২২. ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা
পঠমমগ্গঞাণকথাৰণ্ণনা
৮০৬. ইদানি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা নিদ্দেসে অনুপ্পত্তে সা যস্স ঞাণস্স অনন্তরং উপ্পজ্জতি, তং তাৰ দস্সেন্তো ‘‘ইতো পরং গোত্রভুঞাণং হোতী’’তি আহ. ইতো পরন্তি ইতো অনুলোমঞাণতো উপরি. তন্তি গোত্রভুঞাণং. নেৰ পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং ভজতি অনিচ্চাদিৰসেন সঙ্খারানং অগ্গহণতো. ন ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং ভজতি সতিপি নিব্বানারম্মণত্তে কিলেসানং অখেপনতো. ততো এৰেতং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং ৰিসযং উদ্দেসন্তং দস্সনকিচ্চং করোন্তং কিরিযমনোধাতু ৰিয মগ্গস্স আৰজ্জনট্ঠানিযং ৰুচ্চতি. অন্তরাতি ছট্ঠসত্তমৰিসুদ্ধীনং ৰেমজ্ঝে. অব্বোহারিকমেৰ হোতি উভযৰিসুদ্ধিলক্খণতাভাৰতো. তথাপি ৰুট্ঠানগামিনিযা পরিযোসানতায ৰিপস্সনাপক্খিকং. তেনেৰস্স তংসোতপতিততা. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনাসোতে…পে… সঙ্খং গচ্ছতী’’তি. এতেনস্স পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিভজনং দস্সেতি. সোতস্স অরিযস্সআদিতো পজ্জনং সোতাপত্তি, সো এৰ মগ্গো, সোতং ৰা অরিযং আদিতো পজ্জতি অধিগচ্ছতীতি সোতাপত্তি, পঠমকো. তস্স মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো. পটিসন্ধিৰসেন সকিদেৰ ইমং মনুস্সলোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী, তস্স মগ্গো সকদাগামিমগ্গো. পটিসন্ধিৰসেন কামভৰং ন আগচ্ছতীতি অনাগামী, তস্স মগ্গো অনাগামিমগ্গো. কিলেসাদীনং হননাদিনা অরহং, অগ্গমগ্গট্ঠো. তস্স ভাৰো অরহত্তং, সো এৰ মগ্গোতি অরহত্তমগ্গো. চতূসু মগ্গেসু ঞাণং একজ্ঝং গহেত্ৰা ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.
তেহি তীহিপীতি হেট্ঠা তিণ্ণং অনুলোমঞাণানং ৰুত্তত্তা ৰুত্তং, তীসু ৰা দ্ৰিন্নং অন্তোগধত্তা. তীহিপীতি ৰা ৰিকপ্পন্তরসম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো, তেন তীহিপি দ্ৰীহিপীতি ৰুত্তং হোতি. অত্তনো বলানুরূপেনাতি অত্তনো অত্তনো আনুভাৰানুকূলং. পঠমঞ্হি অনুলোমঞাণং সব্বোল়ারিকং, দুতিযং ততো নাতিওল়ারিকং, ততিযং ততো নাতিওল়ারিকং তমং অন্তরধাপেতি. অথ ৰা বলানুরূপেনাতি হেট্ঠা সঙ্খারুপেক্খায আহিতবলানুরূপেন. পুব্বাভিসঙ্খারৰসেন হি অনুলোমঞাণস্সাপি মগ্গঞাণস্স ৰিয সদ্ধাৰিমুত্তদিট্ঠিপ্পত্তানং পৰত্তিআকারসিদ্ধো অত্থেৰ মুদুতিক্খতাৰিসেসো. পলিবোধতো উপট্ঠাতি পলিবোধভাৰপটিচ্ছাদকস্স তমস্স অন্তরধাপিতত্তা. ‘‘আসেৰনন্তে’’তি ইমিনা দুতিযস্স ৰা ততিযস্স ৰা অনুলোমঞাণস্স অনন্তরং গোত্রভুঞাণুপ্পত্তি, ন পঠমস্সাতি দস্সেতি তস্স অনাসেৰনত্তা. ন হি অলদ্ধাসেৰনং গোত্রভুঞাণং উপ্পাদেতুং সক্কোতি. নিমিত্তাদিৰিরহতো, তব্বিধুরতো চ ‘‘অনিমিত্ত’’ন্তিআদিনা নিব্বানং ৰিসেসিতং. পুথুজ্জনগোত্তন্তি অরিযেহি অসম্মিস্সং পুথুজ্জনসমঞ্ঞং. গোত্তন্তি হি একৰংসজানং সমানা সমঞ্ঞা, এৰং ইধাপীতি. পুথুজ্জনসঙ্খন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং, পুথুজ্জনভূমিন্তি পুথুজ্জনৰত্থুং. একন্তিকতায একৰারমেৰ চ উপ্পজ্জনতো অপুনরাৰট্টকং.
বহিদ্ধা ৰুট্ঠানৰিৰট্টনেতি অসঙ্খতধাতুযা বহিভাৰতো বহিদ্ধাসঞ্ঞিতা সঙ্খারগতা ৰুট্ঠানভূতে ৰিৰট্টনে নিপ্ফজ্জমানে পঞ্ঞা. অভিভুয্যতীতি অভিভৰতি. পক্খন্দতীতি অনুপৰিসতি. এত্থ চ ‘‘উপ্পাদং অভিভুয্যতী’’তিআদিনা পুথুজ্জনগোত্তাভিভৰনং তদতিক্কমনমাহ. ‘‘অনুপ্পাদং পক্খন্দতী’’তিআদিনা অরিযগোত্তভাৰনং তদুভযভাৰতো.
৮০৭. একাৰজ্জনানং নানাৰীথিতা নত্থীতি ন তংনিসেধনায একৰীথিগ্গহণং, অথ খো নানারম্মণানম্পি একাৰজ্জনানং নানাৰীথিতা নত্থীতি দস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বং. মহামাতিকন্তি মহন্তং উদকৰাহকং. লঙ্ঘিত্ৰাতি অনোতরন্তো এৰ অতিক্কমিত্ৰা. উল্লঙ্ঘিত্ৰাতি উপরিভাগেনেৰ লঙ্ঘিত্ৰা. নিন্নপোণপব্ভারতা উত্তরুত্তরৰিসিট্ঠা নিন্নতাৰ.
অট্ঠহি ঞাণেহি অনুক্কমেন আহিতৰিসেসং অনুলোমঞাণং নিব্বানারম্মণস্স ঞাণস্স পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থং জাতন্তি আহ ‘‘উদযব্বযানুপস্সনাদিনা ৰেগেন ধাৰিত্ৰা’’তি. রূপং অনেকসন্ততিসম্বন্ধতায অনেকৰট্টরচিতা রজ্জু ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘রূপরজ্জুং ৰা’’তি. অত্তভাৰস্স রুক্খট্ঠানিযতায ৰুত্তত্তা তংসম্বন্ধদণ্ডট্ঠানিযতা ৰেদনাদীসু একস্সেৰ যুত্তা, ন ৰেদনাদিসমুদাযস্সাতি ৰুত্তং ‘‘ৰেদনাদীসু অঞ্ঞতরদণ্ডং ৰা’’তি. অনুলোমাৰজ্জনেনাতি অনুলোমস্স আৰজ্জনেন. যেন আৰজ্জনেন অনুলোমঞাণং উপ্পজ্জতি, তেন তং আরম্মণং. ‘‘পঠমেন অনুলোমচিত্তেন উল্লঙ্ঘিত্ৰা’’তি ইদং সক্কাযতীরস্স তস্স অতিক্কমনারম্ভতায ৰুত্তং. ‘‘দুতিযেন নিব্বাননিন্নপোণপব্ভারমানসো’’তি ইদং তস্স সব্বসঙ্খারতো সাতিসযং অলগ্গং হুত্ৰা ৰিসঙ্খারে অল্লীনভাৰতো ৰুত্তং. নিব্বানে আরম্মণকরণৰসেন পততি যোগাৰচরো. একারম্মণেতি একৰারংযেৰ আলম্বিতে আরম্মণে. তেনাহ ‘‘অলদ্ধাসেৰনতাযা’’তি. তেন একারম্মণে আসেৰনা উপকারৰতী, ন তথা নানারম্মণেতি দস্সেতি.
৮০৮. তত্রাতি অনুলোমগোত্রভূনং ইতরীতরকিচ্চাকরণে. নক্খত্তযোগন্তি নক্খত্তেন চন্দস্স যোগং, নক্খত্তযোগৰিভাৰনিযং ৰা কালং, দিৰসন্তি অত্থো.
তত্থাতিআদি উপমাসংসন্দনং.
এৰং নিব্বত্তাহীতি অনুলোমঞাণানি ৰিয সঙ্খারে অনালম্বিত্ৰা অহং ৰিয নিব্বানারম্মণে ৰত্তাহীতি মগ্গস্স গোত্রভুনা দিন্নসঞ্ঞামুঞ্চনং, অনুবন্ধনঞ্চ নিব্বানারম্মণকরণমেৰ সন্ধায ৰুত্তং.
৮০৯. তত্রাতি তস্মিং গোত্রভুনা দিন্নসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৰা ৰিয তেন গহিতারম্মণেযেৰ ৰত্তিত্ৰা মগ্গস্স লোভক্খন্ধাদিনিব্বিজ্ঝনে. উসুং অসতি খিপ্পতীতি ইস্সাসো, ধনুগ্গহো. সরগোচরট্ঠানং নাম অট্ঠউসভমত্তং. তঞ্চ খো দূরে পাতিনো মজ্ঝিমপুরিসস্স ৰসেন চতুহত্থায যট্ঠিযা ৰীসতিযট্ঠি উসভং, তেন অট্ঠউসভমত্তে পদেসে হত্থৰসেন চত্তারীসাধিকছসতহত্থে পদেসে. ফলকসতন্তি অসনসারমযং ফলকসতং. কুম্ভকারচক্কসদিসে চক্কযন্তে. আৰিজ্ঝিত্ৰাতি ভমেত্ৰা. দণ্ডকঘট্টনায উপ্পাদেতব্বসদ্দো দণ্ডকসঞ্ঞা. ফলকসতৰিনিৰিজ্ঝনস্স পচ্চযভূতা দণ্ডকসঞ্ঞা ৰিয গোত্রভুঞাণং লোভক্খন্ধাদিনিব্বিজ্ঝনস্স মগ্গঞাণস্স পচ্চযভাৰতো. ইস্সাসো ৰিয মগ্গঞাণং নিব্বিজ্ঝিতব্বনিৰিজ্ঝনতো.
৮১০. অট্ঠমভৰতো পট্ঠায নিব্বত্তনকং অনমতগ্গসংসারৰট্টদুক্খসমুদ্দং সোসেতি. সদ্ধাধনং সীলধনং হিরিধনং ওত্তপ্পধনং সুতধনং চাগধনং পঞ্ঞাধনন্তি ইমেসং সত্তন্নং অরিযধনানং. সম্মুখীভাৰন্তি পচ্চক্খসিদ্ধিং. পাণাতিপাতাদিপঞ্চৰেরানি চেৰ পঞ্চৰীসতিমহাভযানি চাতি সব্বৰেরভযানি. অঞ্ঞেসঞ্চ রতনত্তযে নিৰিট্ঠসদ্ধাদীনং. সমুদাযে পৰত্তো সোতাপত্তিমগ্গসদ্দো তদেকদেসেপি পৰত্ততীতি আহ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন সম্পযুত্তং ঞাণ’’ন্তি.
পঠমমগ্গঞাণং নিট্ঠিতং.
সোতাপন্নপুগ্গলকথাৰণ্ণনা
৮১১. তস্সেৰ সোতাপত্তিমগ্গচিত্তস্স. কামঞ্চেত্থ নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স দ্ৰে, তিক্খপঞ্ঞস্স তীণি ফলচিত্তানি হোন্তি, অৰিসেসতো পন গহিতস্স মগ্গস্স ৰসেন ‘‘দ্ৰে, তীণি ৰা’’তি ৰুত্তং. সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহূতি যং অত্তনো পৰত্তিসমনন্তরং নিযমেনেৰ ফলপ্পদানতো আনন্তরিকসমাধীতি আহূতি অত্থো. অনন্তরমেৰ পৰত্তনকং ফলং অনন্তরং, তত্থ নিযুত্তো, তং ৰা পযোজনং এতস্সাতি আনন্তরিকো, মগ্গো.
আসেৰনন্তেতি আসেৰনতো অন্তে, আসেৰনলাভিনো অনুলোমঞাণস্স অনন্তরন্তি অত্থো. লদ্ধাসেৰনমেৰ অনুলোমং গোত্রভুং উপ্পাদেতি. উপরি পন ছ, সত্ত ৰা জৰনানি পৰত্তন্তি, তস্মা চত্তারি ফলচিত্তানি হোন্তীতি ৰদেয্যাতি আহ ‘‘সত্তচিত্তপরমা চ একাৰজ্জনৰীথী’’তি.
তং পন ন সারতো পচ্চেতব্বন্তি যোজনা. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
৮১২. এত্তাৰতাতি পঠমমগ্গানন্তরং ফলস্স উপ্পত্তিমক্কেন. ভুসং পমত্তোপীতি দেৰরজ্জচক্কৰত্তিরজ্জাদিপমাদট্ঠানং আগম্ম ভুসং পমত্তোপি. যেসং যথাৰুত্তআৰজ্জনজৰনচিত্তানং উপ্পত্তিযা এস সোতাপন্নো পচ্চৰেক্খতি নামাতি অধিপ্পাযো.
এতেনেৰ পসঙ্গেন সেসানং অরিযানং পচ্চৰেক্খণানি দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৰুত্তং.
উক্কট্ঠপরিচ্ছেদোযেৰ চেসো, যদিদং পঞ্চন্নং, চতুন্নঞ্চ পচ্চৰেক্খণানং দস্সনন্তি অত্থো. ‘‘অভাৰেনেৰা’’তি এতেন পহীনাৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণসমত্থতা কস্সচি হোতি, কস্সচি ন হোতীতি দস্সেতি. লোভো এৰ লোভধম্মো.
দুতিযমগ্গঞাণকথাৰণ্ণনা
৮১৩. কামরাগব্যাপাদানং তনুভাৰাযাতি এতেসং কিলেসানং তনুভাৰত্থং. তত্থ দ্ৰীহি কারণেহি তনুভাৰো অধিচ্চুপ্পত্তিযা, পরিযুট্ঠানমন্দতায চ. সকদাগামিস্স হি ৰট্টানুসারিমহাজনস্স ৰিয কিলেসা অভিণ্হং ন উপ্পজ্জন্তি, কদাচি কদাচি ৰিরল়াকারা হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি. তথা উপ্পজ্জন্তাপি মদ্দন্তা ছাদেন্তা অন্ধকারং করোন্তা ন উপ্পজ্জন্তি, দ্ৰীহি পন মগ্গেহি পহীনত্তা মন্দমন্দা তনুকাকারা হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি. কেচি পন ‘‘সকদাগামিস্সাপি কিলেসা চিরেন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পজ্জন্তাপি বহলাৰ উপ্পজ্জন্তি. তথা হিস্স পুত্তধীতরো দিস্সন্তী’’তি, তং অকারণং ৰত্থুপটিসেৰনেন ৰিনাপি গব্ভগ্গহণসব্ভাৰতো. তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ দ্ৰীহি কারণেহি তেসং তনুভাৰো ৰেদিতব্বো. দুতিযাযাতি গণনৰসেনপি দুতিযায, উপ্পত্তিৰসেনপি দুতিযায ভূমিযা. পত্তিযাতি সামঞ্ঞফলস্স পটিলাভায. তঞ্হি সম্পযুত্তানং নিস্সযভাৰতো তে ধম্মা ভৰন্তি এত্থাতি ভূমি. যস্মা ৰা সমানেপি লোকুত্তরভাৰে সযম্পি ভৰতি উপ্পজ্জতি, ন নিব্বানং ৰিয অপাতুভূতং, তস্মাপি ‘‘ভূমী’’তি ৰুচ্চতি. যোগং করোতীতি ৰিপস্সনাভিযোগং করোতি. ‘‘নৰহাকারেহি ইন্দ্রিযানি তিক্খানি ভৰন্তী’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৯৯) ৰুত্তনযেনেৰ যদগ্গেন ইন্দ্রিযানং তিক্খতং সম্পাদেতি, তদগ্গেন বলানি, বোজ্ঝঙ্গানি চ পটুতরভাৰং আপাদেন্তো ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা লক্খণত্তযতীরণৰসেন ঞাণেন পরিমদ্দতি. তত্থ অপরাপরং ঞাণং চারেন্তো পরিৰত্তেতি. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনাৰীথিং ওগাহতী’’তি. ৰুত্তনযেনেৰাতি উদযব্বযঞাণাদীনং উপ্পাদনে ৰুত্তনযেন. গোত্রভুঅনন্তরন্তি এত্থ গোত্রভু ৰিয গোত্রভু. পঠমমগ্গপুরেচারিকঞাণঞ্হি পুথুজ্জনগোত্তাভিভৰনতো, অরিযগোত্তভৰনতো চ নিপ্পরিযাযতো গোত্রভূতি ৰুচ্চতি, ইদং পন তংসদিসতায পরিযাযতো গোত্রভু. একচ্চসংকিলেসৰিসুদ্ধিযা, পন অচ্চন্তৰিসুদ্ধিযা আরম্মণকরণতো চ ৰোদানন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহ পট্ঠানে ‘‘অনুলোমং ৰোদানস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা ১.১.৪১৭). যস্মা পন পটিসম্ভিদামগ্গে উপ্পাদাদিঅভিভৰনত্থং উপাদায ‘‘অট্ঠ গোত্রভুধম্মা সমাধিৰসেন উপ্পজ্জন্তি, দস গোত্রভুধম্মা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তী’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.৬০) গোত্রভুনামেনেৰেতং আগতং, তস্মা ইধাপি ‘‘গোত্রভুঅনন্তর’’ন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
দুতিযঞাণং নিট্ঠিতং.
ততিযমগ্গঞাণকথাৰণ্ণনা
৮১৪. সকিদেৰাতি একৰারংযেৰ. ‘‘ইমং লোকং আগন্ত্ৰা’’তি ইমিনা পঞ্চসু সকদাগামীসু চত্তারো ৰজ্জেত্ৰা একোৰ গহিতো. একচ্চো ইধ সকদাগামিফলং পত্ৰা ইধেৰ লোকে পরিনিব্বাতি, একচ্চো ইধ পত্ৰা দেৰলোকে পরিনিব্বাতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা তত্থেৰ পরিনিব্বাতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাতি. ইমে চত্তারোপি ইধ ন গহিতা. যো পন ইধ পত্ৰা দেৰলোকে যাৰতাযুকং ৰসিত্ৰা পুন ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাতি, অযং একোৰ ইধ গহিতোতি ৰেদিতব্বো.
কামরাগব্যাপাদানং অনৰসেসপ্পহানাযাতি তেসংযেৰ সকদাগামিমগ্গেন তনুকতানং সংযোজনানং নিরৰসেসপ্পহানায. পটিসন্ধিৰসেন কামভৰস্স অনাগমনতো অনাগামী.
ততিযঞাণং নিট্ঠিতং.
চতুত্থমগ্গঞাণকথাৰণ্ণনা
৮১৫. ওপপাতিকোতি উপপাতযোনিকো. ইমিনাস্স গব্ভসেয্যা পটিক্খিত্তা. তত্থ পরিনিব্বাযীতি তত্থ সুদ্ধাৰাসে পরিনিব্বাযিতা. অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকাতি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন তস্মা লোকা ইধ অনাৰত্তনসভাৰো, বুদ্ধদস্সনধম্মস্সৰনানং পনত্থায আগমনং হোতিযেৰ.
রূপরাগঅরূপরাগমানউদ্ধচ্চঅৰিজ্জানং অনৰসেসপ্পহানাযাতি এতেসং পঞ্চন্নং উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং নিস্সেসপ্পজহনত্থায. তত্থ রূপভৰে ছন্দরাগো রূপরাগো. অরূপভৰে ছন্দরাগো অরূপরাগো. মানো অরহত্তমগ্গৰজ্ঝমানো. তথা উদ্ধচ্চাৰিজ্জা.
চতুত্থঞাণং নিট্ঠিতং.
অরহন্তপুগ্গলকথাৰণ্ণনা
৮১৬. মহাখীণাসৰোতি মহানুভাৰতানিবন্ধনং পূজাৰচনমেতং, ন উপাদাযৰচনং যথা ‘‘মহামোগ্গল্লানো’’তি. ন হি চূল়খীণাসৰো নাম অত্থি. অন্তিমদেহং ধারেতীতি অন্তিমদেহধারী. খন্ধকিলেসাভিসঙ্খারভারানং ওহিতত্তা ওরোপিতত্তা ওহিতভারো. অনুপ্পত্তো সদত্থং সকত্থন্তি অনুপ্পত্তসদত্থো. সদত্থোতি চ অরহত্তং ৰেদিতব্বং. তঞ্হি অত্তুপনিবন্ধনট্ঠেন, অত্তানং অৰিজহনট্ঠেন, অত্তনো পরমত্থট্ঠেন চ অত্তনো অত্থত্তা সকত্থোতি ৰুচ্চতি. পরিক্খীণানি দসপি ভৰসংযোজনানি এতস্সাতি পরিক্খীণভৰসংযোজনো. খন্ধাদিঅত্থং সম্মা অঞ্ঞায ৰিমুত্তোতি সম্মদঞ্ঞাৰিমুত্তো. অগ্গো চ সো দক্খিণেয্যো চ, অগ্গদক্খিণং ৰা অরহতীতি অগ্গদক্খিণেয্যো.
বোধিপক্খিযকথাৰণ্ণনা
৮১৭. চতুন্নং মগ্গঞাণানং ৰসেন চতুঞাণায. আনুভাৰৰিজাননত্থন্তি সতিপট্ঠানপারিপূরিআদিকস্স আনুভাৰস্স বোধনত্থং.
পরিপুণ্ণা বোধিপক্খিযা এতস্সাতি পরিপুণ্ণবোধিপক্খিযো, মগ্গো. তস্স ভাৰো পরিপুণ্ণবোধিপক্খিযভাৰো. ৰুট্ঠানবলেহি সম্পযুত্ততাৰ ৰুট্ঠানবলসমাযোগো, যে সংযোজনাদযো যেন পঠমমগ্গাদিনা পহাতব্বা.
৮১৮. বুজ্ঝনট্ঠেন ৰা বোধো, মগ্গচিত্তুপ্পাদো. তস্স বুজ্ঝনকিরিযায অনুগুণভাৰতো পক্খে ভৰাতি বোধিপক্খিযা.
৮১৯. তেসু বোধিপক্খিযেসু. আরম্মণেসূতি কাযাদিআরম্মণেসু. ওক্খন্দিত্ৰাতি অনুপৰিসিত্ৰা. পক্খন্দিত্ৰাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. উপট্ঠানতোতি অসুভাকারাদিগ্গহণৰসেন উপগন্ত্ৰা অৰট্ঠানতো. কাযাদীসু অসুভাকারাদিগ্গহণং পুব্বভাগসতিপট্ঠানৰসেন সুভসঞ্ঞাদিপহানকিচ্চসাধনং মগ্গসতিপট্ঠানৰসেন ৰেদিতব্বং. তত্থ হি একাৰ সতি চতুকিচ্চসাধনৰসেন পৰত্ততি.
৮২০. পদহন্তীতি ৰাযমন্তি, কাযচিত্তানি পগ্গণ্হন্তি ৰা. অসোভাহেতূনং সংকিলেসধম্মানং পজহনেন, সোভাহেতূনঞ্চ ৰোদানধম্মানং ভাৰনেন সোভনং, সুন্দরন্তি অত্থো. সেট্ঠভাৰাৰহনতোতি পাসংসতমভাৰসাধনতো. পধানভাৰকারণতোতি উত্তমভাৰহেতুতো.
৮২১. পুব্বে ৰুত্তেনাতি ইদ্ধিৰিধঞাণনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৬৯) ৰুত্তেন. ইজ্ঝনট্ঠো নিপ্ফজ্জনট্ঠো, পটিলাভসম্পদা ৰা, যেন ৰা ইজ্ঝন্তি ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তি, তং ইজ্ঝনং. সমাধিপধানসঙ্খারপমুখা মগ্গধম্মা ইধ ‘‘ইদ্ধী’’তি অধিপ্পেতা. পুব্বঙ্গমট্ঠো অধিপতিপচ্চযভাৰো. তস্মা সোতাপত্তিমগ্গো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, তস্মা সম্পযুত্তা ছন্দাদযো পুব্বঙ্গমট্ঠেন পাদো. তস্সা এৰ ফলভূতায ৰুট্ঠানগামিনিযা ছন্দাদযো পুব্বভাগকারণট্ঠেন পাদো. সোতি ইদ্ধিপাদো. ইমে লোকুত্তরাৰাতি ইমে যথাৰুত্তা ছন্দাদযো উত্তরচূল়ভাজনীযে আগতনযেন লোকুত্তরা ৰেদিতব্বা. ছন্দাদিঅধিপতিৰসেন পটিলদ্ধধম্মাপি ফস্সাদযো ইদ্ধিপাদা হোন্তীতি অত্থো. কামঞ্চেত্থ ইদ্ধিপাদো নো অধিপতি, অধিপতি ৰা নো ইদ্ধিপাদো নাম নত্থি, যথা পন একস্মিং রজ্জে রজ্জারহেসু চতূসু রাজকুমারেসু একস্মিং কালে একোৰ রজ্জমনুসাসতি, ন সব্বে, এৰং একমেকস্মিং চিত্তুপ্পাদে একোৰ অধিপতি, ইদ্ধিপাদো চ হোতীতি ৰেদিতব্বো.
৮২২. অস্সদ্ধিযং সদ্ধাপটিপক্খা অকুসলা ধম্মা, অৰত্থুগতো পসাদপতিরূপকো মিচ্ছাধিমোক্খো ৰা. কোসজ্জং থিনমিদ্ধপধানো অকুসলচিত্তুপ্পাদো. পমাদো সতিসম্মোসো তথাপৰত্তা অকুসলা খন্ধা. অভিভৰনসঙ্খাতেন অধিপতিযট্ঠেনাতি অস্সদ্ধিযাদীনং অভিভৰনতো অভিভৰনন্তি ৰত্তব্বেন অধিমোক্খপগ্গহউপট্ঠানঅৰিক্খেপপজাননস্স একলক্খণেন সম্পযুত্তধম্মেসু অধিপতিযট্ঠেন. অস্সদ্ধিযাদীহি চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো অট্ঠানপ্পযুত্তো, তস্মা অকম্পিযট্ঠেন চ সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰেন চ বলন্তি এৰমেত্থ অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.
৮২৩. বুজ্ঝনকসত্তস্সাতি চতুন্নং অরিযসচ্চানং পটিৰিজ্ঝনকসত্তস্স. যো হেসো লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায সতিআদিধম্মসামগ্গিযা করণভূতায বুজ্ঝতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতীতি বোধীতি ৰুচ্চতি অরিযসাৰকো, তস্স বোধিস্স বুজ্ঝনকসত্তস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. নিয্যানিকট্ঠেনাতি ৰট্টতো নিস্সরণট্ঠেন.
৮২৪. পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো. চুদ্দসৰিধেনাতি আনাপানইরিযাপথচতুসম্পজঞ্ঞপটিক্কূলমনসিকারধাতুমনসিকারপব্বানি, নৰ সিৰথিকপব্বানি চাতি এৰং চুদ্দসৰিধেন. কাযং পরিগ্গণ্হতো চ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং লব্ভতি, ন ৰেদনাদযো পরিগ্গণ্হতো. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘সুখং ৰেদন’’ন্তিআদিনাতি ৰা ‘‘সামিস’’ন্তিআদিনাতি ৰা ‘‘নিরামিস’’ন্তিআদিনাতি ৰা এৰং নৰৰিধেন. সরাগদোসমোহসংখিত্তমহগ্গতসমাহিতসউত্তরৰিমুত্তপদানং সপটিপক্খানং ৰসেন সোল়সৰিধেন. নীৰরণুপাদানক্খন্ধাযতনবোজ্ঝঙ্গসচ্চপব্বানং ৰসেন পঞ্চৰিধেন. ইমস্মিং অত্তভাৰেতি পচ্চুপ্পন্নে অত্তভাৰে. অনুপ্পন্নপুব্বন্তি অত্তনো অভূতপুব্বং. পরস্স উপ্পন্নং অকুসলং দিস্ৰা তন্নিমিত্তঞ্চ ৰধবন্ধারহাদীনীতি অধিপ্পাযো. তস্সাতি তাদিসস্স. ভৰতি হি তংসদিসেপি তব্বোহারো যথা ‘‘তানিযেৰ ওসধানী’’তি. তস্স পহানাযাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ঝানৰিপস্সনা ইতো অঞ্ঞস্মিং অত্তভাৰে উপ্পন্নপুব্বাপি সিযুন্তি ৰুত্তং ‘‘ইমস্মিং অত্তভাৰে অনুপ্পন্নপুব্ব’’ন্তি, ছন্দিদ্ধিপাদসম্মাৰাচানংযেৰ গহণং. তেসু ৰুত্তেসু সেসিদ্ধিপাদসেসৰিরতিযো অত্থতো ৰুত্তাৰ হোন্তীতি লক্খণহারৰসেন অযমত্থো ৰেদিতব্বো. এৰং নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি পুব্বভাগে এতে সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদা. চতুন্নং ঞাণানন্তি চতুন্নং অরিযমগ্গঞাণানং. কামং সব্বেপি বোধিপক্খিযধম্মা মগ্গচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নাৰ, তথাপি সাতিসযো সম্মপ্পধানব্যাপারো মগ্গক্খণেতি ৰুত্তং ‘‘ফলক্খণে ঠপেত্ৰা চত্তারো সম্মপ্পধানে’’তি. অৰসেসা তেত্তিংস লব্ভন্তি, তে চ খো পরিযাযতো, ন নিপ্পরিযাযতোতি অধিপ্পাযো.
৮২৫. সেসেসু পনাতি ইদ্ধিপাদাদীসু পঞ্চসু কোট্ঠাসেসু. যথা সতিৰীরিযেসু ‘‘সতিপট্ঠানং সম্মপ্পধান’’ন্তি সঙ্খিপনৰসেন হাপনং, ‘‘কাযানুপস্সনা’’তিআদিৰিভাগদস্সনৰসেন ৰড্ঢনং অত্থি, ঈদিসং হাপনৰড্ঢনং নত্থীতি অত্থো.
৮২৬. ইদানি সব্বেসু এৰ যথারহং লব্ভমানৰিভাগদস্সনত্থং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তেসূতি সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মেসু. ছদ্ধাতি একধা দ্ৰেধা চতুধা পঞ্চধা অট্ঠধা নৰধাতি এৰং ছপ্পকারেন তে ভৰন্তি.
ছন্দিদ্ধিপাদাদিৰসেনাতি ছন্দো ছন্দিদ্ধিপাদৰসেনেৰ, চিত্তং চিত্তিদ্ধিপাদৰসেনেৰ, পীতিপস্সদ্ধিউপেক্খা বোজ্ঝঙ্গৰসেনেৰ, সঙ্কপ্পাদযো মগ্গৰসেনেৰাতি এৰং নৰ একৰিধাৰ হোন্তি.
চুদ্দসেৰ অসম্ভিন্নাতি সতি ৰীরিযং ছন্দো চিত্তং পঞ্ঞা সদ্ধা সমাধি পীতি পস্সদ্ধি উপেক্খা সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৰাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৰোতি ইমে অসম্ভিন্না পদন্তরসম্ভেদেন ৰিনা অগ্গহিতগ্গহণেন গয্হমানা চুদ্দসেৰ চ সভাৰধম্মা. চুদ্দসাতি চ উক্কংসপরিচ্ছেদেন ৰুত্তং. তঞ্চ খো পঠমজ্ঝানিকমগ্গচিত্তুপ্পাদৰসেন, দুতিযজ্ঝানিকে পন সম্মাসঙ্কপ্পাভাৰতো তেরস, ততিযচতুত্থপঞ্চমজ্ঝানিকেসু পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গাভাৰতো দ্ৰাদস হোন্তি. ‘‘সত্ততিংসপ্পভেদতো’’তি ইদম্পি উক্কংসৰসেনেৰ ৰুত্তং, অৰকংসতো পন ৰুত্তনযেন একস্মিং খণে ছত্তিংস, পঞ্চতিংস হোন্তি, চতুন্নং অধিপতীনং একজ্ঝং অনুপ্পজ্জনতো একস্মিং খণে একস্সেৰ ইদ্ধিপাদস্স সম্ভৰোতি দ্ৰত্তিংস চ হোন্তীতি ৰেদিতব্বং.
সত্ততিংসপভেদতো কথন্তি আহ ‘‘সকিচ্চনিপ্ফাদনতো’’তিআদি, একচ্চস্স সভাৰতো একস্সাপি অত্তনো আনুভাৰানুরূপকাযানুপস্সনাদিতংতংকিচ্চসাধনতোতি অত্থো. সরূপেন চ ৰুত্তিতোতি অভেদস্স চিত্তিদ্ধিপাদাদিকস্স সরূপেনেৰ পৰত্তনতো চ.
এত্থাতি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযং. কস্মা পন বোধিপক্খিযেসু ঝানকোট্ঠাসো ন গহিতো, ননু ঝানরহিতো অরিযমগ্গো নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, ততো এৰ ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং ‘‘বোধিপক্খিযেসু ঝানং ন গহিত’’ন্তি লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণস্স ঝানস্স মগ্গগ্গহণেনেৰ গহিতত্তা. তঞ্হি সন্ধায ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতী’’তিআদি (ধ. স. ২৭৭, ৩৪৩ আদযো) ৰুত্তং. আরম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণস্স পনেত্থ সম্ভৰো এৰ নত্থি. অপরো নযো – কস্মা পন বোধিপক্খিযেসু ঝানকোট্ঠাসো ন গহিতো, ননু ঝানরহিতো অরিযমগ্গো নত্থি, ন চ তং পটিপদা ৰিয একন্তপুব্বভাগিযং, নাপি একচ্চপটিসম্ভিদা ৰিয মগ্গনিস্সন্দো, অথ খো মগ্গচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নো, যতো ‘‘লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতী’’তি (ধ. স. ২৭৭, ৩৪৩ আদযো) ৰুত্তং, মগ্গমগ্গপরিৰারধম্মা চ বোধিপক্খিযধম্মাতি? ৰুচ্চতে – যং তাৰ ৰুত্তং ঝানরহিতো অরিযমগ্গো নত্থী’’তি, তত্থ ন অরিযমগ্গসম্পযোগমত্তেন ঝানস্স বোধিপক্খিযতা লব্ভতি অতিপ্পসঙ্গতো. আহারাদীনম্পি হি বোধিপক্খিযতা আপজ্জেয্যাতি. এতেন মগ্গচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নতা বোধিপক্খিযভাৰস্স অকারণন্তি দস্সিতং হোতি.
যং পন ৰুত্তং ‘‘মগ্গমগ্গপরিৰারধম্মা চ বোধিপক্খিযা’’তি, তত্থ পরিৰারট্ঠো কিং সহপৰত্তিঅত্থো, উদাহু পরিক্খারট্ঠোতি? যদি পুরিমো পক্খো, সো পগেৰ নিল্লোচিতো. অথ দুতিযো, ইদং ৰিচারেতব্বং. কথং পৰত্তমানং ঝানং মগ্গস্স পরিক্খারো? যদি সহজাতাদিপচ্চযভাৰেন, এৰং সতি ফস্সাদীনম্পি মগ্গপরিক্খারতা আপজ্জতি. অথ পটিপক্খৰিধংসনেন, ন সব্বে ঝানধম্মা পটিপক্খৰিধংসনসমত্থা. ন হি ৰিচারো, ৰেদনা চ কস্সচি সংকিলেসধম্মস্স উজুপটিপক্খভাৰেন পৰত্তন্তি. যং পন পেটকে ‘‘সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছায পটিপক্খো’’তি ৰুত্তং, তং পরিযাযেন ৰুত্তং. ন হি সুখং সযং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পটিপক্খো, পটিপক্খস্স পন সমাধিস্স পচ্চযতায পটিপক্খো. ন চ ৰিচারো পঞ্ঞা ৰিয, অধিমোক্খো ৰিয ৰা ৰিচিকিচ্ছায পটিপক্খো, পটিপক্খস্স পটিরূপতায পন পটিপক্খো ৰুত্তো. তথা পীতিপি ন ব্যাপাদস্স অদোসো ৰিয উজুপটিপক্খো, অদোসসম্পযোগতো পন পটিপক্খো ৰুত্তো. তেন ৰুত্তং ‘‘তং পরিযাযেন ৰুত্ত’’ন্তি. ৰিতক্কসমাধযো এৰ পন ঝানধম্মেসু উজুকং পটিপক্খৰিধংসনসমত্থাতি পটিপক্খৰিদ্ধংসনসমত্থস্স পরিপুণ্ণস্স ঝানকোট্ঠাসস্স অভাৰতো ন চস্স বোধিপক্খিযেসু সঙ্গহো কতো. যস্মা পন সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাসমাধি চ মগ্গপরিযাপন্না ঝানধম্মা, তস্মা তে সন্ধায তংসম্পযুত্ততায ৰা ইতরেপি গহেত্ৰা পরিযাযেন ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি নিয্যানিক’’ন্তিআদি (ধ. স. ২৭৭).
ৰুট্ঠানবলসমাযোগকথাৰণ্ণনা
৮২৭. ৰুট্ঠানং নিমিত্ততো, পৰত্ততো চ ৰুট্ঠানং. বলসমাযোগো সমথৰিপস্সনাবলেহি সম্পযুত্ততা. পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন দুক্খাদীসু ৰিসেসদস্সনট্ঠেন মগ্গপঞ্ঞাপি ৰিপস্সনাতি ৰুচ্চতীতি ‘‘লোকিযৰিপস্সনা’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘ৰুট্ঠানট্ঠেন সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতী’’তি (পটি. ম. ২.৫). নিমিত্তারম্মণত্তা নেৰনিমিত্তা ৰুট্ঠাতি, পৰত্তি…পে… ছিন্দনতো ন পৰত্তা ৰুট্ঠাতীতি যোজনা. তত্থ নিমিত্ততো ৰুট্ঠানং সঙ্খারনিমিত্তং নিস্সজ্জিত্ৰা নিব্বানারম্মণকরণং. পৰত্ততো ৰুট্ঠানং হেতুনিরোধেন আযতিং ৰিপাকপ্পৰত্তস্স অনুপ্পৰত্তিধম্মতাপাদনং. তেনাহ ‘‘সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো পৰত্তা ন ৰুট্ঠাতী’’তি.
দুভতোতি উভতো, দ-কারাগমং কত্ৰা এৰং ৰুত্তং. দুভাতি ৰা পদন্তরমেৰেতং উভযসদ্দেন সমানত্থং. দস্সনট্ঠেনাতি পরিঞ্ঞাভিসমযাদিলক্খণেন চতুসচ্চদস্সনট্ঠেন. মিচ্ছাদিট্ঠিযাতি দ্ৰাসট্ঠিপ্পভেদাযপি মিচ্ছাদিট্ঠিযা. তদনুৰত্তককিলেসেহীতি অপাযগমনীযতায তস্সা মিচ্ছাদিট্ঠিযা অনুৰত্তকেহি ৰিচিকিচ্ছাদিকিলেসেহি. খন্ধেহীতি এত্থাপি তদনুৰত্তকসদ্দো আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বো. তে চ মিচ্ছাদিট্ঠিআদিপচ্চযা উপ্পজ্জনারহা ৰেদিতব্বা. মিচ্ছাসঙ্কপ্পাতিআদীসুপি তদনুৰত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৰুট্ঠাতি. বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি ৰুট্ঠাতীতি পাল়ি সংখিত্তা. যথা মিচ্ছাদিট্ঠিমিচ্ছাসঙ্কপ্পা, এৰং মিচ্ছাৰাচাদযোপি অপাযগমনীযা এৰ ৰেদিতব্বা. মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰা চেতনাসভাৰা. মিচ্ছাসতি তথাপৰত্তা চত্তারো খন্ধা. উপরিমগ্গত্তযে সম্মাদিট্ঠি তংতংমগ্গৰজ্ঝা মানতো ৰুট্ঠাতি. সো হি ‘‘অহমস্মী’’তি পৰত্তিযা দিট্ঠিট্ঠানিযো, মিচ্ছামগ্গতো পনেত্থ ৰুট্ঠানং অনুদ্ধরিত্ৰা তংতংমগ্গৰজ্ঝসংযোজনানুসযেহেৰ ৰুট্ঠানং উদ্ধটং.
অণুসহগতাতি অণুভাৰং গতা পত্তা, তনুভূতাতি অত্থো.
৮২৮. এৰং ৰুট্ঠানং দস্সেত্ৰা ইদানি বলসমাযোগং দস্সেতুং ‘‘লোকিযানঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. সমথবলং অধিকং হোতি সমাধিভাৰনাভাৰতো. ৰিপস্সনাবলং অধিকং হোতি ঞাণুত্তরত্তা ৰিপস্সনাভাৰনায. সমানভাৰেন যুগে নদ্ধা বদ্ধা ৰিয হোন্তীতি যুগনদ্ধা. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনট্ঠেনা’’তি, কিচ্চতো অনূনাধিকভাৰেনাতি অত্থো. ততো এৰ সমাযোগোতি সমপরিচ্ছেদযোগোতি অত্থো.
সমাধিপটিপক্খদস্সনত্থং ‘‘উদ্ধচ্চসহগতকিলেসেহী’’তি ৰুত্তং, উদ্ধচ্চপধানেহি কিলেসেহীতি অধিপ্পাযো. অৰিক্খেপো সমাধীতি সমুচ্ছিন্দনেন ৰিক্খেপস্স উজুপটিপক্খভূতো সমাধি. নিরোধগোচরোতি নিব্বানারম্মণো. ৰুট্ঠানট্ঠেনাতি ৰুট্ঠানকভাৰেন নিমিত্ততো, পৰত্ততো চ ৰুট্ঠহমানৰসেন. একরসাতি সমানকিচ্চা.
পহাতব্বধম্মপহানকথাৰণ্ণনা
৮২৯. যে ধম্মাতি যে সংকিলেসধম্মা. সংযোজনাদীসু সংযোজনট্ঠেন বন্ধনট্ঠেন সংযোজনানি, ৰিবাধনট্ঠেন, উপতাপনট্ঠেন ৰা কিলেসা, মিচ্ছাসভাৰাতি মিচ্ছত্তা, লোকে ধম্মা লোকপরিযাপন্না ধম্মাতি লোকধম্মা, মচ্ছেরস্স ভাৰো, কম্মং ৰাতি মচ্ছরিযং, ৰিপরীতট্ঠেন ৰিপল্লাসা, গন্থনট্ঠেন গন্থা, অযুত্তা গতীতি অগতি, আসৰন্তীতি আসৰা, ওহনন্তীতি ওঘা, যোজনট্ঠেন যোগা, নীৰরন্তীতি নীৰরণানি, ধম্মসভাৰং অতিক্কম্ম পরতো আমসন্তীতি পরামাসা, ভুসং আদিযন্তীতি উপাদানানি, অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে অনু অনু সেন্তীতি অনুসযা, মলীনভাৰকরণট্ঠেন মলা, অকুসলকম্মানি চ তানি সুগতিদুগ্গতীনং, তত্থ নিব্বত্তনকসুখদুক্খানঞ্চ পথা চাতি অকুসলকম্মপথা, চিত্তং উপ্পজ্জতি এত্থাতি চিত্তুপ্পাদো, চিত্তচেতসিকরাসি, অকুসলো চ সো চিত্তুপ্পাদো চাতি অকুসলচিত্তুপ্পাদোতি অকুসলসদ্দং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.
খন্ধেহি খন্ধানন্তি ইধলোকক্খন্ধেহি পরলোকক্খন্ধানং. যাৰঞ্হি তেতি তে রূপরাগাদযো যাৰ পৰত্তন্তি ন সমুচ্ছিজ্জন্তি, তাৰ এতেসং খন্ধফলদুক্খানং অনুপরমো অৰিচ্ছেদোতি. এতেন তেসং সংযোজনত্থং ৰিভাৰেতি. উদ্ধন্তি রূপারূপভৰেসু, ততিযমগ্গুপ্পত্তিযা ৰা উদ্ধং. উদ্ধং ভজন্তীতি উদ্ধংভাগা, রূপারূপভৰা, তেসং অৰিচ্ছেদহেতুতায হিতানি উদ্ধংভাগিযানি.
কিলিস্সন্তি, কিলেসেন্তি চাতি দুৰিধম্পি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সযং সংকিলিট্ঠত্তা’’তিআদিমাহ.
মিচ্ছাৰিমুত্তি ‘‘লোকথূপিকাদীসু মোক্খো’’তি পৰত্তমিচ্ছাৰিমোক্খো. অভিনিৰিসনাদিৰসেন মিচ্ছা ৰিপরীতং ন সম্মা পৰত্তনতো মিচ্ছাঞাণং মোহোৰ.
লোকপ্পৰত্তিযাতি খন্ধপ্পৰত্তিযং সতি. অনুপরমধম্মকত্তাতি পুঞ্ঞপাপৰসেন অপরাপরং অৰিচ্ছিজ্জনতো. ‘‘লাভহেতুকো লাভো’’তিআদিনা কারণোপচারেন.
আৰাসে মচ্ছরিযং, আৰাসহেতুকং ৰা মচ্ছরিযং আৰাসমচ্ছরিযং.
তযোতি ৰত্থুং অভিন্দিত্ৰা ৰুত্তং, ভিন্দিত্ৰা পন ৰুচ্চমানে দ্ৰাদস হোন্তি.
গন্থকরণং কারণভাৰেন পটিবদ্ধতাকরণং গন্থনন্তি তং রূপকাযেপি লব্ভতীতি আহ ‘‘নামকাযস্স চেৰ রূপকাযস্স চা’’তি. তত্থ ব্যাপাদস্সাপি অভিসজ্জনুপনয্হৰসেন পৰত্তনতো গন্থনট্ঠো ৰেদিতব্বো, যতো তস্স পটিঘসংযোজনভাৰো ৰুত্তো.
ছন্দদোসমোহভযেহীতি ছন্দদোসমোহভযহেতু. তঞ্হীতি অকত্তব্বকরণং, কত্তব্বাকরণঞ্চ.
সৰনাতি পৰত্তনতো. সৰনতোতি কিলেসাসুচিভাৰেন ৰিস্সন্দনতো. পুন সৰনতোতি পসৰনতো.
আকড্ঢনট্ঠেন, দুরুত্তরণট্ঠেন চাতি এতেন ওঘা ৰিয ওঘাতি দস্সেতি. আরম্মণেন, দুক্খেন চ ৰিযোগস্স অপ্পদানসঙ্খাতেন যোজনট্ঠেন যোগাতি দস্সেতি, সংকিলেসকরণট্ঠেনাতি অত্থো. তেসঞ্ঞেৰাতি কামরাগাদীনংযেৰ. তে হি সোতৰসেন ৰত্তমানা সোতো ৰিয সোতপতিতে সত্তে অপাযসমুদ্দং পাপেন্তি, সংসারসমুদ্দতো চ সীসং উক্খিপিতুং ন দেন্তি, যথাগহিতঞ্চ আরম্মণং ৰিস্সজ্জিতুং ন দেন্তি, যাদিসঞ্চ পাপং কত্ৰা দুক্খপ্পত্তে পুনপি তাদিসেন যোজেন্তি.
চিত্তস্সাতি কুসলচিত্তস্স, ৰিসেসতো ঝানচিত্তস্স. আদিতো ৰরণং আৰরণং. কিলেসৰাসনং নেত্ৰা ৰরণং নীৰরণং. কুট্টকৰাটাদীহি ৰিয পিদহনং পটিচ্ছাদনং, তং পন কুসলাদীনি সঙ্গণ্হিতুং, পরিঞ্ঞাতুং, ঞাতুঞ্চ অপ্পদানৰসেন দট্ঠব্বং.
তস্স তস্স ধম্মস্স সভাৰন্তি কাযাদিকস্স তস্স তস্স ধম্মস্স অসুভাদিসভাৰং. অভূতং সভাৰন্তি সুভাদিসভাৰং.
থামগতট্ঠেনাতি থামগতভাৰেন. থামগতন্তি চ অনঞ্ঞসাধারণো কামরাগাদীনং সভাৰো দট্ঠব্বো. যেন তে এৰ ভগৰতা ‘‘অনুসযা’’তি ৰুত্তা. অনুসযনঞ্চ মগ্গেন অপ্পহীনভাৰেন পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনারহতা. তেনাহ ‘‘পুনপ্পুনং কামরাগাদীনং উপ্পত্তিহেতুভাৰেন অনুসেন্তিযেৰা’’তি.
দুম্মোচনীযভাৰেন পৰত্তিং সন্ধাযাহ ‘‘তেলঞ্জনকললং ৰিযা’’তি.
৮৩০. সেসাতি অনপাযগমনীযা. সুখুমা কামরাগপটিঘাতি সম্বন্ধো. চতুত্থঞাণৰজ্ঝা এৰাতি অৰধারণেন পঠমঞাণাদিৰজ্ঝতা নিৰত্তীযতি. তযিদং নিযমদস্সনং অঞ্ঞত্থাপি নেতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘পরতো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘নিযমং ন করিস্সামা’’তি এতেন নিযমে অকতে হেট্ঠিমমগ্গৰজ্ঝতাপি অনুঞ্ঞাতা এৰ হোতীতি.
লোভ…পে… চতুত্থঞাণৰজ্ঝানীতিআদীসু পঠমঞাণাদীহি হতাপাযগমনীযাদিভাৰানীতি অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. আদিসদ্দেন ওল়ারিকসুখুমতা গহিতা.
যসেতি পরিৰারে.
অগতীসু ছন্দাদযো কিঞ্চাপি উপরিমগ্গৰজ্ঝা, তথাপি তংমূলকস্স অকত্তব্বকরণস্স, কত্তব্বাকরণস্স চ অপাযগমনীযতায পঠমমগ্গৰজ্ঝা.
কতাকতাকুসলাকুসলৰিসযং যং ৰিপ্পটিসারভূতং কুক্কুচ্চং, তং ইধ ততিযঞাণৰজ্ঝং ৰুত্তং. যং পন ‘‘কুক্কুচ্চপকততায আপত্তিমাপজ্জতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৩৮; কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ৰুত্তং কুক্কুচ্চং, তং সন্ধায ‘‘কুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছা সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১১৭৬) অট্ঠসালিনিযং ৰুত্তং. তস্মা দ্ৰিন্নং ৰচনানং অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসু অধিপ্পাযো মগ্গিতব্বো, ন ৰিরোধতো পচ্চেতব্বো. ওল়ারিকানৰসেসপ্পহানং ৰা সন্ধায কুক্কুচ্চস্স পঠমততিযঞাণৰজ্ঝতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. ‘‘ভগৰতা পটিক্খিত্তং অনুৰসিত্ৰা অনুৰসিত্ৰা আৰসথপিণ্ডং ভুঞ্জিতু’’ন্তি, ‘‘কুক্কুচ্চাযন্তো ন পটিগ্গহেসী’’তি (পাচি. ২০৪) পন আগতং কুক্কুচ্চং, ন নীৰরণং অরহতো উপ্পজ্জনতো, নীৰরণপটিরূপকং পন ‘‘কপ্পতি ন কপ্পতী’’তি ৰীমংসনভূতং ৰিনযকুক্কুচ্চং নাম, তং তথাপৰত্তচিত্তুপ্পাদোৰ.
কামরাগপটিঘানুসযা অণুসহগতা ততিযঞাণৰজ্ঝা. ওল়ারিকানং পন দুতিযঞাণৰজ্ঝতা হেট্ঠা ৰুত্তনযাৰ.
চিত্তুপ্পাদগ্গহণেন চেত্থ মক্খপল়াসমাযাসাঠেয্যপমাদথম্ভসারম্ভাদীনং সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বং.
৮৩১. অফলো ৰাযামোতি এত্থ অতীতানং তাৰ পজহনে অফলো হোতু ৰাযামো নিরুদ্ধত্তা, অনাগতানং পন কথন্তি তেসম্পি ৰক্খমানং অৰিপরীতমত্থং অজানন্তো নত্থিতামত্তং গহেত্ৰা চোদেতি, তথাপি ‘‘অফলো’’তি পুব্বে পহাতব্বানং নত্থিতায চোদনা কতা, ইদানি পহানস্স. যদি হি পহানং অত্থি, কথং পহাতব্বা সন্তি? অথ পহাতব্বা সন্তি, কথং পহানং হোতি? পহাতব্বা চ সন্তি, পহানঞ্চ হোতীতি ৰিপ্পটিসিদ্ধমেতং. কস্মা? পহাতব্বেসু সন্তেসু পহানস্স অসম্ভৰতো তদুপগো ৰাযামো অফলো আলোকতমানং সহাৰট্ঠানে সতি আলোকস্স অফলতা ৰিয. অথাপি কথঞ্চি পহানং সিযা? সংকিলেসিকা চ মগ্গভাৰনা আপজ্জতি পহাতব্বপহাযকানং সহাৰট্ঠানতো. ৰিপ্পযুত্ততা ৰা কিলেসানং চিত্তৰিপ্পযুত্তসঙ্খারৰাদীনং ৰিপ্পযুত্তসঙ্খারানং ৰিযাতি অধিপ্পাযো. তং পন নেসং ৰাদীনং যথা মতিমত্তং, এৰমিধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ন চ পচ্চুপ্পন্নকিলেসো চিত্তৰিপ্পযুত্তো নাম অত্থী’’তি. অরূপধম্মা হি একৰত্থুকাদিভাৰেন ৰত্তমানা খণত্তযপরিযাপন্না পচ্চুপ্পন্না, তে কথং চিত্তেন ৰিপ্পযুত্তা নাম সিযুং, তস্মা নত্থেৰ ৰিপ্পযুত্ততা কিলেসানং. আৰেণিকাতি অসাধারণা, সযমেৰ উপ্পাদিতা পাল়ি অনারুল়্হাতি অধিপ্পাযো. পাল়িযংযেৰ হি পটিক্খিত্তন্তি সম্বন্ধো. স্ৰাযং পুগ্গলো. হঞ্চীতি যদি.
ৰিনিবদ্ধোতি মানেন পত্থদ্ধচিত্তো. পরামট্ঠোতি মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠো. থামগতোতি থামগতকিলেসো থিরভাৰগতানুসযো. তেন হি নত্থি মগ্গভাৰনাতি যস্মা তীসুপি কালেসু কিলেসানং পহানং ন যুজ্জতি, তিকালিকা চ কিলেসা, তস্মা নত্থি মগ্গভাৰনা, তায সাধেতব্বং কিচ্চং নত্থীতি অত্থো. ‘‘ন হি নত্থি মগ্গভাৰনা’’তিআদিনা চতুক্খত্তুং ৰুত্তস্স পটিক্খেপস্স পটিক্খেপো. ইদং ৰুত্তং ‘‘পাল়িযংযেৰ হী’’তিআদিং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.
এৰমেৰাতি যথা অজাতফলে তরুণরুক্খে মূলে ছিন্নে অসতি ছেদনে আযতিং উপ্পজ্জনারহানি ছেদনপচ্চযা অনুপ্পজ্জমানানি ৰিনট্ঠানি নাম হোন্তি, এৰমেৰ মগ্গভাৰনায অসতি উপ্পজ্জনারহা কিলেসা মগ্গভাৰনায অনুপ্পজ্জমানা ‘‘পহীনা’’তি ৰুচ্চন্তীতি উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. উপ্পাদোতি উপ্পাদসীসেন উপ্পাদৰন্তো খন্ধা ৰুত্তা. অনুপ্পাদেতি নিব্বানে. অজাতাযেৰ ন জাযন্তি, তস্মা পহীনা নাম হোন্তীতি ‘‘নত্থি কিলেসপ্পহান’’ন্তি পরৰাদিনা কতো পটিক্খেপো ‘‘ন হী’’তি পটিক্খিত্তো. তে পন নেৰ উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিগতা, নাপি ভৰিস্সন্তি, ন চ উপ্পন্নাতি ‘‘অতীতে কিলেসে পজহতী’’তিআদি ন ৰত্তব্বন্তি দস্সেতি. হেতুনিরোধাতি দুক্খহেতূনং কিলেসানং নিরোধা. দুক্খনিরোধোতি আযতিং উপ্পজ্জনকদুক্খস্স নিরোধো. উপ্পাদপৰত্তনিমিত্তাযূহনা পচ্চুপ্পন্নভৰৰসেন গহিতা.
৮৩২. এতেনাতি ‘‘অজাতাযেৰ ন জাযন্তী’’তিআদিৰচনেন. ৰিপস্সনায আরম্মণভূতং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং ভূমিপৰত্তিট্ঠানং লদ্ধৰন্তো ভূমিলদ্ধা যথা ‘‘অগ্গিআহিতো’’তি, লদ্ধভূমিকাতি অত্থো. ৰত্তমানাদিউপ্পন্নৰিধুরতায ভূমিলদ্ধুপ্পন্না এৰ নাম তেতি ৰুত্তং.
৮৩৩. অনুভৰিত্ৰা, ভৰিত্ৰা চ অপগতং ভূতাপগতং. অনুভূতভূতা হি ভূততাসামঞ্ঞেন ভূতসদ্দেন ৰুত্তা. সামঞ্ঞমেৰ হি উপসগ্গেন ৰিসেসীযতীতি. অনুভূতসদ্দো চ কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰতো অনুভাৰকৰাচকো দট্ঠব্বো. ৰিকপ্পগাহৰসেন রাগাদীহি, তব্বিপক্খেহি চ অকুসলং, কুসলঞ্চ আরম্মণরসং অনুভৰতি, ন ৰিপাকো কম্মৰেগক্খিত্তত্তা, নাপি কিরিযা অহেতুকানং অতিদুব্বলতায, সহেতুকানঞ্চ খীণকিলেসস্স ছল়ঙ্গুপেক্খাৰতো উপ্পজ্জমানানং অতিসন্তৰুত্তিত্তা. এত্থ চ পুরিমনযে কুসলাকুসলমেৰ ৰত্তুং অধিপ্পাযৰসেন ‘‘ভূতাপগত’’ন্তি ৰুত্তং. যং ‘‘উপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা’’তি (সং. নি. ৫.৬৫১-৬৬২; ৰিভ. ৩৯০-৩৯১) এত্থ ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি গহেত্ৰা তংসদিসানং পহানং, ৰুদ্ধি চ ৰুত্তা. পচ্ছিমনযে চ-সদ্দেন কুসলাকুসলঞ্চ আকড্ঢিত্ৰা সব্বং সঙ্খতং ৰুত্তং ভুত্ৰাপগতভাৰাভিধানাধিপ্পাযেন. ৰিপচ্চিতুং ওকাসকরণৰসেন উপ্পত্তিতং অতীতং কম্মঞ্চ ততো উপ্পজ্জিতুং আরদ্ধো ৰিপাকো চ অনাগতো ওকাসকতুপ্পন্নোতি ৰুত্তো ওকাসো কতো এতেন, ওকাসো কতো এতস্সাতি চ অত্থদ্ৰযৰসেন, যং উপ্পন্নসদ্দেন ৰিনাপি ৰিঞ্ঞাযমানং উপ্পন্নং সন্ধায ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, সঞ্চেতনিকানং কম্মান’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.২১৭, ২১৯) ৰুত্তং.
তাসু তাসু ভূমীসূতি মনুস্সদেৰাদিঅত্তভাৰসঙ্খাতেসু উপাদানক্খন্ধেসু. তস্মিং তস্মিং সন্তানে অনুপ্পত্তিধম্মতং অনাপাদিততায অসমূহতং. অসমূহতত্তাযেৰ হিস্স নত্থীতি নৰত্তব্বতায উপ্পন্নৰোহারো.
৮৩৪. ‘‘কা ভূমি, কো ৰা ভূমিলদ্ধো’’তি আসঙ্কং নিৰত্তেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি আরদ্ধং. ‘‘ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা’’তি এতেন খন্ধানং অপরিঞ্ঞাততং দস্সেতি, ন আরম্মণভাৰমত্তং তেভূমকগ্গহণেনেৰ তস্স সিদ্ধত্তা. অপরিঞ্ঞাতা হি খন্ধা কিলেসানং ভূমীতি অধিপ্পেতা. খন্ধেসু ৰত্থুভূতেসু. আরম্মণৰসেনাতি আরম্মণকরণৰসেন. অতীতানাগতে, পগেৰ পচ্চুপ্পন্নেতি অধিপ্পাযো. তন্তি তং অঞ্ঞসন্তানগতং কিলেসজাতং. ততো অঞ্ঞস্মিং সন্তানে আরম্মণকরণমত্তেন ভূমিলদ্ধং নাম যদি সিযাতি সম্বন্ধো. তস্সাতি কিলেসজাতস্স. অপ্পহেয্যতো পরসন্ততিপতিতত্তা ন কোচি ভৰমূলং পজহেয্য. ভূমিলদ্ধঞ্হি অনুসযিতং নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. ৰত্থুৰসেনাতি উপ্পত্তিট্ঠানৰসেন. যত্থ যত্থ ভৰে, সন্তানে ৰা. পরিঞ্ঞাতানং অভূমিভাৰতো ‘‘অপরিঞ্ঞাতা’’তি ৰুত্তং. উপ্পাদতো পভুতীতি তেসং খন্ধানং উপ্পজ্জনতো পট্ঠায. কিলেসানং অপ্পহীনভাৰং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞস্স কারণস্স অভাৰতো তেসু খন্ধেসু কিলেসজাতং অনুসেতি, তস্মা তং অনুসযিতং কিলেসজাতং, তেনেৰ অনুসযনসঙ্খাতেন অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং.
৮৩৫. তত্থ চ ভূমিভূতেসু খন্ধেসু ন সব্বে সব্বেসং ৰত্থূ হোন্তি, অথ খো ৰিসেসো অত্থীতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্স যেসূ’’তিআদি. তত্থ যস্সাতি যস্স পুগ্গলস্স. যেসূতি সতিপি অজ্ঝত্তভাৰসামঞ্ঞে যেসু অতীতাদিকামাৰচরাদিভেদভিন্নেসু খন্ধেসু. তে এৰ যথানুসযিতা খন্ধা. কিং পনেতে কিলেসা আরম্মণং করোন্তা ৰিয পরিচ্ছিজ্জ পরিচ্ছিজ্জ অনুসেন্তীতি? যতো তে এৰ খন্ধা তেসং কিলেসানং ৰত্থূতি ৰুত্তা, ন হেৰ খো অনুসযানং ৰত্থুং পরিচ্ছিজ্জ পৰত্তি অত্থি. অতীতাদিকামাৰচরাদিৰসেন পন যথাপরিচ্ছিন্নে ৰত্থুস্মিং যো কিলেসানং অপ্পহীনট্ঠো, সো পরিচ্ছিজ্জ পৰত্তো ৰিয হোতীতি ‘‘অতীতক্খন্ধেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তেন ৰত্থুৰসেন ভূমিলদ্ধং হোতীতি ৰত্থুভেদেন সিযা তস্স ভেদোতি দস্সেতি. তথাৰৰত্থিতভাৰতো এৰ হি ‘‘অঞ্ঞতরো লোলজাতিকো তং রসপথৰিং অঙ্গুলিযা সাযী’’তিআদিৰচনং (দী. নি. ৩.১২০) কামাৰচরক্খন্ধেসু অনুসযিতানং রসতণ্হাদীনং রূপারূপাৰচরক্খন্ধে অতিক্কমিত্ৰা পুন কামাৰচরক্খন্ধৰত্থুকতং ৰিভাৰেতি. তেনাহ ‘‘তথা কামাৰচরক্খন্ধেসূ’’তিআদি. যথা চেত্থ রূপারূপাৰচরক্খন্ধে অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তি, এৰং কামাৰচরক্খন্ধে অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তি হোতীতি আহ ‘‘এস নযো রূপারূপাৰচরেসূ’’তি.
পরিযুট্ঠানাভিভৰনৰসেন চ কিলেসানং অনুসযনট্ঠো অনুমীযতি তদভাৰে অভাৰতো. যস্স যে অনুসযা পহীনা, তেসং ৰত্থু তেন সমতিক্কন্তং পরিঞ্ঞাতত্তাতি কুতো নেসং ভূমিসমঞ্ঞাতি দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সোতাপন্নাদীসু পনা’’তিআদি. ইধ ৰট্টমূলকিলেসাতি অনুসযা অধিপ্পেতা, ন অৰিজ্জা, ভৰতণ্হা চ. যং কিঞ্চি চেতনাচেতসিকভেদং, কাযিকাদিভেদং ৰা. ইতীতি এৰং, অপ্পহীনানুসযত্তাতি অধিপ্পাযো. অস্সাতি পুথুজ্জনস্স. তে পনেতে অনুসযা অতীতাদিকামাৰচরাদিৰসেন যথাপরিচ্ছিন্নে তত্থ তত্থ ৰত্থুস্মিং অনুসযন্তাপি তে তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অৰিভাগেনেৰ ৰত্থুং কত্ৰা অনুসেন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘তস্সেতং ৰট্টমূল’’ন্তিআদিমাহ.
৮৩৬. ইদানি তমত্থং অন্ৰযব্যতিরেকৰসেন উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘পথৰীরসাদি ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. রুক্খগচ্ছলতাদীনং পচ্চযভূতো সসম্ভারপথৰিযা রসো পথৰীরসো. আপোরসেপি এসেৰ নযো. সাখা নাম খুদ্দকসাখা. পসাখো ৰিটপো. রুক্খপৰেণিন্তি রুক্খপরাপরং. সন্তানযমানেতি অপরাপরং অনুপ্পবন্ধন্তে.
মণ্ডূককণ্টকোতি একো মচ্ছকণ্টকোতি ৰদন্তি. অনুপাদানোতি পহীনচতুরুপাদানো, রূপাদীসু ৰা কিঞ্চিপি অগণ্হন্তো.
৮৩৭. ইধ সমুদাচারো নাম লদ্ধত্তলাভতাতি খণত্তযসমঙ্গিসমুদাচারুপ্পন্নন্তি আহ ‘‘ৰত্তমানুপ্পন্নমেৰ সমুদাচারুপ্পন্ন’’ন্তি. পুব্বভাগে অনুপ্পজ্জমানম্পীতি তস্মিং আপাথগতে আরম্মণে আদিতো পৰত্তজৰনৰারেসু অনুপ্পজ্জমানম্পি. অধিগ্গহিতত্তাতি অযোনিসোমনসিকারেন অভিরুয্হ গহিতত্তা, দল়্হং গহিতত্তাতি অত্থো. অপরভাগেতি অপরস্মিং কালভাগে, কালন্তরেতি অত্থো. একন্তেন উপ্পত্তিতোতি পচ্চযসমৰাযে সতি তথা অযোনিসোমনসিকারস্স তত্থ নিব্বত্তত্তা নিযমেন উপ্পজ্জনতো. কল্যাণিগামেতি এৰংনামকে গামে. রোহণে কির অভিরূপানং ইত্থীনং উপ্পত্তিট্ঠানতায সো গামো তথা ৰুচ্চতি. চিত্তসন্ততিমনারুল়্হন্তি পচ্চুপ্পন্নতং পটিসেধেতি. ‘‘উপ্পত্তিনিৰারকস্স হেতুনো অভাৰা’’তি এতেন পচ্চযে সতি পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনারহতায অৰিক্খম্ভিতস্স উপ্পন্নতাপরিযাযোতি দস্সেতি. ননু চ অসমূহতুপ্পন্নম্পি পচ্চযে সতি উপ্পজ্জনারহমেৰ? সচ্চমেতং, পহানৰিসেসভাৰকতো পন নেসং ভেদো. যথা অৰিক্খম্ভিতাসমূহতভূমিলদ্ধুপ্পন্নং সতি পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনারহং, এৰং আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নম্পীতি তিৰিধস্সাপি ভূমিলদ্ধেন একসঙ্গহতা ৰুত্তা.
৮৩৮. অকুসলম্পি ভূতাপগতুপ্পন্নং অতীতত্তা ন পহাতব্বং, তথা একচ্চং ওকাসকতুপ্পন্নং ইতরং অপ্পহাতব্বতো, সেসদ্ৰযং খণত্তযসমঙ্গিভাৰতোতি আহ ‘‘অমগ্গৰজ্ঝত্তা’’তি. কেনচীতি চতূসু মগ্গঞাণেসু কেনচি. তস্সাতি যথাৰুত্তস্স চতুব্বিধস্সপি উপ্পন্নস্স. তং উপ্পন্নভাৰং ৰিনাসযমানন্তি অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন উপ্পজ্জনারহতং ৰিনাসেন্তং. পঠমং লোকিযঞাণেন যথাবলং পহীনমেৰ লোকুত্তরঞাণং পজহতীতি লোকিযগ্গহণং কতং.
পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকথাৰণ্ণনা
৮৩৯. সচ্চাভিসমযকালস্মিন্তি চতুন্নং অরিযসচ্চানং পটিৰিজ্ঝনক্খণে. ৰুত্তানীতি ‘‘দুক্খং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৫.১০৯৯), ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) চ ৰুত্তানি. যথাসভাৰেনাতি অৰিপরীতসভাৰেন. ‘‘জানিতব্বানী’’তি ৰত্ৰা তেসং জাননৰিধিং উপমাৰসেন অট্ঠকথাযং তাৰ ৰুত্তনযেন দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তং হেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ যথা পদীপোতিআদি একস্স ঞাণস্স একক্খণে চত্তারি কিচ্চানি কথং সম্ভৰন্তি. ন হি তাদিসং কিঞ্চি লোকে দিট্ঠং অত্থি, ন চ ৰচনং লব্ভতীতি অন্তোলীনচোদনং মনসি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পরিঞ্ঞাভিসমযেনা’’তি. অনৰসেসতো পরিচ্ছিজ্জ জাননসঙ্খাতেন পটিৰিজ্ঝনেন অভিসমেতি অসম্মোহৰসেন পটিৰিজ্ঝতি. পহানাভিসমযেনাতি সমুচ্ছেদপ্পহানসঙ্খাতেন পটিৰিজ্ঝনেন অসম্মোহতো অভিসমেতি. মগ্গং ভাৰনাভিসমযেনাতি মগ্গঞাণং সম্মাসঙ্কপ্পাদিসেসমগ্গং সহজাতাদিপচ্চযতাৰসেন ভাৰনাভিসমযেন. অভিসমেতি পুব্বভাগভাৰনাসম্ভূতেন অরিযমগ্গভাৰনাসঙ্খাতেন পটিৰিজ্ঝনেন অভিসমেতি অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝতি. মগ্গঞাণঞ্হি সম্পযুত্তধম্মেসু সম্মোহং ৰিদ্ধংসেন্তং অত্তনিপি সম্মোহং ৰিদ্ধংসেতিযেৰ. নিরোধন্তি নিব্বানং. সচ্ছিকিরিযাভিসমযেনাতি পচ্চক্খকরণসঙ্খাতেন পটিৰিজ্ঝনেন. পাপুণাতীতি অধিগচ্ছতি. স্ৰাযং অধিগমো দস্সনপটিৰেধোতি আহ ‘‘পস্সতি পটিৰিজ্ঝতী’’তি.
‘‘নিরোধং…পে… পটিৰিজ্ঝতী’’তি এতেন নিরোধসচ্চমেকং আরম্মণপটিৰেধেন চত্তারিপি সচ্চানি অসম্মোহপটিৰেধেন মগ্গঞাণং পটিৰিজ্ঝতীতি এৰং যুত্তিৰসেন ৰিভাৰিতং একপটিৰেধং আগমেনপি সাধেতুং ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সব্বং ৰেদিতব্ব’’ন্তি ইমিনা ‘‘যো দুক্খসমুদযং পস্সতি, সো দুক্খম্পি পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) আগতং সমুদযং সচ্চাদিমূলকং যোজনং সঙ্গণ্হাতি.
ন চেতং কালন্তরদস্সনং সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো একপটিৰেধমেৰাতি দস্সেন্তেন ‘‘মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং, দুক্খেপেতং ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৭৯৪; পটি. ম. ১.১০৯) অপরং সুত্তপদং আনীতং. তথা হি ‘‘যো নু খো, আৰুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি…পে… পটিপদম্পি সো পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) একসচ্চদস্সনসমঙ্গিনো অঞ্ঞসচ্চদস্সনসমঙ্গিভাৰৰিচারণায তমত্থং সাধেতুং আযস্মতা গৰম্পতিত্থেরেন ৰুত্তং, পচ্চেকঞ্চ সচ্চত্তযদস্সনযোজনা কতা. অঞ্ঞথা কমাভিসমযে পুরিমদিট্ঠস্স পুন অদস্সনতো সমুদযাদিং পস্সতো দুক্খাদিদস্সনং পুন অৰত্তব্বং সিযা, ৰুচ্চমানে চ সব্বদস্সনং দস্সনন্তরপরমন্তি দস্সনানুপরমো এৰ সিযাতি.
নিস্সযভাৰহেতুতায দুক্খপরিঞ্ঞায ৰট্টিঝাপনসদিসতা, পটিপক্খৰিদ্ধংসনতায সমুদযপ্পহানস্স অন্ধকারৰিধমনসদিসতা, ঞাণালোকপরিব্রূহনতায মগ্গভাৰনায আলোকৰিদ্ধংসনসদিসতা, তেন তেন মগ্গেন যথা যথা নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযা, তথা তথা কিলেসস্নেহপরিযাদানং হোতীতি নিরোধসচ্ছিকিরিযায স্নেহপরিযাদানসদিসতা কারণূপচারেন ৰুত্তা.
৮৪০. ওভাসেতীতি পকাসেতি. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিন্তি সব্বকিলেসদরথপরিল়াহৰূপসমভাৰতো কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিভূতং.
৮৪১. অপ্পেতীতি পপ্পোতি. দুক্খপরিঞ্ঞায সক্কাযতীরসমতিক্কমভাৰতো ওরিমতীরপ্পহানসদিসতা, মগ্গভাৰনায সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মাৰহনতায ভণ্ডৰহনসদিসতা.
৮৪২. পৰত্তং ঞাণং অস্সাতি পৰত্তঞাণো, মগ্গো. অস্স মগ্গস্স.
তথট্ঠেনাতি তথসভাৰেন, পীল়নাদিঅৰিপরীতসভাৰেনাতি অত্থো. একপটিৰেধানীতি একজ্ঝং পটিৰিজ্ঝিতব্বাকারানি.
দুক্খস্স পীল়নট্ঠোতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা বুদ্ধানুস্সতিৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪) ৰুত্তমেৰ. একসঙ্গহিতানীতি একেনেৰ সঙ্গহিতানি. কেন? তথট্ঠেন, সচ্চট্ঠেনাতি অত্থো. যং একসঙ্গহিতন্তিআদি ঞাণস্স একপটিৰেধদস্সনং. মগ্গঞাণঞ্হি নিরোধমেৰ আরম্মণং করোন্তম্পি যো সো দুক্খাদীসু তচ্ছাৰিপল্লাসভূতভাৰসঙ্খাতো সচ্চট্ঠো, তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহৰিদ্ধংসনেন তং যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝন্তং পচ্চক্খং করোন্তমেৰ পৰত্ততি. যতো অপরভাগে পীল়নাদযো সোল়সপি সচ্চট্ঠা অরিযস্স হত্থামলকং ৰিয যাথাৰতো উপট্ঠহন্তি.
৮৪৩. অত্থাতি ঞাণেন অরণীযতো অত্থাতি লদ্ধসমঞ্ঞা আকারা. অঞ্ঞসচ্চদস্সনৰসেনাতি সমুদযাদিসচ্চন্তরদস্সনৰসেন. আৰিভাৰতোতি পকাসভাৰতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যে আকারা দুক্খাদীসু সভাৰৰসেন, সচ্চন্তরদস্সনৰসেন চ আৰিভৰন্তি, তে পীল়নাদযো চত্তারোযেৰাতি সোল়সেৰ ৰুত্তা, ন অঞ্ঞেতি. অযমত্থো ইধাধিপ্পেতোতি কথমিদং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তত্থ কতমং দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদি. তেনেতং দস্সেতি – যস্মা পাল়িযং ৰিসুং ৰিসুং আরম্মণকরণৰসেনপি সচ্চঞাণং ৰুত্তং কিচ্চনিব্বত্তিৰসেনপি, তস্মা ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘সভাৰতো, সচ্চন্তরদস্সনতো চ সচ্চানং আকারা আৰিভৰন্তী’’তি.
কিচ্চনিব্বত্তিৰসেন দস্সনং আৰিভাৰতো দস্সনসদিসন্তি তং অনামসিত্ৰা ইতরমেৰ দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু দ্ৰীসু দস্সনেসু. আযূহিতন্তি পিণ্ডৰসেন নিব্বত্তিতং. যঞ্হি কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং নাম, সব্বং তং সমুদিতমেৰ নিব্বত্ততীতি. সঙ্খতন্তি পচ্চযন্তরেহি সমেচ্চ সম্ভূয কতং. রাসিকতন্তি পুঞ্জকতং. অনেকমেৰ হি পচ্চযুপ্পন্নং একজ্ঝং নিব্বত্তমানং অত্তনো পচ্চযেহি রাসিকতং ৰিয হোতীতি. তস্মাতি সমুদযেন আযূহিতত্তা. অস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. যস্মিং সন্তানে উপ্পন্নো, তস্স কিলেসসন্তাপহরো. সযম্পি কিলেসপরিল়াহাভাৰতো সুসীতলো. সন্তাপট্ঠো আৰিভৰতি উল়ারদস্সনেন তদঞ্ঞস্স অনুল়ারভাৰো ৰিযাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আযস্মতো’’তিআদি. অৰিপরিণামধম্মস্স নিচ্চসভাৰস্স ৰত্তব্বমেৰ নত্থি পটিপক্খতো আৰিভৰনাকারস্স সুখসিদ্ধিতো.
নিদানট্ঠো আৰিভৰতি ইদমস্স নিদদাতীতি. সংযোগপলিবোধট্ঠা পটিপক্খৰসেন আৰিভৰনাকারাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিসংযোগভূতস্সা’’তিআদি. কিলেসদুক্খেহি সংযোজনট্ঠো সংযোগট্ঠো. সংসারচারকে পলিবুদ্ধনট্ঠো পলিবোধট্ঠো.
কিলেসসঙ্গণিকাদিৰসেন অৰিৰেকভূতস্স. ৰিৰেকট্ঠো উপধিৰিৰেকতা. সব্বসঙ্খারৰিৰিত্ততা অসঙ্খতভাৰোতি এৰং অচ্ছরিযব্ভুতসভাৰোপি অরিযমগ্গো সঙ্খতো এৰ, অযমেৰ চ একো অসঙ্খতোতি নিরোধস্স অসঙ্খতভাৰো সুপাকটো হোতি. দুক্খং ৰিসং মরণধম্মতো তস্স অগদভূতং অমতং নিব্বানং.
‘‘মগ্গো’’তি সম্ভাৰেতব্বতং পত্তো সুখুমসন্তভাৰেন উপট্ঠিতো নিকন্তিভূতোপি নাযং সমুদযো হেতু নিব্বানস্স পত্তিযা. অযং অরিযমগ্গো হেতূতি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনে ৰুত্তনযেন মগ্গস্স হেতুট্ঠো আৰিভৰতি. নিরোধদস্সনেনাতি অতিৰিয নিপুণস্স পরমগম্ভীরস্স নিরোধসচ্চস্স দস্সনেন. তেনাহ ‘‘পরমসুখুমানী’’তিআদি. দুক্খদস্সনেনাতি অতিৰিয আদীনৰপ্পত্তিযা ৰিপুলতরাদীনৰস্স দুক্খসচ্চস্স দস্সনেন. তপ্পটিপক্খতো আধিপতেয্যট্ঠো. তেনাহ ‘‘অনেকরোগাতুর…পে… উল়ারভাৰো ৰিযা’’তি. এৰমেতে যথারহং অন্ৰযতো, ব্যতিরেকতো চ সচ্চেসু আৰিভৰনাকারা ৰিভাৰিতা.
একেকস্সাতি একেকস্স অত্থস্স, পীল়নাযূহননিস্সরণনিয্যানট্ঠে সন্ধাযাহ. তিণ্ণং তিণ্ণন্তি সঙ্খতাদিঅত্থে. যে পন ৰাদিনো. নানাভিসমযন্তি নানাঞাণেন অভিসমযং, চতুন্নং সচ্চানং নানাক্খণে নানাঞাণেন পটিৰিজ্ঝনন্তি অত্থো. যদি হি মগ্গঞাণস্স চতূসু সচ্চেসু নানাভিসমযো সিযা, দুক্খদস্সনাদীহি পঠমমগ্গাদীহি পহাতব্বানং সংযোজনত্তযাদীনং একদেসপ্পহানং আপজ্জতি. তথা চ সতি একদেসসোতাপত্তিমগ্গট্ঠতাদিপ্পসঙ্গো. তংতংদস্সনানন্তরঞ্চ তংতংফলেন ভৰিতব্বন্তি তংতংপহেয্যকিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভূতানং ফলানং মগ্গানং ৰিয চতুক্কতা সিযা. তথা চ সতি একদেসসোতাপন্নতাদিপ্পসঙ্গো. কিঞ্চ ভিয্যো – যদি মগ্গঞাণস্স নানাভিসমযো সিযা, অঞ্ঞেন ঞাণেন দুক্খং পস্সতি. অঞ্ঞেন সমুদযং, অঞ্ঞেন নিরোধং, অঞ্ঞেন মগ্গং, এৰং সতি মগ্গকিচ্চং অপরিপুণ্ণমেৰ সিযা. মগ্গদস্সনেন হি দ্ৰযগতি, তেনেৰ ৰা তস্স দস্সনং, অঞ্ঞেন ৰাতি. তত্থ পঠমো তাৰ পক্খো ন যুজ্জতি অত্তনি পৰত্তিযা অসম্ভৰতো. ন হি তেনেৰ অঙ্গুলগ্গেন তমেৰ পরামসিতুং সক্কা. অথ অঞ্ঞেন অনৰট্ঠানপ্পসঙ্গো ‘‘যেন মগ্গং পস্সতি, সোপি মগ্গো. তম্পি যেন পস্সতি, সোপি মগ্গো’’তি. তস্মা একাভিসমযতো যথাৰুত্তো অসম্মোহপটিৰেধোৰ যুত্তো. অপিচ পরিচ্ছিন্দিতব্বং, সমুচ্ছিন্দিতব্বঞ্চ সচ্চদ্ৰযং আরব্ভ পৰত্তমানস্স মগ্গঞাণস্স পরিচ্ছিন্দনসমুচ্ছিন্দনানি ন সম্ভৰন্তি ততো অনিস্সরণতো. ন হি দুক্খপরিঞ্ঞাসমুদযপ্পহানানি দুক্খসমুদযসচ্চারম্মণেন ঞাণেন কাতুং সক্কুণেয্যানি. নিব্বানারম্মণেন পন তত্থ, ইতরদ্ৰযে চ সম্মোহং ৰিদ্ধংসেন্তেন সক্কা কাতুন্তি একাভিসমযো এৰ যুত্তো. অযং পন অত্থো পাল়িযং আগতো এৰাতি ‘‘তেসং উত্তরং অভিধম্মে কথাৰত্থুস্মিং ৰুত্তমেৰা’’তি.
পরিঞ্ঞাদিপ্পভেদকথাৰণ্ণনা
৮৪৫. অভিঞ্ঞাপঞ্ঞাতিআদীনং অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. অপিচ সুতমযায, চিন্তামযায, একচ্চভাৰনামযায চ অভিৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায ঞাতা অভিঞ্ঞাতা. আৰেণিকা ভূমি পরিঞ্ঞন্তরানং অৰিসযভাৰতো. ন হি নামরূপপরিচ্ছেদপচ্চযপরিগ্গহণৰসেন তীরণপরিঞ্ঞাদীনং পৰত্তি অত্থি.
৮৪৬. অনুলোমঞাণম্পি অনিচ্চাদিৰসেনেৰ সঙ্খারে আরব্ভ পৰত্ততি, পগেৰ পটিসঙ্খানুপস্সনাদযোতি আহ ‘‘যাৰ অনুলোমা আৰেণিকা ভূমী’’তি. কামঞ্চেত্থ তীরণপরিঞ্ঞাভূমিযং ঞাতপ্পহানপরিঞ্ঞাযোপি লদ্ধাৰসরা, তত্থ পন যথা তীরণপরিঞ্ঞা সাতিসযং কিচ্চকারী, ন তথা ইতরাতি আৰেণিকগ্গহণং.
৮৪৭. নিপ্পরিযাযেন পহানপরিঞ্ঞা নাম মগ্গঞাণন্তি ‘‘যাৰ মগ্গঞাণা ভূমী’’তি ৰুত্তং. অযং ইধ অধিপ্পেতাতি ইধ অভিসমযকালে কিচ্চৰিচারে অযং পহানপরিঞ্ঞা অধিপ্পেতা তদত্থত্তা সেসপরিঞ্ঞানং. তেনাহ ‘‘যস্মা ৰা’’তিআদি.
তদত্থাযেৰাতি পহানপরিঞ্ঞত্থা এৰ. অথ ৰা তদত্থাযেৰাতি পহানত্থা এৰ. অথ ৰা তদত্থাযেৰাতি মগ্গত্থা এৰ. ঞাততীরণপরিঞ্ঞা হি যাৰদেৰ মগ্গাধিগমত্থায পৰত্তা. নিযমতো ঞাতা চেৰ তীরিতা চ হোন্তি ঞাততীরিতভাৰেহি ৰিনা পহানাভাৰতো, পহানসিদ্ধিযঞ্চ ঞাততীরিতভাৰসিদ্ধিতো. মগ্গঞাণঞ্হি দুক্খে পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পৰত্তমানং তস্স সভাৰলক্খণং ৰিয সামঞ্ঞলক্খণম্পি পটিৰিজ্ঝতীতি ৰুচ্চতি তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহৰিদ্ধংসনতো. তেনাহ ‘‘পরিঞ্ঞত্তযম্পি…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি.
৮৪৮. পরিঞ্ঞা ৰিযাতি তিৰিধতাসামঞ্ঞং নিদস্সেতি, ন পরিঞ্ঞাপহাতব্বতাসামঞ্ঞং ৰিক্খম্ভনপ্পহানস্স অরিপঞ্ঞাকিচ্চভাৰতো. কামচ্ছন্দাদযো যথা ন চিত্তং পরিযুট্ঠায তিট্ঠন্তি, এৰং পরিযুট্ঠানস্স নিসেধনং অপ্পৰত্তিকরণং ৰিক্খম্ভনং, ৰিক্খম্ভনমেৰ পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং. পাকটত্তাতি ‘‘অযং অব্যাপন্নচিত্তো ৰিগতথিনমিদ্ধো’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.১৯৮) পরেসম্পি পাকটত্তা. ‘‘ন সহসা চিত্তং অজ্ঝোত্থরন্তী’’তি ইদং পটিলদ্ধমত্তস্স ঝানস্স ৰসেন ৰুত্তং, সুভাৰিতে পন পগুণজ্ঝানে যাৰ চরিমকচিত্তম্পি ন অজ্ঝোত্থরন্তেৰ. অথ ৰা ঝানস্স পুব্বভাগেপীতি ঝানাধিগমত্থায পুব্বভাগপটিপত্তিযা. পচ্ছাভাগেপীতি ঝানং লভিত্ৰা অঞ্ঞকিচ্চপ্পসুতস্সপি. ৰিতক্কাদযোতি ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখরূপসঞ্ঞাদযো. দুতিযজ্ঝানাদীনং পটিপক্খা দুতিযাদীসু অপ্পিতেসুযেৰ ৰিক্খম্ভন্তি, ততো ততো ৰুট্ঠিতমত্তস্স পন পৰত্তন্তি পরিত্তচিত্তৰসেনেৰ ৰুট্ঠহনতো.
৮৪৯. ‘‘পদীপেন অন্ধকারস্স ৰিযা’’তি ইদং পটিপক্খেন পহীনভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. পটিপক্খো হি পদীপো অন্ধকারস্স, ঘটপ্পহারো পন সেৰালস্স ন পটিপক্খো, কেৰলং পৰত্তিনিৰারণমত্তমেৰ করোতীতি. তেন অসতিপি উজুৰিপচ্চনীকতায দুতিযজ্ঝানাদীনং ৰিতক্কাদীনং ৰিক্খম্ভনস্স তং নিদস্সনং সুট্ঠুতরং যুজ্জতি. ‘‘ৰিপস্সনায অৰযৰভূতেনা’’তি ইদং ইধাধিকততদঙ্গপ্পহানস্স দস্সনত্থং ৰুত্তং. সীলৰিসোধনাদিনাপি হি তদঙ্গপ্পহানং হোতিযেৰাতি. ঞাণঙ্গেনাতি ঞাণসঙ্খাতেন কারণেন. তদঙ্গেন তদঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. সতি ৰিজ্জমানে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সযং ৰা তত্থ সতি দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৮১; ৪.৩৪৫) নযেন ৰুত্তা অত্তানুদিট্ঠি. সোল়সৰত্থুকা, অট্ঠৰত্থুকা চ কঙ্খাৰ মলং কঙ্খামলং. সমূহগাহস্সাতি ‘‘অত্তা অত্তনিয’’ন্তি এৰং পৰত্তসমূহগহণস্স পহানং কলাপসম্মসনেন একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৰা ৰিকিরণৰসেন খন্ধানং দস্সনতো. অস্সাদসঞ্ঞাযাতি পঞ্চক্খন্ধে অস্সাদনৰসেন পৰত্তমিচ্ছাসঞ্ঞায. অপ্পটিসঙ্খানস্সাতি পটিসঙ্খানপটিপক্খস্স মোহস্স. অনুপেক্খনস্সাতি অপেক্খায. সঙ্খারেসু নিচ্চাদিগাহো সচ্চপটিলোমগাহো মগ্গসচ্চাধিগমস্স ৰিলোমনতো. সাদীনৰেসু অনাদীনৰসঞ্ঞিতা, অনাদীনৰে চ সাদীনৰসঞ্ঞিতা সচ্চপটিলোমগাহোতি চ ৰদন্তি.
এৰং ৰিসুদ্ধিক্কমেন তদঙ্গপ্পহানং দস্সেত্ৰা ইদানি অট্ঠারসমহাৰিপস্সনাৰসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যং ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং ৰা পন পহানন্তি সম্বন্ধো.
৮৫০. ৰুত্তমেৰ ‘‘সব্বং সঙ্খারগতং অনিচ্চতো অনুপস্সতী’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৪২).
সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণানং ৰসেন ঘনগ্গহণং ঘনসঞ্ঞা, তস্সা ঘনসঞ্ঞায.
নিরোধে অধিমুত্ততা, তাযাতি তিযদ্ধগতানং সঙ্খারানং নিরোধমেৰ দিস্ৰা তত্থ অধিমুচ্চনৰসেন পৰত্তপঞ্ঞা, তায. আযূহনস্সাতি অভিসঙ্খরণস্স.
তং তং পরিচ্ছেদন্তি আদাননিক্খেপাদিকং তং তং পরিচ্ছেদং. অঞ্ঞথাপৰত্তিদস্সনন্তি ৰুত্তপরিচ্ছেদতো পুব্বে, পচ্ছা চ অঞ্ঞাকারপ্পৰত্তিযা দস্সনং, অৰত্থাৰিসেসপ্পৰত্তিদস্সনং ৰা. ধুৰসঞ্ঞাযাতি থিরভাৰগ্গহণস্স.
সারাদানাভিনিৰেসস্সাতি অসারেসু সারগহণাভিনিৰেসস্স.
সংসযমিচ্ছাঞাণানং ৰসেন সম্মুয্হনং সম্মোহো, সো এৰ অভিনিৰেসোতি সম্মোহাভিনিৰেসো. সঙ্খারেসু লেণতাণভাৰগ্গহণং আলযাভিনিৰেসো, অত্থতো ভৰনিকন্তি.
যথা চিত্তং সঙ্খারে মুঞ্চিত্ৰা ৰিৰট্টং নিব্বানং পক্খন্দতি, তথা পৰত্তনতো সঙ্খারুপেক্খা চ অনুলোমঞ্চ ‘‘ৰিৰট্টানুপস্সনা’’তি ৰুত্তং. নিৰিট্ঠভাৰেন ওগাল়্হভাৰেন পৰত্তসংযোজনাদিকিলেসা এৰ কিলেসাভিনিৰেসো. নিব্বেধভাগিযং সমাধিন্তি ৰিপস্সনাসমাধিমাহ.
৮৫১. অসনিৰিচক্কং অসনিমণ্ডলং. এৰং পহানন্তি অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনমাহ. কম্মকিলেসানং, সব্বেসম্পি ৰা সঙ্খারানং খযং নিরোধং গচ্ছতীতি খযগামী, অরিযমগ্গো. লোকুত্তরগ্গহণেনেৰ সিদ্ধেপি খযগামিগ্গহণং ৰণ্ণভণনত্থং. সমুচ্ছেদপ্পহানমেৰাতি অৰধারণং নিপ্পরিযাযতং উপাদায. তদত্থানেৰাতি সমুচ্ছেদপ্পহানত্থানেৰ. তেন ৰিক্খম্ভনতদঙ্গপ্পহানানং মগ্গসম্ভারতমাহ তেহি ৰিনা অসিজ্ঝনতো. অথ ৰা তদত্থানেৰাতি মগ্গত্থানেৰ. তেন তদত্থতায তেসং তংকিচ্চতং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তমেৰত্থং উপমায দস্সেতুং ‘‘পটিরাজানং ৰধিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. যম্পি ততো পুব্বে কতন্তি যং ততোরজ্জপ্পত্তিতো পুব্বে কতং পচ্চন্তসাধনদুগ্গৰিদ্ধংসনাদি. যথা ইদঞ্চিদঞ্চ রঞ্ঞা কতন্তিযেৰ ৰুচ্চতি, এৰং লোকিযঞাণেন সাধিতানিপি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গপ্পহানানি সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন পৰত্তস্স মগ্গস্স কিচ্চভাৰেন ৰুচ্চন্তি, তদত্থতায, তেসং তংসন্ততিপতিততায চ মগ্গস্সাতি ৰেদিতব্বা.
৮৫২. লোকিযস্স, লোকিযা ৰা সচ্ছিকিরিযা লোকিযসচ্ছিকিরিযা. এৰং লোকুত্তরসচ্ছিকিরিযা ৰেদিতব্বা. লাভীম্হীতি লাভী অম্হি. তথা ৰসীম্হীতি এত্থাপি. পচ্চক্খতো ঞাণফস্সেনাতি পচ্চক্খতো আরম্মণকরণসঙ্খাতেন ঞাণফস্সনেন. ‘‘পচ্চক্খতো’’তি চ ইমিনা অনুমানতো আরম্মণকরণং নিৰত্তেতি, ‘‘ঈদিসমিদ’’ন্তি পচ্চৰেক্খণৰসেন পচ্চক্খতো জাননং হেত্থ ‘‘ঞাণফস্সো’’তি অধিপ্পেতো. ফস্সিতাতি ঞাণেন ফুট্ঠা.
ঝানমগ্গফলানি ৰিয অত্তনো সন্তানে অনুপ্পাদেত্ৰাপি তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহৰিদ্ধংসনৰসেন তথাৰিদ্ধংসনপৰত্তঞাণং অপরপ্পচ্চযঞাণং.
পস্সন্তো পচ্চক্খতো জানন্তো. অমতোগধন্তি অমতপরিযাপন্নং, অমতসঙ্খাতন্তি অত্থো.
সোতাপত্তিমগ্গো পঠমং নিব্বানদস্সনতো দস্সনং, তেন দস্সনেন সচ্ছিকিরিযা দস্সনসচ্ছিকিরিযা. কিঞ্চাপি গোত্রভুঞাণং ততো পঠমতরং নিব্বানং পস্সতি, আলম্বনকরণতো দিস্ৰা কত্তব্বকিচ্চাকরণতো পন ন দস্সনন্তি ৰুচ্চতি. সা দুৰিধাপীতি সা দস্সনভাৰনাৰসেন দুৰিধাপি সচ্ছিকিরিযা. দস্সনভাৰনাৰসেনাতি দস্সনমগ্গভাৰনামগ্গৰসেন. তেন অমগ্গৰসেন পৰত্তনিব্বানস্স পচ্চৰেক্খণসচ্ছিকিরিযং নিৰত্তেতি. নিব্বানস্সাতি পন ইমিনা মগ্গফলেসু পচ্চৰেক্খণসচ্ছিকিরিযং. ইমস্স ঞাণস্সাতি ইমস্স যথাধিগতস্স লোকুত্তরঞাণস্স.
৮৫৩. অভিমতাতি অধিপ্পেতা. ভাৰনা নাম উপ্পাদনা, সন্তানপরিভাৰনা চাতি তদুভযং দস্সেন্তো ‘‘লোকিযান’’ন্তিআদিমাহ. যদগ্গেন হি লোকিযা কুসলাদযো উপ্পাদিতা, ৰড্ঢিতা চ, তদগ্গেনস্স সীলভাৰনা, কাযভাৰনা, চিত্তভাৰনা, পঞ্ঞাভাৰনা চ লোকিযা নিপ্ফাদিতা হোতি, তায চ সন্তানোপি পরিভাৰিতোতি. তাসু লোকিযলোকুত্তরভাৰনাসু ইধ ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিকথাযং লোকুত্তরভাৰনা অধিপ্পেতা, ন ইতরা তস্সা সম্ভারভাৰতো. চতুব্বিধম্পেতং ঞাণন্তি এতং চতুব্বিধম্পি অরিযমগ্গঞাণং লোকুত্তরানি সম্মাৰাচাদিভেদানি সীলাদীনি উপ্পাদেতি. কথং? সহজাতাদিপচ্চযতায. সীলাদীনীতি এত্থ আদি-সদ্দেন সমাধিস্স গহণং, ন পঞ্ঞায. ন হি তদেৰ তং উপ্পাদেতি, মগ্গচিত্তুপ্পাদো পন উপ্পাদেতি. তদন্তোগধভাৰা সম্মাসঙ্কপ্পো. সো হি পঞ্চক্খন্ধসঙ্গহিতোতি ৰদন্তি. সীলাদীনীতি ৰা ফলসীলাদীনম্পি গহণন্তি পঞ্ঞাযপি গহণং যুজ্জতিযেৰ. সহজাতপচ্চযাদিতাযাতি এত্থ আদি-সদ্দেন অনন্তরপচ্চযাদিতাযপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেহি চ সন্তানং ৰাসেতীতি তেহি সমুচ্ছিন্দনপটিপস্সম্ভনৰসেন পৰত্তেহি লোকুত্তরেহি সীলাদীহি অরিযপুগ্গলো অত্তনো সন্তানং পরিভাৰেতি. যং নিস্সায পরাৰুত্তীতি ৰদন্তি. যথা পরিঞ্ঞত্তযম্পি পহানত্তযম্পি মগ্গঞাণস্স কিচ্চন্তি ৰুত্তং পরিযাযেন, ন এৰমিধ. ইধ পন লোকুত্তরভাৰনাৰ অস্স মগ্গঞাণস্স কিচ্চং. ন হেত্থ ভাৰনায পরিযাযো লব্ভতীতি অৰধারণং. তেন লোকিযভাৰনং নিৰত্তেতি.
এৰং সরূপেনেৰ আগতাযাতি ‘‘চিত্তং ভাৰয’’ন্তি সমাধি ৰিয চিত্তসীসেন অনাগন্ত্ৰা ‘‘পঞ্ঞং ভাৰয’’ন্তি এৰং সরূপেনেৰ আগতায পঞ্ঞায. যং ৰুত্তং উদ্দেসৰসেন. এত্তাৰতা তং ৰিত্থারিতং হোতি. অযঞ্চ পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতীতি সম্বন্ধো.
ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি বাৰীসতিমপরিচ্ছেদৰণ্ণনা.