২১. পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা
উপক্কিলেসৰিমুত্তউদযব্বযঞাণকথাৰণ্ণনা
৭৩৭. ৰিপস্সনাচারস্স মত্থকপ্পত্তিযা সঙ্খারুপেক্খাঞাণং সিখাপ্পত্তা ৰিপস্সনা. সিখাপ্পত্তি পনস্স উদযব্বযঞাণাদীনং অত্তট্ঠমানংৰসেন জাতাতি আহ ‘‘অট্ঠন্নং পন ঞাণানং ৰসেন সিখাপ্পত্তা ৰিপস্সনা’’তি. ওল়ারিকোল়ারিকস্স সচ্চপটিচ্ছাদকমোহতমস্স ৰিগমনেন সচ্চপ্পটিৰেধানুকূলত্তা ‘‘সচ্চানুলোমিকঞাণ’’ন্তি অনুলোমঞাণমাহ. তানি পন ঞাণানি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘অট্ঠন্নন্তি চা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ উদযব্বযদস্সনেন সঙ্খারানং অনিচ্চলক্খণং, তদনুসারেন ইতরলক্খণানি চ ৰিভাৰেন্তীযেৰ উদযব্বযানুপস্সনা পৰত্ততীতি কত্ৰা ‘‘ৰীথিপটিপন্নৰিপস্সনাসঙ্খাতং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি কেচি. তযিদং তস্স সব্বসো তীরণপরিঞ্ঞাভাৰমেৰ মঞ্ঞমানেহি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি হি উদযব্বযঞাণং তীরণপরিঞ্ঞন্তোগধমেৰ, উদযব্বযাদীনং পন জাননট্ঠেন, পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন চ ঞাণদস্সনানি, উদযব্বযঞাণাদীনি. তানিযেৰ পটিপক্খতো ৰিসুদ্ধত্তা ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি, সা এৰ অরিযমগ্গো পটিপজ্জতি এতাযাতি পটিপদা চাতি পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ৰুত্তং. তং পন উপ্পন্নমত্তং অপ্পগুণং সন্ধায ৰুত্তং. পগুণঞ্হি নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসিদ্ধিযা পহানপরিঞ্ঞায অধিট্ঠানভূতং. যতো তদৰিগমেন অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু একচ্চা অধিগতা এৰ হোন্তি. ন হি উদযব্বযানং পচ্চক্খতো পটিৰেধেন ৰিনা সামঞ্ঞাকারানং তীরণমত্তেন সাতিসযং পটিপক্খপহানং সম্ভৰতি. অসতি চ পটিপক্খপহানে কুতো ঞাণাদীনং ৰজিরমিৰ অৰিহতৰেগতা, তিখিণৰিসদাদিতা ৰা. তস্মা পগুণভাৰপ্পত্তং উদযব্বযঞাণং পহানপরিঞ্ঞাপক্খিযমেৰ দট্ঠব্বং. সব্বসঙ্খারানং ভঙ্গস্সেৰ অনুপস্সনা ভঙ্গানুপস্সনা, তদেৰ ঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং. যথাভূতদস্সাৰী ভাযতি এতস্মাতি ভযং, তেভূমকধম্মা, তেসু ভযতো উপট্ঠিতেসু ভাযিতব্বাকারগাহিঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং. মুঞ্চিতুং ইচ্ছতীতি মুঞ্চিতুকম্যং, চিত্তং, পুগ্গলো ৰা, তস্স ভাৰো মুঞ্চিতুকম্যতা, তদেৰ ঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং. পুন পটিসঙ্খানাকারেন পৰত্তং ঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং. নিরপেক্খতায সঙ্খারানং উপেক্খনৰসেন পৰত্তঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং. তস্মাতি যস্মা উপক্কিলেসৰিমুত্তং উদযব্বযঞাণাদিনৰৰিধঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি, তস্মা.
৭৩৮. ‘‘উপক্কিলেসৰিমুত্ত’’ন্তি ৰিসেসনেন ৰিভাৰিতমত্থং অনৰবুজ্ঝন্তো চোদকো ‘‘পুন উদযব্বযঞাণে যোগো কিমত্থিযো’’তি পুচ্ছতি. তত্থ কিমত্থিযোতি কিং পযোজনো নিরত্থকো, পগেৰ নিব্বত্তিতত্তা পক্কস্স পচনং ৰিযাতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা লক্খণসল্লক্খণাদিহেতুপটিপাটিগ্গহণৰসেন তমত্থং ঞাপেতুকামো আচরিযোৰ কথেতুকম্যতাৰসেন ‘‘কিমত্থিযো’’তি পুচ্ছতি. লক্খণসল্লক্খণত্থোতি অনিচ্চাদিলক্খণানং সম্মদেৰ উপধারণত্থো. তত্থ কারণং দস্সেন্তো ‘‘উদযব্বযঞাণং হী’’তিআদিমাহ. ননু চ উদযব্বযঞাণং নাম সঙ্খারানং উদযব্বযমেৰ পস্সতি, ন অনিচ্চাদিলক্খণত্তযং, তেন কথং অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযসল্লক্খণং হোতীতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং ‘‘উদযব্বযঞাণং লক্খণত্তযৰিসযং হোতী’’তি. উদযব্বযে পন পটিৰিদ্ধে অনিচ্চলক্খণং পাকটং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. ততো ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫; ৪৫, ৭৭; ৪.১, ৪; পটি. ম. ২.১০) ইতরলক্খণম্পি. অথ ৰা উদযব্বযগ্গহণেন হুত্ৰা অভাৰাকারো, অভিণ্হসম্পটিপীল়নাকারো, অৰসৰত্তনাকারো চ ৰিভূততরো হোতীতি কারণভাৰেন উদযব্বযঞাণে যোগস্স লক্খণত্তযসল্লক্খণত্থতা ৰেদিতব্বা, ন সম্মুখেনেৰ. হেট্ঠাতি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিতো হেট্ঠা. তঞ্হি ওভাসাদিউপ্পত্তিহেতুতায তিক্খং ৰিসদং হুত্ৰা পৰত্তম্পি দিট্ঠিআদীহি উপক্কিলিট্ঠত্তা কুণ্ঠং অৰিসদমেৰ জাতং. তেনাহ ‘‘দসহি…পে… নাসক্খী’’তি.
৭৩৯. অমনসিকারাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনং. ‘‘কিস্স অমনসিকারা’’তি হি ইদং ‘‘কেন পটিচ্ছন্নত্তা’’তি পুচ্ছিতস্স পটিচ্ছাদকস্স হেতুপুচ্ছা. সন্ততিযা হিস্স পটিচ্ছন্নত্তা অনিচ্চলক্খণং ন উপট্ঠাতি, সা চ সন্ততি উদযব্বযামনসিকারেন পটিচ্ছাদিকা জাতা. ইরিযাপথেহি পটিচ্ছন্নত্তা দুক্খলক্খণং ন উপট্ঠাতি, তে চ ইরিযাপথা অভিণ্হসম্পটিপীল়নামনসিকারেন পটিচ্ছাদকা জাতা. ঘনেন পটিচ্ছন্নত্তা অনত্তলক্খণং ন উপট্ঠাতি, তে চ ঘনা নানাধাতুৰিনিব্ভোগামনসিকারেন পটিচ্ছাদকা জাতাতি. উদযব্বযং পস্সতো ন উদযাৰত্থা ৰযাৰত্থং পাপুণাতি, ৰযাৰত্থা ৰা উদযাৰত্থং. অঞ্ঞোৰ উদযক্খণো, অঞ্ঞোৰ ৰযক্খণোতি একোপি ধম্মো খণৰসেন ভেদতো উপট্ঠাতি, পগেৰ অতীতাদিকোতি আহ ‘‘উদযব্বযং পন…পে… উপট্ঠাতী’’তি. তত্থ সন্ততিযা ৰিকোপিতাযাতি পুব্বাপরিযেন পৰত্তমানানং ধম্মানং অঞ্ঞোঞ্ঞভাৰসল্লক্খণেন সন্ততিযা উগ্ঘাটিতায. ন হি সম্মদেৰ উদযব্বযং সল্লক্খেন্তস্স ধম্মা সম্বন্ধভাৰেন উপট্ঠহন্তি, অথ খো অযোসলাকা ৰিয অসম্বন্ধভাৰেনাতি সুট্ঠুতরং অনিচ্চলক্খণং পাকটং হোতি.
অভিণ্হসম্পটিপীল়নং মনসি কত্ৰাতি যথাপরিগ্গহিতউদযব্বযৰসেন সঙ্খারানং নিরন্তরং পটিপীল়িযমানতং ৰিবাধিযমানতং মনসি করিত্ৰা. ইরিযাপথে উগ্ঘাটিতেতি ইরিযাপথে লব্ভমানদুক্খপটিচ্ছাদকভাৰে উগ্ঘাটিতে. একস্মিঞ্হি ইরিযাপথে উপ্পন্নস্স দুক্খস্স ৰিনোদকং ইরিযাপথন্তরং তস্স পটিচ্ছাদকং ৰিয হোতি, এৰং সেসাপীতি ইরিযাপথানং তংতংদুক্খপটিচ্ছাদকভাৰে যাথাৰতো ঞাতে তেসং দুক্খপটিচ্ছাদকভাৰো উগ্ঘাটিতো নাম হোতি সঙ্খারানং নিরন্তরং দুক্খাভিতুন্নতায পাকটভাৰতো. তেনাহ ‘‘দুক্খলক্খণং যাথাৰসরসতো উপট্ঠাতী’’তি. নানাধাতুযোতি নানাৰিধা পথৰীআদিধাতুযো নানাৰিধে সভাৰধম্মে. ৰিনিব্ভুজিত্ৰাতি ‘‘অঞ্ঞা পথৰীধাতু, অঞ্ঞা আপোধাতূ’’তিআদিনা, ‘‘অঞ্ঞো ফস্সো, অঞ্ঞা ৰেদনা’’তিআদিনা চ ৰিসুং ৰিসুং কত্ৰা. ঘনৰিনিব্ভোগে কতেতি সমূহঘনে, কিচ্চারম্মণঘনে চ পভেদিতে. যা হেসা অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থদ্ধেসু সমুদিতেসু রূপারূপধম্মেসু একত্তাভিনিৰেসৰসেন অপরিমদ্দিতসঙ্খারেহি গয্হমানা সমূহঘনতা, তথা তেসং তেসং ধম্মানং কিচ্চভেদস্স সতিপি পটিনিযতভাৰে একতো গয্হমানা কিচ্চঘনতা, তথা সারম্মণধম্মানং সতিপি আরম্মণকরণভেদে একতো গয্হমানা আরম্মণঘনতা চ, তা ধাতূসু ঞাণেন ৰিনিব্ভুজিত্ৰা দিস্সমানা হত্থেন পরিমজ্জিযমানো ফেণপিণ্ডো ৰিয ৰিলযং গচ্ছন্তি, ‘‘যথাপচ্চযং পৰত্তমানা সুঞ্ঞা এতে ধম্মা ধম্মমত্তা’’তি অনত্তলক্খণং পাকটতরং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘নানাধাতুযো…পে… উপট্ঠাতী’’তি.
৭৪০. ধুৰভাৰপটিক্খেপতো ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, খন্ধপঞ্চকং. যথাহ ‘‘রূপং খো, রাধ, অনিচ্চং, ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৭২). তত্থ কারণং ৰদন্তো ‘‘উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তভাৰা’’তি আহ. উপ্পাদো নিব্বত্তিলক্খণং, ৰযো ৰিপরিণামলক্খণং, অঞ্ঞথত্তং জরা, তেসং সব্ভাৰতোতি অত্থো. হুত্ৰা অভাৰতোতি উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিনস্সনতো. এত্থ চ পুরিমেন জাতিজরামরণসব্ভাৰতো অনিচ্চন্তি দস্সেতি, দুতিযেন পাকভাৰৰিদ্ধংসাভাৰতো. যস্স ভাৰেন খন্ধপঞ্চকং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং অনিচ্চলক্খণন্তি দস্সেতুং ‘‘উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তেন হি তং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি লক্খীযতি. আকারৰিকারোতি আকারৰিকতি. অভাৰাকারো হি ৰিকতিরূপেন লব্ভতি, ৰিরূপত্তা ন উপ্পাদাকারো. আকারৰিকারোতি ৰা আকারৰিসেসো. হুত্ৰা অভাৰো হি পাকভাৰতো ভিন্নো ৰিদ্ধংসাভাৰত্তা তত্থ চ অনিচ্চলক্খণং নিরুল়্হং. অনিচ্চাকারো হি দুক্খানত্তাকারেহি ৰিয উপ্পাদাকারতো চ ৰিসিট্ঠো. তথা হি সদ্দস্স ৰিদ্ধংসাভাৰো সঙ্খতভাৰেনপি সাধীযতি.
সঙ্খতভাৰো চ অত্থতো উপ্পাদৰন্ততা. উপ্পাদো চ পাকভাৰসাধিতা ধরমানাৰত্থা. ইমিনা নযেন দুক্খানত্তালক্খণানি ৰেদিতব্বানি. অপিচ যথা নিচ্চপটিক্খেপতো অনিচ্চন্তি নিচ্চাকারপটিক্খেপতো যথাৰুত্তো অভাৰাকারসঙ্খাতো অনিচ্চাকারো অনিচ্চলক্খণং, এৰং সুখপটিক্খেপতো দুক্খন্তি সুখাকারপটিক্খেপতো অভিণ্হপটিপীল়নাকারসঙ্খাতো দুক্খাকারো দুক্খলক্খণং, তথা অত্তপটিক্খেপতো অনত্তাতি অত্তাকারপটিক্খেপতো অৰসৰত্তনাকারসঙ্খাতো অনত্তাকারো অনত্তলক্খণন্তি দট্ঠব্বং. তে যিমে তযোপি আকারা অসভাৰধম্মত্তা খন্ধপরিযাপন্না ন হোন্তি. খন্ধেহি ৰিনা অনুপলব্ভনীযতো খন্ধৰিনিমুত্তাপি ন হোন্তি. খন্ধে পন উপাদায ৰোহারৰসেন লব্ভমানা তদাদীনৰৰিভাৰনায ৰিসেসকারণভূতা তজ্জাপঞ্ঞত্তিৰিসেসাতি ৰেদিতব্বা.
তযিদং সব্বম্পীতি যথাৰুত্তলক্খণত্তযঞ্চেৰ লক্খিতব্বঞ্চ খন্ধপঞ্চকং. ‘‘উদযব্বযানুপস্সনাঞাণেন যাথাৰসরসতো সল্লক্খেতী’’তি ইদং তদত্থে তব্বোহারৰসেন ৰুত্তং. উদযব্বযঞাণত্থঞ্হি লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনা ‘‘উদযব্বযঞাণ’’ন্তি কথিতা. ন হি উদযব্বযঞাণং দুক্খলক্খণাদিৰিসযং. তব্বিসযত্তে ৰা উদযব্বযঞাণমেৰ ন সিযা, উদযব্বযঞাণং পন তিক্খং, ৰিসদঞ্চ কাতুকামেন লক্খণত্তযতীরণমেৰ কাতব্বং. পরিকম্মসদিসঞ্হেতং তস্স. এস নযো সেসঞাণেসুপীতি.
উপক্কিলেসৰিমুত্তউদযব্বযঞাণং নিট্ঠিতং.
ভঙ্গানুপস্সনাঞাণকথাৰণ্ণনা
৭৪১. ৰহতীতি পৰত্ততি. ঞাণস্স তিক্খভাৰো ভাৰনায পগুণভাৰেন. পগুণা চ ভাৰনা ৰিক্খেপাভাৰতো আরম্মণে অপ্পিতা ৰিয পৰত্ততীতি ঞাণস্স তিক্খভাৰেন সঙ্খারানং লহুউপট্ঠানতা দস্সিতা. সঙ্খারেসু পন উদযব্বযৰসেন লহুং লহুং উপট্ঠহন্তেসু উদযদস্সনঞ্চ ‘‘উপ্পাদৰতো ৰিনাসো’’তি যাৰদেৰ ৰযদস্সনত্থং তস্স নিব্বিদাৰহত্তাতি ৰযে এৰস্স আভোগসমন্নাহারো মনসিকারো পৰত্ততি, তেন উপ্পাদাদিং মুঞ্চিত্ৰা ৰযমেৰারব্ভ ঞাণং উপ্পজ্জতি. তেন ৰুত্তং ‘‘উপ্পাদং ৰা’’তিআদি. তত্থ উপ্পাদন্তি নিব্বত্তিৰিকারং. ঠিতিন্তি ঠিতিপ্পত্তং, জরন্তি অত্থো. পৰত্তন্তি উপাদিন্নকপ্পৰত্তং. নিমিত্তন্তি সঙ্খারনিমিত্তং. যং সঙ্খারানং সমুদযাদিঘনৰসেন, সকিচ্চপরিচ্ছেদতায চ সৰিগ্গহানং ৰিয উপট্ঠানং, তং সঙ্খারনিমিত্তং. কেচি পন ‘‘পৰত্তং নাম সঙ্খারানং অৰিচ্ছেদেন পৰত্তনং উপ্পাদোৰ, নিমিত্তং নাম উপ্পন্নানং ৰিজ্জমানতা ঠানপরম্পরা, তস্মা উপ্পাদমেৰ গণ্হাতি চে, পৰত্তং গণ্হাতি নাম. ঠিতিংযেৰ গণ্হাতি চে, নিমিত্তং গণ্হাতি নামা’’তি ৰদন্তি, তং ‘‘উপ্পাদং ৰা’’তিআদিৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. ন হি অসতি ভেদে ৰিকপ্পো যুত্তো. ন সম্পাপুণাতি অগ্গহণতো. কিং পন সম্পাপুণাতীতি আহ ‘‘খয…পে… সন্তিট্ঠতী’’তি. তত্থ নিরোধসদ্দো অনুপ্পাদেপি দিস্সতীতি ভেদসদ্দেন ৰিসেসিতং, ভেদসদ্দো ৰিসেসৰাচকোপি হোতীতি ৰযসদ্দেন ৰিসেসিতং, সোপি অনিরোধৰাচকোপি অত্থীতি খযসদ্দেন ৰিসেসিতং, খযৰযভেদসঙ্খাতে খণিকনিরোধেতি অত্থো. সতি সন্তিট্ঠতীতি সতিসীসেন ঞাণমাহ. এতস্মিং ঠানেতি উপক্কিলেসৰিনিমুত্তস্স উদযব্বযঞাণস্স তিক্খভাৰাপত্তিযং ৰুত্তনযেন উদযম্পি মুঞ্চিত্ৰা ৰযস্সেৰ মনসিকারকালে.
আরম্মণপটিসঙ্খাতি রূপৰেদনাদিআরম্মণং খযৰযৰসেনেৰ পটিসঙ্খায. যকারলোপেন হি নিদ্দেসো ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮, ৪০৫) ৰিয. যথাৰুত্তস্স ৰা আরম্মণস্স খযৰযভেদৰসেন পটিসঙ্খা আরম্মণপটিসঙ্খা. ভঙ্গানুপস্সনেতি যো তদারম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গো, তস্স অনুপস্সনে. পঞ্ঞাতি পকারতো জাননা. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং ইদানেৰ সংৰণ্ণীযতি.
৭৪২. যং কিঞ্চি আরম্মণন্তি রূপং যাৰ জরামরণন্তি ৰিপস্সিতব্বভাৰেন গহিতং সব্বং সঙ্খারগতমাহ. পটিসঙ্খানং নাম জাননং, তঞ্চ ভঙ্গানুপস্সনায অধিপ্পেতত্তা ভঙ্গতো দস্সনমেৰাতি আহ ‘‘জানিত্ৰা খযতো ৰযতো দিস্ৰাতি অত্থো’’তি. তস্স ঞাণস্সাতি সম্বন্ধো.
রূপারম্মণমেৰ রূপারম্মণতা যথা ‘‘দেৰো এৰ দেৰতা’’তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘রূপারম্মণং চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. রূপারম্মণতাতি ৰা ভুম্মত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা রূপারম্মণভাৰে’’তি আহ. অপরেন চিত্তেন ভঙ্গং অনুপস্সতীতি ৰিপস্সনাৰিসযং ভঙ্গানুপস্সনমাহ. এৰঞ্হি ভঙ্গানুপস্সনা পগুণা হোতি, আরম্মণঞ্চস্স ৰিভূততরং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. ঞাতন্তি আরম্মণমাহ অনুপস্সনাৰসেন ঞাতত্তা. ঞাণন্তি অনুপস্সনাঞাণং. উভোপি ৰিপস্সতীতি তদুভযম্পি খযতো ৰযতো ৰিপস্সতীতি. অযং হেত্থ সঙ্খেপত্থো – রূপস্স যাৰ জরামরণস্স খযতো ৰযতো দস্সনং আরম্মণপটিসঙ্খাতং, দস্সনকঞাণস্স খযতো ৰযতো দস্সনং আরম্মণপটিসঙ্খায ভঙ্গস্স অনুপস্সনন্তি উভযত্থ পঞ্ঞা. পুরিমং ৰা তদভাৰে অভাৰতো পচ্ছিমাযং পক্খিপিত্ৰা পচ্ছিমা এৰ পঞ্ঞা ৰিপস্সনে ঞাণন্তি.
এত্থাতি ‘‘তস্স চিত্তস্স…পে… ভঙ্গং অনুপস্সতী’’তি এত্থ. অনেকেহি আকারেহীতি অনিচ্চতো অনুপস্সনাদীহি অনেকেহি আকারেহি. অনু-সদ্দো ‘‘ভিয্যো’’তি এতস্মিং অত্থেতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং পস্সতী’’তি.
ইধ সঙ্খতধম্মো নাম জাতিজরামরণপকতিকো, তস্স জাতি আদিকোটি, জরা মজ্ঝিমকোটি, মরণং ওসানকোটি. তত্থ কিঞ্চাপি উপ্পাদাদিতিৰিধম্পি সঙ্খতলক্খণতায অনিচ্চলক্খণং, তথাপি জাতিজরাসু দিট্ঠাসু ন তথা অনিচ্চলক্খণং পাকটং হুত্ৰা উপট্ঠাতি যথা ৰযক্খণেতি আহ ‘‘ভঙ্গো নাম অনিচ্চতায পরমা কোটী’’তি, উত্তমা কোটি পরিযোসানকোটীতি অত্থো. যথা হি জরাধম্মং, মরণধম্মমেৰ চ জাযতীতি জাতি অনিচ্চতায আদি কোটি, তথা জাতিধম্মং, মরণধম্মমেৰ চ জীরতীতি জরা মজ্ঝিমা কোটি, জাতিধম্মং, জরাধম্মমেৰ চ ভিজ্জতীতি ভঙ্গো পরমা কোটীতি. অনিচ্চতো অনুপস্সতীতি ন কলাপতো সম্মসন্তো ৰিয ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি (পটি. ম. ১.৪৮) অনুমানৰসেন, নাপি আরদ্ধৰিপস্সকো ৰিয উদযগ্গহণপুব্বকৰযদস্সনৰসেন, অথ খো উদযব্বযঞাণানুভাৰেন পচ্চক্খতো উপট্ঠিতেসু উদযৰযেসু ৰুত্তনযেন উদযং মুঞ্চিত্ৰা ভঙ্গদস্সনৰসেনেৰ অনিচ্চতো অনুপস্সতি, এৰং অনুপস্সতো পনস্স নিচ্চগাহস্স লেসোপি নত্থীতি আহ ‘‘নো নিচ্চতো’’তি. তথা হেস নিচ্চসঞ্ঞং পজহতীতি ৰুচ্চতি. এত্থ চ ‘‘অনিচ্চতো এৰ অনুপস্সতী’’তি এৰ-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি তেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি ৰুত্তং. ন চেত্থ দুক্খতো অনুপস্সনাদিনিৰত্তনমাসঙ্কিতব্বং পটিযোগীনিৰত্তনপরত্তা, এৰ-কারস্স উপরি দেসনারুল়্হত্তা চ তাসং. দুক্খতো অনুপস্সতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
অনিচ্চতো তাৰ অনুপস্সনা ভঙ্গানুপস্সকস্স যুত্তা ‘‘ভঙ্গো নাম অনিচ্চতায পরমা কোটী’’তি, দুক্খাদিতো পন কথন্তি আহ ‘‘অনিচ্চস্স দুক্খত্তা’’তিআদি. এতেন যং অনিচ্চং, তং একন্ততো দুক্খং অনত্তা, ততো চ ন অভিনন্দনিযাদিরূপং. তস্মা উপরি নিব্বত্তেতব্বতো ঞাণপরিকম্মত্থঞ্চ ইতরাসম্পি ছন্নং অনুপস্সনানং ৰসেন অনুপস্সতীতি দস্সেতি. কেচি পনেত্থ ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতোতিআদিনা ৰিসুং দস্সনকিচ্চং নত্থি, ভঙ্গদস্সনেনেৰ সব্বং দিট্ঠং হোতী’’তি ৰদন্তি, তং ভঙ্গানুপস্সনায মত্থকপ্পত্তিযং যুত্তং, ততো পন পুব্বভাগে অনেকাকারৰোকারা অনুপস্সনা ইচ্ছিতব্বাৰ. অঞ্ঞথা ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সতী’’তিআদিকা (পটি. ম. ১.৫১) পাল়ি, ‘‘অনেকেহি আকারেহি পুনপ্পুনং পস্সতী’’তি আগতা তস্সা অট্ঠকথা চ ৰিরোধিতা সিযা. তদেৰ অনিচ্চতো দিট্ঠমেৰ সব্বসঙ্খারগতং.
ন তং অভিনন্দিতব্বন্তি তং সঙ্খারগতং তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনৰসেন ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি ন অভিনন্দিতব্বং. ন তত্থ রঞ্জিতব্বন্তি তত্থ সঙ্খারগতে রঞ্জনৰসেন ন পৰত্তিতব্বং, কামরাগো, ভৰরাগো ৰা ন পৰত্তেতব্বোতি অত্থো. রাগং নিরোধেতীতি রাগং ৰিক্খম্ভননিরোধং পাপেতি, ৰিক্খম্ভেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘লোকিকেনেৰ তাৰ ঞাণেনা’’তি. সতি চ ৰিক্খম্ভনে কথং সমুদযোতি আহ ‘‘নো সমুদেতি, সমুদযং ন করোতী’’তি.
এৰং ৰিরত্তোতি এৰং ভঙ্গানুপস্সনানুসারেন ৰিরত্তো. যথা দিট্ঠং সম্পতি উপট্ঠিতং সঙ্খারগতং নিরোধেতি নিরোধং মনসি করোতি, অদিট্ঠম্পি অতীতানাগতং অন্ৰযঞাণৰসেন যথা ইদং এতরহি, এৰং ইতরেপীতি অনুমিনন্তো নিরোধেতি মনসিকতস্সাপি নিরোধং করোতি. নো সমুদেতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো, নো সমুদযং মনসি করোতীতি অত্থো.
এৰং পটিপন্নোতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেন অনিচ্চানুপস্সনাদিৰসেন পটিপন্নো. সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসানং পরিচ্চজনতোতি খন্ধেহি, অভিসঙ্খারেহি চ সহ কিলেসানং পজহনতো. কিলেসে হি পজহন্তো তন্নিমিত্তককম্মং, ততো নিব্বত্তনকে খন্ধে চ পজহতি নাম. সঙ্খতদোসদস্সনেনাতি সঙ্খতধম্মেসু অনিচ্চদুক্খতাদিআদীনৰদস্সনেন. তব্বিপরীতেতি নিচ্চসুখাদিসভাৰে. তন্নিন্নতাযাতি তদধিমুত্ততায. পটিনিস্সগ্গসদ্দো পরিচ্চাগত্থো, পক্খন্দনত্থো চাতি পটিনিস্সগ্গস্স দুৰিধতা ৰুত্তা. তত্থ পক্খন্দনং অধিমুচ্চনং. যথাৰুত্তেনাতি তদঙ্গাদিপ্পহানপ্পকারেন, তন্নিন্নপ্পকারেন চ. নিব্বত্তনৰসেনাতি উপ্পাদনৰসেন. নিব্বত্তেন্তো হি কিলেসে আদিযতীতি তে অনিব্বত্তেন্তো কিলেসে ন আদিযতি নাম. অদোসদস্সিতাৰসেনাতি দোসানং অদস্সাৰিভাৰেন. সঙ্খতারম্মণং আদিযতীতি যোজনা. অনাদীনৰদস্সিতায হি সঙ্খারে আদিযতীতি আদীনৰদস্সিতায তে ন আদিযতি ন গণ্হাতি.
৭৪৩. অস্সাতি যোগিনো. তেহি ঞাণেহীতি অনিচ্চানুপস্সনাদিঞাণেহি. তন্তি পহানং. নিচ্চসঞ্ঞন্তি নিচ্চগাহং, সঞ্ঞাসীসেন নিদ্দেসো. সুখসঞ্ঞং অত্তসঞ্ঞন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সপ্পীতিকং তণ্হন্তি সউপ্পিলাৰিতং অভিপত্থনং.
৭৪৪. ‘‘ৰত্থুসঙ্কমনা’’তি এত্থ ৰিপস্সনায পৰত্তিট্ঠানভাৰতো রূপাদিআরম্মণং ‘‘ৰত্থূ’’তি অধিপ্পেতন্তি দস্সেন্তো ‘‘রূপস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সঙ্কমনাতি ৰিপস্সনাভাৰসামঞ্ঞতো একত্তনযেন ৰুত্তং, অঞ্ঞথা অঞ্ঞদেৰ রূপভঙ্গৰিসযং ঞাণং, অঞ্ঞদেৰ তদারম্মণচিত্তভঙ্গৰিসযন্তি কুতো সঙ্কমনা. পঞ্ঞাৰিৰট্টনাযপি এসেৰ নযো. পঞ্ঞাযাতি উদযব্বযদস্সনৰসেন পৰত্তমানায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায. ৰযস্সেৰ গহণৰসেন উদযতো ৰিনিৰট্টনা. তেনাহ ‘‘উদযং পহায ৰযে সন্তিট্ঠনা’’তি. ‘‘অনন্তরমেৰ আৰজ্জনসমত্থতা’’তি ইমিনা ভঙ্গানুপস্সনায পগুণবলৰভাৰমাহ.
৭৪৫. উভোতি দিট্ঠাদিট্ঠভাৰেন দ্ৰেপি আরম্মণানি. একৰৰত্থনাতি খণভঙ্গুরতায সমানাতি ৰৰত্থাপনা.
সংৰিজ্জমানম্হীতি পচ্চক্খতো উপলব্ভমানে পচ্চুপ্পন্নে. ৰিসুদ্ধদস্সনোতি ভঙ্গদস্সনস্স পরিবন্ধৰিধমনেন ৰিসুদ্ধঞাণো, সুৰিসুদ্ধভঙ্গদস্সনোতি অত্থো. তদন্ৰযং নেতীতি তস্স পচ্চুপ্পন্নসঙ্খারভঙ্গদস্সিনো ঞাণস্স অন্ৰযং অনুগতভূতং ঞাণং পৰত্তেতি. কত্থ পন পৰত্তেতীতি আহ ‘‘অতীতনাগতে’’তি, অতীতে, অনাগতে চ সঙ্খারগতে. সব্বেপীতিআদি তস্স পৰত্তনাকারদস্সনং.
ভঙ্গসঙ্খাতে নিরোধে, ন নিব্বানসঙ্খাতেতি অধিপ্পাযো. এসাতি যা আরম্মণন্ৰযেন উভো দিট্ঠাদিট্ঠে খণভঙ্গুরতায একভাৰেন ৰৰত্থাপনা, এসা ৰযলক্খণে ৰিপরিণামলক্খণে ৰিপস্সনা ভঙ্গানুপস্সনাতি অত্থো.
৭৪৬. আরম্মণঞ্চ পটিসঙ্খাতিআদি ভঙ্গানুপস্সনায দুপ্পটিৰিজ্ঝত্তা ৰুত্তস্সেৰত্থস্স দল়্হীকরণং. তযিদং ভঙ্গদস্সনং সঙ্খারানং অৰসৰত্তনাৰবোধনেন অনত্তলক্খণপটিৰেধাযাতি তং দস্সেন্তো ‘‘সুঞ্ঞতো চ উপট্ঠান’’ন্তি আহ. আরম্মণস্স হি ভঙ্গারম্মণচিত্তস্স চ ভঙ্গমনুপস্সতো ৰিসেসতো সঙ্খারা সুঞ্ঞা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. তেনাহ ‘‘তস্সেৰ’’ন্তিআদি.
ন চত্থি অঞ্ঞোতি এত্থ ইমস্মিং লোকে অঞ্ঞো খন্ধৰিনিমুত্তো অত্তা নাম কোচি নত্থি. তেসং খযং পস্সতীতি তেসং ধম্মানং খণে খণে উপট্ঠহন্তং ভঙ্গং পস্সতি. যথাৰুত্তায অপ্পমাদপটিপত্তিযা অপ্পমত্তো. যথা কিং? মণিংৰ ৰিজ্ঝং ৰজিরেন যোনিসো যথা নাম কুসলো পুরিসো উপাযেন মণিং ৰিজ্ঝন্তো মণিস্স ছিদ্দমেৰ পস্সতি মনসি করোতি, ন মণিস্স ৰণ্ণাদিং, এৰমেৰ সঙ্খারানং নিরন্তরং ভঙ্গমেৰ যোনিসো মনসি করোতি, ন সঙ্খারেতি অধিপ্পাযো. যথা ৰা ৰজিরেন মণিং ৰিজ্ঝন্তস্স ৰিদ্ধট্ঠানং ন পুন রুহতি, এৰং ৰজিরসদিসেন ভঙ্গানুপস্সনাঞাণেন ভঙ্গে দিট্ঠে ন পুন নিচ্চগাহো রুহতি, এৰং ভঙ্গমেৰ পস্সতীতি অত্থো.
যা চ আরম্মণপটিসঙ্খাতি ‘‘রূপারম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জতি, তং আরম্মণং পটিসঙ্খা’’তি (পটি. ম. ১.৫১) এৰমাগতা যা চ আরম্মণপটিসঙ্খা, ‘‘তস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতী’’তি এৰং ৰুত্তা যা চ ভঙ্গানুপস্সনা, ‘‘সঙ্খারাৰ ভিজ্জন্তি, তেসং ভেদো মরণং, ন অঞ্ঞো কোচি অত্থী’’তি এৰং ৰুত্তং যঞ্চ সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং, অযং এৰং তিধা ৰুত্তাপি অধিপঞ্ঞাৰিপস্সনা নামাতি অত্থো.
৭৪৭. অনিচ্চানুপস্সনাদীসূতি অনিচ্চদুক্খানত্তানুপস্সনাসু. নিব্বিদাদীসূতি নিব্বিদাৰিরাগনিরোধপটিনিস্সগ্গানুপস্সনাসু. তযো উপট্ঠানেতি অনিচ্চাদিৰসেন তিৰিধে উপট্ঠানে. খযতো ৰযতো উপট্ঠানঞ্হি অনিচ্চতো উপট্ঠানং, ভযতো উপট্ঠানং দুক্খতো, সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং অনত্ততোতি. দিট্ঠীসূতি দিট্ঠিনিমিত্তং ন ৰেধতি. তা হি অসংহীরতায ন চলতি.
৭৪৮. দুব্বলভাজনস্স ৰিযাতি তিন্তআমমত্তিকাভাজনস্স ৰিয ভেদমেৰ পস্সতীতি সম্বন্ধো. এত্থ চ দুব্বলভাজনূপমা সরসভিদুরতাদস্সনত্থং, ৰিপ্পকিরিযমানসুখুমরজূপমা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্বন্ধতাদস্সনত্থং, ভিজ্জিযমানতিলূপমা খণে খণে ভিজ্জনকভাৰদস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বা. ভেদমেৰাতি ৰিনাসমেৰ পস্সতি উপ্পাদাদীনং অগ্গহণতো. এৰমেৰাতি যথা উদকবুব্বুল়কানি উদকতলাদিপচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্নানি ন চিরট্ঠিতিকানি সীঘং সীঘং ভিজ্জন্তি, এৰমেৰ সব্বে রূপারূপধম্মা কম্মাদিপচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্না খণট্ঠিতিকা সীঘং সীঘং ভিজ্জন্তীতি ভেদমেৰ পস্সতি. তুরিততুরিতঞ্হি নেসং ভেদদস্সনত্থং ‘‘ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তী’’তি আমেডিতৰচনং.
মরীচিপি ইত্তরকালিকাৰ, নিস্সযপবন্ধৰসেন পন চিরতরুপট্ঠানন্তি ‘‘যথা পস্সে মরীচিক’’ন্তি ৰুত্তং, ন অযাথাৰুপট্ঠানতোৰ. লোকন্তি খন্ধলোকং. মচ্চুরাজা ন পস্সতি অরহত্তাধিগমেন পুনব্ভৰাভাৰতো.
৭৪৯. ভৰদিট্ঠিপ্পহানন্তি সস্সতদিট্ঠিযা ৰিক্খম্ভনং. ন হি নিরন্তরং ভঙ্গমেৰ পস্সতো সস্সতদিট্ঠিযা অৰসরো অত্থি. ততো এৰ জীৰিতে নিরালযত্তা জীৰিতনিকন্তিপরিচ্চাগো. সদাতি সব্বকালং রত্তিন্দিৰং. ভাৰনায যুত্তপ্পযুত্ততা. ইচ্ছাচারানং দূরীভাৰতো ৰিসুদ্ধাজীৰিতা. উস্সুক্কপ্পহানং কিচ্চাকিচ্চেসু অব্যাৰটতা তিব্বসংৰেগত্তা. ৰিগতভযতা কুতোচিপি নিব্ভযতা অত্তসিনেহাভাৰতো. খন্তিসোরচ্চপটিলাভো অনিচ্চতায সুদিট্ঠত্তা. পন্তসেনাসনেসু অধিকুসলেসু চ অরতিযা, কামগুণেসু রতিযা চ সহনতো অভিভৰনতো অরতিরতিসহনতা.
ইমানি অট্ঠগ্গুণমুত্তমানীতি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং. ম-কারো চ পদসন্ধিকরো, ভৰদিট্ঠিপ্পহানাদিকে ইমে অট্ঠ উত্তমানিসংসেতি অত্থো. তহিন্তি তত্থ ভঙ্গানুপস্সনাযন্তি অত্থো.
ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
ভযতুপট্ঠানঞাণকথাৰণ্ণনা
৭৫০. সব্বসঙ্খারানন্তি তেভূমকানং সব্বসঙ্খারানং. অধিকারৰসেন হি পদেসসব্বৰিসযো ইধ সব্বসদ্দো. আসেৰন্তস্সাতি আদরৰসেন সেৰন্তস্স পৰত্তেন্তস্স. ভাৰেন্তস্সাতি ৰড্ঢেন্তস্স ব্রূহেন্তস্স. বহুলীকরোন্তস্সাতি পুনপ্পুনং করোন্তস্স যুঞ্জন্তস্স. পভেদকাতি খণে খণে ভিজ্জনৰসেন পভেদকা. আজীৰিকা ব্যাধিআদিনিমিত্তং মরিতুকামস্স, অমরিতুকামস্সাপি সূরস্স ভাযিতব্বম্পি ন ভযতো উপট্ঠাতীতি ‘‘সুখেন জীৰিতুকামস্স ভীরুকপুরিসস্সা’’তি ৰুত্তং. যথা ভীরুকজাতিকস্স সীহাদযো সন্তাসনিমিত্তং ভযানকভাৰতো, তথা যোগিনো ভঙ্গতো দিস্সমানা সঙ্খারাতি আহ ‘‘সীহ…পে… উপট্ঠহন্তী’’তি. পচ্চুপ্পন্নাতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্না ওল়ারিকা দীঘতরপবন্ধা, খণপচ্চুপ্পন্না সুখুমতরা ইত্তরকালা, সন্ততিপচ্চুপ্পন্না মজ্ঝিমা ইধ আদিতো পরিগ্গহেতব্বা. ভযতো ভাযিতব্বতো উপতিট্ঠনকেসু ঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং.
যথা ইত্থিযা পুত্তানং সীসস্স ছিন্নতা ছিজ্জমানতা গয্হমানা ভযাৰহা, এৰং যোগিনো তিযদ্ধগতানং সঙ্খারানং নিরোধা গয্হমানাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘একিস্সা কির ইত্থিযা’’তিআদি ৰুত্তং.
যথা পূতিভূতং ওদনাদি ন সভাৰেন তিট্ঠতি ৰিনস্সতি, এৰং যস্সা ইত্থিযা ৰিজাতৰিজাতা পুত্তা ন জীৰন্তি মরন্তি এৰ, সা ‘‘পূতিপজা’’তি ৰুত্তা. পূতিপজাগ্গহণঞ্চেত্থ ৰিসেসতো গব্ভগতমরণচিন্তাদস্সনেন যোগিনো অনাগতসঙ্খারনিরোধসন্নিট্ঠানদস্সনত্থং. অতীতপচ্চুপ্পন্নসঙ্খারনিরোধো হিস্স সুপাকটো এৰাতি ন সো উপমায সাধেতব্বো. অন্তিমভৰিকস্স চ যোগিনো সত্তক্খত্তুং পরমাদিভাৰিনো অতীতে দুক্খবহুতায, অনাগতদুক্খপরিত্ততায চ দস্সনত্থং বহুপজাৰ ইত্থী নিদস্সিতা.
তত্থ যথা তস্সা নৰ পুত্তা মতা, এৰং অজ্ঝত্তাদিপ্পভেদা অতীতা সঙ্খারা, ৰুসিতপুব্বা ৰা নৰ সত্তাৰাসা দট্ঠব্বা, মীযমানপুত্তো ৰিয পচ্চুপ্পন্না সঙ্খারা, পৰত্তমানো ৰা সত্তাৰাসো দট্ঠব্বো. অজাতপুত্তো ৰিয অনাগতা সঙ্খারা, ভাৰী ৰা সত্তাৰাসো দট্ঠব্বো. এৰমৰট্ঠিতে যদেকে দসপুত্তমাতরং অগ্গহেত্ৰা নৰপুত্তমাতুগ্গহণং সাত্থকন্তি ৰদন্তি, তদপাহতং হোতি. দারকানং মরণস্স চিরকালিকত্তা মরণানুস্সরণন্তি ৰুত্তং. গব্ভগতো অপ্পচ্চক্খতায ভাৰীপক্খেযেৰ তিট্ঠতীতি অধিপ্পাযেন কুচ্ছিগতো অনাগতসঙ্খারট্ঠানিযো ৰুত্তো. এতস্মিং খণেতি ভঙ্গদস্সনমুখেন সঙ্খারানং ভযানকভাৰেন উপট্ঠানক্খণে.
৭৫১. ন ভাযতি ঞাণস্স ভাযনাকারেন অপ্পৰত্তনতো. পটিঘচিত্তুপ্পাদৰসেন হি ভাযনং, ঞাণং পন ভাযিতব্বৰত্থুং ভাযিতব্বন্তি যাথাৰতো জানাতি. তেনাহ ‘‘অতীতা…পে… তীরণমত্তমেৰা’’তি, তিস্সো অঙ্গারকাসুযো অতিতাপেন তিক্খমজ্ঝমুদুভেদাতি অধিপ্পাযো. কামভৰাদীনঞ্হি তিণ্ণং ভৰানং নিদস্সনভাৰেন তাসং গহণং, তথা খদিরাদিসূলত্তযস্স অপ্পণীতাদিভাৰতো. তেনাহ ‘‘কেৰলং হী’’তিআদি. অস্সাতি ঞাণস্স. ব্যসনাপন্নাতি নানাৰিধৰিপুলানত্থপতিতা. ভযতোতি ভাযিতব্বতো.
সঙ্খারনিমিত্তন্তি ‘‘সঙ্খারানং সমূহাদিঘনৰসেন, সকিচ্চপরিচ্ছেদতায চ সৰিগ্গহানং ৰিয উপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. সঙ্খারানং পন তথা উপট্ঠানং সঙ্খারৰিনিমুত্তং ন হোতীতি আহ ‘‘অতীতা…পে… অধিৰচন’’ন্তি. মরণমেৰাতি ভঙ্গমেৰ. তেনাতি ভঙ্গদস্সনেন. খণে খণে ভঙ্গমেৰ পস্সতো হি নিমিত্তসঞ্ঞিতং সঙ্খারগতং অনিচ্চতায ৰুত্তনযেন সপ্পটিভযং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. পৰত্তং নাম কামং সব্বা ভৰপৰত্তি, মত্থকপ্পত্তায পন ভঙ্গানুপস্সনায সব্বভৰেসু অভিণ্হসম্পটিপীল়নস্স সুট্ঠুতরং উপট্ঠানতো সন্তসুখাভিমতাপি ভৰা দুক্খসভাৰতায ভযতো উপট্ঠহন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘পৰত্তন্তি রূপারূপভৰপৰত্তী’’তিআদি ৰুত্তং. উভযন্তি নিমিত্তং, পৰত্তঞ্চ. দ্ৰযম্পি হি তং অত্তসুঞ্ঞমেৰ হুত্ৰা উপট্ঠহতীতি.
ভযতুপট্ঠানঞাণং নিট্ঠিতং.
আদীনৰানুপস্সনাঞাণকথাৰণ্ণনা
৭৫২. তাণন্তি সঙ্খারহেতুকা অনত্ততো রক্খণং. নেৰ পঞ্ঞাযতি সব্বভৰাদীনং সাদীনৰতায একসদিসত্তা. লেণন্তি তস্স পরিহরণতাণায উপলীযনং. গতীতি তদত্থং গন্তব্বট্ঠানং. পটিসরণন্তি তস্সেৰ পটিসরণট্ঠানং. পত্থনাতি আসীসনা ন হোতি. এতেন ‘‘নেতং মমা’’তি তণ্হাগাহাভাৰমাহ. পরামাসোতি দিট্ঠিপরামাসো. তেন ‘‘এসো মে অত্তা’’তি দিট্ঠিগাহাভাৰমাহ. তণ্হাগাহাভাৰেনেৰ চেত্থ ‘‘এসোহমস্মী’’তি মানগাহাভাৰোপি ৰুত্তোযেৰ হোতি, ৰা-সদ্দগ্গহণেন ৰা.
ইদানি পত্থনাদীনমভাৰে কারণং দস্সেতুং ‘‘তযো ভৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তযো ভৰা অঙ্গারকাসুযো ৰিয জাতিআদিদুক্খাধিট্ঠানভাৰেন মহাভিতাপতায. চত্তারো মহাভূতা কট্ঠমুখপূতিমুখঅগ্গিমুখসত্থমুখসঙ্খাতা ঘোরৰিসআসীৰিসা ৰিয কাযস্স থদ্ধতাৰিস্সন্দনদাহচ্ছেদদুক্খৰিধানতো ৰিসেসতো, অৰিসেসতো পন আসযতো, ৰিসৰিকারতো, অনত্থদানতো, দুরুপচারতো, দুরাসদতো, অকতঞ্ঞুতো, অৰিসেসকারিতো, অনেকাদীনৰূপদ্দৰতো চ. ‘‘চত্তারো আসীৰিসা উগ্গতেজা ঘোরৰিসাতি খো, ভিক্খৰে, চতুন্নেতং মহাভূতানং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮) হি ৰুত্তং. পঞ্চক্খন্ধা একক্খন্ধভেদে অঞ্ঞক্খন্ধানৰট্ঠানতো. অঞ্ঞমঞ্ঞাঘাতনতো, মরণদুক্খাৰহনতো চ উক্খিত্তাসিকৰধকা ৰিয. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘উক্খিত্তাসিকো ৰধকোতি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচন’’ন্তি. ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি অত্তত্তনিযভাৰেন গহিতানিপি ততো রিত্তভাৰতো সুঞ্ঞগামো ৰিয ভোজনাদিগয্হুপগমেত্থ অত্থীতি পৰিট্ঠসুঞ্ঞগামো ৰিয. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘সুঞ্ঞগামোতি খো, ভিক্খৰে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং. চক্খুতো চেপি নং, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী উপপরিক্খেয্য, রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযতি, সুঞ্ঞকঞ্ঞেৰ খাযতী’’তি (সং. নি. ৪.২৩৮) –
আদি. ছ বাহিরাযতনানি গামঘাতকচোরা ৰিয সব্বথাপি ঘাতকভাৰতো. তেনেৰাহ ‘‘চোরা গামঘাতকাতি খো, ভিক্খৰে, ছন্নেতং বাহিরানং আযতনানং অধিৰচনং. চক্খু, ভিক্খৰে, হঞ্ঞতি মনাপামনাপেসু রূপেসূ’’তিআদি. রাগগ্গিআদীহি একাদসহি অগ্গীহি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘চক্খু, ভিক্খৰে, আদিত্তং. কেন আদিত্তং? রাগগ্গিনা দোসগ্গিনা মোহগ্গিনা জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহী’’তি (সং. নি. ৪.২৮) –
আদি. সঙ্খারানং গণ্ডাদিসদিসতা হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ. নিরস্সাদাতি অস্সাদেতব্বরহিতা দুক্খসভাৰত্তা. নিরসাতি সম্পত্তিরহিতা ৰিপত্তিপরিযোসানত্তা. সব্বত্থ যথা হেট্ঠা নিরস্সাদা নিরসা মহাআদীনৰরাসিভূতা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তীতি সম্বন্ধো, এৰং উপরিপি ‘‘সৰাল়কমিৰ ৰনগহন’’ন্তিআদীসু তং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.
সসদ্দূলাতি সব্যগ্ঘা. গাহা কুম্ভিলাদযো. রক্খসো দকরক্খসো. ‘‘নিরসং নিরস্সাদ’’ন্তি ইমিনা আদীনৰস্স অব্বোকিণ্ণতং দস্সেতি. তথা হিস্স যোগিনো সব্বেসু ভৰাদীসু সব্বেপি সঙ্খারা নিস্সগ্গতো নিরন্তরং সপ্পটিভযাৰ হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. যঞ্চ সপ্পটিভযং, তং সাদীনৰং. তেনাহ ‘‘তস্সেৰ’’ন্তিআদি.
যন্তি আদীনৰঞাণং. ইদং ৰুত্তন্তি ইদং দসৰত্থুকং দ্ৰাদসৰারপটিমণ্ডিতং অন্ৰযব্যতিরেকৰসেন তস্সেৰ পদভাজনং পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তং.
উপ্পাদো ভযন্তি সঙ্খারানং উপ্পাদো অখেমট্ঠেন ভযৰত্থুতায ভযং. উপ্পাদমূলকঞ্হি সব্বং তং সব্বৰত্থুকন্তি সব্যসনং. পৰত্তং ভযন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. নত্থি এতস্স উপ্পাদো, ন ৰা এতস্মিং অধিগতে সঙ্খারানং আযতিং উপ্পাদোতি অনুপ্পাদো, নিব্বানং. তঞ্চ সব্বসো ভযাভাৰতো পরমস্সাসভূতত্তা নিব্ভযট্ঠেন খেমন্তি. সন্তিপদেতি সব্বসঙ্খারূপসমভূতে অমতপদে. অপ্পৰত্তন্তিআদীহিপি পৰত্তাদিপটিক্খেপমুখেন নিব্বানমেৰ ৰদতি. পৰত্তিযং আদীনৰং দিস্ৰা তদনন্তরমেৰ নিৰত্তিযং আনিসংসদস্সনৰসেন সীঘং ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেন্তানং ৰসেন ‘‘উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেম’’ন্তি ততিযৰারো ৰুত্তো. এসেৰ নযো ছট্ঠৰারাদীসুপি. এত্থ চ উপ্পাদো ৰিসেসো, ভযং ৰিসেসিতব্বং সামঞ্ঞভাৰতোতি সতিপি দ্ৰিন্নং পদানং সমানাধিকরণভাৰে লিঙ্গভেদো গহিতো. যথা ‘‘দুক্খসমুদযো অরিযসচ্চ’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৪; ম. নি. ৩.৩৭৪). এস নযো ‘‘গতি ভয’’ন্তিআদীসুপি.
উপ্পাদো সঙ্খারাতি এত্থ পন সব্বেসং সঙ্খারানং উপ্পাদং সামঞ্ঞেন গহেত্ৰা সঙ্খারা ভেদতো ৰিহিতা সব্বত্থকমেৰ তেসং ৰিভাগতো ৰিপস্সিযমানত্তাতি ৰচনভেদো কতো.
আযূহনং পটিসন্ধিং ‘‘দুক্খ’’ন্তি পস্সতীতি সম্বন্ধো. ঞাণং আদীনৰে ইদন্তি আদীনৰে ৰিসযভূতে ইদং পঞ্চৰত্থুকং ঞাণং ৰেদিতব্বং. ঞাণং সন্তিপদেতি সন্তিপদে নিন্নাদিভাৰেন ঠিতং ইদং ঞাণন্তি অত্থো.
৭৫৩. কম্মপচ্চযা পচ্চুপ্পন্নভৰে উপ্পজ্জমানানং সঙ্খারানং উপ্পাদো পাকটতরো হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি আহ ‘‘পুরিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তী’’তি. পৰত্তং নাম ইধ পৰত্তিযং ধম্মপ্পৰত্তীতি আহ ‘‘উপ্পন্নস্স পৰত্তী’’তি. সব্বম্পীতি তিযদ্ধগতং রূপারূপং অজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিৰিভাগং সব্বম্পি. কম্মন্তি এতরহি পৰত্তং কম্মং. এত্থ চ উপ্পাদপৰত্তআযূহনগ্গহণেন পচ্চুপ্পন্নদ্ধপরিযাপন্না সঙ্খারা গহিতা, পটিসন্ধিগ্গহণেন অনাগতদ্ধপরিযাপন্না উপাদিত্তা. উপ্পাদগ্গহণেন চ অতীতদ্ধপরিযাপন্না কম্মসঙ্খারা উল্লিঙ্গত্তা. নিমিত্তগ্গহণেন পন সব্বেপি গহিতা. যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি সা নিরযাদিভেদা গতি সুচরিতদুচ্চরিতৰসেন গন্তব্বত্তা, সা পনত্থতো তংতংকম্মনিযমিতা ভৰসমঞ্ঞারহা ৰিপাকক্খন্ধা, কটত্তা চ রূপন্তি ৰেদিতব্বা. খন্ধানং নিব্বত্তনন্তি সব্বেসম্পি খন্ধানং নিব্বত্তনং. পাকটা এৰ সচ্চৰিভঙ্গে লক্খণাদিৰসেন নিদ্দিট্ঠত্তা. ৰত্থুৰসেনাতি আরম্মণসঙ্খাতপৰত্তিট্ঠানৰসেন. যদি তে পঞ্চেৰ ৰত্থুভাৰেন ইচ্ছিতা, অথ কস্মা সেসা ৰুত্তাতি আহ ‘‘সেসা তেসং ৰেৰচনৰসেনা’’তি. তেন ৰিপস্সকানং ঞাণৰিপ্ফারস্স ৰিসযসংৰড্ঢনত্থং দেসনা ৰড্ঢিতাতি দস্সেতি.
অন্ৰযতো দস্সিতস্স আদীনৰঞাণস্স ব্যতিরেকতো দস্সনত্থং পটিপক্খঞাণদস্সনং ‘‘যত্থ উপ্পাদো নত্থি, তত্থ সব্বেন সব্বং ভযম্পি নত্থী’’তি. ‘‘ভযতুপট্ঠানেন ৰা’’তিআদিনা পৰত্তিং দস্সেত্ৰা নিৰত্তিদস্সনং বুদ্ধানং, অনুবুদ্ধানঞ্চ আচিণ্ণমেতং যথা পুরিমং সচ্চদ্ৰযং দস্সেত্ৰা নিরোধসচ্চদেসনাতি দস্সেতি. যথা লোকে কস্সচি আদীনৰদস্সনং নিরত্থকম্পি হোতি, ন তথা ইদং, ইদং পন সাত্থকমেৰাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘যস্মা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তপ্পটিপক্খনিন্নং চিত্তং হোতি দাহাভিভূতস্স সীতনিন্নতা ৰিয সুট্ঠু দিট্ঠাদীনৰতো একংসেন মুঞ্চিতুকম্যতাভাৰতো.
ভযন্তি ভাযিতব্বং. ‘‘নিযমতো দুক্খ’’ন্তি এতেনস্স দুক্খভাৰেন ভাযিতব্বতাতি ভাযিতব্বতা দুক্খভাৰং ন ব্যভিচরতীতি দস্সেতি. ৰট্টামিসং উপাদিন্নক্খন্ধাতি ৰদন্তি. তিৰিধম্পি ৰট্টং, ৰট্টসন্নিস্সিতঞ্চ ৰট্টামিসং. কিলেসেহি আমসিতব্বতো লোকামিসং, পঞ্চ কামগুণা. কিলেসা এৰ কিলেসামিসং. সঙ্খারমত্তমেৰাতি এত্থ এৰ-সদ্দেন ৰিসঙ্খারং নিৰত্তেতি. ন হি তত্থ সামিসতালেসোপি অত্থীতি. মত্ত-সদ্দেন পন অপরিপুণ্ণতং ৰিভাৰেতি. ন হি সব্বসঙ্খারগতং সামিসন্তি. তস্মাতি ‘‘ভয’’ন্তি ৰুত্তস্স দুক্খাদিভাৰেন নিযতত্তা. যদি যং ভযং, তং দুক্খাদিসভাৰমেৰ, তথা সতি ভযাদীসু একেনেৰ অত্থসিদ্ধি. কস্মা সব্বানি গহিতানীতি অনুযোগং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘এৰং সন্তেপী’’তিআদি. যথা তেসু এৰ সঙ্খারেসু অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো পৰত্তিৰসেন আকারনানত্ততো অনুপস্সনানানত্তং, এৰং ভযাকারাদিআকারনানত্ততো পৰত্তিৰসেনেৰেত্থ ঞাণস্স নানত্তং. তত্থ ভযাকারেন পৰত্তং ঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং, ইতরাকারৰসেন পৰত্তং আদীনৰঞাণন্তি দট্ঠব্বং.
যস্মা আদীনৰঞাণস্স ৰিসযভাৰেন ৰুত্তা পন্নরসাপি অত্থা উপ্পাদাদীসু পঞ্চস্ৰেৰ অন্তোগধা, তত্থ চ ঞাণং অন্ৰযব্যতিরেকৰসেন পৰত্তনতো দসৰিধং হোতি. তস্মা আহ ‘‘দস ঞাণে পজানাতী’’তি. পজাননঞ্চ সাতিসযং ৰিসযগতসম্মোহৰিগমেন অসম্মূল়্হং, অত্তনিপি অসম্মূল়্হমেৰাতি অত্তানম্পি পজানন্তং ৰিয হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘পটিৰিজ্ঝতি সচ্ছিকরোতী’’তি. দ্ৰিন্নন্তি দ্ৰীসু কুসলসদ্দযোগেন হি ভুম্মত্থে সামিৰচনং যথা ‘‘কুসলা নচ্চগীতস্সা’’তি (জা. ২.২২.৯৪). কুসলতাতি করণে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘দ্ৰিন্নং কুসলতাযা’’তি. দ্ৰিন্নন্তি ৰা দ্ৰিন্নং ঞাণানং ৰসেনাতি অত্থো. পৰত্তিযা যাথাৰতো দিট্ঠতায তপ্পটিপক্খতো সন্তিপদং সুৰিনিচ্ছিতমেৰ হুত্ৰা উপট্ঠাতি. তেনস্স চিত্তং পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানাদিমিচ্ছাগাহৰসেন ন ৰিচলতি. তত্থ সুপরিদিট্ঠাদীনৰত্তাতি আহ ‘‘নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতী’’তিআদি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.
আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
নিব্বিদানুপস্সনাঞাণকথাৰণ্ণনা
৭৫৪. সঙ্খারগতেতি সব্বস্মিং তেভূমকে সঙ্খারে. নিব্বিন্দতীতি ঞাণনিব্বিদেন নিব্বেদং আপজ্জতি. তথাভূতো চ তত্থ উক্কণ্ঠন্তো, অনভিরমন্তো চ নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘উক্কণ্ঠতি নাভিরমতী’’তি.
তত্থ অনভিরমণস্স উপমং দস্সেতুং ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদি ৰুত্তং. অনোতত্তদহং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতেসু দ্ৰিযোজনসতুব্বেধেসু যথাক্কমং সানুঅঞ্জনরজতসুৰণ্ণসত্তরতনমযেসুগন্ধমাদনকাল়কেলাসসুদস্সনচিত্তকূটভেদেসু পঞ্চসু হিমৰতো মহাসিখরেসু পচ্ছিমো চিত্তকূটপব্বতো নাম. সীহপপাতাদীসু সত্তসু মহাসরেসু.
সুৰণ্ণপঞ্জরেতি সুৰণ্ণমযে সীহপঞ্জরে. পক্খিত্তোতি নিরুদ্ধো. তিৰিধে সুগতিভৰেতি কামসুগতিআদিকে তিৰিধে সম্পত্তিভৰে.
হত্থপাদৰালৰত্থিকোসেহি ভূমিফুসনেহি সত্তহি পতিট্ঠিতোতি সত্তপতিট্ঠো. নগরমজ্ঝে নাভিরমতি দ্ৰারপঞ্জরনাল়নাদিঅৰবাধনভযেন. দিট্ঠেতি অধিমুত্তিপুব্বকেন অন্ৰযদস্সনেন দিট্ঠে. তেনাহ ‘‘তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভারমানসো’’তি.
নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
৭৫৫. তং পনেতন্তি নিব্বিদাঞাণমাহ. ঞাণদ্ৰযেনাতি ভযতুপট্ঠানাদীনৰানুপস্সনাঞাণদ্ৰযেন. যস্মা ভযতো দিস্সমানা এৰ সঙ্খারা মহাদীনৰা, নিব্বিন্দিতব্বা চ হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, তস্মা একম্পি তং ঞাণং তথাভাৰনাবলপ্পত্তিযা অৰত্থাৰিসেসযুত্তং তিৰিধকিচ্চসামত্থিযৰন্তং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অত্থতো এক’’ন্তি. তেনাহ ‘‘সব্বসঙ্খারে’’তিআদি.
তযিদং তাসং অনুপস্সনানং মত্থকপ্পত্তিৰসেন ৰুত্তং, আদিম্হি পন ভিন্নসভাৰা এৰ পৰত্তন্তি. উপ্পাদেসীতি পাত্ৰাকাসি, ৰিভাৰেসীতি অত্থো.
মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণকথাৰণ্ণনা
৭৫৬. ন সজ্জতি বহ্ৰাদীনৰতায দিট্ঠত্তা. মুঞ্চিতুকামং নিস্সরিতুকামং হোতি অনাদিকালিকস্স খন্ধস্স পরিঞ্ঞাযমানত্তা. মুঞ্চিতুকামতা ততো অত্তানং নিব্বেধেতুকামতা নিস্সরিতুকামতা অপগন্তুকামতা. পঞ্জরপক্খিত্তোতি পঞ্জরেন সমোরুদ্ধো. এৰমাদযোতি আদি-সদ্দেন আদিত্তঅঙ্গারউপসট্ঠদেসব্যাল়সাপদাকুলৰনগহনাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং নিট্ঠিতং.
পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণকথাৰণ্ণনা
৭৫৭. ‘‘সব্বভৰ …পে… মুঞ্চিতুকামো’’তি ৰত্ৰা পুন সব্বস্মা সঙ্খারগতাতি সব্বগ্গহণং সাতিসযমুত্তিদস্সনত্থং অধিকৰচনং অঞ্ঞমত্থং বোধেতীতি. যঞ্হি সঙ্খারেহি অননুবন্ধস্স মুঞ্চনং, তং সাতিসযং মুঞ্চনং. তং পন ৰুচ্চমানায পটিসঙ্খানুপস্সনায হোতীতি তং দস্সেতুং ‘‘পুন তে এৰং সঙ্খারে’’তিআদি ৰুত্তং. তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারপরিগ্গণ্হনং পুব্বেপি কতন্তি পুনগ্গহণং. ভৰাদিগতস্স সঙ্খারস্স অপরিতুলিতস্স অভাৰতো ‘‘তে’’তি ৰুত্তং. অনুপস্সনাকারস্স অপুব্বস্সপি অত্থিতায ‘‘এৰ’’ন্তি ৰুত্তং. ইদানি ৰুচ্চমানাকারেনাতি হি অত্থো. সঙ্খারানং পরিগ্গণ্হনং নাম পরিপুণ্ণলক্খণৰসেনেৰ হোতীতি ‘‘তিলক্খণং আরোপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং.
অনচ্চন্তিকতোতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. পঠমেন আদি-সদ্দেন ‘‘আদিঅন্তৰন্ততো নিচ্চপটিক্খেপতো’’তি এৰমাদীনং সঙ্গহো.
দুতিযেন ‘‘উদযব্বযপটিপীল়নতো সুখপটিক্খেপতো’’তি এৰমাদীনং সঙ্গহো.
অজঞ্ঞতোতি অমনুঞ্ঞতো, অসোভনতো ৰা. জেগুচ্ছতোতি ‘‘ধী’’তি জিগুচ্ছিতব্বতো. পটিক্কূলতোতি অভিরুচিযা পটিলোমনেন পটিক্কূলভাৰতো. ন মণ্ডনেন হতা অমণ্ডনহতা, অমণ্ডনেন সক্কা এতেসং সুভভাৰং হন্তুন্তি অত্থো. অমণ্ডনেন ৰা তেসং অসুভতা পাকটা হোতীতি অমণ্ডনহতা. মণ্ডনেন ৰা ন হন্তব্বসভাৰা ‘‘অসূরিযপস্সা’’তি ৰিয অমণ্ডনহতা. ততো অমণ্ডনহতভাৰতোতি রূপসঙ্খারে সন্ধায ৰদতি. ৰিরূপতোতি অসুন্দরতো. পটিঘসংযোজনৰত্থুতায পস্সন্তে অত্তনি বন্ধতীতি বীভচ্ছং অতিৰিয ৰিরূপং. যং দিট্ঠমত্তমেৰ দোমনস্সুপ্পত্তিনিমিত্তং হোতি. অজঞ্ঞজিগুচ্ছনীযতা হি গূথং ৰিয পরিচ্চজিতব্বং ৰা বীভচ্ছং. ইধ আদি-সদ্দেন ‘‘অসুচিতো অমনাপতো’’তি এৰমাদীনং সঙ্গহো.
চতুত্থেন আদি-সদ্দেন ‘‘অপরিণাযকতো অত্তপটিক্খেপতো’’তি এৰমাদীনং সঙ্গহো.
৭৫৮. অযন্তি যোগাৰচরো. মুঞ্চনস্সাতি পুন অননুবন্ধনত্থং সুমুত্তমুঞ্চনস্স. উপাযসম্পাদনত্থন্তি অনিচ্চাদিৰসেন সুট্ঠু পরিগ্গণ্হনং পরিমদ্দনা উপাযো, তস্স সাধনত্থং.
মচ্ছগহণত্থং উদকে তত্থ তত্থ খিপন্তি এতন্তি খিপ্পং, মচ্ছানং গহণকূটপং. ওড্ডাপেসীতি ওসারেসি, খিপীতি অত্থো. সপ্পন্তি কণ্হসপ্পং. গহণেতি যথাগহিতং সপ্পং অছড্ডেত্ৰা গহণে. হত্থং নিব্বেঠেত্ৰাতি সপ্পেন অত্তনো ভোগেন ৰেঠিতং হত্থপদেসং নিব্বেঠেত্ৰা মোচেত্ৰা. আৰিজ্ঝিত্ৰা আৰেঠিকপ্পহাপনেন ভমেত্ৰা. নিস্সজ্জিত্ৰাতি ছড্ডেত্ৰা.
তত্থাতিআদি উপমাসংসন্দনং. তত্থ আদিতোৰাতি ৰিঞ্ঞুতং পত্তকালে. ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰাতি কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সমূহাদিঘনগ্গহণং ভিন্দিত্ৰা. সুমুত্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. সঙ্খারানং নিচ্চাদিআকারেন উপট্ঠাতুং অসমত্থতা অনিচ্চসঞ্ঞাদিভেদায ৰিপস্সনায সাতিসযং বলৰভাৰপ্পত্তিযা, সা চ সঙ্খারানং অনিচ্চাদিআকারস্স সুট্ঠুতরং সল্লক্খণেনাতি আহ ‘‘তিলক্খণারোপনেন…পে… পাপেত্ৰা’’তি. যথা হি নিব্বুদ্ধকরণে বলৰতরেন পটিমল্লেন তত্থ তত্থ মুট্ঠিপ্পহারাদিনা ৰিমথিতো ইতরো তেন যুজ্ঝিতুং অসমত্থতং পাপিতো হোতি. ন কেৰলং অসমত্থতং পাপিতোৰ হোতি, অথ খো মরণমত্তং দুক্খং ৰা মরণং ৰা পাপুণাতি, এৰমেতেপি সঙ্খারা এৰং দুব্বলভাৰং পাপিতা উপরিঞাণানুভাৰেন নিব্বিসেৰনতং, সব্বসো ভঙ্গঞ্চ পাপুণন্তীতি.
৭৫৯. এত্তাৰতাতি এৰং ‘‘অনচ্চন্তিকতো’’তিআদিনা পরোচত্তালীসায আকারেহি সঙ্খারানং অনিচ্চাদিভাৰসল্লক্খণৰসপ্পৰত্তেন পটিসঙ্খানেন.
অনিচ্চতো মনসিকরোতোতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ভযতুপট্ঠানকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৫০) ৰুত্তনযমেৰ.
অযং পন ৰিসেসো – ‘‘পটিসঙ্খা’’তি পদস্স ‘‘জানিত্ৰা’’তি অত্থং ৰত্ৰা পটিসঙ্খানুপ্পজ্জনকিরিযানং সমানখণত্তা অসতিপি পুব্বাপরকালত্তে সদ্দৰোহারমত্তেন এৰং ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘কাম’’ন্তিআদিমাহ. তেন ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা (পট্ঠা. ১.১.৫৩), নিহন্ত্ৰা তিমিরং সব্বং, উগ্গতোযং দিৰাকরো’’তি চ এৰমাদীসু ৰিয সমানকালৰসেনাযং সদ্দপযোগোতি. তথা মনঞ্চ ধম্মে চ পঠমং পটিচ্চ পচ্ছা ন মনোৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পত্তি, এৰমিধাপীতি দস্সেতুং ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. এদিসো সদ্দপযোগো যেভুয্যেন লোকে পুব্বকালৰসেনেৰ দিস্সতীতি পুব্বকালৰসেনেৰ ইধাপি তং দস্সেতুং ‘‘একত্তনযেন ৰা…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – অপরাপরং উপ্পন্নেসু ঞাণেসু পুরিমস্স ৰসেন পটিসঙ্খানকিরিযা, তদঞ্ঞস্স ৰসেন উপ্পজ্জনকিরিযা চ যোজেতব্বা, ন চ তানি ভেদতো অপেক্খিতব্বানি একসন্তানপতিততায একত্তনযৰসেন গহিতত্তাতি. ইতরস্মিং পদদ্ৰযেতি ‘‘পৰত্তং পটিসঙ্খা, নিমিত্তঞ্চ পৰত্তঞ্চ পটিসঙ্খা’’তি ইমস্মিং পদদ্ৰযে.
পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
সঙ্খারুপেক্খাঞাণকথাৰণ্ণনা
৭৬০. সঙ্খারানং অনিচ্চদুক্খাকারাদিপরিগ্গণ্হনৰসেন পৰত্তম্পি পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং ৰিসেসতো অনত্তাকারপরিগ্গণ্হনপধানন্তি ৰুত্তং ‘‘সব্বে সঙ্খারা সুঞ্ঞাতি পরিগ্গহেত্ৰা’’তিআদি. তস্মিঞ্হি সতি সচ্চসম্পটিৰেধো ইজ্ঝতি, ন অসতি. তদভাৰতো হি অনিচ্চদুক্খলক্খণপঞ্ঞাপকম্পি সরভঙ্গসত্থারাদীনং সাসনং অনিয্যানিকমেৰ জাতং. অথ ৰা তেসং নিচ্চসারাদীহি রিত্তকং সন্ধায ‘‘সব্বে সঙ্খারা সুঞ্ঞাতি পরিগ্গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. যঞ্হি যতো রিত্তকং, তং তেন সুঞ্ঞন্তি. সঙ্খারানং অত্তসুঞ্ঞতায দুৰিঞ্ঞেয্যভাৰতো অনেকৰারং পটিৰিদ্ধাযপি সুঞ্ঞতানুপস্সনায দল়্হীভাৰাপাদনত্থং ‘‘পুন সুঞ্ঞমিদ’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যদগ্গেন সঙ্খারা অনত্ততা, তদগ্গেন অনত্তনিযা. সতি হি অত্তনি অত্তনিযেন ভৰিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা’’তি. দ্ৰিকোটিকন্তি দ্ৰিঅংসিকং, অত্তানং নেৰ দিস্ৰা ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো, অনুমানতো চ তস্স অনুপলব্ভনীযতোতি অধিপ্পাযো. পরং অঞ্ঞং সত্তং, সঙ্খারং ৰা পরিক্খারভাৰে অত্তনো সুখদুক্খসাধনভাৰে ঠিতং ন দিস্ৰাতি যোজনা. পুন পরিগ্গণ্হাতীতি সম্বন্ধো. এত্থাতি এতস্মিং সুঞ্ঞতানুপস্সনাধিকারে.
ক্ৰচীতি কত্থচি ঠানে, কালে, ধম্মে ৰা. অথ ৰা ক্ৰচীতি অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা ৰা. অত্তনো অত্তানন্তি সকত্তানং. ‘‘অযং খো ভৰং ব্রহ্মা মহাব্রহ্মা…পে… সেট্ঠো সজিতা ৰসী পিতা ভূতভব্যান’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.৪২) পরেহি পরিকপ্পিতং অত্তানঞ্চ কস্সচি কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো ‘‘কস্সচী’’তিআদিমাহ. তত্থ পরস্সাতি ‘‘পরজাতি, পরো পুরিসো’’তি চ এৰং গহিতস্স. ন চ মম ক্ৰচনীতি এত্থ মম-সদ্দো অট্ঠানে পযুত্তোতি আহ ‘‘মম-সদ্দং তাৰ ঠপেত্ৰা’’তি. পরস্স চাতি অত্ততো অঞ্ঞস্স. ‘‘পরো পুরিসো’’তি এৰংভূতো অত্থো মমত্থায ঠিতো, তস্স ৰসেন ময্হং সব্বং সিজ্ঝতীতি এৰং একচ্চদিট্ঠিগতিকপরিকপ্পিতৰসেন পরং অত্তানং তঞ্চ অত্তনো কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো ‘‘ন চ ক্ৰচনী’’তিআদিমাহ. এত্থ চ নাহং ক্ৰচনীতি সকঅত্তনো অভাৰং পস্সতি. ন কস্সচি কিঞ্চনতস্মিন্তি সকঅত্তনো এৰ কস্সচি অনত্তনিযতং পস্সতি. ন চ মমাতি এতং দ্ৰযং যথাসঙ্খ্যং সম্বন্ধিতব্বং. অত্থীতি পচ্চেকং. ন চ ক্ৰচনি পরস্স অত্তা অত্থীতি পরস্স অত্তনো অভাৰং পস্সতি. তস্স পরস্স অত্তনো মম কিঞ্চনতা ন চত্থীতি পরস্স অত্তনো অনত্তনিযতং পস্সতি. এৰং অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা চ খন্ধানং অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতা সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জতা চতুকোটিকসুঞ্ঞতাপরিগ্গণ্হনেন দিট্ঠা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰময’’ন্তিআদি.
৭৬১. ‘‘ছহাকারেহী’’তিআদিনা নিদ্দেসাদীসু তত্থ তত্থ আগতে পকারে সুঞ্ঞতানুপস্সনায পরিব্রূহনং সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতি. তত্থ ছহাকারেহীতি ছহি গহণাকারেহি, গহেতব্বাকারেহি ৰা. নিচ্চেনাতি ‘‘নিচ্চো’’তি পরিকপ্পিতেন অত্তনা ৰা অঞ্ঞেন ৰা কেনচি. নিচ্চেনাতি ৰা নিচ্চভাৰেন. ধুৰাদযো ‘‘নিচ্চো’’তি গহিতস্সেৰ গহেতব্বাকারা. তব্বিভাগেন হি ইমস্স ছক্কতা. তত্থ নিচ্চতা নাম কূটট্ঠতা. ধুৰভাৰো থিরতা. সদা ভাৰিতা সস্সততা. নিব্বিকারতা অৰিপরিণামধম্মতা. যাৰ জরামরণাতি পেয্যালং অকত্ৰা পরিযোসানপদমেৰ দস্সেতি.
৭৬২. ন সারন্তি অসারং, নত্থি এতস্স সারন্তি নিস্সারং. সারতো অপগতং, সারং ৰা ততো অপগতন্তি সারাপগতং. কেচি পনেত্থ ‘‘নিচ্চসারসারেন ৰা সুখসারসারেন ৰা অত্তসারসারেন ৰা’’তি পাল়ীতি অধিপ্পাযেন ‘‘অসারং নিস্সারং সারাপগত’’ন্তি পদত্তযং একো সুঞ্ঞতাপরিগ্গহাকারো, অঞ্ঞথা সত্তেৰ আকারা সিযুং, ন অট্ঠাতি ৰদন্তি. অপরে পন ‘‘সুভসারসারেনাতিপি পাল়িযং অত্থীতি ‘অসারং নিস্সারং সারাপগত’ন্তি ইদং পদত্তযং ‘নিচ্চসারসারেনা’তিআদীসু পচ্চেকং যোজেতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. সেতৰচ্ছোতি সেতৰরুণকো. ‘‘মিনরুক্খো’’তিপি ৰদন্তি. পাল়িভদ্দকোতি কিংসুকো.
৭৬৩. নিচ্চসারাদীনং অভাৰতো রিত্ততো পস্সতি. পরিত্ততো, লামকত্তা ৰা তুচ্ছতো. অত্তসারাভাৰেন সুঞ্ঞতো. সযং অনত্ততায অনত্ততো. ইস্সরিযস্স অভাৰতো, কেনচি ইস্সরিযং কারেতুং অসক্কুণেয্যতায চ অনিস্সরিযতো. ফেণপিণ্ডেন ভাজনাদিং কাতুকামস্স ৰিয রূপস্স নিচ্চতাদিং কাতুকামস্স তং ন সিজ্ঝতি, সকইচ্ছাৰসেন ৰা কাচি কিরিযা নত্থীতি অকামকারিযতো. ‘‘এৰং রূপং হোতু, মা এৰ’’ন্তি অলব্ভনীযতো. সযং অঞ্ঞস্স ৰসে ন ৰত্ততি, নাপি অঞ্ঞং অত্তনো ৰসে ৰত্তেতীতি অৰসৰত্তকতো. যস্মিং সন্তানে সযং তস্স পরো ৰিয অৰিধেয্যতায পরতো. কারকাদি ৰিয কারণেহি, ফলেন চ ৰিৰিত্ততো. ন হি কারণেন ফলং, ফলেন ৰা কারণং সগব্ভং তিট্ঠতি. এস নযো ৰেদনাদীসুপি.
৭৬৪. রূপং ন সত্তোতিআদীসু যো লোকৰোহারেন সত্তো, রূপং সো ন হোতীতি অযমত্থো ইধ নাধিপ্পেতো তস্সাৰুত্তসিদ্ধত্তা. ন হি লোকো রূপমত্তং ‘‘সত্তো’’তি ৰোহরতি, বাহিরকপরিকপ্পিতো পন অত্তা ‘‘সত্তো’’তি অধিপ্পেতো. সো হি তেহি রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায পরেসং সঞ্জাপনট্ঠেন ‘‘সত্তো’’তি ৰুচ্চতি, রূপং সো ন হোতীতি অত্থো. সুঞ্ঞতাপরিগ্গণ্হনঞ্হেতন্তি. এস নযো ন জীৰোতিআদীসুপি. তত্থ জীৰনট্ঠেন জীৰো. নরনট্ঠেন নেতুভাৰেন নরো. ‘‘অহমস্মী’’তি মানুপ্পত্তিট্ঠানতায মানো এত্থ ৰাতি পৰত্ততীতি মানৰো. থিযতি এত্থ গব্ভোতি ইত্থী. পধানভাৰেন পুরি সেতীতি পুরিসো. আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা. পচ্চত্তং তস্স তস্স অহংকারৰত্থুতায ‘‘অহ’’ন্তি চ দিট্ঠিগতিকেহি অত্তা ৰুচ্চতি, রূপং পন তাদিসং ন হোতীতি সুঞ্ঞতাপরিগ্গণ্হনৰিধিং দস্সেতুং ‘‘রূপং ন সত্তো’’তিআদি ৰুত্তং. তস্মা অট্ঠহিপি পদেহি রূপস্স অত্তসুঞ্ঞতাৰ দস্সিতা. ইতরেহি চতূহি তস্স কিঞ্চনতাভাৰো. তত্থ ন মমাতি ময্হং অত্তনো সন্তকং ন হোতি, তথা অঞ্ঞস্স অত্তনো সন্তকং ন হোতি, কস্সচিপি অত্তনো সন্তকং ন হোতি অত্তনোযেৰ অভাৰতো. ‘‘ন অত্তনিয’’ন্তি পদেন পকাসিতো এৰত্থো পরিযাযন্তরেহি তীহিপি পদেহি পকাসিতো. এস নযো ৰেদনাদীসুপি.
৭৬৫. হেট্ঠা কলাপসম্মসনস্স দল়্হভাৰায ৰুত্তসম্মসননযাপি সুঞ্ঞতানুপস্সনায দল়্হভাৰায সংৰত্তন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘তীরণপরিঞ্ঞাৰসেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভযস্স অহিংসনেন অসরণতো. ‘‘সরণ’’ন্তি গহেতুং অযুত্ততায অসরণীভূততো. ‘‘অনস্সাদতো’’তি ইদং পাল়িযং নত্থি. সতি চ তেচত্তালীস আকারা সিযুং. রূপপ্পৰত্তিযং সব্বাদীনৰূপলদ্ধিযা আদীনৰতো. ‘‘সমুদযতো অত্থঙ্গমতো’’তি ইদং দ্ৰযং যথা অনিচ্চতো দস্সনং পনাল়িকায, নিচ্চসারৰিরহদীপনেন ৰা সুঞ্ঞতাৰিভাৰনং হোতি, এৰং সুঞ্ঞতাৰিভাৰনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. তথা ‘‘যং খো রূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং রূপস্স অস্সাদো’’তি (সং. নি. ৩.২৬) দস্সনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাৰিভাৰনেন সুঞ্ঞতাৰিভাৰনং. ‘‘যং রূপং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, অযং রূপস্স আদীনৰো’’তি (সং. নি. ৩.২৬) চ দস্সনং নিচ্চতাদিসুঞ্ঞতাভাৰনতো. তথা ‘‘যো রূপে ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং রূপস্স নিস্সরণ’’ন্তি এৰং সমুদযাদিদস্সনানং, ইতরেসঞ্চ যথারহং সুঞ্ঞতানুপস্সনানুব্রূহনতা দট্ঠব্বা. যং পন আদীনৰতো দস্সনং, পুব্বে ৰত্ৰাপি পুন ৰচনং অস্সাদপটিক্খেপতো দস্সনং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. ৰেদনাদীসুপি দ্ৰাচত্তালীস আকারা নেতব্বাতি আহ ‘‘ৰেদনং…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো…পে… নিস্সরণতো পস্সতী’’তি.
ৰুত্তম্পি চ নিদ্দেসে এতং সুঞ্ঞতাপরিগ্গণ্হনকথাসন্দস্সনং ‘‘অসুকায পাল়িযা অযং নিদ্দেসো’’তি দস্সনত্থং, তস্স ফলসন্দস্সনত্থঞ্চ.
৭৬৬. এৰং তীরণপরিঞ্ঞাৰসেন পচ্চেকং খন্ধেসু দ্ৰাচত্তালীসায আকারেহি সুঞ্ঞতং পরিগ্গহেত্ৰাপি তিৰিধানুপস্সনাৰসেনেৰ ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তস্স সঙ্খারুপেক্খাঞাণুপ্পত্তীতি দস্সেন্তো ‘‘এৰং সুঞ্ঞতো’’তিআদিমাহ. তত্থ পরিগ্গণ্হন্তোতি সম্মসন্তো. ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৰিপ্পহাযাতি অজ্ঝুপেক্খকতায সঙ্খারানং ৰিপত্তিং নিস্সায উপ্পজ্জনকভযঞ্চেৰ তেসং সম্পত্তিং নিস্সায উপ্পজ্জনকপীতিঞ্চ পজহিত্ৰা. অথ ৰা ভযতুপট্ঠানৰসেন উপ্পজ্জনকঞাণভযঞ্চ সম্মসনৰসেন উপ্পজ্জনকপীতিসঙ্খাতং নন্দিঞ্চ পহায. ন হি সব্বসো সুঞ্ঞতায দিট্ঠায ভযনন্দীনং অৰসরো অত্থি, অথ খো উপেক্খাৰ সণ্ঠাতি. তেনাহ ‘‘সঙ্খারেসু উদাসীনো হোতী’’তি. তত্থ যেন মিচ্ছাগাহেন অনুদাসীনতা সিযা, তদভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা ন গণ্হাতী’’তি আহ. ইদানিস্স উদাসীনতায উপমং দস্সেন্তো ‘‘ৰিস্সট্ঠভরিযো ৰিয পুরিসো’’তিআদিমাহ.
তত্থ অনুদাসীনতাপুব্বিকা উদাসীনতা ৰুচ্চমানা ইধ ওপম্মত্থং ফরতীতি দস্সেতুং ‘‘ইট্ঠা কন্তা’’তিআদি ৰুত্তং. অতিৰিয নং মমাযেয্য ইত্থীনং সাঠেয্যকূটেয্যৰঙ্কেয্যাদীনং অজাননতো. মুঞ্চিতুকামো হুত্ৰাতি মুঞ্চিতুকামোৰ হুত্ৰা, তং ৰিস্সজ্জেয্য নিরপেক্খতায ৰসেনেৰাতি অধিপ্পাযো. অযং যোগাৰচরো. মুঞ্চিতুকামতায উদ্ধং যাৰ সঙ্খারুপেক্খাঞাণং ন উপ্পজ্জতি, তাৰ পৰত্তা ৰিপস্সনা পটিসঙ্খানুপস্সনা এৰাতি আহ ‘‘পটিসঙ্খানুপস্সনায সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো’’তি.
পতিলীযতীতি একপস্সেন নিলীযতি নিলীনং ৰিয হোতি. পতিকুটতীতি সঙ্কুচতি. পটিৰট্টতীতি ৰিৰট্টতি. ন সম্পসারিযতীতি ন ৰিসরতি, অভিরতিৰসেন ন পক্খন্দতীতি অত্থো.
ইচ্চস্সাতি ইতি এৰং অস্স যোগিনো.
৭৬৭. তিক্খৰিসদসূরভাৰেন সঙ্খারেসু অজ্ঝুপেক্খনে সিজ্ঝমানে তং পনেতং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং অনেকৰারং পৰত্তমানং পরিপাকগমনেন অনুলোমঞাণস্স পচ্চযভাৰং গচ্ছন্তং নিব্বানং সন্ততো পস্সতি নাম. তথাভূতঞ্চ সব্বং সঙ্খারপ্পৰত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিব্বানমেৰ পক্খন্দতি নাম. তযিদং ইধ ঞাণং অনুলোমগোত্রভুঞাণেহি সদ্ধিং একত্তং নেত্ৰা ৰুত্তং একত্তনযৰসেন. নো চে নিব্বানং সন্ততো পস্সতীতি তাৰ সঙ্খারুপেক্খাঞাণস্স অপরিপক্কতমেৰাহ. সমুদ্দং তরন্তীতি সামুদ্দিকা, সংযত্তিকা. দিসাজাননকো কাকো দিসাকাকো, লক্খণমত্তঞ্চেতং যো কোচি তাদিসো সকুন্তো ৰেদিতব্বো. ৰিদেসন্তি অদেসং সমুদ্দে অপরিচিতট্ঠানং. অনুগন্ত্ৰাতি অনু অনু গন্ত্ৰা.
তযিদং ৰিপস্সনাঞাণং. পিট্ঠং ৰট্টযমানং ৰিযাতি থূলথূলতো ৰিৰেচনৰসেন নিপ্ফোটিযমানং সণ্হং সণ্হং পিট্ঠচুণ্ণং ৰিয. নিব্বট্টিতকপ্পাসন্তি নিব্বট্টিতবীজং কপ্পাসং. ৰিহনমানং ৰিযাতি ধনুকেন ৰিহঞ্ঞমানং ৰিয. উপমাদ্ৰযেনপি পুনপ্পুনং সম্মসনেন ৰিপস্সনাঞাণস্স সুখুমতরভাৰাপত্তিমাহ. যথা যথা হি ৰিপস্সনাভাৰনাবলেন তিক্খা, ৰিসদা, সূরা চ হোতি, তথা তথা সুখুমতরাপি হোতীতি. সঙ্খারৰিচিননেতি পৰিচযস্স সিখাপ্পত্ততায সঙ্খারেসু ৰিয তেসং ৰিচিননেপি উদাসীনং হুত্ৰা তিৰিধানুপস্সনাৰসেন তিট্ঠতি পকারন্তরস্স অভাৰতো. ‘‘সত্তধা অট্ঠারসধা’’তিআদিনা ৰিভত্তাপি হি অনুপস্সনাপকারা অনিচ্চানুপস্সনাদীস্ৰেৰ তীসু অন্তোগধাতি মত্থকপ্পত্তা ৰিপস্সনা তাসং এৰ ৰসেন তিট্ঠতি.
৭৬৮. তত্রাতি তস্মিং ৰিমোক্খমুখভাৰাপজ্জনে, অরিযপুগ্গলৰিভাগপচ্চযত্থে চ. ইদং ৰিপস্সনাঞাণং. তিণ্ণং ইন্দ্রিযানন্তি সদ্ধিন্দ্রিযসমাধিন্দ্রিযপঞ্ঞিন্দ্রিযানং. আধিপতেয্যৰসেনাতি সম্পযুত্তধম্মানং অধিপতিভাৰৰসেন. অনিচ্চানুপস্সনাবহুলস্স হি সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং হোতি, দুক্খানুপস্সনাবহুলস্স সমাধিন্দ্রিযং, অনত্তানুপস্সনাবহুলস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি তিস্সন্নং অনুপস্সনানং ৰসেন বলৰতরভাৰং পত্তানি ইমানি তীণি ইন্দ্রিযানি ৰিমোক্খমুখভাৰং আপাদেন্তীতি আহ ‘‘তিৰিধানুপস্সনা…পে… আপজ্জতি নামা’’তি. তিৰিধৰিমোক্খমুখভাৰন্তি এত্থ কে পন তযো ৰিমোক্খা, কানি ৰা তীণি ৰিমোক্খমুখানীতি অন্তোলীনে অনুযোগে ৰিমোক্খমুখাধীনত্তা ৰিমোক্খাধিগমস্স ৰিমোক্খমুখানি তাৰ দস্সেন্তো ‘‘তিস্সো হি…পে… ৰুচ্চন্তী’’তি ৰত্ৰা অযঞ্চ অত্থো পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যথাহা’’তিআদিমাহ.
লোকনিয্যানাযাতি লোকতো নিক্খমনায, সত্তলোকস্স ৰা ৰট্টদুক্খতো নিক্খমনায. পরিচ্ছেদপরিৰটুমতোতি উদযব্বযৰসেন পরিচ্ছেদতো চেৰ পরিৰটুমতো চ. সমনুপস্সনতাযাতি সম্মদেৰ অনু অনু পস্সনায সংৰত্তন্তীতি সম্বন্ধো. অনিচ্চানুপস্সনা হি সঙ্খারে আদিতো উদযেন, অন্ততো ৰযেন পরিচ্ছিন্নে পস্সতি. আদিঅন্তৰন্ততায হি তে অনিচ্চাতি. অনিমিত্তায চ ধাতুযাতি সব্বসঙ্খারনিমিত্তৰিরহতো ‘‘অনিমিত্তা’’তি লদ্ধনামায অসঙ্খতায ধাতুযা. চিত্তসম্পক্খন্দনতাযাতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনুলোমঞাণাদিভাৰেন সম্মদেৰ অধিচিত্তস্স অনুপৰিসনত্থায. অপ্পণিহিতাযাতি রাগপণিধিআদীনং অভাৰেন ‘‘অপ্পণিহিতা’’তি লদ্ধনামায. সুঞ্ঞতাযাতি অত্তসুঞ্ঞতায ‘‘সুঞ্ঞতা’’তি লদ্ধনামায.
গতিন্তি নিব্বত্তিং. সঙ্খারানং সভাৰৰিভাৰনেন সংৰেজিযমানং চিত্তং সম্মাপটিপত্তিযং সমুত্তেজিতং নাম হোতীতি আহ ‘‘মনোসমুত্তেজনতাযাতি চিত্তসংৰেজনতাযা’’তি. মমংকারেন অত্তনিযসঞ্ঞিতস্স ৰত্থুনো সামিভূতো অত্তা পঠমং পরামসীযতি, ততো অত্তনিযন্তি আহ ‘‘নাহং, ন মমাতি এৰং অনত্ততো সমনুপস্সনতাযা’’তি. তীণি পদানীতি পরিচ্ছেদপরিৰটুম, মনোসমুত্তেজন, সমনুপস্সনপদানীতি ৰদন্তি, ‘‘সব্বসঙ্খারে’’তিআদীনি পন তীণি ৰাক্যানি তীণি পদানীতি ৰেদিতব্বানি. তেনেৰাতি অনিচ্চানুপস্সনাদীনং ৰসেন তেসং তিণ্ণং পদানং ৰুত্তত্তা এৰ. পঞ্হৰিস্সজ্জনেতি ‘‘অনিচ্চতো মনসি করোতো কথং সঙ্খারা উপট্ঠহন্তী’’তি পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে.
৭৬৯. এৰং ৰিমোক্খমুখানি দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিমোক্খে দস্সেতুং ‘‘কতমে পনা’’তিআদি ৰুত্তং. অনিচ্চতো মনসি করোন্তোতি অনিচ্চানুপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো. অধিমোক্খবহুলোতি সদ্ধিন্দ্রিযবহুলো. যস্স ৰিসেসতো অনিচ্চানুপস্সনা তিক্খা সূরা হোতি, তস্স সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. ‘‘অনিচ্চা সঙ্খারা’’তি হি আদিতো সদ্ধামত্তকেন পটিপজ্জিত্ৰা ৰিপস্সনায উক্কংসগতায তরুপল্লৰাদীসু ৰিয মণিকনকাদীসুপি তেসং অনিচ্চতং সাতিসযং পচ্চক্খতো পস্সতো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা’’তি সত্থরি সদ্ধা বলৰতী পৰত্ততীতি সো অধিমোক্খবহুলো, অধিমত্তসদ্ধো চ হোতি. তস্স অনিচ্চানুপস্সনাবহুলতায অনিচ্চাকারতো ৰুট্ঠানং হোতীতি সো ‘‘অনিমিত্তং ৰিমোক্খং পটিলভতী’’তি ৰুত্তং. পস্সদ্ধিবহুলোতি দুক্খানুপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো ‘‘দুক্খা সঙ্খারা, তপ্পটিপক্খতো সুখো নিরোধো’’তি চ মনসিকারৰসেন নিব্বানস্স সন্তপণীতসুখভাৰং অধিমুচ্চন্তো অভিণ্হং পীতিপামোজ্জসমাযোগতো পস্সদ্ধিবহুলো হোতি. ততো চ অধিমত্তসমাধিন্দ্রিযপটিলাভেন রাগপণিধিযা দূরীভাৰতো অপ্পণিহিতৰিমোক্খসমধিগমো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘দুক্খতো…পে… পটিলভতী’’তি. ৰেদবহুলোতি অনত্তানুপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো অত্তসুঞ্ঞতায নিপুণঞাণৰিসযত্তা ঞাণবহুলো হোতি. ততো চ অধিমত্তপঞ্ঞিন্দ্রিযপটিলাভেন মোহস্স দূরীভাৰতো সুঞ্ঞতৰিমোক্খসমধিগমো হোতীতি আহ ‘‘অনত্ততো…পে… পটিলভতী’’তি.
যো অনিচ্চানুপস্সনায নিমিত্তৰসেন সঙ্খারে পরিগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো যত্থ ইদং সঙ্খারনিমিত্তং সব্বসো নত্থি, তং ‘‘অনিমিত্তং নিব্বান’’ন্তি অনিমিত্তাকারেন অধিমুচ্চন্তো ৰুট্ঠানগামিনিমগ্গেন ঘটেতি. তস্স মগ্গো অনিমিত্ততো নিব্বানং সচ্ছিকরোতীতি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘অনিমিত্তাকারেন নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তো অরিযমগ্গো’’তি. স্ৰাযং নিব্বানস্স অনিমিত্তাকারো নেৰ মগ্গেন কতো, ন ৰিপস্সনায, অথ খো সভাৰসিদ্ধো. তদারম্মণতায চ মগ্গো অনিমিত্তোতি ৰুচ্চতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনিমিত্তায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা অনিমিত্তো’’তি. যো দুক্খানুপস্সনাৰসেন পণিধিযা দূরীভাৰকরণেন অপ্পণিহিতং অধিমুচ্চন্তো, যো অনত্তানুপস্সনাৰসেন অত্তূপলদ্ধিযা দূরীভাৰকরণেন সুঞ্ঞতং অধিমুচ্চন্তোতি চ আদিনা যোজেতব্বং. তেনাহ ‘‘এতেনেৰ নযেনা’’তিআদি.
৭৭০. যদি অরিযমগ্গো তিৰিধম্পি ৰিমোক্খনামং লভতি, অথ কস্মা অভিধম্মে ৰিমোক্খদ্ৰযমেৰ আগতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যং পনা’’তিআদি. তত্থ তন্তি অভিধম্মে ৰিমোক্খদ্ৰযৰচনং. নিপ্পরিযাযতো ৰিপস্সনাগমনং সন্ধাযাতি উজুকমেৰ ৰিপস্সনতো মগ্গস্স নামাগমনং সন্ধায ৰুত্তং. কস্মা? অনিমিত্তৰিপস্সনা আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং ন সক্কোতি. কামং সুত্তে ‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৰেহি, মানানুসযমুজ্জহা’’তি (সু. নি. ৩৪৪) অনিমিত্তৰিপস্সনা কথিতা, সা পন নিচ্চনিমিত্তধুৰনিমিত্তঅত্তনিমিত্তানি উগ্ঘাটেন্তীপি সযং নিমিত্তধম্মেসু এৰ চরতীতি সনিমিত্তাৰ হোতীতি. অপিচ অভিধম্মো নাম পরমত্থদেসনা, অনিমিত্তমগ্গস্স চ পরমত্থতো হেতুৰেকল্লমেৰ. অনিচ্চানুপস্সনাৰসেন হি অনিমিত্তৰিমোক্খো কথিতো. তত্থ চ সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, তং অরিযমগ্গে একঙ্গম্পি ন হোতি, অমগ্গঙ্গত্তা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং ন সক্কোতি. ইতরেসু দুক্খানুপস্সনায ৰসেন অপ্পণিহিতৰিমোক্খো, অনত্তানুপস্সনায ৰসেন সুঞ্ঞতৰিমোক্খো.
তেসু অপ্পণিহিতৰিমোক্খেন সমাধিন্দ্রিযং, সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতীতি তানি অরিযমগ্গস্স অঙ্গত্তা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং সক্কোন্তি, ন অনিমিত্তমগ্গো তদভাৰতোতি কেচি. যে পন ৰদন্তি ‘‘অনিমিত্তমগ্গো আগমনতো নামং অলভন্তোপি সগুণতো চ আরম্মণতো চ নামং লভতী’’তি, তেসং মতেন অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতমগ্গাপি সগুণতো এৰ, আরম্মণতো এৰ চ নামং লভেয্যুন্তি? তং অযুত্তং. কস্মা? মগ্গো হি দ্ৰীহি কারণেহি নামং লভতি সরসতো চ পচ্চনীকতো চাতি, সভাৰতো চ পটিপক্খতো চাতি অত্থো. অপ্পণিহিতমগ্গো হি রাগপণিধিআদীহি ৰিমুত্তো, সুঞ্ঞতমগ্গো রাগাদীহি সুঞ্ঞো এৰাতি তে সরসতো নামং লভন্তি. তথা অপ্পণিহিতমগ্গো পণিধিস্স পটিপক্খো, সুঞ্ঞতমগ্গো অত্তাভিনিৰেসস্স এৰাতি তে পচ্চনীকতো নামং লভন্তি, অনিমিত্তমগ্গো পন রাগাদিনিমিত্তানং, নিচ্চনিমিত্তাদীনং ৰা অভাৰেন সরসতো এৰ নামং লভতি, নো পচ্চনীকতো. ন হি সো সঙ্খারনিমিত্তারম্মণায অনিচ্চানুপস্সনায পটিপক্খো, সা পনস্স অনুলোমভাৰে ঠিতাতি সব্বথাপি অভিধম্মপরিযাযেন অনিমিত্তমগ্গো ন লব্ভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘তং নিপ্পরিযাযতো ৰিপস্সনাগমনং সন্ধাযা’’তি.
যস্মা সুত্তন্তপরিযাযেন অনিমিত্তমগ্গো লব্ভতি. ৰুট্ঠানগামিনী হি ৰিপস্সনা যং যং সম্মসন্তী ৰুট্ঠানং গচ্ছতি, তস্স তস্স ৰসেন আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স নামং দেতি, তত্থ অনিচ্চতো ৰুট্ঠহন্তস্স মগ্গো অনিমিত্তো হোতি, দুক্খতো ৰুট্ঠহন্তস্স অপ্পণিহিতো, অনত্ততো ৰুট্ঠহন্তস্স সুঞ্ঞতো, তস্মা সুত্তন্তসংৰণ্ণনা এসাতি কত্ৰা ইধ তযোপি ৰিমোক্খা উদ্ধটা. যং পন পটিসম্ভিদামগ্গে অভিনিৰেসনিমিত্তপণিধিমুঞ্চনং উপাদায তিস্সন্নম্পি অনুপস্সনানং তদাগমনৰসেন তদন্ৰযস্স মগ্গস্স চ সুঞ্ঞতৰিমোক্খাদিভাৰো নিদ্দিট্ঠো, তস্স পরিযাযভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘ৰিপস্সনাঞাণং হী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিপস্সনাঞাণং পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘অপ্পণিহিতো, ৰিমোক্খো’’তি চ কিঞ্চাপি ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো.
অনিচ্চানুপস্সনাঞাণন্তি ‘‘অনিচ্চা সঙ্খারা’’তি অনুপস্সনাৰসেন পৰত্তঞাণং. নিচ্চতো অভিনিৰেসং মুঞ্চতীতি ‘‘তে নিচ্চা’’তি নিচ্চাকারতো পৰত্তমিচ্ছাভিনিৰেসৰিদ্ধংসনৰসেন, তদন্ৰযং পন মগ্গঞাণং সমুচ্ছেদৰসেন মুঞ্চতি. ইতীতি তস্মা. অনিচ্চাভিনিৰেসতো রিত্ততায, ৰিমুত্ততায চ সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
তন্তি তিৰিধং ৰিপস্সনাঞাণং. তত্থ যস্স পরিযাযতো, যস্স চ নিপ্পরিযাযতো নামলাভো, তং দস্সেতুং ‘‘সঙ্খারনিমিত্তস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. ন নিপ্পরিযাযেন, অথ খো পরিযাযেনাতি অত্থো. তস্মাতি নিপ্পরিযাযকথাভাৰতো. ৰিমোক্খদ্ৰযমেৰ ৰুত্তং অভিধম্মেতি অধিপ্পাযো. এত্থাতি এতস্মিং ৰিপস্সনাধিকারে. ‘‘তিৰিধৰিমোক্খমুখভাৰং আপজ্জিত্ৰা’’তি এতস্মিং ৰা উদ্দেসৰচনে.
৭৭১. তেসং ৰিভাগাযাতি তেসং যথাৰুত্তানং সত্তন্নং অরিযপুগ্গলানং সদ্ধানুসারিআদিভাৰেন ৰিভত্তসভাৰতায.
৭৭২. সদ্ধিন্দ্রিযং পটিলভতীতি সদ্ধানুসারিভাৰিতাকারণভূতং অধিমত্তং সদ্ধিন্দ্রিযং পটিলভতি. অধিমোক্খবহুলতায, সদ্ধিন্দ্রিযাধিমত্ততায চ কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অপিচ অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো – অনিচ্চাকারসল্লক্খণস্স সদ্ধাভিবুদ্ধিযা উপনিস্সযভাৰতো তদন্ৰযে মগ্গে সদ্ধা তিক্খতরা হোতি, তেন অট্ঠমকো সদ্ধানুসারী নাম হোতি. সেসেসু সত্তসু ঠানেসূতি পঠমফলতো পট্ঠায যাৰ অগ্গফলা সত্তসু ঠানেসু. ‘‘সত্তসু ঠানেসূ’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু সেসেসু ছসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তো, অগ্গফলে পন সচাযং অরূপজ্ঝানলাভী, উভতোভাগৰিমুত্তো হোতি, নো চে অরূপজ্ঝানলাভী, পঞ্ঞাৰিমুত্তো, ন সদ্ধাৰিমুত্তো. অভিধম্মে হি –
‘‘কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তথাগতপ্পৰেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায দিট্ঠা হোন্তি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা একচ্চে আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি, নো চ খো যথাদিট্ঠিপ্পত্তস্স. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো’’তি (পু. প. ২০৮) –
একচ্চাসৰপরিক্খযৰচনতো সদ্ধাৰিমুত্তস্স সেক্খভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি, ন অসেক্খভাৰো. অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘দ্ৰে ধুরানি, দ্ৰে অভিনিৰেসা, দ্ৰে সীসানী’’তি ৰচনতো নত্থি অরহতো সদ্ধাৰিমুত্ততাতি? সচ্চমেতং নিপ্পরিযাযতো. নিপ্পরিযাযকথা হি অভিধম্মো, ইধ পন পরিযাযেন এৰং ৰুত্তং. যদি পরিযাযতো অরহতো সদ্ধাৰিমুত্ততা, কো পন সো পরিযাযো? সদ্ধাৰিমুত্তন্ৰযতা. যো হি অগ্গমগ্গক্খণে সদ্ধাৰিমুত্তো হোতি, সো অগ্গফলক্খণেপি তদন্ৰযতায সদ্ধাৰিমুত্তোতি পটিসম্ভিদামগ্গে পরিযাযেন ৰুত্তোতি ইধাপি তথেৰ ৰুত্তং. অথ ৰা সদ্ধাৰিমুত্তসদিসতায অরহা সদ্ধাৰিমুত্তো. কা পনেত্থ সদিসতা? যথা সদ্ধাৰিমুত্তস্স সেক্খস্স কিলেসক্খযো কুণ্ঠেন অসিনা কদলিচ্ছেদসদিসো ‘‘নো চ খো যথাদিট্ঠিপ্পত্তস্সা’’তি ৰচনতো, এৰং তদন্ৰযস্সাপি অরহতোতি অযমেত্থ সদিসতা. কিং পন নেসং কিলেসপহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পত্তো হি আগমনম্হি কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো অপ্পকসিরেন অকিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতুং সক্কোতি, সদ্ধাৰিমুত্তো কিচ্ছেন কসিরেন ৰিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. অপিচ পঞ্ঞাযপি নেসং ৰেমত্ততা. সা চ যাৰতিকা লব্ভতেৰাতি ৰদন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা পঠমমগ্গাদীসু সতিপি ইন্দ্রিযসমত্তে সদ্ধাদীনং তিক্খতাৰচনম্পি সমত্থিতং হোতি.
৭৭৩. সোতি দুক্খতো ৰুট্ঠিতো. সব্বত্থাতি অট্ঠসুপি ঠানেসু. ননু চ অট্ঠকথাযং ‘‘দ্ৰে ধুরানী’’তি নিযমিতত্তা পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী ৰা সিযা, ধম্মানুসারী ৰা? ইধ ন সদ্ধানুসারী যুত্তো, কাযসক্খিতাপি অরহতো নত্থি. অভিধম্মে হি –
‘‘কতমো চ পুগ্গলো কাযসক্খী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা একচ্চে আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো কাযসক্খী’’তি (পু. প. ২০৮) –
একচ্চাসৰপরিক্খযৰচনতো কাযসক্খিনো সেক্খভাৰোৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি? সচ্চমেতং নিপ্পরিযাযতো, ইধ পন পরিযাযেন ৰুত্তং. কো পন সো পরিযাযোতি? কাযসক্খিসদিসতা. উপচাররূপজ্ঝানসমাধিতো হি সাতিসযং অরূপসমাধিসম্ফস্সং লদ্ধা নিব্বত্তীতি একচ্চাসৰপরিক্খযং উপাদায ‘‘কাযসক্খী’’তি ৰত্তব্বপুগ্গলেন সাতিসযসমাধিসম্ফস্সতদধিট্ঠানাসৰপরিক্খযসামঞ্ঞং অপেক্খিত্ৰা কাযসক্খী ৰিয কাযসক্খীতি অরহা পটিসম্ভিদামগ্গে ৰুত্তোতি ইধাপি তমেৰ নযং গহেত্ৰা অরহতোপি কাযসক্খিতা ৰুত্তা. সুত্তন্তসংৰণ্ণনা হেসাতি. নিপ্পরিযাযেন পন পঠমফলতো পট্ঠায ছসু ঠানেসু কাযসক্খী নাম হোতি, সো চ খো অট্ঠসমাপত্তিলাভী, ন ৰিপস্সনাযানিকো সুক্খৰিপস্সকো, উপচারমত্তলাভী, রূপজ্ঝানমত্তলাভী ৰা. পস্সদ্ধিবহুলোতি চ পস্সদ্ধিসীসেন সমাধি ৰুত্তোতি সাতিসযসমাধিলাভী সমথযানিকোৰ অধিপ্পেতো, সমথযানিকস্সেৰ চ কাযসক্খিভাৰো হেট্ঠা ৰুত্তো. অরূপজ্ঝানন্তি চতুব্বিধং অরূপজ্ঝানং. তত্থ পন একম্পি লদ্ধা অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো এৰ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অরূপজ্ঝান’’মিচ্চেৰ ৰুত্তং, ন ‘‘চত্তারি অরূপজ্ঝানানী’’তি. তেনাযং চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং, নিরোধসমাপত্তিযা চ ৰসেন পঞ্চৰিধো হোতি. এস নযো কাযসক্খিম্হিপি. দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো.
৭৭৪. পঞ্ঞৰতো নিপুণতরা, গম্ভীরা চ অত্থা পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তীতি অনত্ততো মনসি করোতো ৰেদবহুলতা, পঞ্ঞিন্দ্রিযপটিলাভো চ ৰুত্তো. ধম্মানুসারী হোতি পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা. পঞ্ঞা হি ইধ ‘‘ধম্মো’’তি অধিপ্পেতা ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো’’তিআদীসু ৰিয (জা. ১.১.৫৭).
৭৭৫. যস্সা পাল়িযা ৰসেন ইধ অরিযপুগ্গলস্স সদ্ধাৰিমুত্তাদিভাৰো ৰুত্তো, তং পাল়িং দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তং হেত’’ন্তিআদি আরদ্ধং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
৭৭৬. ‘‘সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তত্তা সদ্ধাৰিমুত্তো’’তি এৰমাদিঅত্থস্স সাধকং অপরম্পি ৰুত্তং. ‘‘সদ্দহন্তো ৰিমুত্তো’’তি এতেন সব্বথা অৰিমুত্তস্স সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰদস্সনেন সদ্ধাৰিমুত্তস্স সেক্খভাৰমেৰ ৰিভাৰেতি. সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো.
ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকতোতি ফুট্ঠানং অনন্তরং ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অরূপজ্ঝানানং অনন্তরো কালোতি অধিপ্পাযো, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং, ফুট্ঠানন্তরকালমেৰ সচ্ছিকরণূপাযেন সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছাকাসীতি ৰুত্তং হোতি. ভাৰনপুংসকং ৰা এতং যথা ‘‘একমন্ত’’ন্তি (পারা. ২). যো হি অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো, নামকাযেকদেসতো চ ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো, তেন নিরোধসঙ্খাতো ৰিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো, নিরোধং পন আরম্মণং কত্ৰা একচ্চেসু আসৰেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতোৰ হোতি. তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছাকাসীতি কাযসক্খীতি ৰুচ্চতি, ন তু ৰিমুত্তো একচ্চানং আসৰানং অপরিক্খীণত্তা. দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তরং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. পঠমফলতো পট্ঠায হি যাৰ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি. ‘‘দিট্ঠিযা পত্তো’’তি ৰা পাঠো, চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিরোধং পত্তোতি অত্থো. ইমে চ সদ্ধাৰিমুত্তাদযো তযো পরমত্থতো অপরিযোসিতঞাণকিচ্চাতি তং নযং দস্সেতুং ‘‘সদ্দহন্তো ৰিমুচ্চতী’’তিআদি ৰুত্তং. ঝানফস্সন্তি সাতিসযং ঝানফস্সং. তেন অরূপজ্ঝানফস্সো সঙ্গহিতো হোতি.
‘‘দুক্খা সঙ্খারাতি ঞাতং হোতী’’তি ইমিনা দুক্খসচ্চপটিৰেধমাহ, ‘‘সুখো নিরোধোতি ঞাতং হোতী’’তি ইমিনা নিরোধসচ্চপটিৰেধং. তদুভযেন চ সমুদযমগ্গসচ্চপটিৰেধং নানন্তরিযকভাৰতো. ‘‘ঞাতং হোতী’’তি ইমিনা দুতিযমগ্গকিচ্চং, ‘‘দিট্ঠং হোতী’’তি ইমিনা ততিযমগ্গকিচ্চং, ‘‘ৰিদিতং হোতী’’তি ইমিনা চতুত্থমগ্গকিচ্চং, ‘‘সচ্ছিকত’’ন্তি ইমিনা পঠমফলকিচ্চং, ‘‘ফুসিত’’ন্তি ইমিনা সেসফলদ্ৰযকিচ্চং. ইতি দিট্ঠিপ্পত্তস্স মগ্গফলঞাণব্যাপারদস্সনানি ইমানি পদানীতি ৰদন্তি.
৭৭৭. ইতরেসূতি সদ্ধানুসারিআদিপদেসু. সদ্ধং অনুসরতীতি আগমনীযট্ঠানে ঠিতং সদ্ধং অনুগচ্ছতি. যথা সা তিক্খা সূরা অহোসি, মগ্গক্খণেপি তদনুরূপমেৰ পৰত্তেতীতি অত্থো. সদ্ধায ৰা অনুসরতীতি সদ্ধায কারণভূতায সচ্চপটিৰেধস্স অনুরূপং সরতি গচ্ছতি, পটিপজ্জতীতি অত্থো. দ্ৰীহিপি অত্থৰিকপ্পেহি সদ্ধায অধিমত্ততংযেৰ ৰিভাৰেতি. ধম্মানুসারীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. উভতোভাগৰিমুত্তোতি দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তো, রূপকাযতো চ নামকাযতো চ ৰিক্খম্ভনৰসেন, সমুচ্ছেদৰসেন চ ৰিমুত্তোতি অত্থো. অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো চ নামকাযেকদেসতো চ ৰিমুত্তো, অরিযমগ্গেন নামকাযতো ৰিমুত্তোতি উভোহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো. পজানন্তো ৰিমুত্তোতি পঠমজ্ঝানফস্সেন ৰিনা পরিজাননাদিপ্পকারেহি চত্তারি অরিযসচ্চানি জানন্তো পটিৰিজ্ঝন্তো তেসং কিচ্চানং মত্থকপ্পত্তিযা নিট্ঠিতকিচ্চতায ৰিসেসেন মুত্তোতি ৰিমুত্তো.
অযং পনেত্থ নিপ্পরিযাযতো সঙ্খেপকথা – যস্স অনিচ্চাকারতো ৰুট্ঠানং হোতি, সো অধিমোক্খবহুলো সদ্ধিন্দ্রিযস্স তিক্খভাৰেন পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী নাম হোতি, মজ্ঝে ছসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তো. অগ্গফলক্খণে পঞ্ঞাৰিমুত্তো নাম হোতি. তথা যস্স দুক্খাকারতো ৰুট্ঠানং হোতি, তস্স পস্সদ্ধিবহুলতায সমাধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি দুক্খুপনিসায সদ্ধাযপি তিব্বতরত্তা, ধুরনিযমতো চ. সোপি পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী এৰ হোতি, মজ্ঝে ছসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তো, অন্তে পঞ্ঞাৰিমুত্তো চ হোতি. যস্স পন অনত্তাকারতো ৰুট্ঠানং হোতি, সো ৰেদবহুলো পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স তিক্খভাৰেন পঠমমগ্গক্খণে ধম্মানুসারী এৰ হোতি, মজ্ঝে ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো, অন্তে পঞ্ঞাৰিমুত্তো এৰ হোতি. ইমে পন ন অট্ঠৰিমোক্খলাভিনো, অট্ঠৰিমোক্খলাভী পন পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী ৰা ধম্মানুসারী ৰা সিযা. মজ্ঝে ছসু ঠানেসু কাযসক্খী, পরিযোসানে উভতোভাগৰিমুত্তোতি.
সঙ্খারুপেক্খাঞাণং.
৭৭৮. যং তং ৰিমোক্খমুখভাৰং আপজ্জিত্ৰা সত্তঅরিযপুগ্গলৰিভাগায চ পচ্চযো হোতীতি ৰুত্তং, তং পনেতং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং. পুরিমেন ঞাণদ্ৰযেনাতি মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণদ্ৰযেন অত্থতো একং, পৰত্তিআকারভেদতো নানন্তি অধিপ্পাযো. যথাৰুত্তমত্থং অট্ঠকথায, পাল়িযা চ সাধেতুং ‘‘তেনাহূ’’তিআদি ৰুত্তং. মুঞ্চিতুকম্যতামুঞ্চনুপাযকরণঞাণানিপি সঙ্খারেসু উদাসীনভাৰেনেৰ পৰত্তনতো সঙ্খারুপেক্খাসমঞ্ঞানেৰ হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘ইদং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং একমেৰ তীণি নামানি লভতী’’তি. তেন সঙ্খারুপেক্খাৰোহারো মুঞ্চিতুকম্যতাদিঞাণসমুদাযৰিসযোতি দস্সেতি.
৭৮০. উপ্পাদাদীনীতি উপ্পাদপৰত্তাদিঅপদেসেন ৰুত্তে সঙ্খারে. পরিচ্চজিতুকামতাতি তপ্পটিবন্ধছন্দরাগপ্পহানেন ৰিস্সজ্জিতুকামতা. পটিসঙ্খানন্তি পুনপ্পুনং তীরণং. মুঞ্চিত্ৰাতি নিরালযভাৰাপত্তিযা অপেক্খাৰিস্সজ্জনৰসেন ৰিস্সজ্জিত্ৰা. অৰসানেতি তথাকরণস্স উত্তরকালং. যাৰ নিব্বানসম্পক্খন্দনা ন ইজ্ঝতি, তাৰ ৰিচিননেপি উদাসীনতায ঞাণস্স সন্তানৰসেন পৰত্তিং সন্ধাযাহ ‘‘অজ্ঝুপেক্খনং সন্তিট্ঠনা’’তি. এৰন্তি অজ্ঝুপেক্খনাকারসামঞ্ঞতো ‘‘মুঞ্চিতুকম্যতা চ সা সন্তিট্ঠনা চা’’তি ৰুত্তাকারেন.
৭৮১. ইমে ধম্মাতি ইমে ঞাণসঙ্খাতা ধম্মা, ঞাণপরিযাযো ৰা ইধ ধম্ম-সদ্দো, তস্মা ইমানি ঞাণানীতি অত্থো. একত্তাতি একসভাৰা.
৭৮২. ৰুট্ঠানগামিনী হোতি ৰুট্ঠানগমনতো. সঙ্খারুপেক্খাদিঞাণত্তযস্সাতি সঙ্খারুপেক্খানুলোমগোত্রভুসঞ্ঞিতস্স ঞাণত্তযস্স. কিচ্চৰসেন পৰত্তিট্ঠানৰসেনপি লোকিযঞাণানং উপরি ঠিতত্তা ৰুত্তং ‘‘উত্তমভাৰং পত্তত্তা’’তি. নিমিত্তভূততোতি ৰিপস্সনায আরম্মণভূততো খন্ধপঞ্চকতো. তেনাহ ‘‘অভিনিৰিট্ঠৰত্থুতো’’তি. তঞ্হি ৰিপস্সনায গোচরকরণসঙ্খাতেন অভিনিৰেসেন অভিনিৰিট্ঠৰত্থুন্তি পৰুচ্চতি. তং পনেতং সসন্ততিপরিযাপন্নম্পি পরতো দিট্ঠিতায ‘‘বহিদ্ধা’’তি ৰুত্তং. তদেৰ হি ‘‘বহিদ্ধা সব্বনিমিত্তানী’’তি তত্থ তত্থ ৰুচ্চতি. অজ্ঝত্তপৰত্ততোতি সসন্তানে মিচ্ছাদিট্ঠিপৰত্তনআদিতো, তদনুৰত্তককিলেসক্খন্ধেহি চ. তঞ্হি সসন্ততিযং কিলেসপ্পৰত্তভাৰতো, তন্নিমিত্তং অসতি মগ্গভাৰনায উপ্পজ্জনকউপাদিন্নক্খন্ধপৰত্তভাৰতো চ তথা ৰুত্তং. ৰুট্ঠহনঞ্চ নেসং আরম্মণাকরণং, আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনঞ্চ. ঘটিযতি অত্তনো অনন্তরমেৰ মগ্গসমুপ্পত্তিতো.
৭৮৩. তত্রাতি তস্মিং ‘‘অভিনিৰিট্ঠৰত্থুতো ৰুট্ঠহনতো’’তি সঙ্খেপৰচনে. অজ্ঝত্তবহিদ্ধা রূপারূপপপঞ্চক্খন্ধলক্খণত্তযৰসেন অযং মাতিকা উদ্দেসো. অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰাতি সসন্ততিপরিযাপন্নেসু খন্ধেসু ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা. ‘‘অজ্ঝত্তা ৰুট্ঠাতী’’তি ইদং ৰুট্ঠানগামিনিযা অজ্ঝত্তধম্মারম্মণত্তা পরিযাযতো ৰুত্তং, নিপ্পরিযাযতো পন মগ্গো সব্বতোপি ৰুট্ঠাতি. বহিদ্ধা ৰুট্ঠাতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. একপ্পহারেনাতি একজ্ঝং, তং পন অজ্ঝত্তাদিৰিভাগং অকত্ৰা ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি (দী. নি. ১.২৯৮; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) অৰিভাগেন ৰুট্ঠানগামিনিযা পৰত্তিৰসেন ৰেদিতব্বং, তযিদং সত্থু সম্মুখা দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেন্তস্স ঞাণুত্তরস্স সম্ভৰতীতি ৰদন্তি.
৭৮৪. সুদ্ধঅজ্ঝত্তদস্সনমত্তেনেৰ মগ্গৰুট্ঠানং ন হোতি মমংকারৰত্থুনোপি পরিঞ্ঞেয্যত্তা মগ্গসঙ্খাতং ৰুট্ঠানং, মগ্গেন ৰা ৰুট্ঠানং মগ্গৰুট্ঠানং.
৭৮৫. রাসিং কত্ৰাতি ভূতুপাদাযৰসেন দুৰিধং অন্তরভেদৰসেন অনেকভেদম্পি ‘‘রুপ্পনট্ঠেন রূপ’’ন্তি পিণ্ডতো গহেত্ৰা. যথা রূপে ৰিপস্সনাভিনিৰেসো যেভুয্যেন ৰিপস্সনাযানিকস্স, এৰং অরূপে ৰিপস্সনাভিনিৰেসো যেভুয্যেন সমথযানিকস্স হোতি. অভিনিৰেসোতি চ ৰিপস্সনায পুব্বভাগে কত্তব্বনামরূপপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. তস্মা পঠমং রূপপরিগ্গণ্হনং রূপে অভিনিৰেসো. এস নযো সেসেসুপি.
৭৮৬. যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি কামং উদযব্বযপরিগ্গণ্হনং অভিনিৰেসোতি দস্সিতং, যথাউপট্ঠিতে পন রূপারূপধম্মে, তেসঞ্চ পচ্চযে পরিগ্গহেত্ৰা সঙ্খেপেনেৰ ৰিপস্সনাঞাণং চারেন্তো ঞাণুত্তরো যথানিসিন্নোৰ ঞাণপটিপাটিযা খিপ্পমেৰ সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তো একপ্পহারেন পঞ্চহি খন্ধেহি ৰুট্ঠাতি নাম. অঞ্ঞথা একেনেৰ লোকিযচিত্তেন পঞ্চন্নং খন্ধানং পরিগ্গহপরিজাননাদীনং অসম্ভৰতো. ন হি সনিদস্সনসপ্পটিঘাদিং একজ্ঝং আরম্মণং কাতুং সক্কা. যস্স পন একৰারং ঞাণেন ফস্সিতং, পুন তং ফস্সিতব্বমেৰ, তাদিসস্স ৰসেন ৰুত্তন্তি ৰদন্তি.
৭৮৮. এত্থ চ অভিনিৰেসো অকারণং ৰুট্ঠানমেৰ পমাণং, তস্মা হেট্ঠা ৰুত্তৰিমোক্খঅরিযপুগ্গলৰিভাগাপি ৰুট্ঠানৰসেন সম্ভৰন্তীতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চ যোপী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তযোপি জনাতি ৰুট্ঠানৰসেন ভেদে অসতিপি অভিনিৰেসৰসেনেৰ লদ্ধং ভেদং গহেত্ৰা ৰুত্তং.
৭৮৯. সদ্ধিং পুরিমপচ্ছিমঞাণেহীতি ভযতুপট্ঠানাদিপুরিমঞাণেহি চেৰ গোত্রভুআদিপচ্ছিমঞাণেহি চ সহ. উদ্দানন্তি উদ্দেসো.
যত্থ কত্থচি…পে… ৰট্টেয্যুং তংতংঞাণট্ঠানিযস্স উপমাৰত্থুনো লব্ভনতো. ইমস্মিং পন ঠানেতি ইমস্মিং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাপদেসে. সব্বন্তি সব্বং ঞাণং, সব্বং ৰা ঞাণকিচ্চং পাকটং হোতি ৰেমজ্ঝে ঠত্ৰা ৰিভাৰিযমানত্তা. ৰুত্তা ৰিসুদ্ধিকথাযং.
৭৯০. নিলীযিত্ৰাতি উপৰিসিত্ৰা. পরামসিত্ৰাতি ৰীমংসিত্ৰা.
গয্হুপগং অদিস্ৰাতি গহণযোগ্গং নিচ্চসারাদিং অদিস্ৰা. চিত্তস্স ৰঙ্কভাৰকরানং মাযাদীনং সুট্ঠু ৰিক্খম্ভনেন অনুলোমস্স উজুকসাখাসদিসতা. নিব্বানালোচনতো গোত্রভুঞাণস্স উদ্ধং উল্লোকনসদিসতা. অপ্পতিট্ঠে নিব্বানে পতিট্ঠিতত্তা মগ্গঞাণস্স আকাসে উপ্পতনসদিসতা.
৭৯১. সপ্পৰিস্সজ্জনং ৰিয গোত্রভুঞাণং সব্বসঙ্খারগতং ৰিস্সজ্জিত্ৰা নিব্বানস্স আলম্বনতো. আগতমগ্গং ওলোকেন্তস্স ঠানং ৰিয মগ্গঞাণং অসম্মোহপটিৰেধৰসেন অত্তনোপি দস্সনতো. অভযট্ঠানে ঠানন্তি অভযট্ঠানং সম্পত্তমাহ, ন তস্স পাপুণপটিপত্তিং.
৭৯২. অত্তত্থাদীনং অনৰবুজ্ঝনতো ‘‘অহং, মমা’’তি গহণস্স নিদ্দোক্কমনসদিসতা. মুঞ্চিতুকম্যতাগ্গহণেনেৰ পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনাপি গহিতা. তিস্সন্নম্পি তাসং সংসারতো নিক্খমনাধিমুত্ততায নিক্খমনমগ্গোলোকনসদিসতা. মগ্গে দিট্ঠে মগ্গপটিপত্তি ৰিয অনুলোমে সিদ্ধে মগ্গো সিদ্ধো এৰাতি অনুলোমস্স মগ্গদস্সনসদিসতা. সঙ্খারনিমিত্ততো নিক্খন্তত্তা আদিত্তঘরতো নিক্খমনং ৰিয গোত্রভুঞাণং. ৰেগেনগমনং ৰিয মগ্গঞাণং ৰিস্সজ্জেতব্বগহেতব্বপদেসেসু সাধনকিচ্চৰিসেসযোগতো.
৭৯৩. পরতো ন মমাযিতব্বতো চ পস্সিতব্বানং খন্ধানং ‘‘অহং, মমা’’তি গহণস্স রাজগোণানং সকগহণসদিসতা ৰুত্তা.
৭৯৪. সভযে অভযদস্সনহেতুতায খন্ধানং ‘‘অহং, মমা’’তি গহণস্স যক্খিনিযা সংৰাসসদিসতা. সুসানৰিজহনং ৰিয সঙ্খারসুসানং ৰিজহিত্ৰা নিব্বানারম্মণৰসেন পৰত্তং গোত্রভু.
৭৯৫. পুত্তগিদ্ধিনীতি পুত্তৰচ্ছলা. ওত্তপ্পমানাতি সারজ্জযমানা. ওল়ারিকওল়ারিকলোভক্খন্ধাদিৰিক্খম্ভনেন সঙ্খারপরিচ্চজনতো অনুলোমস্স তত্থেৰ দারকোরোপনসদিসতা.
৭৯৬. ৰুট্ঠানগামিনিযা…পে… দস্সনত্থং ৰুত্তা, ন পুরিমাসু ৰিয ভযতুপট্ঠানাদীসু ঠিতস্স ভাযনাদিআকারদস্সনত্থন্তি অধিপ্পাযো. অপরাপরুপ্পত্তিতো, চিরানুবন্ধতো, দুস্সহতো চ ৰট্টদুক্খসদিসং জিঘচ্ছাদুক্খন্তি আহ ‘‘সংসারৰট্টজিঘচ্ছাযা’’তি. কাযগতাসতি এৰ ভোজনং কাযগতাসতিভোজনং. সা পনেত্থ মগ্গসম্পযুত্তা সম্মাসতি কাযানুপস্সনাদিকিচ্চসাধনৰসেন অমতরসপরিভোগতায চ ‘‘অমতরসং কাযগতাসতিভোজন’’ন্তি ৰুত্তা. তেনাহ ভগৰা ‘‘অমতং তে, ভিক্খৰে, পরিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং পরিভুঞ্জন্তী’’তিআদি (অ. নি. ১.৬০০).
ফলরসামলকসিঙ্গীৰেরমুগ্গমাসাদি অনেকঙ্গসম্ভারং.
কপণাসেরিভাৰাদিকরণেন তণ্হাসিনেহস্স সীতসদিসতা. মগ্গতেজন্তি অরিযমগ্গসঙ্খাতং ইন্দগ্গিং.
রাগগ্গিআদযো একাদসগ্গী ৰূপসমন্তি এত্থাতি একাদসগ্গিৰূপসমং, নিব্বানং.
অন্ধকারপরেতোতি চতুরঙ্গসমন্নাগতেন অন্ধকারেন কিঞ্চি অত্তত্থং ৰা পরত্থং ৰা কাতুং অসক্কুণেয্যভাৰেন অভিভূতো. ঞাণমযো আলোকো এতিস্সাতি ঞাণালোকা, মগ্গভাৰনা.
অমতভূতং, অমতভাৰসাধকং ৰা ওসধং অমতোসধং, নিব্বানং. হেট্ঠা অত্তনা ৰুত্তমেৰ সঙ্খারুপেক্খাব্যাপারং নিগমনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘তেন ৰুত্ত’’ন্তিআদিমাহ.
৭৯৭. নিরালযতায তণ্হাৰসেন ভৰাদীসু অৰিসটজ্ঝাসযো হুত্ৰা ততো সঙ্কুচিতচিত্তো পতিলীনভাৰেন চরতি পৰত্ততীতি পতিলীনচরো, তস্স পতিলীনচরস্স. সংসারে ভযস্স ইক্খনতায ভিক্খুনো কাযচিত্তৰিৰেকসিদ্ধিযা ৰিৰিত্তমাসনং ভজমানস্স. সামগ্গিযন্তি যুত্তং, পতিরূপন্তি অত্থো. ভৰনেতি কামভৰাদিকে তিৰিধেপি ভৰে. সো হি ইধ ভৰনট্ঠেন ভৰন্তি ৰুত্তো. ন দস্সযেতি অনুপ্পজ্জনৰসেন ন দস্সেয্য. তস্স তং অদস্সনং সামগ্গিযন্তি বুদ্ধাদযো অরিযা আহূতি যোজনা.
নিযমেত্ৰাতি নিযতং একংসিকং কত্ৰা. বোজ্ঝঙ্গৰিসেসং, মগ্গঙ্গৰিসেসং, ঝানঙ্গৰিসেসং, পটিপদাৰিসেসং, ৰিমোক্খৰিসেসন্তি ৰিসেসসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. ৰিসেসন্তি ছসত্তভাৰো সত্তট্ঠভাৰো পঞ্চাদিভাৰোতি ইমং যথাক্কমং বোজ্ঝঙ্গাদীনং অরিযমগ্গে লব্ভমানভেদং. পাদকজ্ঝানন্তি মগ্গস্স আসন্নৰুট্ঠানগামিনিযা ৰিপস্সনায পদট্ঠানভূতং ঝানং. ৰিপস্সনায আরম্মণভূতাতি মগ্গাসন্নায এৰ ৰুট্ঠানগামিনিযা ৰিপস্সনায গোচরভূতা ৰিপস্সিতা. পুগ্গলজ্ঝাসযোতি উভিন্নং ভেদে সতি ৰিপস্সকস্স অজ্ঝাসযো. এত্থ চ পঠমং কেচীতি ৰুত্তো তিপিটকচূল়নাগত্থেরো. দুতিযং কেচীতি ৰুত্তো মোরৰাপীৰাসিমহাদত্তত্থেরো. ততিযং কেচীতি ৰুত্তো তিপিটকচূল়াভযত্থেরো.