা? ৰিপস্সনানিযমেনেৰ হি পঠমত্থেরৰাদেপি অপাদকপঠমজ্ঝানপাদকমগ্গা পঠমজ্ঝানিকাৰ হোন্তি, ইতরে চ দুতিযজ্ঝানিকাদিমগ্গা পাদকজ্ঝানৰিপস্সনানিযমেহি তংতংঝানিকাৰ ততো ততো দুতিযাদিপাদকজ্ঝানতো উপ্পন্নস্স সঙ্খারুপেক্খাঞাণস্স পাদকজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং অসমাপজ্জিতুকামতাৰিরাগভাৰনাভাৰতো, ইতরস্স চ অতব্ভাৰতো. যথা হি মগ্গাসন্নায ৰিপস্সনায সোমনস্সসহগতত্তে মগ্গস্স পঠমাদিঝানিকতা চ উপেক্খাসহগতত্তে পঞ্চমজ্ঝানিকতা এৰ চ হোতি, ততো চ বোজ্ঝঙ্গাদীনং ৰিসেসোতি তেসং নিযমনে আসন্নকারণং, পধানকারণঞ্চ ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা, ন এৰং পাদকজ্ঝানাদযো. যস্মা পন পাদকজ্ঝানেন ৰিনা ৰিপস্সনাৰ ইমং যথাৰুত্তৰিসেসং নিযমেতুং ন সক্কোতি, ৰুত্তনযেন পন পধানকারণং হোতিযেৰ, তস্মা ‘‘ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাৰ নিযমেতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা নিযমেতিযেৰা’’তি ৰুত্তং. এৰং সেসৰাদেসুপি ৰিপস্সনানিযমো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো. যথা হি পাদকজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং অসমাপজ্জিতুকামতাৰিরাগভাৰনাভূতা ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা অধিট্ঠানভূতেন পাদকজ্ঝানেন আহিতৰিসেসা মগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গাদিৰিসেসনিযামিকা হোতি, এৰং আরম্মণভূতসম্মসিতজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং জিগুচ্ছনাকারৰিরাগভাৰনাভূতা সম্মসিতজ্ঝানেন আহিতৰিসেসা, উভযসব্ভাৰে অজ্ঝাসযৰসেন ততো অঞ্ঞতরেন আহিতৰিসেসা চ ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা মগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গাদিৰিসেসং নিযমেতীতি.

৭৯৮. তত্র তস্মিং বোজ্ঝঙ্গাদিৰিসেসনিযমনে. অঝানলাভী সুদ্ধৰিপস্সনাযানিকোৰ সুক্খৰিপস্সকো. সো হি ঝানসিনেহেন ৰিপস্সনায অসিনিদ্ধভাৰতো সুক্খা লূখা ৰিপস্সনা এতস্সাতি সুক্খৰিপস্সকোতি ৰুচ্চতি. পকিণ্ণকসঙ্খারেতি পাদকজ্ঝানতো অঞ্ঞে সঙ্খারে. তেন পাদকজ্ঝানসঙ্খারেসু সম্মসিতেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতি. ‘‘পঠমং ঝানং পাদকং কত্ৰা’’তি হি ৰুত্তং. এত্থ চ সুক্খৰিপস্সকাদিগ্গহণং ৰিপস্সনানিযমস্স একন্তিকভাৰদস্সনত্থং. ন হি ৰুট্ঠানগামিনিং ৰিনা কেৰলং পাদকজ্ঝানাদযো নিযমহেতূ দিট্ঠা, ৰুট্ঠানগামিনী পন পাদকজ্ঝানাদীনং অভাৰেপি সুক্খৰিপস্সকাদীনং মগ্গস্স পঠমজ্ঝানিকভাৰহেতু, তস্মা সা বোজ্ঝঙ্গাদিৰিসেসনিযমনে একন্তিকহেতূতি. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘তেসং হী’’তিআদি ৰুত্তং. অযং ৰিসেসোতি অযং ঝানাদীনং চতুরঙ্গিকাদিৰিসেসো, ন পুব্বে ৰিয ৰিপস্সনানিযমেনেৰ, অথ খো পাদকজ্ঝাননিযমেন চেৰ ৰিপস্সনানিযমেন চ. তেসম্পীতি পঞ্চকনযে দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি পাদকানি কত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গানম্পি. ‘‘আসন্নপদেসে’’তি ইমিনা ৰিপস্সকেন অন্তরন্তরা পৰিট্ঠসমাপত্তিযা ৰসেন অযং ৰিসেসো নত্থীতি দস্সেতি.

৭৯৯. তত্রাপি চাতি দুতিযত্থেরৰাদেপি. তংতংসমাপত্তিসদিসতা তংতংসম্মসিতসঙ্খারৰিপস্সনানিযমেহি হোতি. তত্রাপি হি ৰিপস্সনা তংতংৰিরাগাৰিরাগভাৰনাভাৰেন সোমনস্সসহগতা, উপেক্খাসহগতা চ হুত্ৰা ঝানঙ্গাদিনিযমং মগ্গস্স করোতীতি এৰং ৰিপস্সনানিযমো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

৮০০. তন্তি তংতংঝানসদিসভৰং. স্ৰাযমত্থো পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানুপনিস্সযেহি ৰিনা অজ্ঝাসযমত্তেন অসিজ্ঝনং উপনিস্সযেন ৰিনা সঙ্কপ্পমত্তেন সকদাগামিফলাদীনং অসিজ্ঝনদীপকেন নন্দকোৰাদেন দীপেতব্বো. তত্থ হি যথা সোতাপন্নাযপি পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পতং ৰদন্তেন ভগৰতা ‘‘যস্স যস্স উপনিস্সযো অত্থি, তস্স তস্সেৰ অজ্ঝাসযো নিযামকো, নাঞ্ঞস্সা’’তি তেন তেন পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পতা হোতি, ন ততো পরং, সঙ্কপ্পসব্ভাৰে সতিপি অসিজ্ঝনতোতি অযমত্থো দীপিতো, এৰমিধাপি যস্স যস্স দুতিযাদিঝানিকস্স মগ্গস্স যথাৰুত্তো উপনিস্সযো অত্থি, তস্স তস্সেৰ অজ্ঝাসযো নিযামকো, নাঞ্ঞস্স সতিপি তস্মিং অসিজ্ঝনতো. ইমস্মিং পন ৰাদে পাদকসম্মসিতজ্ঝানুপনিস্সযসব্ভাৰে অজ্ঝাসযো একন্তেন হোতি তংতংফলূপনিস্সযসব্ভাৰে তংতংসঙ্কপ্পো ৰিযাতি তদভাৰাভাৰতো ‘‘অজ্ঝাসযো নিযমেতী’’তি ৰুত্তং. এত্থাপীতি ততিযত্থেরৰাদেপি. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘যতো যতো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠাযা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন. তস্মা ‘‘তত্রাপি হি ৰিপস্সনা’’তিআদিনা ইধ ৰুত্তনযেন তদত্থো ৰেদিতব্বো.

৮০১. এৰং ৰিপস্সনায বোজ্ঝঙ্গাদিনিযামিকতং দস্সেত্ৰা ইদানি পটিপদাদিনিযামিকতং দস্সেন্তো ‘‘সচে পনায’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অযন্তি সঙ্খারুপেক্খা ৰুত্তা. সাপি হি কামং ‘‘ইমং ৰারং রোচেসু’’ন্তি এত্থ কলাপসম্মসনাৰসানে উদযব্বযানুপস্সনায পৰত্তমানায উপ্পন্নস্স ৰিপস্সনুপক্কিলেসস্স তিক্খত্তুং ৰিক্খম্ভনেন কিচ্ছতাৰারং দুক্খাপটিপদাতি রোচেসুন্তি ৰদন্তি, অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰিপস্সনাঞাণে তিক্খে সূরে পসন্নে ৰহন্তে উপ্পন্নং ৰিপস্সনানিকন্তিং দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পরিযাদিযতী’’তি ৰুত্তত্তা পুব্বভাগে মুঞ্চিতুকম্যতাদিভাৰেন পৰত্তমানা সঙ্খারুপেক্খা অত্তনো পটিপক্খে কিচ্ছেন কসিরেন ৰিক্খম্ভেন্তী দুক্খাপটিপদাপক্খেযেৰ তিট্ঠতীতি. তেনাহ ‘‘আদিতো কিলেসে ৰিক্খম্ভযমানা’’তিআদি. কেচি পন ‘‘যেন ঞাণেন ৰিপস্সনুপক্কিলেসা ৰিক্খম্ভিতা, তেন সদ্ধিং ইদং ঞাণং একত্তনযৰসেন একং কত্ৰা ‘আদিতো কিলেসে ৰিক্খম্ভযমানা’তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. সপ্পযোগেনাতি চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতেন সউস্সাহনেন. সসঙ্খারেনাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. উভযেনাপি ৰিক্খম্ভনস্স কিচ্ছসিদ্ধিমেৰ ৰদতি. ৰিপরিযাযেনাতি অদুক্খেন অপ্পযোগেন অসঙ্খারেন. মগ্গসঞ্ঞিতং ইচ্ছিতট্ঠানং অনুগন্ত্ৰা পরিৰসতি ৰিপ্পৰসতি এত্থাতি পরিৰাসো, ৰিপস্সনা পরিৰাসো এতস্স অত্থীতি ৰিপস্সনাপরিৰাসো, মগ্গপাতুভাৰো, তং পন সীঘং কুরুমানা খিপ্পাভিঞ্ঞা নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সণিক’’ন্তি. কুরুমানা অযং সঙ্খারুপেক্খাতি যোজনা. যতো মগ্গো আগচ্ছতি, তং আগমনীযট্ঠানং, তস্মিং আগমনীযট্ঠানে. মগ্গস্স পভৰট্ঠানে ঠত্ৰা নামং দেতীতি সম্বন্ধো. দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিৰিপস্সনানযো অঞ্ঞো, অঞ্ঞো এৰ মগ্গোতি আহ ‘‘অত্তনো অত্তনো মগ্গস্সা’’তি. তেন আগমনতো লদ্ধনামেন ‘‘দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা’’তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি. ন হি মগ্গস্স সরসতো এদিসং নামং অত্থি.

সা পনাযং ৰুত্তপ্পভেদা পটিপদা. নানা হোতীতি ৰিসুং ৰিসুং হোতি. একস্স ভিক্খুনো চতূসুপি মগ্গেসু একাৰ হোতীতি নিযমো নত্থি চলনতো. অহেসুন্তি ৰুত্তং, অম্হাকং ভগৰন্তং সন্ধায হোন্তীতি পন ৰত্তব্বং. সব্বেসম্পি হি সম্মাসম্বুদ্ধানং চত্তারোপি মগ্গা সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞাৰ হোন্তীতি. পটিপদাপসঙ্গেন অধিপতিম্পি দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৰুত্তং. অধিপতযোতি ছন্দাদিঅধিপতযো. পুব্বাভিসঙ্খারানুরূপঞ্হি মগ্গো পচ্চেকং ছন্দাধিপতেয্যো ৰা হোতি ৰীরিযাদীসু অঞ্ঞতরাধিপতেয্যো ৰা, ন কস্সচি নিযমো অত্থি. তেনাহ ‘‘কস্সচি ভিক্খুনো’’তিআদি.

৮০২. পুব্বে ৰুত্তপ্পকারতো সাতিসযং কত্ৰা অনৰসেসতো মগ্গস্স নামলাভে কারণং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সরসেনাতি সভাৰেন অত্তনো পৰত্তিৰিসেসেন. পচ্চনীকেনাতি পটিপক্খৰসেন. সগুণেনাতি অত্তনো গুণৰসেন.

কামঞ্চেত্থ যথা আগমনেন ৰিনা সগুণেন, আরম্মণেন চ মগ্গস্স নামলাভো অৰৰত্থিতো, এৰং পচ্চনীকেন ৰিনা সরসেনেৰ নামলাভো, তথাপি সরসাদযো পচ্চেকং নামলাভস্স কারণমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘সরসেন ৰা’’তিআদিনা সব্বত্থ অনিযমত্থো ৰা-সদ্দো ৰুত্তো. তে চ অসঙ্করতো দস্সেতুং ‘‘সচে হী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ সম্মসিত্ৰাতি সম্মসনহেতু. হেতুঅত্থো হি অযং ত্ৰা-সদ্দো ‘‘ঘতং পিৰিত্ৰা বলং হোতি, সীহং দিস্ৰা ভযং হোতী’’তিআদীসু ৰিয, মগ্গকত্তুকায ৰুট্ঠানকিরিযায একন্তিকহেতুভূতা সঙ্খারুপেক্খা ফলূপচারেন ‘‘ৰুট্ঠাতী’’তি ৰুত্তা. যস্মা ৰা সঙ্খারুপেক্খাতি ৰুট্ঠানগামিনিযা এতং উপলক্খণং, তদন্তোগধঞ্চ গোত্রভুঞাণং নিমিত্ততো ৰুট্ঠাতি, তস্মা ৰুত্তং একত্তনযেন ‘‘সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতী’’তি. অনিমিত্তৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতীতি অনিমিত্তসঞ্ঞিতেন ৰিমুচ্চনেন ৰিমুচ্চতি, ‘‘মগ্গো’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. ৰিমুচ্চতীতি ৰা তংসমঙ্গী অরিযপুগ্গলো. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইদং সরসতো নামং নামাতি ইদং নিমিত্তাদিৰিরহতো অনিমিত্তং অপ্পণিহিতং সুঞ্ঞতন্তি তিৰিধম্পি মগ্গস্স সভাৰতো সিদ্ধনামং নাম.

এসাতি মগ্গো. সো চ খো পুব্বভাগমগ্গেন সদ্ধিং একং কত্ৰা ৰুত্তো একত্তনযেন. ইদং পচ্চনীকতো নামং নামাতি ইদং নিচ্চনিমিত্তাদীনং পণিধিযা, অত্তসঞ্ঞায চ পহানৰসেন লদ্ধং মগ্গস্স অনিমিত্তাদিনামত্তযং পটিপক্খতো সিদ্ধনামং নাম.

সুঞ্ঞত্তাতি ৰিৰিত্তত্তা. ন হি মগ্গে রাগাদযো সন্তি. রূপনিমিত্তাদীনন্তি রূপনিমিত্তৰেদনানিমিত্তাদীনং গহেতব্বানন্তি অধিপ্পাযো. রাগনিমিত্তাদীনন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সৰিগ্গহানং ৰিয উপট্ঠানঞ্হেত্থ নিমিত্তন্তি অধিপ্পেতং. ইদমস্স সগুণতো নামন্তি ইদং রাগাদিৰিৰিত্তত্তা রূপনিমিত্তাদিপণিধিআদিঅভাৰৰসেন অস্স মগ্গস্স সগুণতো সিদ্ধং নামং.

স্ৰাযন্তি সো অযং মগ্গো. সুঞ্ঞতন্তি সব্বসঙ্খারসুঞ্ঞতো, অত্তসুঞ্ঞতো চ সুঞ্ঞতং. সব্বসঙ্খারনিমিত্তাভাৰতো অনিমিত্তং. তণ্হাপণিধিআদীনং অভাৰেন অপ্পণিহিতং. ইদমস্স আরম্মণতো নামন্তি যথা সুখারম্মণং রূপং ‘‘সুখ’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং সুঞ্ঞতাদিনামস্স নিব্বানস্স আরম্মণকরণতো ইদং অস্স মগ্গস্স সুঞ্ঞতাদিভেদং আরম্মণতো সিদ্ধং নামং.

৮০৩. অনত্তানুপস্সনা অত্তসুঞ্ঞতায দিট্ঠত্তা সরসতো সুঞ্ঞতা নাম. তস্সা সুঞ্ঞতাৰিপস্সনায মগ্গো ৰিপস্সনাগমনেন সুঞ্ঞতো. অনিমিত্তা নাম নিচ্চনিমিত্তাদীনং উগ্ঘাটনতো. ইদং পন মগ্গস্স অনিমিত্তনামং ন অভিধম্মপরিযাযেন লব্ভতি. কিং কারণং? অভিধম্মে সরসং অনামসিত্ৰা পচ্চনীকতো নামলাভতো. যো হি সগুণারম্মণেহি নামলাভো, সো সরসপ্পধানো হোতি, সরসেনেৰ চ নামলাভে সব্বমগ্গানং সুঞ্ঞতাদিভাৰোতি ৰৰত্থানং ন সিযা. তস্মা অভিধম্মে সতিপি দ্ৰীহিপি কারণেহি অনিমিত্তনামলাভে পচ্চনীকতোৰ নামৰৰত্থানকরণং গয্হতীতি তদভাৰা ন লব্ভতি. অথ ৰা ন লব্ভতীতি অঞ্ঞনিরপেক্খেহি সগুণারম্মণেহি ন লব্ভতি. কিং কারণং? অভিধম্মে সরসপচ্চনীকেহি সহিতেহি নামলাভতো. পচ্চনীকঞ্হি ৰৰত্থানকরণং অনপেক্খিত্ৰা কেৰলস্স সরসস্স নামহেতুভাৰো অভিধম্মে নত্থি, অৰৰত্থানাপত্তিতো. তস্মা অত্তাভিনিৰেসপণিধিপটিপক্খৰিপস্সনানুলোমা মগ্গা সতিপি সরসন্তরে পচ্চনীকসহিতেন সরসেন নামং লভন্তি. অনিমিত্তমগ্গস্স পন ৰিপস্সনা নিমিত্তপটিপক্খা ন হোতি, সযং নিমিত্তগ্গহণতো নিমিত্তগ্গহণানিৰারণাতি তদনুলোমো মগ্গোপি ন নিমিত্তস্স পটিপক্খো. যদি সিযা, নিমিত্তগতৰিপস্সনাযপি পটিপক্খো সিযা, তস্মা ৰিজ্জমানোপি সরসো ৰৰত্থানকরপচ্চনীকাভাৰা অভিধম্মে অনিমিত্তনামদাযকো ন গয্হতীতি. যদি এৰং, অনিচ্চানুপস্সনানুলোমো মগ্গো অভিধম্মে অসঙ্গহিতো সিযাতি? ন, সুদ্ধিকপটিপদানযে তস্স সঙ্গহিতত্তা. তস্মা এৰ হি সো ৰুত্তো. সুত্তন্তে পন পরিযাযদেসনত্তা সগুণারম্মণমত্তেনপি নামং গয্হতীতি আহ ‘‘সুত্তন্তপরিযাযেন লব্ভতী’’তি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. আগমনৰসেনপি মগ্গস্স অনিমিত্তনামং লব্ভতিযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘তত্রা হী’’তিআদি ৰুত্তং. আগমনীযট্ঠানেতি আগমনপটিপদাঠানে. সেসং ৰুত্তনযত্তা উত্তানমেৰাতি.

সঙ্খারুপেক্খাঞাণং নিট্ঠিতং.