২৩. পঞ্ঞাভাৰনানিসংসনিদ্দেসৰণ্ণনা
আনিসংসপকাসনাৰণ্ণনা
৮৫৪. অনেকসতানিসংসা সাৰকবোধিআদিৰিপুলোদাতগুণৰিসেসাৰহত্তা. ৰিত্থারতোতি নযদস্সনং অকত্ৰা ‘‘অযম্পি পঞ্ঞাভাৰনায আনিসংসো, অযম্পী’’তি অনুপদদস্সনৰসেন ৰিত্থারতো পকাসেতুং ন সুকরং অতিবহুভাৰতো. অস্সাতি পঞ্ঞাভাৰনায. নানাকিলেসৰিদ্ধংসনন্তি সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদিৰসেন নানাৰিধানং কিলেসধম্মানং তদঙ্গাদিৰসেন পজহনং. অরিযফলরসানুভৰনন্তি সোতাপত্তিফলাদিফলসুখপটিসংৰেদনং.
নানাকিলেসৰিদ্ধংসনকথাৰণ্ণনা
৮৫৫. ‘‘অরিযফলরসানুভৰন’’ন্তি এতেনেৰ কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং দীপীযতীতি ‘‘অরিযমগ্গক্খণে’’তি ৰিসেসৰচনং, তব্ভাৰভাৰতো ৰা. সিদ্ধে হি সমুচ্ছেদপ্পহানে পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং সিদ্ধমেৰ হোতীতি.
ভীমৰেগানুপতিতাতি সকলং লোকং ভিন্দন্তেন ৰিয ভীমেন ভযানকেন ৰেগেন সহসা পতিতা. সিলুচ্চযেতি পব্বতে সেলপুথুলে. সতেজুজ্জলমণ্ডলোতি সরদকালসমিদ্ধেন অত্তনো তেজসা সমুজ্জলদুদ্দিক্খমণ্ডলো. ৰধবন্ধনাদিদুগ্গতিপরিপক্কিলেসাদিজাতিআদিসব্বানত্থৰিধাযকং. সন্দিট্ঠিকন্তি পচ্চক্খভূতং. জঞ্ঞাতি জানেয্য. ইধাতি ইমিস্সং পঞ্ঞাভাৰনাযং.
ফলসমাপত্তিকথাৰণ্ণনা
৮৫৬. অরিযস্স মগ্গস্স ফলং অরিযফলং, অরিযঞ্চ তং ৰিসুদ্ধত্তা ফলঞ্চাতিপি অরিযফলং, তস্স রসো, পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিসুখং, অনুভৰনং নিব্বানারম্মণস্স তস্স পটিসেৰনং. তত্রাতি তেসু দ্ৰীসু আকারেসু. অস্সাতি অরিযফলস্স.
৮৫৭. সংযোজনেসু পহীনেসু সব্বেপি কিলেসা পহীনাযেৰ হোন্তীতি সংযোজনানংযেৰ গহণং. সংযোজনপ্পহানমত্তমেৰ অরিযমগ্গস্স ফলং নাম, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি অত্থন্তরং ৰিপাকভূতন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ফলং নাম ন কোচি অঞ্ঞো ধম্মো অত্থী’’তি. কে পনেতং ৰদন্তীতি? অন্ধকাদযো. তে হি ‘‘অরহত্তং অরহত্তন্তি, আৰুসো, ৰুচ্চতি…পে… মোহক্খযো’’তি (সং. নি. ৪.৩১৫) সুত্তপদস্স অত্থং অঞ্ঞথা গহেত্ৰা নিপ্পরিযাযতো ‘‘অরহত্তং নাম কিঞ্চি নত্থি, কিলেসপ্পহানমেৰ তথা ৰোহরীযতী’’তি ৰদন্তা সেসফলেপি পটিক্খিপন্তি. ইদং সুত্তম্পীতি পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িমাহ. পকট্ঠো উক্কট্ঠো যোগোতি পযোগো, অরিযমগ্গো, পযোগনিমিত্তং জাতকিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধি পযোগপটিপ্পস্সদ্ধি. যা পন অরিযমগ্গস্স ভাৰিতত্তা লব্ভমানাপি যস্সা ৰিপাকপঞ্ঞায নিপ্পজ্জমানায নিপ্পজ্জতি, সা পটিপ্পস্সদ্ধিযং নিপ্ফাদেতব্বাযং পঞ্ঞাতি পটিপ্পস্সদ্ধিপঞ্ঞাতি ৰুত্তা. সম্মাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰুট্ঠাতীতি সম্মাদিট্ঠিযা উজুৰিপচ্চনীকদস্সনৰসেন ৰত্ৰা তদঞ্ঞতোপি ৰুট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘তদনুৰত্তককিলেসেহী’’তি ৰুত্তং, তস্সা মিচ্ছাদিট্ঠিযা সম্পযোগতো, উপনিস্সযতো চ অনুৰত্তককিলেসেহি. তেন তদেকট্ঠপ্পহানমাহ. খন্ধেহীতি তদনুৰত্তকক্খন্ধেহি, তায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সম্পযুত্তক্খন্ধেহি চেৰ তপ্পচ্চযা আযতিং উপ্পজ্জনক্খন্ধেহি চাতি অত্থো. বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহীতি যথাৰুত্তকিলেসক্খন্ধেহি বহিদ্ধাভূতেহি ৰিপস্সনায গোচরভূতেহি সব্বসঙ্খারনিমিত্তেহি.
এৰং মগ্গকিচ্চং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স ৰসেন ফলং দস্সেতুং ‘‘তম্পযোগপটিপ্পস্সদ্ধত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তম্পযোগপটিপ্পস্সদ্ধত্তাতি তস্স অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰুট্ঠানাদিপযোগস্স পটিপ্পস্সদ্ধত্তা. মগ্গো হি নিমিত্ততো, পৰত্ততো চ ৰুট্ঠহন্তো কিলেসে পজহতীতি অত্তনো খণে তং পযোগং করোতি নাম, ফলক্খণে পনস্স সো পযোগো পটিপ্পস্সদ্ধো ৰূপসন্তো নাম হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘তম্পযোগপটিপ্পস্সদ্ধত্তা’’তি. উপ্পজ্জতীতি মগ্গানন্তরং দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তিক্খত্তুং ৰা উপ্পজ্জতি. ফলসমাপত্তিকালে পন বহুক্খত্তুং, নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স দ্ৰিক্খত্তুং উপ্পজ্জতি. সব্বম্পি যথাৰুত্তপযোগপটিপ্পস্সদ্ধিনিমিত্তং উপ্পজ্জনতো ‘‘তম্পযোগপটিপ্পস্সদ্ধত্তা উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. মগ্গস্সেতং ফলন্তি যথাৰুত্তা ৰিপাকা সম্মাদিট্ঠি নাম, এতং অরিযমগ্গস্স ফলন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিত্থারেতব্বন্তি ‘‘সোতাপত্তিমগ্গক্খণে অভিনিরোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাসঙ্কপ্পা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৬৩) সঙ্কপ্পাদিৰসেন, সেসমগ্গৰসেন চ ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বং.
চত্তারি চ সামঞ্ঞফলানি, ইমে ধম্মা অপ্পমাণারম্মণাতি অপ্পমাণারম্মণতায মগ্গেহি নিব্বিসেসতায. তথা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঙ্খাতো মহগ্গতো ধম্মো নিরোধতো ৰুট্ঠানৰেলাযং অপ্পমাণস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযোতি অরিযফলস্স অনন্তরপচ্চযতায চ দীপনাতি এৰমাদীনিপি এত্থ অরিযফলস্স সভাৰধম্মভাৰেন অত্থিতায সাধকানি, ন যথাদস্সিতপটিসম্ভিদামগ্গপাল়িযেৰাতি অধিপ্পাযো.
৮৫৮. ফলসমাপত্তিযন্তি ফলপৰত্তিসঙ্খাতায সমাপত্তিযং. অস্সাতি অরিযফলস্স. সরূপকত্তুকারণাকারট্ঠিতিৰুট্ঠানানন্তরৰসেন ইদং পঞ্হাকম্মং.
৮৫৯. অরিযফলস্স নিরোধে অপ্পনাতি অরিযস্স ফলঝানস্স নিব্বানে আরম্মণভূতে অপ্পনাকারেন পৰত্তি.
৮৬০. সব্বেপি পুথুজ্জনাতি ঝানসমাপত্তিলাভিনোপি পুথুজ্জনা ন সমাপজ্জন্তি, পগেৰ ইতরে. অরিযা সব্বেপি ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তীতি কামং সামঞ্ঞজোতনা, সা পন ৰিসেসনিৰিট্ঠাযেৰ হোতি. অধিগতত্তাতি পন হেতুকিত্তনং. উপরিমানম্পি হেট্ঠিমায লোকিযসমাপত্তিযা ৰিয সমাপজ্জনং সাধেন্তং ৰিয ঠিতন্তি তং নিৰত্তেন্তো ‘‘উপরিমা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ উপরিমাতি সকদাগামিআদযো. হেট্ঠিমন্তি সোতাপত্তিফলাদিং. ন সমাপজ্জন্তি সতিপি অধিগতত্তে. কস্মাতি চে? কারণমাহ ‘‘পুগ্গলন্তরভাৰূপগমনেন পটিপ্পস্সদ্ধত্তা’’তি. এতেন উপরিমো অরিযো হেট্ঠিমং ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি অত্তনা অধিগতত্তা, যথা তং লোকিযসমাপত্তিন্তি, এৰং পৰত্তং হেতুং ব্যভিচারেতি. ন হি লোকিযজ্ঝানেসু পুগ্গলন্তরভাৰূপগমনং নাম অত্থি ৰিসেসাভাৰতো. ইধ পন অসমুগ্ঘাটিতকম্মকিলেসনিরোধনেন পুথুজ্জনেহি ৰিয সোতাপন্নস্স, সোতাপন্নাদীহি সকদাগামিআদীনং পুগ্গলন্তরভাৰূপগমনং অত্থি. যতো হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা ফলধম্মা উপরূপরি মগ্গধম্মেহি নিৰত্তিতা পটিপক্খেহি ৰিয অভিভূতা অপ্পৰত্তিধম্মতংযেৰ আপন্না. তেনাহ ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধত্তা’’তি.
অপিচ কুসলকিরিযপৰত্তি নাম অঞ্ঞাদিসী, ৰিপাকপৰত্তি চ অঞ্ঞাদিসী, অনন্তরফলত্তা চ লোকুত্তরকুসলানং হেট্ঠিমতো উপরিমো ভৰন্তরগতো ৰিয হোতি. তংতংফলৰসেনেৰ হি অরিযানং সোতাপন্নাদিনামলাভো. তে সচে অঞ্ঞফলসমঙ্গিনোপি হোন্তি, সোতাপন্নাদিনামম্পি তেসং অৰট্ঠিতং সিযা, তেন তেন ঝানেন গহিতপটিসন্ধিকো ৰিযাতি তস্স তস্স অরিযস্স তং তং ফলং ভৰঙ্গসদিসন্তি ন উপরিমস্স হেট্ঠিমফলসমঙ্গিতায লেসোপি সম্ভৰতি, কুতো তস্স সমাপজ্জনন্তি দট্ঠব্বং. হেট্ঠিমা চ উপরিমন্তি হেট্ঠিমা চ সোতাপন্নাদযো অরিযা উপরিমং সকদাগামিফলাদিং ন সমাপজ্জন্তীতি সম্বন্ধো. তত্থ কারণমাহ ‘‘অনধিগতত্তা’’তি. ন হি অনধিগতসমাপত্তিং সমাপজ্জিতুং সক্কা.
‘‘অত্তনো অত্তনোযেৰ পন ফলং সমাপজ্জন্তী’’তি ইমিনা সব্বেপি অরিযা অত্তনো অত্তনো ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তীতি অত্থে আপন্নে তত্থ কেসঞ্চি মতিভেদং দস্সেতুং ‘‘কেচি পনা’’তিআদি ৰুত্তং. এতে হি সমাধিস্মিং পরিপূরকারিনোতি যস্মা হি তে ‘‘উপরিমা দ্ৰে’’তি ৰুত্তা অনাগামিনো, অরহন্তো চ সমাধিস্মিং পরিপূরকারিনো, ইতরে পন সীলেসু পরিপূরকারিনো, তস্মা দ্ৰে এৰ ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তীতি. ন হি সমাধিপারিপূরিযা ৰিনা সমাপত্তিৰল়ঞ্জনং সম্ভৰতীতি অধিপ্পাযো. তন্তি ‘‘সমাধিস্মিং পরিপূরকারিনো’’তি তেহি ৰুত্তকারণং. অকারণমেৰাতি অযুত্তিযেৰ. কস্মাতি চে? আহ ‘‘পুথুজ্জনস্সাপী’’তিআদি. তস্সত্থো – সব্বসো অসমুচ্ছিন্নকিলেসস্স পুথুজ্জনস্সাপি অত্তনা পটিলদ্ধলোকিযসমাপত্তিসমাপজ্জনং লব্ভতি, কিমঙ্গং পন সমুচ্ছিন্নেকচ্চকিলেসানং হেট্ঠিমানং অরিযানং, তস্মা তেসং সমাধিস্মিং অপরিপূরকারিতা অত্তনো ফলসমাপত্তিং অসমাপজ্জনস্স অকারণন্তি. যুত্তিচিন্তা নাম পাল়িঅনারুল়্হে অত্থে যুত্তা, অযং পনত্থো পাল়িআরুল়্হোতি কারণাপদেসে অনাদরকরণমুখেন পাল়িং দস্সেন্তো ‘‘কিঞ্চেত্থা’’তিআদিমাহ. সোতাপত্তিমগ্গপটিলাভত্থাযাতি সোতাপত্তিমগ্গস্স সমধিগমায. সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থাযাতি সোতাপত্তিফলসমাপত্তিযা সমাপজ্জনত্থং. এস নযো সেসেসুপি.
এত্থ চ ‘‘সুঞ্ঞতৰিহারসমাপত্তত্থায অনিমিত্তৰিহারসমাপত্তত্থাযা’’তিআদিনা সরূপতো উদ্ধটত্তা ততো পুব্বে আগতা মগ্গফলৰারা অপ্পণিহিতৰসেন ৰুত্তা. তত্থ অনত্তানুপস্সনামুখেন, অনিচ্চানুপস্সনামুখেন চ পৰত্তানং ফলসমাপত্তীনং পুরেচরা গোত্রভুধম্মা নৰদসভাৰেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থাযা’’তিআদিনা পন চতূসুপি ফলেসু একসদিসং দেসনায আগতত্তা সোতাপন্নসকদাগামিনোপি অত্তনো ফলং সমাপজ্জন্তীতি ৰিঞ্ঞাযতি. মগ্গানন্তরফলৰসেন তং ৰুত্তন্তি চ ন সক্কা ৰত্তুং ৰিপস্সনাৰসেন দসন্নং গোত্রভুধম্মানং দস্সনৰসেন দেসনায আরদ্ধত্তা, মগ্গৰারেনেৰ চ তদত্থসিদ্ধিতো. ন চ মগ্গানন্তরং ফলং ‘‘ফলসমাপত্তী’’তি ৰুচ্চতি ৰিসুং পরিকম্মাভাৰতো. তস্মা ফলসমাপত্তিৰচনেনেৰ সোতাপন্নাদীনম্পি ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনং সিদ্ধং. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
৮৬১. পযোজনম্পি তদত্থায পটিপত্তিযা কারণং হোতি তন্নিমিত্তং পটিপজ্জনতোতি ‘‘কস্মা সমাপজ্জন্তী’’তি কারণং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থ’’ন্তি পযোজনং ৰিস্সজ্জিতং. কস্মাতি ৰা সম্পদানে নিস্সক্কৰচনং, কিস্সাতি ৰুত্তং হোতি. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থন্তি দিট্ঠেৰ ধম্মে কিলেসদরথপরিল়াহৰূপসমেন সন্তেন সুখৰিহারেন ৰিহরণত্থং. সতিপি ৰিপাকভাৰে পরিকম্মেন ৰিনা অনুপ্পজ্জনতো ফলসমাপত্তিধম্মানং তস্স তস্স অরিযস্স রুচিৰসেনেৰ পৰত্তি, যতো নেসং সাধিপতিতাতি আহ ‘‘অদ্ধান…পে… সমাপজ্জন্তী’’তি.
৮৬২. দ্ৰীহি আকারেহীতি দ্ৰীহি কারণেহি. যথা হি লোকিযজ্ঝানানং সমধিগমো সম্পযোগসমঙ্গিভাৰেন সিজ্ঝমানো পহানঙ্গসমতিক্কমমুখেন ৰুচ্চতি তথা সমধিগন্তব্বত্তা, এৰং ফলসমাপত্তিপি নিব্বানমনসিকারেন সিজ্ঝমানা তদঞ্ঞারম্মণামনসিকারমুখেন ৰুচ্চতি সব্বসঙ্খারতো ৰিনিৰট্টিতমানসতাৰসেন সমিজ্ঝনতো. তেনাহ ‘‘নিব্বানতো’’তিআদি. উদযব্বযঞাণাদিঞাণপরম্পরৰসেন হি সব্বফলচিত্তং সঙ্খারতো সব্বসো নিব্বিন্নৰিরত্তচিত্তস্স ততো ৰিনিস্সটনিব্বানারম্মণং পৰত্ততি. এৰং পৰত্তমানঞ্চ তং নিব্বানতো অঞ্ঞস্স আরম্মণস্স অমনসিকারা, নিব্বানস্স চ মনসিকারা পৰত্ততীতি ৰুচ্চতি.
অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযাতি অনিমিত্তৰিমোক্খদ্ৰযায ফলসমাপত্তিযা, অনিচ্চানুপস্সনামুখেন ৰা সমাপজ্জিতব্বায ফলসমাপত্তিযা. সমাপত্তিযাতি সমাপজ্জনত্থায. সব্বনিমিত্তানন্তি রূপাদিসব্বসঙ্খারনিমিত্তানং. অমনসিকারোতি আদীনৰতো দিস্ৰা ৰিস্সট্ঠতায অনাৰজ্জনং অসমন্নাহারো. অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকারোতি সব্বসঙ্খারনিমিত্তাভাৰতো অনিমিত্তায. কেহিচি পচ্চযেহি ন সঙ্খতত্তা চ অসঙ্খতাতি লদ্ধনামায অসঙ্খতায ধাতুযা ফলসমাপত্তিসহজাতেন মনসিকারেন মনসিকরণং, তস্সা ৰা ধাতুযা ফলসমাপত্তিচিত্তসঙ্খাতে মনসিকরণং.
৮৬৩. উদযব্বযাদিৰসেনাতি উদযব্বযভঙ্গভযতুপট্ঠানাদিৰসেন পৰত্তনকানং নৰন্নম্পি ঞাণানং ব্যাপারং ৰদতি. তেনাহ ‘‘পৰত্তানুপুব্বৰিপস্সনস্সা’’তি. সঙ্খারারম্মণগোত্রভুঞাণানন্তরন্তি সঙ্খারারম্মণস্স ‘‘ৰোদান’’ন্তি লদ্ধনামস্স গোত্রভুঞাণস্স অনন্তরং. কস্মা পনেত্থ গোত্রভুঞাণং মগ্গঞাণপুরেচারিকং ৰিয নিব্বানারম্মণং ন হোতীতি? ফলধম্মানং অনিয্যানিকভাৰতো. অরিযমগ্গধম্মা এৰ হি নিয্যানিকা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘কতমে ধম্মা নিয্যানিকা? চত্তারো মগ্গা অপরিযাপন্না’’তি (ধ. স. ১২৯৫, ১৬০৯). তস্মা একন্তেন নিয্যানিকসভাৰস্স উভতোৰুট্ঠানভাৰেন পৰত্তমানস্স মগ্গঞাণস্স অনন্তরপচ্চযভূতেন ঞাণেন নিমিত্ততো ৰুট্ঠিতেনেৰ ভৰিতব্বন্তি তস্স নিব্বানারম্মণতা যুত্তা, ন পন অরিযমগ্গস্স ভাৰিতত্তা তস্স ৰিপাকভাৰেন পৰত্তমানানং কিলেসানং অসমুচ্ছিন্দনতো অনিয্যানিকত্তা অৰুট্ঠানসভাৰানং ফলঞাণানং পুরেচারিকঞাণস্স কদাচিপি নিব্বানারম্মণতা উভযত্থ অনুলোমঞাণানং অতুল্যাকারতো. অরিযমগ্গৰীথিযঞ্হি অনুলোমঞাণানি অনিব্বিদ্ধপুব্বানং থূলথূললোভক্খন্ধাদীনং সাতিসযং পদালনেন লোকিযঞাণেসু উক্কংসপারমিপ্পত্তানি মগ্গঞাণানুগুণানি উপ্পজ্জন্তি. ফলসমাপত্তিৰীথিযং পন তানি তেন তেন মগ্গেন তেসং তেসং কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা তত্থ কিলেসৰিক্খম্ভনে নিরুস্সুক্কানি কেৰলং অরিযানং ফলসমাপত্তিসুখসমঙ্গিভাৰস্স পরিকম্মমত্তানি হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি ন তেসং কুতোচি ৰুট্ঠানসম্ভৰো, যতো নেসং পরিযোসানঞাণং সঙ্খারনিমিত্তৰুট্ঠানতো নিব্বানারম্মণং সিযা.
এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সেক্খস্স অত্তনো ফলসমাপত্তিৰল়ঞ্জনত্থায উদযব্বযাদিৰসেন সঙ্খারে সম্মসন্তস্স ৰিপস্সনাঞাণানুপুব্বিযা ফলমেৰ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গো’’তি ইদঞ্চ অট্ঠকথাৰচনং সমত্থিতং হোতি. তেনাহ ‘‘সেক্খস্সাপি ফলমেৰ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গো’’তি. নিব্বানারম্মণে অপ্পনজ্ঝানৰসেন যথাপরিচ্ছিন্নকালং নিরন্তরং ফলচিত্তস্সেৰ পৰত্তনং সমাপজ্জনং ফলসমাপত্তীতি আহ ‘‘ফলসমাপত্তিৰসেন নিরোধে চিত্তং অপ্পেতী’’তি. যদি অনুপুব্বৰিপস্সনানং ৰসেন ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনং, তেন নীহারেন সেক্খস্স উপরিমগ্গেনাপি ভৰিতব্বন্তি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘ফলসমাপত্তিনিন্নতাযা’’তিআদি. তেন অঞ্ঞোযেৰ ৰিপস্সনাচারো অরিযমগ্গাৰহো, অঞ্ঞো ফলসমাপত্তিআৰহোতি দস্সেতি, স্ৰাযং ৰিপস্সনায ৰিভাগো ৰুত্তো এৰ. যে পনাতি অভযগিরিৰাসিনো সন্ধাযাহ. তে হি মগ্গফলৰিপস্সনায আলোল়েত্ৰা ৰদন্তি. তেনেৰ হি ‘‘এৰং সতী’’তিআদি ৰুত্তং. অরহা পচ্চেকবুদ্ধো ভৰিস্সতি যদি ইতরত্থাপি ৰিপস্সনা তদত্থায সংৰত্তেয্যাতি অধিপ্পাযো. পাল়িৰসেনেৰ চ পটিক্খিত্তন্তি ‘‘দস গোত্রভুধম্মা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তী’’তি মগ্গত্থা ফলত্থা ৰিপস্সনা ৰিসুং কত্ৰা পৰত্তপাল়িৰসেনেৰ তেসং ৰচনং পটিক্খিত্তন্তিপি ন গহেতব্বং, অঞ্ঞথা ‘‘দস গোত্রভুধম্মা’’তি ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্যাতি. ইদমেৰ পন গহেতব্বন্তি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স নিগমনং. ফলঞ্চস্সাতিআদি মহগ্গতৰিপাকানং ৰিয লোকুত্তরৰিপাকানঞ্চ কুসলসরিক্খতাদস্সনং. ঝানতো সরিক্খতাদস্সনেনেৰ চেত্থ বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰসেনাপি সরিক্খতা দস্সিতাযেৰাতি ৰেদিতব্বং.
৮৬৪. ঠিতিযাতি পবন্ধট্ঠিতিযা. যথাপরিচ্ছিন্নকালঞ্হি সমাপত্তিযা পবন্ধৰসেনাৰট্ঠানং ইধ ঠিতীতি. ‘‘চন্দে ৰা সূরিযে ৰা এত্তকং ঠানং গতে ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি কালাৰধিগ্গহণৰসেন সমাপজ্জনং চিত্তস্স অভিসঙ্খরণং অভিসঙ্খারো.
৮৬৫. সব্বানেৰেতানীতি রূপনিমিত্তাদিসব্বানেৰ এতানি একতো কামং ন মনসি করোতি অসম্ভৰতো. সব্বসঙ্গাহিকৰসেনাতি অনৰসেসপরিযাদানৰসেন. সমুদাযসদ্দা হি অৰযৰেসুপি পৰত্তন্তি, অৰযৰব্যতিরেকেন চ সমুদাযো ন লব্ভতীতি অৰযৰগতম্পি কিচ্চং সমুদাযৰসেন ৰুত্তং. তস্মাতি সব্বেসং সঙ্খারনিমিত্তানং একতো মনসিকারাভাৰতো. যস্মা ভৰঙ্গচিত্তে উপ্পন্নে ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতো নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘যং ভৰঙ্গস্সা’’তিআদি. ভৰঙ্গস্স আরম্মণং নাম কম্মাদি. মনসি করোতোতি ভৰঙ্গসহগতেন মনসিকারেন মনসি করোতো, তং ৰা আরম্মণং ভৰঙ্গমনসি করোতো.
৮৬৬. ফলস্স ফলমেৰ ৰা অনন্তরং হোতি পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং. ভৰঙ্গং ৰা সব্বপচ্ছিমস্স. ফলানন্তরং মগ্গৰীথিযং, ফলসমাপত্তিযঞ্চ. ‘‘যেন ফলেন নিরোধা ৰুট্ঠানং হোতী’’তি ইদং ফলুপ্পত্তিযা নিরোধা ৰুট্ঠানভাৰতো ৰুত্তং. তন্তি নিরোধাৰুট্ঠানভাৰেন ৰুত্তং অনাগামিফলং ৰা অগ্গফলং ৰা. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনানন্তরন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স কুসলস্স, কিরিযস্স ৰা অনন্তরং সতিপি সত্তাহাতিক্কমে ৰিজাতিযেন অন্তরিকত্তা.
পটিপ্পস্সদ্ধদরথন্তি সব্বসো পস্সদ্ধকিলেসদরথং. অমতারম্মণন্তি নিব্বানারম্মণং. সুভন্তি অসোভনতায কিলেসস্সাপি অভাৰতো সোভনং. তণ্হাসঙ্খাতং লোকামিসং ৰন্তং ছড্ডিতং এতেনাতি ৰন্তলোকামিসং. ৰূপসন্তকিলেসতায, সুসন্ততায চ সন্তং. যেন ধম্মেন যোগতো সমণো নাম হোতি, তস্স অরিযমগ্গসঙ্খাতস্স সামঞ্ঞস্স ফলন্তি সামঞ্ঞফলং.
ওজৰন্তেনাতি সভাৰসম্পন্নেন. সুচিনাতি কিলেসাসুচিৰিরহতো পরিসুদ্ধেন. সুখেনাতি অনুত্তরসুখেন. অভিসন্দিতন্তি সব্বসো লূখভাৰাপগমনেন সিনেহিতং. সাতাতিসাতেনাতি মহগ্গতসাততো, লোকুত্তরকুসলসাততো চ অতিৰিয সাতেন মধুরেন. মগ্গসুখতোপি হি ফলসুখং সন্ততরতায পণীততরং. অমতেন সম্মোদিতং. ‘‘মধুং ৰিযা’’তি ইমিনা সাতাতিসাততংযেৰ ৰিভাৰেতি.
তস্স অরিযস্স ফলস্স রসভূতং সারভূতং তং সুখং পঞ্ঞং ভাৰেত্ৰা যস্মা পণ্ডিতো ৰিন্দতি পটিলভতীতি যোজনা.
নিরোধসমাপত্তিকথাৰণ্ণনা
৮৬৭. তত্রাতি তস্মিং ‘‘নিরোধসমাপত্তিযা সমাপজ্জনসমত্থতা’’তি সংখিত্তৰচনে. ইদং সরূপাদিৰসেন পঞ্হাকম্মং. কত্থাতি কস্মিং ভৰে.
৮৬৮. অনুপুব্বনিরোধৰসেনাতি ৰিপস্সনানুগতা অট্ঠ সমাপত্তিযো আরোহন্তেন তংতংপটিপক্খনিরোধমুখেন তিণ্ণং সঙ্খারানং অনুপুব্বতো নিরোধৰসেন. যথাপরিচ্ছিন্নকালং যা চিত্তচেতসিকানং অপ্পৰত্তি, অযং নিরোধসমাপত্তীতি অত্থো. কে সমাপজ্জন্তি, কে ন সমাপজ্জন্তীতি কামং সমাপজ্জনসমত্থা পধানতায পঠমং পুচ্ছিতা, তব্বিস্সজ্জনং পন গরুভাৰতো পচ্ছা ৰিস্সজ্জেতুং অসমাপজ্জনকে তাৰ দস্সেন্তো ‘‘সব্বেপি…পে… ন সমাপজ্জন্তী’’তি আহ যথা ‘‘ৰামং মুঞ্চ, দক্খিণং গণ্হা’’তি. তত্থ ‘‘সব্বেপী’’তি ইদং পুথুজ্জনাদীনং তিণ্ণং ৰিসেসনং. তে হি অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং লাভিনোপি অলাভিনো ৰিয সমাধিস্মিং অপরিপূরকারিতায নিরোধং সমাপজ্জিতুং ন সক্কোন্তি. কামচ্ছন্দাদিসমুচ্ছিন্দনেন হি সমাধিস্মিং পরিপূরকারিতা, ন ঝানাধিগমমত্তেন. অনাগামিনো, অরহন্তোতি এত্থ সুক্খৰিপস্সকা চ অনাগামিনো, সুক্খৰিপস্সকা চ অরহন্তোতি সুক্খৰিপস্সকসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. উভযেপি চেতে সতিপি ৰিপস্সনাবলে সমাধিবলস্স অভাৰতো নিরোধং ন সমাপজ্জন্তি. অনুপুব্বৰিহারসম্ভৰতঞ্ঞেৰেত্থ সমাধিবলং ইচ্ছিতব্বং. পুরিমকা পন তযো সতিপি সমাধিবলে ৰিপস্সনাবলস্স অভাৰতো, অপরিপুণ্ণত্তা চ সমাপজ্জিতুং ন সক্কোন্তি. অপরিপুণ্ণতা চস্স সঙ্খারানং ন সম্মা পরিমদ্দিতত্তা. অট্ঠ সমাপত্তি…পে… সমাপজ্জন্তী’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণং পাল়িৰসেনেৰ দস্সেতুং ‘‘দ্ৰীহি বলেহী’’তিআদি ৰুত্তং. তযো চ সঙ্খারানন্তি এত্থ তযোতি সামিঅত্থে পচ্চত্তৰচনং, তিণ্ণন্তি অত্থো. ঞাণচরিযাহীতি ঞাণপ্পৰত্তীহি. নিরোধসমাপত্তিযাতি নিরোধসমাপজ্জনায ঞাণং. অযঞ্চ সম্পদাতি অযং বলদ্ৰযসমন্নাগমাদিকা যথাৰুত্তনিরোধসমাপত্তিআৰহা সম্পত্তি. অনাগামিখীণাসৰেতি অনাগামিনো চেৰ খীণাসৰে চ.
৮৬৯. সমথবলন্তি কামচ্ছন্দাদিকে পচ্চনীকধম্মে সমেতীতি সমথো, সো এৰ পটিপক্খেহি অকম্পিযট্ঠেন বলং. অনিচ্চাদিৰসেন ৰিৰিধেহি আকারেহি পস্সতীতি ৰিপস্সনা, সা এৰ ৰুত্তনযেন বলন্তি ৰিপস্সনাবলং. নেক্খম্মৰসেনাতিআদীসু কামচ্ছন্দৰিক্খম্ভনস্স নেক্খম্মসঙ্কপ্পস্স, অলোভপধানস্স ৰা তথাপৰত্তকুসলচিত্তুপ্পাদস্স ৰসেন চিত্তস্স একগ্গতাসঙ্খাতো যো অৰিক্খেপো, তং সমথবলং. ব্যাপাদৰিক্খম্ভনস্স অব্যাপাদৰিতক্কস্স, অদোসপধানস্স ৰা তথাপৰত্তকুসলচিত্তুপ্পাদস্স ৰসেনেৰ. থিনমিদ্ধৰিক্খম্ভিকায ৰিভূতং কত্ৰা মনসিকরণেন উপট্ঠিতআলোকসঞ্ঞায ৰসেন. উদ্ধচ্চৰিক্খম্ভনস্স অৰিক্খেপস্স সমাধানস্স ৰসেন. সকলমিচ্ছাৰিতক্কৰিক্খম্ভনস্স সিখাপত্তআনাপানস্সতিসিদ্ধপটিনিস্সগ্গানুপস্সিঅস্সাসপস্সাসানং ৰসেন চিত্তস্স একগ্গতাসঙ্খাতো যো অৰিক্খেপো, তং সমথবলন্তি অত্থযোজনা.
এৰং উপচারস্স ঝানস্স ৰসেন সমথবলং দস্সেত্ৰা ইদানি তং অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং ৰসেন পটিপক্খেহি অনভিভৰনীযতায চ বলপ্পত্তিৰসেন দস্সেতুং ‘‘পঠমজ্ঝানেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নীৰরণেতি নীৰরণনিমিত্তং নীৰরণপচ্চযা. ন কম্পতি ঝানসমঙ্গিপুগ্গলো, ঝানসম্পযুত্তসমাধি ৰা. সো হি ৰিসেসতো ইধ ‘‘সমথবল’’ন্তি অধিপ্পেতো. তথা হি কেনট্ঠেন সমথবলন্তি বলট্ঠো পুচ্ছিতো. উদ্ধচ্চেতি উদ্ধচ্চনিমিত্তং. উদ্ধচ্চসহগতকিলেসেতি উদ্ধচ্চেন সম্পযুত্তমোহঅহিরিকাদিকিলেসহেতু. খন্ধেতি উদ্ধচ্চসম্পযুত্তচতুক্খন্ধনিমিত্তং. ন কম্পতীতিআদীনি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানি. কম্পনং ৰা ঠানাপগমো. চলনং পরিব্ভমনং. ৰেধনং সন্ধাৰনং. উদ্ধচ্চে ন কম্পতি, উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে ন চলতি, উদ্ধচ্চসহগতক্খন্ধে ন ৰেধতীতি ৰা যোজেতব্বং. উদ্ধচ্চগ্গহণঞ্চেত্থ সমথস্স উজুপটিপক্খতায তদভিভৰেন বলপ্পত্তিদস্সনত্থং. তেনেতং অট্ঠন্নম্পি সমাপত্তীনং সাধারণতো কিচ্চাতিসযদস্সনং দট্ঠব্বং. ইদং সমথবলন্তি যাযং নেক্খম্মাদিৰসেন লদ্ধায চিত্তেকগ্গতায নীৰরণাদীহি অকম্পনীযতা, তানি চ অভিভৰিত্ৰা অৰট্ঠানং, ইদং সমথবলং.
ইদানি ৰিপস্সনাবলং নিদ্দিসন্তো যস্মা ৰিপস্সনা সঙ্খেপতো সত্তহি অনুপস্সনাহি সঙ্গহিতা, তস্মা ততো ততো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায তাসং ৰসেন অনুপস্সনা কাতব্বা, তত্তকেনেৰ চেত্থ অনুপস্সনাকিচ্চং পরিপুণ্ণং হোতীতি ‘‘অনিচ্চানুপস্সনা ৰিপস্সনাবলং…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা ৰিপস্সনাবল’’ন্তি সরূপতো দস্সেত্ৰা পুন তা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰিসযৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘রূপে অনিচ্চানুপস্সনা’’তিআদি ৰুত্তং. ইধাপি পটিপক্খেহি অনভিভৰনীযতাৰ বলট্ঠোতি দস্সেতুং ‘‘কেনট্ঠেন ৰিপস্সনাবল’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অৰিজ্জাযাতি দ্ৰাদসসু অকুসলচিত্তুপ্পাদেসু অৰিজ্জানিমিত্তং. অৰিজ্জাসহগতকিলেসেতি অৰিজ্জায সম্পযুত্তলোভদোসাদিকিলেসৰত্থুনিমিত্তং. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অৰিজ্জগ্গহণঞ্চেত্থ ৰিপস্সনায উজুপটিপক্খতায তদভিভৰেন বলপ্পত্তিদস্সনত্থং. তেনেতং সত্তন্নম্পি অনুপস্সনানং সাধারণতো কিচ্চাতিসযদস্সনং দট্ঠব্বং. ইদং ৰিপস্সনাবলন্তি যাযং অনিচ্চানুপস্সনাদিৰসেন লদ্ধস্স ৰিপস্সনাঞাণস্স নিচ্চসঞ্ঞাদিনিমিত্তং অকম্পনীযতা, তা চ অভিভৰিত্ৰা অৰট্ঠানং, ইদং ৰিপস্সনাবলং.
ৰিতক্কৰিচারা ৰচীসঙ্খারা ৰাচং সঙ্খরোন্তি পৰত্তেন্তীতি কত্ৰা. তেনাহ ‘‘পুব্বে খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা পচ্ছা ৰাচং ভিন্দতি, তস্মা ৰিতক্কৰিচারা ৰচীসঙ্খারো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮). তে পন দুতিযজ্ঝানে ৰূপসন্তা হোন্তীতি আহ ‘‘দুতিযজ্ঝানং…পে… পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তী’’তি. কাযেন সঙ্খরীযন্তীতি কাযসঙ্খারা, অস্সাসপস্সাসা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অস্সাসপস্সাসা খো, আৰুসো ৰিসাখ, কাযিকা এতে ধম্মা কাযপ্পটিবদ্ধা, তস্মা অস্সাসপস্সাসা কাযসঙ্খারো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮). তে পন যস্মা চতুত্থজ্ঝানে ৰূপসন্তা হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানং…পে… পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তী’’তি. চিত্তেন সঙ্খরীযন্তীতি চিত্তসঙ্খারা, সঞ্ঞা ৰেদনা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপ্পটিবদ্ধা, তস্মা সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চিত্তসঙ্খারো’’তি (সং. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮). তে পন যস্মা নিরোধং সমাপন্নস্স ৰূপসমন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সঞ্ঞাৰেদযিত…পে… পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তী’’তি.
ঞাণচরিযাসু ৰিৰট্টানুপস্সনাগ্গহণেনেৰ তস্স আদিভূতা সেসানুপস্সনাপি গহিতাৰ হোন্তি তদৰিনাভাৰতো. মগ্গো ঞাণচরিযা, ফলসমাপত্তি ঞাণচরিযাতি মগ্গফলসমাপত্তীনং ঞাণচরিযাভাৰৰচনং মগ্গফলধম্মানং ঞাণপধানত্তা, ঞাণেন ৰা ইন্দ্রিযাধিপতিহেতুমগ্গপচ্চযাদিৰসেন সাতিসযপচ্চযভূতেন সেসা মগ্গফলধম্মা চরিতা পৰত্তিতাতি কত্ৰা তথা ৰুত্তং. সমাধিচরিযাসুপি এসেৰ নযো. ইমাহি সোল়সহীতি অট্ঠন্নং অনুপস্সনানং, অট্ঠন্নঞ্চ মগ্গফলঞাণানং ৰসেন ইমাহি সোল়সহি ঞাণপৰত্তীহি.
নৰহি সমাধিচরিযাহীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো অট্ঠ সমাধিচরিযা, তাসং উপচারসমাধি উপচারসমাধিভাৰনাসামঞ্ঞেন একা সমাধিচরিযাতি এৰং নৰহি সমাধিচরিযাহি. তেনাহ ‘‘পঠমজ্ঝানং সমাধিচরিযা’’তিআদি. পঠমজ্ঝানপটিলাভত্থায ৰিতক্কো চাতিআদি নানাৰজ্জনুপচারৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং, উপরিসমাপত্তীনম্পি উপচারস্স তথেৰ ৰুত্তত্তা. ন হি একাৰজ্জনে চতুত্থজ্ঝানাদিউপচারে পীতিআদযো সম্ভৰন্তি. এত্থ চ ‘‘পঠমজ্ঝানপটিলাভত্থাযা’’তিআদিৰচনেন উপচারসমাধিস্সাপি পারিপূরী ইচ্ছিতব্বাতি দস্সেতি. কিং পনেত্থ সমথবলসমাধিচরিযানং নানত্তং, কিং ৰা ৰিপস্সনাবললোকিযঞাণচরিযানং? যথা সমথবলেপি ‘‘নেক্খম্মৰসেনা’’তিআদিনা উপচারসমাধিনা সদ্ধিং অট্ঠসু সমাপত্তীসু অপ্পনাসমাধিযেৰ ৰুত্তো, তথা সমাধিচরিযাসু, ৰিপস্সনাবললোকিযঞাণচরিযাসু চ ৰিপস্সনাৰ ৰুত্তাতি? কিঞ্চাপি ৰুত্তা, ৰিৰট্টানুপস্সনা পন পুরেচরঞাণাদিৰিপস্সনাবলে অৰুত্তা এৰ ঞাণচরিযাসু ৰুত্তা. অপিচ পটিপক্খেহি অকম্পিযট্ঠো বলট্ঠো, পঞ্চন্নং ৰসীভাৰানং ৰসেন সুচিণ্ণতা চরিযট্ঠো, এতেনেৰ সমথবলসমাধিচরিযানম্পি নানত্তং সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং.
ৰসীভাৰতা পঞ্ঞাতি এত্থ ৰসো এতস্স অত্থীতি ৰসী, তস্স ভাৰো ৰসীভাৰো, সা এৰ ৰসীভাৰতা. ‘‘ৰসিযো’’তি পন পাল়িযং ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তত্তা তাযো দস্সেতুং ‘‘ৰসীতি পঞ্চ ৰসিযো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ঝানং আৰজ্জন্তস্স নিরন্তরং ঝানঙ্গেসু চিত্তপ্পৰত্তনসমত্থতা আৰজ্জনৰসী. সমাপজ্জিতুকামস্স সীঘং ঝানং সমাপজ্জনসমত্থতা সমাপজ্জনৰসী. অচ্ছরামত্তং ৰা কতিপযচ্ছরামত্তং ৰা খণং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা অধিট্ঠানৰসী. তথেৰ লহুং ৰুট্ঠাতুং সমত্থতা ৰুট্ঠানৰসী. পচ্চৰেক্খণৰসী পন আৰজ্জনৰসিযা এৰ সিজ্ঝতি. পচ্চৰেক্খণজৰনানেৰ হি তত্থ আৰজ্জনানন্তরানীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন হেট্ঠা আগতো এৰ. অযঞ্চ ৰসীভাৰো সমাধিচরিযানং ৰসেন ৰুত্তো. ঞাণচরিযাসু পন লোকুত্তরানং ঞাণচরিযানং ৰসীভাৰাপাদনকিচ্চং নাম নত্থি. পটিপক্খস্স সুৰিহতত্তা সভাৰসিদ্ধো তত্থ ৰসীভাৰো, লোকিযানং পন পগুণবলৰভাৰাপাদনেন ৰসীভাৰো লব্ভতেৰ.
৮৭০. উক্কট্ঠনিদ্দেসোতি অনৰসেসনিদ্দেসো. চুদ্দসহি ঞাণচরিযাহি হোতি অগ্গমগ্গফলানং অনধিগতত্তাতি. যদি এৰন্তি যদি উক্কট্ঠনিদ্দেসৰসেন ‘‘সোল়সহি ঞাণচরিযাহী’’তি ৰুত্তং, ততো অৰকংসৰসেনপি ইচ্ছিতব্বং, এৰং সন্তে কিং ন হোতি নিরোধসমাপজ্জনন্তি অধিপ্পাযো. পঞ্চ কামগুণা ৰত্থুভূতা এতস্স সন্তীতি পঞ্চকামগুণিকো, কামরাগো. অপ্পহীনত্তা অসমুচ্ছিন্নত্তা. ন হি কামরাগস্স ৰিক্খম্ভনপ্পহানমত্তং নিরোধস্স অধিট্ঠানং ভৰিতুং সক্কোতি. তস্মাতি সমাধিপারিপন্থিকস্স কামরাগস্স সুপহীনত্তা. এতেন কামং মগ্গফলঞাণচরিযা লোকিযঞাণসমাধিচরিযা ৰিয নিরোধসমাপজ্জনে সরূপেন ন ৰিনিযুজ্জন্তি তদা অপ্পৰত্তনতো, তস্স তস্স পন পটিপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন বলচরিযানং ৰিসেসপচ্চযতায নিরোধসমাপত্তিযা অধিট্ঠানং হোতীতি দস্সেতি. এসাতি অনাগামী. ইদঞ্হি ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্সা’’তিআদিৰচনং অনাগামিনোৰ নিরোধা ৰুট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসল’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৰচনতো, অঞ্ঞথা ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকিরিযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৰুচ্চেয্য.
৮৭১. ‘‘পঞ্চৰোকারভৰে’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু চতুৰোকারভৰেপি অরূপজ্ঝানৰসেন যথারহং অনুপুব্বসমাপত্তি লব্ভতীতি? কামং লব্ভতি, সা পন ‘‘অনুপুব্বসমাপত্তী’’তি ন ৰুচ্চতি একদেসভাৰতো. অট্ঠসমাপত্তিৰসেনেৰ চ ‘‘অনুপুব্বসমাপত্তী’’তি ৰুচ্চতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পঠমজ্ঝানাদীনং উপ্পত্তি নত্থী’’তি. ৰত্থুস্স অভাৰাতি হদযৰত্থুনো অভাৰাতি ৰদন্তি, করজকাযসঙ্খাতস্স পন ৰত্থুনো অভাৰাতি অত্থো. যদি হি আরুপ্পে নিরোধং সমাপজ্জেয্য, চিত্তচেতসিকানং, অঞ্ঞস্স চ কস্সচি অভাৰতো অপঞ্ঞত্তিকোৰ ভৰেয্য অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতসদিসো. কিঞ্চাযং উপাদায নিরোধং সমাপন্নোতি ৰুচ্চেয্য, কিং ৰা এতায ৰত্থুচিন্তায. অঙ্গৰেকল্লতোৰ নত্থি আরুপ্পে নিরোধসমাপত্তিসমাপজ্জনং.
৮৭২. সঙ্খারানং পৰত্তিভেদেতি সঙ্খতধম্মানং খণে খণে উপ্পজ্জনে, ভিজ্জনে চ, তেসং ৰা কুসলাদিভেদভিন্নে যথারহং তীহি দুক্খতাহি উপদ্দুতে পৰত্তিৰিভাগে. চিত্তচেতসিকৰিগমেহি রূপধম্মেসু লব্ভমানাপি সঙ্খারদুক্খতা অব্বোহারিকতং আপজ্জতি. উক্কণ্ঠিত্ৰাতি নিব্বিন্দিত্ৰা. নিব্বানং পত্ৰাতি অনুপাদিসেসনিব্বানং পত্ৰা ৰিয. সুখন্তি নিদ্দুক্খং.
৮৭৩. সমথৰিপস্সনাৰসেনাতি যুগনদ্ধানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞূপকারিতায সহিতানং ৰসেন. উস্সক্কিত্ৰাতি উক্কংসং পত্ৰা যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা, যাৰ চ অনুলোমঞাণা আরুহিত্ৰা. নিরোধযতোতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা তং নিরোধেন্তস্স. অঞ্ঞস্স কস্সচিপি চিত্তস্স অনুপ্পজ্জনেন এৰমস্সা নিরোধসমাপত্তিযা সমাপজ্জনং হোতি. ‘‘যো হী’’তিআদিনা ‘‘সমথৰিপস্সনাৰসেনা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ব্যতিরেকমুখেন ৰিৰরতি. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পত্ৰা তিট্ঠতি তদুদ্ধং সুদ্ধসমথৰিপস্সনায অভাৰতো. যো ৰিপস্সনাৰসেনেৰ উস্সক্কতি সচে অরিযো ফলসমাপত্তত্থিকো, সো অত্তনো ফলসমাপত্তিং পত্ৰা তিট্ঠতি. অথ পুথুজ্জনো, সেখো ৰা মগ্গত্থিকো তায চে ৰিপস্সনায মগ্গং পত্ৰা ফলে ঠিতো, সোপি ফলসমাপত্তিং পত্ৰা তিট্ঠতিচ্চেৰ ৰুচ্চতি. সোতি উভযৰসেন পটিপন্নো. তন্তি নিরোধসমাপত্তিং.
৮৭৪. যেন ফলদ্ৰযসমন্নাগমাদিনা নিরোধং সমাপজ্জিতুং সমত্থো হোতি, সো ৰিধি পগেৰ ৰিভাৰিতোতি সমাপজ্জনাকারমেৰ দস্সেন্তো ‘‘কতভত্তকিচ্চো’’তিআদিমাহ. তঞ্হি সব্বাসম্পি ভাৰনানং সাধারণং পুব্বকিচ্চং. তত্থ সঙ্খারেতি তস্মিং পঠমজ্ঝানে, পঠমজ্ঝানচিত্তুপ্পাদে ৰা সঙ্খারে.
‘‘ৰিপস্সতী’’তি ৰুত্তং, কীদিসী পনেত্থ ৰিপস্সনা ইচ্ছিতব্বাতি তং নিদ্ধারণত্থং ‘‘ৰিপস্সনা পনেসা’’তিআদিনা তমেৰ ৰিপস্সনং তিধা ভিন্দিত্ৰা দস্সেতি. মন্দা চে ৰিপস্সনা, দন্ধাভিঞ্ঞং মগ্গং সাধেতি. তিক্খা চে, খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি অযং মন্দতিক্খতায ৰিসেসো. লক্খণপ্পত্তা পন ৰিপস্সনা মগ্গস্স পচ্চযো হোতিযেৰাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্খার…পে… হোতিযেৰা’’তি. তিক্খাৰ ৰট্টতি সঙ্খারারম্মণেপি সতি সব্বসঙ্খারেহি ৰিৰট্টনাকারেনেৰ পৰত্তনতো, মগ্গো ৰিয ৰিসঙ্খারগতস্স ফলস্স পচ্চযভাৰতো চ. তেনাহ ‘‘মগ্গভাৰনাসদিসা’’তি. যস্মা অতিমন্দা সমথাদিকা সঙ্খারানং নিরোধনে অসমত্থা সমথনিট্ঠা হোতি, অতিতিক্খা ঞাণাদিকা সাতিসযং সঙ্খারেসু দোসদস্সনে ফলসমাপত্তিনিট্ঠা হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘নাতিমন্দনাতিতিক্খা ৰট্টতী’’তি. এস নিরোধসমাপজ্জনকো. তে সঙ্খারেতি তে পঠমজ্ঝানসঙ্খারে.
‘‘তথেৰা’’তি ইমিনা ‘‘নাতিমন্দায নাতিতিক্খাযা’’তি ইমমত্থং আকড্ঢতি. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ সঙ্খারে তথেৰ ৰিপস্সতী’’তি ৰত্তব্বং, হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা পন তং অৰত্ৰা ‘‘চতুব্বিধং পুব্বকিচ্চং করোতি’’চ্চেৰ ৰুত্তন্তি কেচি, তং তেসং মতিমত্তং. ৰিপস্সনাচারতো হি সমাধিচারো, তস্মা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায পুব্বকিচ্চং কাতব্বং. তথা হি পরতোপি ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ইমং পুব্বকিচ্চং কত্ৰা’’তিআদিং (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৭৯) ৰক্খতি, ন পন ‘‘তত্থ সঙ্খারে তথেৰ ৰিপস্সিত্ৰা’’তি. নানাবদ্ধঅৰিকোপনন্তি অত্তনা অসম্বদ্ধস্স পরিক্খারস্স অৰিনাসনং. যথা তং ন ৰিনস্সতি, তথা অধিট্ঠানং. সঙ্ঘপটিমাননন্তি সঙ্ঘস্স পটিমাননাৰজ্জনং. সত্থুপক্কোসনন্তি সত্থু পক্কোসনাৰজ্জনং. অদ্ধানপরিচ্ছেদন্তি জীৰিতদ্ধানপরিচ্ছেদং পুব্বকিচ্চং করোতীতি সম্বন্ধো.
৮৭৫. অধিট্ঠাতব্বন্তি চিত্তং উপ্পাদেতব্বং. তথা চিত্তুপ্পাদনমেৰ হেত্থ অধিট্ঠানং.
চিত্তজরূপাদীনং অনুপ্পজ্জনতো, পচ্ছাজাতপচ্চযাদিউপত্থম্ভাভাৰতো চ সত্তাহমেৰ তথা সরীরং পৰত্ততি, ততো পরং কিলমতীতি সত্তাহমেৰ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা নিরোধং সমাপজ্জন্তীতি ৰদন্তি.
সমাপত্তিৰসেনেৰাতি নিরোধসমাপত্তিৰসেনেৰ. নং অগ্গিআদিঅন্তরাযং রক্খতি সমাপন্নকো অধিট্ঠানৰসেনাতি অধিপ্পাযো. আযস্মতো সঞ্জীৰস্সাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ইদ্ধিকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৭৪) ৰুত্তমেৰ.
৮৭৬. এতস্সাতি নিরোধং সমাপজ্জন্তস্স, নিরোধসমাপজ্জনস্স ৰা. তস্মিং সমযেতি তস্মিং তস্স ভিক্খুনো উপসঙ্কমনসমযে ৰুট্ঠাতিযেৰ. কালপরিচ্ছেদসদিসঞ্হেতং.
এৰং গরুকাতি অগ্গিআদীহিপি অনভিভৰনীযং নিরোধং সমাপন্নং সমাপত্তিতো ৰুট্ঠাপনতো এৰং গরুকা হি সঙ্ঘস্স আণা নাম, তস্মা অত্তনো হিতসুখং আকঙ্খন্তেন জীৰিতহেতুপি সঙ্ঘস্স আণা ন অতিক্কমিতব্বাতি অধিপ্পাযো.
৮৭৭. ন পক্কোসতি ‘‘সত্থা তং, আৰুসো, আমন্তেতী’’তি. ‘‘ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি আৰজ্জিতব্বন্তি সম্বন্ধো.
৮৭৮. জীৰিতদ্ধানস্সাতি অত্তনো জীৰিতকালস্স জীৰিতপ্পৰত্তিযা. আযু এৰ আযুসঙ্খারা. ‘‘আযুউস্মাৰিঞ্ঞাণানী’’তি চ ৰদন্তি, তে চস্স পকতিচিত্তস্সেৰ আরম্মণং হোন্তি. অন্তোনিরোধে মরণং নত্থি চরিমভৰঙ্গেন মীযনতো. আৰজ্জিত্ৰাৰ সমাপজ্জিতব্বং ‘‘সহসা মরণং মা অহোসী’’তি. সহসা হি মরণে অঞ্ঞব্যাকরণভিক্খুওৰাদদানসাসনানুভাৰদীপনানং অনিস্সরো সিযা, অনাগামিনো ৰা অগ্গমগ্গানধিগমো সিযা. অৰসেসন্তি নানাবদ্ধঅৰিকোপনাদিতিৰিধম্পি পুব্বকিচ্চং. ৰুত্তং অট্ঠকথাযং.
৮৭৯. কিঞ্চাপি ‘‘একং ৰা দ্ৰে ৰা’’তি অনিযমেত্ৰা ৰিয ৰুত্তং, দ্ৰে ৰারে এৰ পন নিযমতো ৰদন্তি. চিত্তৰারেতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনচিত্তৰারে. নিরোধং ফুসতীতি অচিত্তকভাৰমেৰাহ. নিরোধস্স পযোগত্তাতি চিত্তনিরোধায পযোগভাৰতো, বলদ্ৰযসম্ভরণাদিপযোগস্স চিত্তনিরোধত্তাতি অত্থো. সমথৰিপস্সনাবলসমন্নাগমো, ঞাণসমাধিচরিযাৰসীভাৰো চেত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনৰসেনেৰ ইচ্ছিতব্বোতি আহ ‘‘দ্ৰে সমথৰিপস্সনাধম্মে যুগনদ্ধে কত্ৰা’’তি. অনুপুব্বনিরোধস্স পযোগোতি পঠমজ্ঝানাদীনং, তদনুপস্সনানঞ্চ অনুপুব্বতো নিরোধনস্সাযং পযোগো. ইদং ৰুত্তনযেন অট্ঠসমাপত্তিআরোহনং ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা সমাপজ্জনস্স. তস্মা দ্ৰিন্নং চিত্তানং উপরি চিত্তানি ন পৰত্তন্তীতি যোজনা.
পরতো অচিত্তকো ভৰিতুং ন সক্কোতীতি সকলং যথাপরিচ্ছিন্নকালং অচিত্তকো ভৰিতুং ন সক্কোতি. তঞ্চ খো সঙ্ঘপটিমাননসত্থুপক্কোসনঅদ্ধানপরিচ্ছেদাৰজ্জনানং অকরণেন, ন নানাবদ্ধঅৰিকোপনস্স. তস্স হি অকরণেন কদাচি কেৰলং তাদিসস্স পরিক্খারস্স অৰিনাসো ন সিযা, ন নিরোধসমাপত্তিৰিবন্ধো. অযঞ্চ অত্থো মহানাগত্থেরৰত্থুনা ৰিভাৰিতো এৰ. এৰং সন্তে তীহি আকারেহি নিরোধসমাপত্তিযা ৰুট্ঠানং হোতীতি আপজ্জতি, তস্মা তং ন সারতো পচ্চেতব্বং. পটিনিৰত্তিত্ৰা পুন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনেযেৰ পতিট্ঠাতীতি ইমিনা সমাপত্তিযা ৰিবন্ধে জাতে এৰং হোতীতি দস্সেতি, অৰিবন্ধেনেৰ পন যথাপরিচ্ছিন্নকালৰীতিক্কমনে ফলচিত্তুপ্পত্তিযা ৰুট্ঠানং হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা গম্ভীরকন্দরোরুল়্হতত্তপাসাণক্কন্তপুরিসনিদস্সনম্পি সমত্থিতং হোতীতি কেচি ৰদন্তি. অপরে পন ‘‘পুব্বকিচ্চস্স অকতত্তা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নমত্তোৰ ‘পটিনিৰত্তিত্ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে পতিট্ঠাতী’তি ৰুত্তত্তা সঙ্ঘপটিমাননাদিএকচ্চপুব্বকিচ্চাকরণে অঙ্গৰেকল্লতো নিরোধসমাপত্তিসমাপজ্জনং ন ইজ্ঝতেৰা’’তি ৰদন্তি. ৰত্তসদিসঞ্হেতং নিরোধসমাপত্তিযা, যদিদং পুব্বকিচ্চকরণং. তস্মা তত্থ যং গরুতরং, তস্স অকরণং সমাপজ্জনং ৰিবন্ধতীতি অপরে. ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে পতিট্ঠাতী’’তি চ ইদং পুন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স সমাপজ্জিতব্বত্তা ৰুত্তং. সমাপজ্জিত্ৰা হি ৰুট্ঠায পুব্বকিচ্চস্স কাতব্বত্তা.
যথা পনাতিআদি কতপুব্বকিচ্চতাসামঞ্ঞেন উপমাসংসন্দনং.
৮৮০. অস্সাতি নিরোধসমাপত্তিযা. ‘‘কালপরিচ্ছেদৰসেনা’’তিআদিনা চতূহি আকারেহি নিরোধসমাপত্তিযা ঠানং দস্সেতি.
৮৮২. ৰিৰেকনিন্নন্তি নিস্সরণৰিৰেকনিন্নং, পগেৰ সঙ্খারৰিমুখতায, ফলচিত্তুপ্পত্তিযা চাতি ৰেদিতব্বং.
৮৮৩. ঊসঙ্খারত্তযপটিপ্পস্সদ্ধিযা, অৰসেসচেতসিকৰিঞ্ঞাণাভাৰেন রূপধম্মমত্তাৰসেসতায চ মতনিরোধসমাপন্নানং অৰিসেসং গহেত্ৰা পুচ্ছা ‘‘মতস্স চ সমাপন্নস্স চ কো ৰিসেসো’’তি. কামং নেসং সঙ্খারত্তযপটিপ্পস্সদ্ধিআদীহি অৰিসেসো, রূপধম্মমত্তাৰসেসতায পন আযুউস্মাইন্দ্রিযানং অপগমানপগমনং ৰিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘য্ৰায’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
৮৮৪. সভাৰতোতি সভাৰধম্মতো, পরমত্থতোতি অত্থো. পরমত্থতো হি ৰিজ্জমানানং সঙ্খতাদিভাৰেন ৰত্তব্বতং লভতি, ন অৰিজ্জমানং. সমাপজ্জন্তস্স ৰসেনাতি যস্মা সমাপজ্জন্তস্স অরিযপুগ্গলস্স সমথৰিপস্সনাধম্মে যুগনদ্ধে কত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো আরোহন্তস্স অনুক্কমেন সঙ্খারানং পটিপ্পস্সম্ভনপযোগনিব্বত্তিযা নিরোধসমাপত্তি নিপ্ফন্না নাম হোতি, তস্মা তং পযোগনিব্বত্তিং উপাদায ‘‘নিপ্ফন্না’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি.
সঙ্খারৰূপসমতো, সন্তধম্মসমন্ৰযতো চ সন্তং. অরিযেহি এৰ নিসেৰিতব্বত্তা অরিযনিসেৰিতং. তিস্সন্নম্পি দুক্খতানং নিব্বুতভাৰতো নিব্বানমিতি সঙ্খং উপাগতং. অরিযং পঞ্ঞন্তি সুৰিসুদ্ধং মগ্গফলপঞ্ঞং. ইমিস্সাপীতি নিরোধসমাপত্তিযা. সমাপত্তিসমত্থতাতি সমাপজ্জনসমত্থতা.
আহুনেয্যভাৰাদিসিদ্ধিকথাৰণ্ণনা
৮৮৫. আহুনেয্যভাৰাদিসিদ্ধীতি আহুনেয্যপাহুনেয্যদক্খিণেয্যঅঞ্জলিকরণীযঅনুত্তরপুঞ্ঞক্খেত্তভাৰসিদ্ধি. অৰিসেসেনাতি দস্সনমগ্গপঞ্ঞাদিৰিসেসেন ৰিনা, এতিস্সা লোকুত্তরপঞ্ঞায. আনেত্ৰা হুনিতব্বন্তি আহুনং, দূরতোপি আনেত্ৰা দাতব্বদানং, তং পটিগ্গহেতুং যুত্তোতি আহুনেয্যো. পাহুনং ৰুচ্চতি আগন্তুকদানং, তং পটিগ্গহেতুং যুত্তোতি পাহুনেয্যো. দক্খিণং অরহতীতি দক্খিণেয্যো, অঞ্জলিকরণং অঞ্জলিকম্মং, তং অরহতীতি অঞ্জলিকরণীযো. অনুত্তরং উত্তমং সত্তানং পুঞ্ঞৰিরুহনট্ঠানন্তি অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ.
৮৮৬. মন্দায ৰিপস্সনায আগতোতি অতিক্খায ৰিপস্সনায ৰসেন পঠমমগ্গপঞ্ঞং ভাৰেত্ৰা সোতাপন্নভাৰং আগতো. সদ্ধাদীনং মুদূনং ইন্দ্রিযানং ৰসেন মুদিন্দ্রিযোপি সমানো. সত্তক্খত্তুপরমোতি সত্তক্খত্তুং পরমা ভৰূপপত্তি অত্তভাৰগ্গহণং, ততো পরং অট্ঠমং ভৰং নাদিযতীতি সত্তক্খত্তুপরমো. সংসরিত্ৰাতি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন অপরাপরং গন্ত্ৰা. দুক্খস্সন্তং করোতীতি ৰট্টদুক্খস্স পরিযন্তং পরিযোসানং করোতি. অযং কালেন দেৰলোকস্স, কালেন মনুস্সলোকস্সাতি মিস্সকস্স ভৰস্স ৰসেন ‘‘সত্তসুগতিভৰে সংসরিত্ৰা’’তি ৰুত্তো. কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযতো পট্ঠায হি নীচকুলে উপপত্তি নাম নত্থি, মহাভোগকুলেসুযেৰ নিব্বত্ততীতি অত্থো. দ্ৰে ৰা তীণি ৰা কুলানীতি দেৰমনুস্সৰসেন দ্ৰে ৰা তযো ৰা ভৰে. ইতি অযম্পি মিস্সকভৰেনেৰ কথিতো. দেসনামত্তমেৰ চেতং ‘‘দ্ৰে ৰা তীণি ৰা’’তি. যাৰ ছট্ঠভৰা সংসরন্তোপি কোলংকোলোৰ হোতি. অত্তভাৰগ্গহণসঙ্খাতং একংযেৰ খন্ধবীজং এতস্স অত্থীতি একবীজী. ‘‘মানুসকং ভৰ’’ন্তি ইদম্পি দেসনামত্তং. ‘‘দেৰভৰং নিব্বত্তেতী’’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. কো পনেতেসং ইমং পভেদং নিযমেতীতি? তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনা. সচে হি উপরি তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনা বলৰতী হোতি, একবীজী নাম হোতি. ততো মন্দায কোলংকোলো, ততো মন্দতরায সত্তক্খত্তুপরমো.
৮৮৭. পটিসন্ধিৰসেন সকিং আগচ্ছতীতি সকদাগামী. সকিদেৰাতি একৰারংযেৰ. ‘‘ইমং লোকং আগন্ত্ৰা’’তি ইমিনা পঞ্চসু সকদাগামীসু চত্তারো ৰজ্জেত্ৰা একোৰ গহিতো. একচ্চো হি ইধ সকদাগামিফলং পত্ৰা ইধেৰ পরিনিব্বাতি, একচ্চো ইধ পত্ৰা দেৰলোকে পরিনিব্বাতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা তত্থেৰ পরিনিব্বাতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাতি. ইমে চত্তারোপি ইধ ন গহিতা. যো পন ইধ পত্ৰা দেৰলোকে যাৰতাযুকং ৰসিত্ৰা পুন ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাতি, অযং ইধ গহিতো.
৮৮৮. পটিসন্ধিৰসেন ইধ অনাগমনতো অনাগামী. ইন্দ্রিযৰেমত্ততাৰসেনাতি সদ্ধাদীনং ৰিমুত্তিপরিপাচকইন্দ্রিযানং পরোপরিযত্তেন. পঞ্চধা ইধ ৰিহায নিট্ঠো হোতীতি সো অনাগামী অন্তরাপরিনিব্বাযিআদিভাৰেন পঞ্চপকারেন ইমং লোকং পজহিত্ৰা পরিনিব্বাযনকো হোতি. আযুৰেমজ্ঝস্স অন্তরাযেৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনতো অন্তরাপরিনিব্বাযী. উপহচ্চাতি ৰা উপগন্ত্ৰা কালকিরিযং. অপ্পযোগেনাতি অধিমত্তপযোগেন ৰিনা অপ্পকসিরেনেৰ তিক্খিন্দ্রিযতায সুখেনেৰ. সপ্পযোগেনাতি এত্থ ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. উদ্ধং ৰা হি ভাৰেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং, ৰট্টসোতং ৰাতি উদ্ধংসোতো. উদ্ধং ৰা গন্ত্ৰা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো. পটিসন্ধিৰসেন অকনিট্ঠভৰং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী.
যত্থুপপন্নোতি অৰিহাদীসু যত্থ যত্থ উপপন্নো. ইমেসং পন অনাগামীনং পভেদজাননত্থং উদ্ধংসোতঅকনিট্ঠগামিচতুক্কং ৰেদিতব্বং – যো হি অৰিহতো পট্ঠায চত্তারো দেৰলোকে সোধেত্ৰা অকনিট্ঠং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাতি, অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা তযো দেৰলোকে সোধেত্ৰা সুদস্সীদেৰলোকে ঠত্ৰা পরিনিব্বাতি, অযং উদ্ধংসোতো নঅকনিট্ঠগামী নাম. যো ইতো অকনিট্ঠমেৰ গন্ত্ৰা পরিনিব্বাতি, অযং নউদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা চতূসু দেৰলোকেসু তত্থ তত্থেৰ পরিনিব্বাতি, অযং নউদ্ধংসোতো নঅকনিট্ঠগামী নাম. এতে পন অৰিহেসু উপপন্নসমনন্তরা আযুৰেমজ্ঝং অপ্পত্ৰা, পত্ৰা চ পরিনিব্বাযনৰসেন তযো অন্তরাপরিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপরিনিব্বাযী, একো উদ্ধংসোতোতি পঞ্চ. তে অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযিৰিভাগেন দস হোন্তি. তথা অতপ্পসুদস্সসুদস্সীসূতি চত্তারো দসকা চত্তালীসং. অকনিট্ঠে পন উদ্ধংসোতো নত্থি. তযো অন্তরাপরিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপরিনিব্বাযীতি চত্তারো. তে অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযিৰিভাগেন অট্ঠাতি অট্ঠচত্তালীসং অনাগামিনো.
সোতাপন্না পন পটিপদাভেদেন চত্তারো সত্তক্খত্তুপরমা, চত্তারো কোলংকোলা, চত্তারো একবীজিনোতি সদ্ধাধুরেন পটিপন্না দ্ৰাদস, তথা পঞ্ঞাধুরেনাতি চতুৰীসতি.
সকদাগামিনো সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন ৰিমুত্তা পটিপদাৰসেন চত্তারো, তথা অনিমিত্তঅপ্পণিহিতৰিমোক্খেহীতি দ্ৰাদস.
৮৮৯. তথা অরহন্তো. তে পন দ্ৰাদস পঞ্ঞাৰিমুত্তা, দ্ৰাদস উভতোভাগৰিমুত্তা, দ্ৰাদস তেৰিজ্জা, দ্ৰাদস ছল়ভিঞ্ঞা, দ্ৰাদস পটিসম্ভিদাপ্পত্তাতি সমসট্ঠি হোন্তি. এৰমেতে সদ্ধিং পচ্চেকসম্বুদ্ধসম্মাসম্বুদ্ধেহি ছচত্তালীসাধিকসতং অরিযা. যস্মা তেসং অরিযভাৰসিদ্ধি অরিযায পঞ্ঞাভাৰনায, তেন ৰুত্তং ‘‘আহুনেয্যভাৰাদিসিদ্ধিপি ইমিস্সা লোকুত্তরপঞ্ঞাভাৰনায আনিসংসো’’তি. লোকিযৰিজ্জাভিঞ্ঞাহি ৰিনাপি উভতোভাগৰিমুত্ততা হোতীতি উভতোভাগৰিমুত্তো ৰিসুং গহিতো. যং সন্ধায ৰুত্তন্তি যং চতুত্থমগ্গপঞ্ঞাভাৰনং সন্ধায হেট্ঠা সঙ্খেপতো গাথাৰণ্ণনাযং ৰুত্তং, তং পন ৰুত্তাকারং নিগমনৰসেন দস্সেতুং ‘‘মগ্গক্খণে’’তিআদি ৰুত্তং. কামং চতূসুপি মগ্গক্খণেসু তং জটং ৰিজটেতি নাম, ফলক্খণেসুপি যথারহং ৰিজটিতজটো, অগ্গফলক্খণেযেৰ পন সব্বসো ৰিজটিতজটো, ততো পরং ৰিজটেতব্বায জটায অভাৰতো. তেনেত্থ হেট্ঠা হেট্ঠিমমগ্গপঞ্ঞাভাৰনানিসংসস্স ৰুত্তত্তাৰ চতুত্থমগ্গপঞ্ঞাভাৰনাৰসেন অত্থো ৰুত্তো.
রতিন্তি অভিরতিং, অভিরুচিন্তি অত্থো. তত্থাতি অরিযায পঞ্ঞাভাৰনায.
৮৯০. ইমিস্সা গাথাযাতি ইমিস্সং গাথাযং. গাথা হি অত্তনো অত্থভূতস্স ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স আধারভাৰেন ৰুত্তা, সামিৰচনং ৰা এতং অত্থস্স তংসম্বন্ধিভাৰতো.
পঞ্ঞাভাৰনানিসংসনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি তেৰীসতিমপরিচ্ছেদৰণ্ণনা.
নিগমনকথাৰণ্ণনা
৮৯১. ইমিস্সা দানি গাথাযাতিআদীনং গাথানং অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তো এৰ. স্ৰাযং ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গং ভাসিস্স’’ন্তি এৰং পটিঞ্ঞাতো ৰিসুদ্ধিমগ্গো এত্তাৰতা ভাসিতো হোতীতি সম্বন্ধো.
৮৯২. তত্থাতিআদীসু অযং পদসম্বন্ধেন সদ্ধিং সঙ্খেপত্থো – তেসং ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তিগাথাযং ৰুত্তানং সীলাদিপ্পভেদানং অত্থানং পঞ্চন্নম্পি মহানিকাযানং অট্ঠকথানযে অট্ঠকথাতন্তিযং তত্থ তত্থ ৰুত্তো যো ৰিনিচ্ছযো, যেভুয্যেন তং সব্বং সমাহরিত্ৰা সমানেত্ৰা নিকাযন্তরস্স নিকাযগতৰাদদোসসঙ্করেহি মুত্তো সো নিচ্ছযো যস্মা পকাসিতো, তস্মা ৰিসুদ্ধিকামেহি যোগীহি এতস্মিং ৰিসুদ্ধিমগ্গে আদরো করণীযোযেৰাতি.
নিগমনগাথাযো
এত্তাৰতা চ –
সুৰিসুদ্ধসমাচারো, ৰিসুদ্ধনযমণ্ডিতং;
ৰিসুদ্ধিমগ্গং লোকস্স, যদচ্চন্তৰিসুদ্ধিযা.
অভাসি করুণাৰেগ-সমুস্সাহিতমানসো;
মহেসি ৰিপুলোদাত-ৰিসুদ্ধিমতিপাটৰো.
তস্স অত্থং পকাসেতুং, কথামগ্গং পুরাতনং;
নিস্সায যা সমারদ্ধা, অত্থসংৰণ্ণনা মযা.
আযাচিতো সিদ্ধগাম-পরিৰেণনিৰাসিনা;
থেরেন দাঠনাগেন, সুদ্ধাচারেন ধীমতা.
সা এসা পরমত্থানং, তত্থ তত্থ যথারহং;
নিধানতো পরমত্থ-মঞ্জূসা নাম নামতো.
সম্পত্তা পরিনিট্ঠানং, অনাকুলৰিনিচ্ছযা;
অট্ঠাসীতিপ্পমাণায, পাল়িযা ভাণৰারতো.
ইতি তং সঙ্খরোন্তেন, যং তং অধিগতং মযা;
পুঞ্ঞং তস্সানুভাৰেন, লোকনাথস্স সাসনে.
ওগাহেত্ৰা ৰিসুদ্ধায, সীলাদিপটিপত্তিযা;
সব্বেপি দেহিনো হোন্তু, ৰিমুত্তিরসভাগিনো.
চিরং তিট্ঠতু লোকস্মিং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনং;
তস্মিং সগারৰা নিচ্চং, হোন্তু সব্বেপি পাণিনো.
সম্মা ৰস্সতু কালেন, দেৰো রাজা মহীপতি;
সদ্ধম্মনিরতো লোকং, ধম্মেনেৰ পসাসতূতি.
বদরতিত্থৰিহারৰাসিনা আচরিযধম্মপালেন কতা
পরমত্থমঞ্জূসা নাম ৰিসুদ্ধিমগ্গমহাটীকা সমত্তা.
ৰিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা সমত্তা.