নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
ৰিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা
ৰিসুদ্ধিমগ্গো নামাযং গন্থো পিটকত্তযসারভূতো সকললোকে পটিপত্তিদীপকগন্থানং অগ্গো হোতি সেট্ঠো পমুখো পামোক্খো উত্তমো পৰরো চাতি ৰিঞ্ঞূহি পসত্থো. তত্থ হি সঙ্গীতিত্তযারূল়্হস্স তেপিটকবুদ্ধৰচনস্স অত্থং সংখিপিত্ৰা সিক্খত্তযসঙ্গহিতং ব্রহ্মচরিযং পরিপুণ্ণং পকাসিতং সুৰিসদঞ্চ. এৰং পসত্থস্সেতস্স ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স নিদানকথাযপি ভৰিতব্বমেৰ. তস্মাদানি তম্পকাসনত্থমিদং পঞ্হকম্মং ৰুচ্চতি –
‘‘সো পনেস ৰিসুদ্ধিমগ্গো কেন কতো, কদা কতো, কত্থ কতো, কস্মা কতো, কিমত্থং কতো, কিং নিস্সায কতো, কেন পকারেন কতো, কিস্স সকললোকে পত্থটো’’তি.
তত্থ কেন কতোতি আচরিযবুদ্ধঘোসত্থেরৰরেন তেপিটকসঙ্গহট্ঠকথাকারেন কতো.
কদা কতোতি অম্হাকং ভগৰতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকললোকনাথস্স পরিনিব্বুতিকালতো পচ্ছা দসমে ৰস্সসতকে (৯৭৩ -বুদ্ধৰস্সে) কতো.
কত্থ কতোতি সীহল়দীপে অনুরাধপুরে মহাৰিহারে কতো.
কস্মা কতোতি ৰিসুদ্ধিকামানং সাধুজনানং তদধিগমুপাযং সম্মাপটিপত্তিনযং ঞাপেতুকামতাসঙ্খাতেন অত্তনো অজ্ঝাসযেন সঞ্চোদিতত্তা, সঙ্ঘপালত্থেরেন চ অজ্ঝেসিতত্তা কতো.
এত্থ পন ঠত্ৰা আচরিযবুদ্ধঘোসত্থেরস্স উপ্পত্তি কথেতব্বা, সা চ মহাৰংসে (চূল়ৰংসোতিপি ৰোহরিতে দুতিযভাগে) সত্ততিংসমপরিচ্ছেদে পন্নরসাধিকদ্ৰিসতগাথাতো (৩৭, ২১৫) পট্ঠায বাত্তিংসায গাথাহি পকাসিতাযেৰ. কথং? –
মহাৰংস-বুদ্ধঘোসকথা
২১৫. বোধিমণ্ডসমীপম্হি, জাতো ব্রাহ্মণমাণৰো;
ৰিজ্জা-সিপ্প-কলা-ৰেদী, তীসু ৰেদেসু পারগূ.
২১৬. সম্মা ৰিঞ্ঞাতসমযো, সব্বৰাদৰিসারদো;
ৰাদত্থী জম্বুদীপম্হি, আহিণ্ডন্তো পৰাদিকো.
২১৭. ৰিহারমেক’মাগম্ম, রত্তিং পাতঞ্জলীমতং;
পরিৰত্তেতি সম্পুণ্ণ-পদং সুপরিমণ্ডলং.
২১৮. তত্থেকো রেৰতো নাম, মহাথেরো ৰিজানিয;
‘‘মহাপঞ্ঞো অযং সত্তো, দমেতুং ৰট্টতী’’তি, সো.
২১৯. ‘‘কো নু গদ্রভরাৰেন, ৰিরৰন্তো’’তি অব্রৰি;
‘‘গদ্রভানং রৰে অত্থং, কিং জানাসী’’তি আহ তং.
২২০. ‘‘অহং জানে’’তি ৰুত্তো সো, ওতারেসি সকং মতং;
পুট্ঠং পুট্ঠং ৰিযাকাসি, ৰিরদ্ধম্পি চ দস্সযি.
২২১. ‘‘তেন হি ত্ৰং সকং ৰাদ-মোতারেহী’’তি চোদিতো;
পাল়ি’মাহা’ভিধম্মস্স, অত্থ’মস্স ন সো’ধিগা.
২২২. আহ‘‘কস্সে’স মন্তো’’তি,‘‘বুদ্ধমন্তো’’তি সো’ব্রৰি;
‘‘দেহি মেতং’’তি ৰুত্তে হি, ‘‘গণ্হ পব্বজ্জ তং’’ইতি.
২২৩. মন্তত্থী পব্বজিত্ৰা সো, উগ্গণ্হি পিটকত্তযং;
একাযনো অযং মগ্গো, ইতি পচ্ছা ত’মগ্গহি.
২২৪. বুদ্ধস্স ৰিয গম্ভীর-ঘোসত্তা নং ৰিযাকরুং;
বুদ্ধঘোসোতি ঘোসো হি, বুদ্ধো ৰিয মহীতলে.
২২৫. তত্থ ঞাণোদযং [ঞাণোদযং নামপকরণং ইদানি কুহিঞ্চিপি ন দিস্সতি;] নাম, কত্ৰা পকরণং তদা;
ধম্মসঙ্গণিযাকাসি, কচ্ছং সো অট্ঠসালিনিং [ইদানি দিস্সমানা পন অট্ঠসালিনী সীহল়দীপিকাযেৰ; ন জম্বুদীপিকা; পরতো (৫৪-৫৫ পিট্ঠেসু) এস আৰিভৰিস্সতি].
২২৬. পরিত্তট্ঠকথঞ্চেৰ [পরিত্তট্ঠকথন্তি পিটকত্তযস্স সঙ্খেপতো অত্থৰণ্ণনাভূতা খুদ্দকট্ঠকথাতি অধিপ্পেতা ভৰেসু], কাতুং আরভি বুদ্ধিমা;
তং দিস্ৰা রেৰতো থেরো, ইদং ৰচনমব্রৰি.
২২৭. ‘‘পাল়িমত্তং ইধানীতং, নত্থি অট্ঠকথা ইধ [এত্থ সগীভিত্তযারূল়্হা মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরস্স সন্তিকা উগ্গহিতা সিস্সানুসিস্সপরম্পরাততা মূলট্ঠকথা কস্মা জম্বুদীপে সব্বসো অন্তরহিতাতি ৰিমংসিতব্বং];
তথাচরিযৰাদা চ, ভিন্নরূপা ন ৰিজ্জরে.
২২৮. সীহল়ট্ঠকথা সুদ্ধা, মহিন্দেন মতীমতা;
সঙ্গীতিত্তযমারূল়্হং, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতং.
২২৯. সারিপুত্তাদিগীতঞ্চ, কথামগ্গং সমেক্খিয;
কতা সীহল়ভাসায, সীহল়েসু পৰত্ততি.
২৩০. তং তত্থ গন্ত্ৰা সুত্ৰা ত্ৰং, মাগধানং নিরুত্তিযা;
পরিৰত্তেহি, সা হোতি, সব্বলোকহিতাৰহা’’.
২৩১. এৰং ৰুত্তে পসন্নো সো, নিক্খমিত্ৰা ততো ইমং;
দীপং আগা ইমস্সেৰ [ইদস্সেৰাতি ইমস্সেৰ মহানামরঞ্ঞো কালে ৯৫৩-৯৭৫ বুদ্ধৰস্সে; অযঞ্চ ৰস্সপরিচ্ছেদো সীহল়রাজৰংসং নিস্সায দস্সিতো; যুরোপিযৰিচক্খণানং পন মতেন ৯৪১-৯৬৪ বুদ্ধৰস্সে ইতি ৰেদিতব্বো; এৰমুপরিপি;], রঞ্ঞো কালে মহামতি.
২৩২. মহাৰিহারং সম্পত্তো, ৰিহারং সব্বসাধুনং;
মহাপধানঘরং গন্ত্ৰা, সঙ্ঘপালস্স সন্তিকা.
২৩৩. সীহল়ট্ঠকথং সুত্ৰা, থেরৰাদঞ্চ সব্বসো;
‘‘ধম্মস্সামিস্স এসোৰ, অধিপ্পাযো’’তি নিচ্ছিয.
২৩৪. তত্থ সঙ্ঘং সমানেত্ৰা, ‘‘কাতুং অট্ঠকথং মম;
পোত্থকে দেথ সব্বে’’তি, আহ, ৰীমংসিতুং স তং.
২৩৫. সঙ্ঘো গাথাদ্ৰযং তস্সা’দাসি ‘‘সামত্থিযং তৰ;
এত্থ দস্সেহি, তং দিস্ৰা, সব্বে দেমাতি পোত্থকে’’ [২৩৪-৫ গাথাসু অযমত্থযোজনা– ‘‘তত্থ মহাৰিহারে সংঘং মহানেত্ৰা সংঘ সন্নিপাতং কারেত্ৰা আচরিযপুব্বদ্ধঘোসো এৰমাহ ‘অট্ঠকথং কাতুং সব্বে পাল়ি-অট্ঠকথা-পোত্থকে মম দেথা’তি; সো সংঘো তং ৰীমংসিতুং সংযুত্তনিকাযতো ‘অন্তোজটা’তিআদিকং চ ‘সীলে পতিট্ঠাযা’তিআদিকং চাতি গাথাদ্ৰযং তস্স অদাসি ‘এত্থ তৰ সামত্থিযং ঞাণপ্পভাৰং দস্সেতি; তং দিস্ৰা সব্বে পোত্থকে দেমা’তিৰত্ৰা’’তি; ইমিনা পন অযমত্থা দস্সিতো হোতি ‘‘আচরিয বুদ্ধঘোসো ৰিসুদ্ধিমগ্গং করোন্তো তদেৰ গাথাদ্ৰযং ওলোকেত্ৰা, কিঞ্চিপি অঞ্ঞং পোত্থকং অনোলোকেত্ৰা অকাসী’’তি; তস্স পনত্থস্স যুত্তাযুত্তৰিচারণা পরতো (৩৯-৪৯-পিট্ঠেসু) আগমিস্সতি].
২৩৬. পিটকত্তয’মেত্থেৰ, সদ্ধিং অট্ঠকথায সো;
ৰিসুদ্ধিমগ্গং নামা’কা, সঙ্গহেত্ৰা সমাসতো.
২৩৭. ততো সঙ্ঘং সমূহেত্ৰা, সম্বুদ্ধমতকোৰিদং;
মহাবোধিসমীপম্হি, সো তং ৰাচেতু মারভি.
২৩৮. দেৰতা তস্স নেপুঞ্ঞং, পকাসেতুং মহাজনে;
ছাদেসুং পোত্থকং সোপি, দ্ৰত্তিক্খত্তুম্পি তং অকা [২৩৮ গাথায অযমত্থো– ‘‘দেৰতা তস্স বুদ্ধঘোসস্স নেপুঞ্ঞং নিপুণঞ্ঞাপ্পসাৰং মহাজনস্স পকাসেতুং তেন লিখিতং ৰিসুদ্ধিমগ্গপোত্থকং ছাদেসুং পটিচ্ছাদেত্ৰা অপস্সিযভাৰং পাপেত্ৰা ঠপেসুং; সোপি বুদ্ধঘোসো দুতিযম্পি তং লিখি, তম্পি দেৰতা ছদেসুং; ততিযম্পি লিখী’’তি; তেন ৰুত্তং ‘‘দ্ৰত্তিক্খত্তুম্পি তং অকা’’তি; ইদমেৰ মহাৰংসৰচনং নিস্সায ৰিত্তারেত্ৰা কথিতায বুদ্ধঘোসুপ্পত্তিযা নাম কথাল একরত্তেনেৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স তিক্খত্তুম্পি লিখিত্ৰা নিট্ঠাপিতভাৰো পকাসিতো; ঈদিসী পন কথা বহূনং ৰিম্হযজননীপি পরিক্খকানং সংসযজননী হোতি; তস্মা ইমিস্সাপি ৰিচারণা পরতো (৪৭-৮-পিট্ঠেসু) দস্সিযিস্সতি].
২৩৯. ৰাচেতুং ততিযে ৰারে, পোত্থকে সমুদাহটে;
পোত্থকদ্ৰয’মঞ্ঞম্পি, সণ্ঠপেসুং তহিং মরূ.
২৪০. ৰাচযিংসু তদা ভিক্খূ, পোত্থকত্তয’মেকতো;
গন্থতো অত্থতো ৰাপি, পুব্বাপরৰসেন ৰা.
২৪১. থেরৰাদেহি পাল়ীহি, পদেহি ব্যঞ্জনেহি ৰা;
অঞ্ঞথত্তমহূ নেৰ, পোত্থকেসুপি তীসুপি.
২৪২. অথ উগ্ঘোসযী সঙ্ঘো, তুট্ঠহট্ঠো ৰিসেসতো;
নিস্সংসযং’স মেত্তেয্যো, ইতি ৰত্ৰা পুনপ্পুনং.
২৪৩. সদ্ধিং অট্ঠকথাযা’দা, পোত্থকে পিটকত্তযে;
গন্থাকরে ৰসন্তো সো, ৰিহারে দূরসঙ্করে.
২৪৪. পরিৰত্তেসি সব্বাপি, সীহল়ট্ঠকথা তদা;
সব্বেসং মূলভাসায, মাগধায নিরুত্তিযা.
২৪৫. সত্তানং সব্বভাসানং, সা অহোসি হিতাৰহা;
থেরিযাচরিযা সব্বে, পাল়িং ৰিয ত’মগ্গহুং.
২৪৬. অথ কত্তব্বকিচ্চেসু, গতেসু পরিনিট্ঠিতিং;
ৰন্দিতুং সো মহাবোধিং, জম্বুদীপং উপাগমী’’তি [সো মহাবোধি ৰন্দিতুং জম্বুদীপং উপাগমীতি ইদং ৰচনং পুরিমৰচনেহি অসংসট্ঠং ৰিয হোতি; পুব্বে হি ‘‘আচরিযবুদ্ধঘোসো বোধিমণ্ডসমীপে জাতো’’তি চ, ‘‘সীহল়দীপং গন্ত্ৰা সীহল়ট্ঠকথাযো মাগধভাসায পরিৰত্তেহীতি তস্সাচরিযেন রেৰতত্থেরেন ৰুত্তো’’তি চ ৰুত্তং; তস্মা ইধাপি আচরিযবুদ্ধঘোসস্স পৰত্তি তদনুরূপা ‘‘তা ভাসাপরিৰত্তিতট্ঠকথাযো আদায সাসনুজ্জোতনত্থং জম্বুদীপং উপাগমী’’তি এৰমাদিনা সাসনুজ্জোতনমূলিকা এৰ ভৰিতুং অরহতি, ন পন মহাবোধিৰন্দনমূলিকাতি].
অযঞ্চ পন মহাৰংসকথা ১৯৫০ - খরিস্তৰস্সে হাবদমহাৰিজ্জালযমুদ্দণযন্তে রোমক্খরেন মুদ্দিতস্স ৰিসুদ্ধিমগ্গপোত্থকস্স পুরেচারিককথাযং ‘‘অনেকানেত্থ অত্থি ৰিচারেতব্বানী’’তি ৰত্ৰা ধম্মানন্দকোসম্বীনামকেন ৰিচক্খণেন ৰিচারিতা. তমেত্থ যুত্তাযুত্তৰিচিননায দস্সেত্ৰা অনুৰিচারণম্পিস্স করিস্সাম.
জাতিদেসৰিচারণা
১. তত্থ হি তেন ধম্মানন্দেন ‘‘বুদ্ধঘোসো বোধিমণ্ডসমীপে (বুদ্ধগযাযং) জাতোতি ন যুত্তমেত’’ন্তি ৰত্ৰা তংসাধনত্থায চত্তারি ব্যতিরেককারণানি দস্সিতানি. কথং?
(ক) ‘‘বুদ্ধঘোসেন পকাসিতেসু তংকালিকৰত্থূসু একম্পি তং নত্থি, যং মগধেসু উপ্পন্ন’’ন্তি পঠমং কারণং দস্সিতং. তদকারণমেৰ. আচরিযবুদ্ধঘোসত্থেরো হি সঙ্গহট্ঠকথাযো করোন্তো পোরাণট্ঠকথাযোযেৰ সংখিপিত্ৰা, ভাসাপরিৰত্তনমত্তেন চ ৰিসেসেত্ৰা অকাসি, ন পন যং ৰা তং ৰা অত্তনো দিট্ঠসুতং দস্সেত্ৰা. ৰুত্তঞ্হেতং আচরিযেন –
‘‘সংৰণ্ণনং তঞ্চ সমারভন্তো,
তস্সা মহাঅট্ঠকথং সরীরং;
কত্ৰা মহাপচ্চরিযং তথেৰ,
কুরুন্দিনামাদিসু ৰিস্সুতাসু.
ৰিনিচ্ছযো অট্ঠকথাসু ৰুত্তো,
যো যুত্তমত্থং অপরিচ্চজন্তো;
অথোপি অন্তোগধথেরৰাদং,
সংৰণ্ণনং সম্ম সমারভিস্স’’ন্তি [পারা. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা] চ.
‘‘ততো চ ভাসন্তরমেৰ হিত্ৰা,
ৰিত্থারমগ্গঞ্চ সমাসযিত্ৰা;
ৰিনিচ্ছযং সব্বমসেসযিত্ৰা,
তন্তিক্কমং কিঞ্চি অৰোক্কমিত্ৰা.
সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থং,
সুত্তানুরূপং পরিদীপযন্তী;
যস্মা অযং হেস্সতি ৰণ্ণনাপি,
সক্কচ্চ তস্মা অনুসিক্খিতব্বা’’তি [পারা. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা] চ.
যথেৰ চ আচরিযবুদ্ধঘোসেন অত্তনো অট্ঠকথাসু তংকালিকানি মাগধিকানি ৰত্থূনি ন পকাসিতানি, তথেৰ সীহল়িকানিপি দক্খিণইন্দিযরট্ঠিকানিপি. ন হি তত্থ ৰসভরাজকালতো (৬০৯-৬৫৩ -বুদ্ধৰস্স) পচ্ছা উপ্পন্নৰত্থূনি দিট্ঠানি ঠপেত্ৰা মহাসেনরাজৰত্থুং [পারা. অট্ঠ. ২.২৩৬-২৩৭], আচরিযো চ ততো তিসতমত্তৰস্সেহি পচ্ছাতরে মহানামরঞ্ঞো কালে (৯৫৩-৯৭৫-বু-ৰ) সীহল়দীপমুপাগতো. তস্মা অট্ঠকথাসু তংকালিকমাগধিকৰত্থূনং অপ্পকাসনমত্তেন ন সক্কা তক্কত্তা ন মাগধিকোতি ঞাতুন্তি.
[খ) পুনপি তেন ‘‘সব্বেসুপি বুদ্ধঘোসগন্থেসু উত্তরইন্দিযদেসাযত্তং পচ্চক্খতো দিট্ঠস্স ৰিয পকাসনং নত্থী’’তি দুতিযং কারণং দস্সিতং. তস্সপি অকারণভাৰো পুরিমৰচনেনেৰ ৰেদিতব্বো. অপিচ সারত্থপ্পকাসিনিযা নাম সংযুত্তট্ঠকথাযং, সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা নাম দীঘনিকাযট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তসংৰণ্ণনাযপি ৰেদিতব্বো. তত্থ হি –
‘‘যথেৰ হি কলম্বনদীতীরতো রাজমাতুৰিহারদ্ৰারেন থূপারামং গন্তব্বং হোতি, এৰং হিরঞ্ঞৰতিকায নাম নদিযা পারিমতীরতো সালৰনং উয্যানং. যথা অনুরাধপুরস্স থূপারামো, এৰং তং কুসিনারায হোতি. থূপারামতো দক্খিণদ্ৰারেন নগরং পৰিসনমগ্গো পাচীনমুখো গন্ত্ৰা উত্তরেন নিৰত্ততি, এৰং উয্যানতো সালপন্তি পাচীনমুখা গন্ত্ৰা উত্তরেন নিৰত্তা. তস্মা তং উপৰত্তনন্তি ৰুচ্চতী’’তি [সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১৮৬; দী. নি. অট্ঠ. ২.১৯৮] –
পচ্চক্খতো দিট্ঠস্স ৰিয পকাসনম্পি দিস্সতেৰ. তম্পি পন পোরাণট্ঠকথাহি ভাসাপরিৰত্তনমত্তমেৰাতি গহেতব্বং, তাদিসায অত্থসংৰণ্ণনায মহামহিন্দত্থেরকালতোযেৰ পভুতি ৰুত্তায এৰ ভৰিতব্বত্তাতি.
[গ) পুনপি তেন ‘‘উণ্হস্সাতি অগ্গিসন্তাপস্স, তস্স ৰনদাহাদীসু সম্ভৰো ৰেদিতব্বো’’তি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (১, ৩০-পিট্ঠে) ৰুত্তসংৰণ্ণনং পকাসেত্ৰা ‘‘তস্সা পনস্স অৰহসনীযভাৰো পাকটোযেৰা’’তি চ হীল়েত্ৰা ‘‘ইন্দিযরট্ঠে পন উত্তরদেসেসু গিম্হকালে ৰত্থচ্ছাদনরহিতা মানুসকাযচ্ছৰি সূরিযসন্তাপেন একংসতো দয্হতি, তং ন জানন্তি দক্খিণইন্দিযদেসিকা’’তি ততিযং কারণং দল়্হতরভাৰেন দস্সিতং. তত্থ পন যদি ‘‘সূরিযসন্তাপেন একংসতো দয্হতী’’তি এতং উজুকতো সূরিযরস্মিসন্তাপেনেৰ দড্ঢভাৰং সন্ধায ৰুচ্চেয্য, এৰং সতি ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সানন্তি পদে আতপসদ্দেন সমানত্থত্তা ন যুত্তমেৰ. যদি পন সূরিযসন্তাপসঞ্জাতেন উণ্হউতুনা দড্ঢভাৰং সন্ধায ৰুচ্চেয্য, এৰং সতি উত্তরইন্দিযদেসেসু, অঞ্ঞত্থ চ তাদিসেসু অতিউণ্হট্ঠানেসু সূরিযসন্তাপসঞ্জাতস্স উণ্হউতুনো পটিঘাতায চীৰরং সেনাসনঞ্চ পটিসেৰীযতীতি অযমত্থো ন ন যুত্তো. তথা হি ৰুত্তং ৰিনযট্ঠকথাযং (৩, ৫৮)
‘‘সীতং উণ্হন্তি উতুৰিসভাগৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি.
সা পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে পদত্থসংৰণ্ণনা পোরাণসুত্তন্তট্ঠকথাহি আগতা ভৰেয্য. তথা হি ৰুত্তং পপঞ্চসূদনিযা নাম মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায সব্বাসৰসুত্তৰণ্ণনাযং (১, ৫৮) ‘‘উণ্হন্তি চেত্থ অগ্গিসন্তাপোৰ ৰেদিতব্বো, সূরিযসন্তাপৰসেন পনেতং ৰত্থু ৰুত্ত’’ন্তি. এত্থ চ সচাযমত্থো আচরিযেন অত্তনো মতিৰসেন ৰুত্তো অস্স, তস্স ৰত্থুস্স পোরাণট্ঠকথাযং ৰুত্তভাৰঞ্চ তস্সা অত্থসংৰণ্ণনায অত্তনো মতিভাৰঞ্চ যুত্তভাৰঞ্চ পকাসেয্য. আচরিযো হি যত্থ যত্থ পোরাণট্ঠকথাসু অৰুত্তত্থং ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতি, তত্থ তত্থ তাদিসং ঞাপকৰচনম্পি পকাসেতিযেৰ, যথা সুমঙ্গলৰিলাসিনিযং (১, ৭২) ‘‘এত্থ আণত্তিযনিস্সগ্গিযথাৰরাপি পযোগা যুজ্জন্তি, অট্ঠকথাসু পন অনাগতত্তা ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বা’’তি ৰচনং, যথা চ পপঞ্চসূদনিযং (১, ৩০) ‘‘অৰিচারিতমেতং পোরাণেহি, অযং পন অত্তনো মতী’’তি ৰচনং. ন চেত্থ কিঞ্চিপি ঞাপকৰচনং পকাসিতং. তস্মা ‘‘যদেতং ‘উণ্হস্সাতি অগ্গিসন্তাপস্সা’তি চ, ‘উণ্হন্তি চেত্থ অগ্গিসন্তাপোৰ ৰেদিতব্বো’তি চ ৰচনং, এতং পোরাণসুত্তন্তট্ঠকথাৰচন’’ন্তি ৰেদিতব্বন্তি.
(ঘ) পুনপি তেন ‘‘পপঞ্চসূদনিযা নাম মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথাযং গোপালকসুত্তং সংৰণ্ণেন্তো [ম. নি. অট্ঠ. ১.৩৫০] বুদ্ধঘোসো ‘মগধৰিদেহরট্ঠানং অন্তরে গঙ্গায নদিযা মজ্ঝে ৰালুকত্থলদীপকা অত্থী’তি সদ্দহতি মঞ্ঞে. বুদ্ধঘোসেন পন দিট্ঠগঙ্গা সীহল়দীপে মহাৰেলিগঙ্গাযেৰ, ন পন ইন্দিযরট্ঠিকানং সেট্ঠসম্মতা মহাগঙ্গাতি পাকটোযেৰাযমত্থো’’তি চতুত্থং কারণং দস্সিতং. তং পন ইদানি মহাগঙ্গায মজ্ঝে তস্মিং ঠানে তাদিসং দীপকং অদিস্ৰা ‘‘পুব্বেপি এৰমেৰ ভৰেয্যা’’তি একংসতো গহেত্ৰা ৰুত্তৰচনমত্তমেৰ. নদিযো পন সব্বদাপি তেনেৰাকারেন তিট্ঠন্তীতি ন সক্কা গহেতুন্তি পাকটোযেৰাযমত্থো. তস্মা যথা পুব্বে তস্স গোপালস্স কালে তস্মিং ঠানে মজ্ঝে গঙ্গায তাদিসা দীপকা সংৰিজ্জমানা অহেসুং, তথেৰ পোরাণট্ঠকথাসু এস অত্থো সংৰণ্ণিতো, তদেৰ চ ৰচনং আচরিযেন ভাসাপরিৰত্তনং কত্ৰা পকাসিতন্তি এৰমেৰ গহেতব্বং. তস্মা তম্পি অকারণমেৰাতি.
ব্রাহ্মণকুলৰিচারণা
২. অথ ‘‘ব্রাহ্মণমাণৰো’’তি পদম্পি তেন এৰং ৰিচারিতং –
(ক) ‘‘বুদ্ধঘোসো ‘ব্রাহ্মণকুলজাতো’তি ন সক্কা গহেতুং. কস্মা ৰেদকালতো পট্ঠায যাৰজ্জতনা সব্বেপি ব্রাহ্মণা
ব্রাহ্মণোস্য মুখমাসীদি, বাহূ রাজন্য? কত?;
ঊরূ তদস্য যদ ৰগ্য?, পদ্ভ্যাং গূদ্রো অজাযতা’’তি [ইরুৰেদ, ১০-মণ্ডল, ৯০; তথা অথৰ ৬ ৰেদ ১৯, ৬, ৬].
ইমং পুরিসসুত্তং নাম মন্তং জানন্তীতি সদ্দহিযা.
অযং পনস্সা অত্থো – ‘ব্রাহ্মণো অস্স (ব্রহ্মুনো) মুখং আসি. বাহূ রাজঞ্ঞো কতো, খত্তিযা অস্স বাহূতি ৰুত্তং হোতি. যো ৰেস্সো, সো অস্স ঊরূ. সুদ্দো অস্স পাদেহি অজাযী’তি.
বুদ্ধঘোসো পন ‘পণ্ডিতব্রাহ্মণো’তি ঞাতোপি তং গাথং ন অঞ্ঞাসি. তথা হি তেন বন্ধুপাদাপচ্চাতি পদস্স অত্থৰণ্ণনাযং ‘তেসং কির অযং লদ্ধি – ব্রাহ্মণা ব্রহ্মুনো মুখতো নিক্খন্তা, খত্তিযা উরতো, ৰেস্সা নাভিতো, সুদ্দা জাণুতো, সমণা পিট্ঠিপাদতো’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২৬৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.৫০৮] তিস্সা ৰেদগাথায অসমানত্থো ৰণ্ণিতো’’তি.
অযং পনেত্থ অনুৰিচারণা – যদি চ তংকালিকানম্পি ব্রাহ্মণানং লদ্ধি তথেৰ ভৰেয্য যথা এতিস্সং গাথাযং ৰুত্তা, সা চত্থৰণ্ণনা আচরিযস্স মতিমত্তা. এৰং সতি সা ৰিচারণা যুত্তা ভৰেয্য. এতিস্সং পন গাথাযং ‘‘ব্রাহ্মণোস্য মুখমাসীদি’’তি পঠমপাদেন ‘‘ব্রাহ্মণা ব্রহ্মুনো মুখতো জাতা’’তি অত্থো উজুকতো ন লব্ভতি. বুদ্ধকালে পন ব্রাহ্মণানং লদ্ধি ‘‘ব্রাহ্মণা ব্রহ্মুনো মুখতো জাতা’’তি এৰমেৰ অহোসীতি পাকটোযেৰাযমত্থো. তথা হি দীঘনিকাযে পাথিকৰগ্গে অগ্গঞ্ঞসুত্তে (৩, ৬৭) –
‘‘দিস্সন্তি খো পন ৰাসেট্ঠ ব্রাহ্মণানং ব্রাহ্মণিযো উতুনিযোপি গব্ভিনিযোপি ৰিজাযমানাপি পাযমানাপি. তে চ ব্রাহ্মণা ০ যোনিজাৰ সমানা এৰমাহংসু – ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনা অঞ্ঞে ৰণ্ণা. ব্রাহ্মণোৰ সুক্কো ৰণ্ণো, কণ্হা অঞ্ঞে ৰণ্ণা. ব্রাহ্মণাৰ সুজ্ঝন্তি, নো অব্রাহ্মণা. ব্রাহ্মণাৰ ব্রহ্মুনো পুত্তা ওরসা মুখতো জাতা ব্রহ্মজা ব্রহ্মনিম্মিতা ব্রহ্মদাযাদাতি. তে ব্রহ্মানঞ্চেৰ অব্ভাচিক্খন্তি, মুসা চ ভাসন্তি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰন্তী’’তি –
ভগৰতা মহাকারুণিকেন ৰাসেট্ঠভারদ্ৰাজানং ব্রাহ্মণমাণৰকানং ভাসিতং, তেহি চ তং অভিনন্দিতং. তে পন দ্ৰেপি মাণৰকা জাতিৰসেন পরিসুদ্ধব্রাহ্মণা চেৰ হোন্তি তিণ্ণম্পি ৰেদানং পারগুনো চ. তস্মা ‘‘ব্রাহ্মণা ব্রহ্মুনো মুখতো নিক্খন্তা’’তি ৰচনস্স তংকালিকানং ব্রাহ্মণানং লদ্ধিৰসেন ৰুত্তভাৰো পাকটোযেৰ. যথা চেতং, এৰং ‘‘খত্তিযা উরতো, ৰেস্সা নাভিতো, সুদ্দা জাণুতো, সমণা পিট্ঠিপাদতো’’তি ৰচনম্পি ‘‘তংকালিকব্রাহ্মণানং লদ্ধিঞ্ঞূহি পোরাণট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্ত’’ন্তি সদ্দহিত্ৰা আচরিযবুদ্ধঘোসেন তং সব্বং পোরাণট্ঠকথাতো ভাসাপরিৰত্তনমত্তেন ৰিসেসেত্ৰা পকাসিতং ভৰেয্য. তস্মা তাযপি ৰেদগাথায আচরিযস্স অব্রাহ্মণভাৰসাধনং অনুপপন্নমেৰাতি.
(খ) পুনপি তেন আচরিযবুদ্ধঘোসত্থেরস্স অব্রাহ্মণভাৰসাধনত্থং দুতিযম্পি কারণং এৰমাহটং –
‘‘ব্রাহ্মণগন্থেসু গব্ভঘাতৰাচকং ভ্রূনহাতি পদং পাল়িযং ভূনহু (ভূনহনো) ইতি দিস্সতি. মাগণ্ডিযসুত্তে ভরিযায মেথুনসংৰাসাভাৰেন উপ্পজ্জনারহগব্ভস্স নাসকত্তং সন্ধায মাগণ্ডিযো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং ‘ভূনহু (ভূনহনো) সমণো গোতমো’তি [ম. নি. ২.২০৭ আদযো] আহ. তং বুদ্ধঘোসো ন জানাতীতি পাকটোযেৰ তদত্থসংৰণ্ণনায. তত্থ হি তেন ভূনহুনোতি (ভূনহনস্সা) পদং ‘হতৰড্ঢিনো মরিযাদকারকস্সা’তি [ম. নি. অট্ঠ. ২.২০৭] ৰণ্ণিত’’ন্তি.
তম্পি অযুত্তমেৰ. ন হি মাগণ্ডিযেন ফোট্ঠব্বারম্মণাপরিভোগমত্তমেৰ সন্ধায ভূনহুভাৰো ৰুত্তো, অথ খো ছন্নম্পি লোকামিসারম্মণানং অপরিভোগং সন্ধায ৰুত্তো. তস্মিঞ্হি সুত্তে –
‘‘চক্খুং খো মাগণ্ডিয রূপারামং রূপরতং রূপসম্মুদিতং, তং তথাগতস্স দন্তং গুত্তং রক্খিতং সংৰুতং, তস্স চ সংৰরায ধম্মং দেসেতি, ইদং নু তে এতং মাগণ্ডিয সন্ধায ভাসিতং ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. এতদেৰ খো পন মে ভো গোতম সন্ধায ভাসিতং ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. তং কিস্স হেতু, এৰঞ্হি নো সুত্তে ওচরতীতি…পে… মনো খো মাগণ্ডিয ধম্মারামো ধম্মরতো ধম্মসম্মুদিতো, সো তথাগতস্স দন্তো গুত্তো রক্খিতো সংৰুতো, তস্স চ সংৰরায ধম্মং দেসেতি, ইদং নু তে এতং মাগণ্ডিয সন্ধায ভাসিতং ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. এতদেৰ খো পন মে ভো গোতম সন্ধায ভাসিতং ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. তং কিস্স হেতু, এৰঞ্হি নো সুত্তে ওচরতী’’তি [ম. নি. ২.২০৭ আদযো].
এৰং ভগৰতো চ অনুযোগো মাগণ্ডিযস্স চ পটিঞ্ঞা আগতা.
এত্থ হি মেথুনপ্পটিসেৰনৰসেন ফোট্ঠব্বারম্মণপরিভোগহেতু এৰ গব্ভপতিট্ঠানং সম্ভৰতীতি তদপরিভোগমেৰ সন্ধায ‘‘ভূনহূ’’তি ৰত্তুং অরহতি, তদঞ্ঞেসং পন পঞ্চন্নং রূপাদিআরম্মণানং, তত্থাপি ৰিসেসতো ধম্মারম্মণস্স সুদ্ধমনোৰিঞ্ঞাণেন পরিভোগহেতু নত্থি কিঞ্চি গব্ভপতিট্ঠানন্তি তেসং অপরিভোগং সন্ধায ভূনহূতি ৰত্তুং ন অরহতিযেৰ, মাগণ্ডিযেন পন সব্বানিপি তানি সন্ধায ৰুত্তভাৰো পটিঞ্ঞাতো, কারণঞ্চস্স দস্সিতং ‘‘এৰঞ্হি নো সুত্তে ওচরতী’’তি. তস্মা কিঞ্চাপি দানি ব্রাহ্মণগন্থেসু ভূনহু- (ভ্রূনহা) সদ্দো গব্ভঘাতনত্থে দিস্সতি, মাগণ্ডিযসুত্তে পনেসো অত্থো ন যুজ্জতীতি আচরিযেন ‘‘হতৰড্ঢি মরিযাদকারকো’’তি অযমেৰত্থো পোরাণট্ঠকথায ভাসাপরিৰত্তনৰসেন পকাসিতোতি ৰেদিতব্বো.
(গ) পুনপি তেন ‘‘ইদম্পন বুদ্ধঘোসস্স অব্রাহ্মণভাৰসাধকং পচ্ছিমকারণং, সো হি ৰিসুদ্ধিমগ্গে সীলনিদ্দেসে (১, ৩১) ব্রাহ্মণানং পরিহাসং করোন্তো ‘এৰং ইমিনা পিণ্ডপাতপটিসেৰনেন পুরাণঞ্চ জিঘচ্ছাৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং অপরিমিতভোজনপচ্চযং আহরহত্থক অলংসাটক তত্রৰট্টক কাকমাসক ভুত্তৰমিতকব্রাহ্মণানং অঞ্ঞতরো ৰিয ন উপ্পাদেস্সামীতি পটিসেৰতী’তি আহ. ইদং পন একস্স ভিন্নব্রাহ্মণলদ্ধিকস্সাপি ৰচনং সিযাতি তদেৰ দল়্হকারণং কত্ৰা ন সক্কা ‘বুদ্ধঘোসো অব্রাহ্মণো’তি ৰত্তু’’ন্তি ততিযং কারণং ৰুত্তং. তং পন অতিসংৰেজনীযৰচনমেৰ. ন হেতং আচরিযেন ব্রাহ্মণানং পরিহাসং কাতুকামেন ৰুত্তং, ন চ তং পরিহাসৰচনেন সংযোজেতব্বট্ঠানং, অঞ্ঞদত্থু যথাভূতমত্থং দস্সেত্ৰা সব্রহ্মচারীনং ওৰাদানুসাসনিদানৰসেন ৰত্তব্বট্ঠানং, তথাযেৰ চ আচরিযেন ৰুত্তং. তথা হি যে লোকে পরদত্তূপজীৰিনো সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অঞ্ঞে ৰাপি চ পুগ্গলা, তে পচ্চৰেক্খণঞাণরহিতা অসংৰরে ঠিতা কদাচি অতিপণীতং রসং পহূতং লদ্ধা অপরিমিতম্পি ভুঞ্জেয্যুং, ৰিসেসতো পন ব্রাহ্মণা লোকিকৰত্থুৰসেন চ, জাতকাদিসাসনিকৰত্থুৰসেন চ তাদিসা অহেসুন্তি পাকটা. ইমস্মিঞ্হি লোকে ৰস্সসতসহস্সেহি ৰা ৰস্সকোটীহি ৰা অপরিচ্ছিন্নদ্ধানে কো সক্কা ৰত্তুং ‘‘নেদিসা ভূতপুব্বা’’তি. তস্মা তাদিসেহি ৰিয ন অপরিমিতভোজনেহি ভৰিতব্বন্তি ওৰাদানুসাসনিদানৰসেনেৰ ৰুত্তং. তদেৰং অত্থসংহিতম্পি সমানং অযোনিসোমনসিকরোতো অনত্থমেৰ জাতং, যথা সভরিযস্স মাগণ্ডিযব্রাহ্মণস্স অনাগামিমগ্গফলত্থাযপি দেসিতা গাথা [ধ. প. অট্ঠ. ১.সামাৰতীৰত্থু] তেসং ধীতুযা অনত্থায সংৰত্ততীতি সংৰেগোযেৰেত্থ ব্রূহেতব্বোতি.
পতঞ্জলিৰাদৰিচারণা
৩. অথ তেন ‘‘পাতঞ্জলীমতং পরিৰত্তেতী’’তি ৰচনম্পি এৰং ৰিচারিতং.
(ক) ‘‘বুদ্ধঘোসো পতঞ্জলিস্স ৰা অঞ্ঞেসং ৰা উত্তরইন্দিযরট্ঠিকানং ৰাদং অপ্পকমেৰ অঞ্ঞাসি. পতঞ্জলিৰাদেসু হি অণিমা লঘিমাতি ইদমেৰ দ্ৰযং দস্সেসি [ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৪] ততুত্তরি যোগসুত্তং অজানন্তো, পতঞ্জলিৰাদস্স চ তুলেত্ৰা দীপনা তস্স গন্থেসু ন দিস্সতি, পতঞ্জলিনা কতপকরণঞ্চ পতঞ্জলীতি নামমত্তম্পি চ তত্থ দীপিতং নত্থি. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পন পঞ্ঞাভূমিনিদ্দেসে ‘পকতিৰাদীনং পকতি ৰিযা’তি [ৰিসুদ্ধি. ২.৫৮৪] পকতিৰাদ (সংখ্যাৰাদ) নামমত্তং পকাসিতং, তত্থেৰ চ ‘পটিঞ্ঞা হেতূতিআদীসু হি লোকে ৰচনাৰযৰো হেতূতি ৰুচ্চতী’তি [ৰিসুদ্ধি. ২.৫৯৫] উদাহরিতং, তেন ঞাযতি ‘বুদ্ধঘোসো ইন্দিযতক্কনযদীপকে ঞাযগন্থস্মিং কিঞ্চি মূলভাগমত্তং অপরিপুণ্ণং জানাতী’তি’’.
তং পন সব্বম্পি কেৰলং আচরিযস্স অব্ভাচিক্খণমত্তমেৰ. অতিগম্ভীরস্স হি অতিগরুকাতব্বস্স সুপরিসুদ্ধস্স পিটকত্তযস্স অত্থসংৰণ্ণনং করোন্তেন সুপরিসুদ্ধোযেৰ পাল়িনযো চ অট্ঠকথানযো চ পোরাণথেরৰাদা চাতি ঈদিসাযেৰ অত্থা পকাসেতব্বা, যং ৰা পন অত্থসংৰণ্ণনায উপকারকং সদ্দৰিনিচ্ছযপটিসংযুত্তং লোকিযগন্থৰচনং, তদেৰ চ যথারহং পকাসেতব্বং, ন পন অনুপকারানিপি তংতংগন্থতক্কত্তুনামানি চ, তেহি ৰুত্তৰচনানি চ বহূনি, ন চ তেসং অপ্পকাসনেন ‘‘ন তে অট্ঠকথাচরিযো জানাতী’’তি ৰত্তব্বো. যদি হি যং যং লোকিযগন্থং অত্তনা জানাতি, তং সব্বং অনুপকারম্পি অত্তনো অট্ঠকথাযমানেত্ৰা পকাসেয্য, অতিৰিত্থারা চ সা ভৰেয্য অপরিসুদ্ধা চ অসম্মানিতা চ সাসনিকৰিঞ্ঞূহীতি আচরিযেন পতঞ্জলিৰাদাদযো ন ৰিত্থারেন পকাসিতাতি ঞাতব্বং, অঞ্ঞদত্থু যেহি যেহি লোকিযগন্থেহি কিঞ্চি কিঞ্চি আচরিযেন আনেত্ৰা পকাসিতং, তে তে চ গন্থা, অঞ্ঞেপি চ তাদিসা আচরিযেন ঞাতাত্ৰেৰ জানিতব্বা ৰিঞ্ঞূহি, যথা সমুদ্দস্স একদেসং দিস্ৰা সব্বোপি সমুদ্দো এদিসোতি ঞাযতি. আচরিযো পন যত্থ যত্থ ৰেদপটিসংযুত্তৰচনানি আগতানি, তত্থ তত্থ ৰেদগন্থেহিপি কিঞ্চি কিঞ্চি আনেত্ৰা পকাসেসিযেৰ. তথা হি আচরিযেন সুমঙ্গলৰিলাসিনিযং নাম দীঘনিকাযট্ঠকথাযং –
‘‘তিণ্ণং ৰেদানন্তি ইরুৰেদযজুৰেদসামৰেদান’’ন্তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫৬] চ,
‘‘ইতিহাসপঞ্চমানন্তি অথব্বণৰেদং চতুত্থং কত্ৰা ইতিহ আস ইতিহ আসাতি ঈদিসৰচনপটিসংযুত্তো পুরাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা, তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং ৰেদান’’ন্তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫৬] চ,
‘‘যিট্ঠং ৰুচ্চতি মহাযাগো’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২] চ,
‘‘অগ্গিহোমন্তি এৰরূপেন দারুনা এৰং হুতে ইদং নাম হোতীতি অগ্গিজুহনং. দব্বিহোমাদীনিপি অগ্গিহোমানেৰ, এৰরূপায দব্বিযা ঈদিসেহি কণাদীহি হুতে ইদং নাম হোতীতি এৰং পৰত্তিৰসেন পন ৰিসুং ৰুত্তানী’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২১] চ,
‘‘সাসপাদীনি পন মুখেন গহেত্ৰা অগ্গিম্হি পক্খিপনং, ৰিজ্জং পরিজপ্পিত্ৰা জুহনং ৰা মুখহোম’’ন্তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২১] চ –
এৰমাদিনা ৰেদপটিসংযুত্তৰচনানি ৰেদগন্থানুরূপতো ৰণ্ণিতানি. তানি চ পোরাণট্ঠকথাতো ভাসাপরিৰত্তনৰসেন ৰুত্তানিপি ভৰেয্যুং, ৰেদগন্থেসু পন অকোৰিদেন যাথাৰতো ভাসাপরিৰত্তনং কাতুম্পি ন সুকরমেৰ, তস্মা আচরিযস্স ৰেদগন্থেসু কোৰিদভাৰোপি পাকটোযেৰ. এৰং ৰেদগন্থেসু চ তদঞ্ঞলোকিযগন্থেসু চ সুকোৰিদস্সেৰ সমানস্স তেসং ৰিত্থারতো অপ্পকাসনং যথাৰুত্তকারণেনেৰাতি ৰেদিতব্বং.
অপি চ আচরিযো অত্তনো গন্থারম্ভেযেৰ –
‘‘ততো চ ভাসন্তরমেৰ হিত্ৰা,
ৰিত্থারমগ্গঞ্চ সমাসযিত্ৰা;
ৰিনিচ্ছযং সব্বমসেসযিত্ৰা…পে…
যস্মা অযং হেস্সতি ৰণ্ণনাপী’’তি [পারা. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা] চ.
‘‘অপনেত্ৰান ততোহং, সীহল়ভাসং মনোরমং ভাসং;
তন্তিনযানুচ্ছৰিকং, আরোপেত্ৰা ৰিগতদোসং.
সমযং অৰিলোমেন্তো, থেরানং থেরৰংসপদীপানং;
সুনিপুণৰিনিচ্ছযানং, মহাৰিহারে নিৰাসিনং;
হিত্ৰা পুনপ্পুনাগত-মত্থং অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা] চ–
এৰং পোরাণট্ঠকথানং ভাসাপরিৰত্তনসংখিপনৰসেনেৰ ৰিসেসেত্ৰা অভিনৰট্ঠকথাযো করিস্সামীতি পটিঞ্ঞং কত্ৰা যথাপটিঞ্ঞাতমেৰ অকাসি, ন অত্তনো ঞাণপ্পভাৰেন ৰিসেসেত্ৰাতিপি ৰেদিতব্বং. তস্মা অট্ঠকথাসু পতঞ্জলিৰাদাদীনং ৰিত্থারতো অপ্পকাসনমারব্ভ ‘‘বুদ্ধঘোসো পতঞ্জলিৰাদাদীনি পরিপুণ্ণং ন জানাতী’’তি ৰচনং কেৰলং আচরিযস্স অব্ভাচিক্খণমত্তমেৰাতি.
কব্বসত্থৰিচারণা
৪. পুনপি সো এৰমাহ ‘‘কিঞ্চাপি বুদ্ধঘোসো রামাযণমহাভারতসঙ্খাতানং মহাকব্বসত্থানং সুকুসলো ৰিয ন দিস্সতি, তথাপি তানি দস্সেসি. কথং? অক্খানন্তি ভারতযুজ্ঝনাদিকং, তং যস্মিং ঠানে কথীযতি, তত্থ গন্তুম্পি ন ৰট্টতীতি [দী. নি. অট্ঠ. ১.১৩] চ, তস্স (সম্ফপলাপস্স) দ্ৰে সম্ভারা ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিনিরত্থককথাপুরেক্খারতা তথারূপিকথাকথনঞ্চাতি [দী. নি. অট্ঠ. ১.৮] চ দস্সেসী’’তি.
তং পন পুরিমৰচনতোপি অহেতুকতরং কেৰলং অনাদরীকরণমত্তমেৰ. অতিগম্ভীরত্থস্স হি অতিগরুকরণীযস্স পিটকত্তযস্স অত্থসংৰণ্ণনাযং নিরত্থকস্স সম্ফপলাপসমুদাযভূতস্স কব্বসত্থস্স ৰিত্থারতো পকাসনেন কিং সিযা পযোজনং, অঞ্ঞদত্থু সাযেৰস্স অসম্মানিতা, অনাদরিযা চ ৰিঞ্ঞূহীতি.
বাহুসচ্চগুণমক্খনং
৫. পুনপি ধম্মানন্দো আচরিযস্স বাহুসচ্চগুণং মক্খেতুকামো এৰমাহ – ‘‘তস্স (বুদ্ধঘোসস্স) সমযন্তরকোৰিদসঙ্খাতং বাহুসচ্চং ন ততো উত্তরিতরং হোতি, যং আধুনিকানং গন্থন্তরকোৰিদানং সীহল়িকভিক্খূনং যং ৰা একাদসমে খরিস্তৰস্সসতকে (১০০১-১১০০) উপ্পন্নানং দক্খিণইন্দিযরট্ঠিকানং অনুরুদ্ধ-ধম্মপালাদীনং ভিক্খূন’’ন্তি.
তং পন সব্বথাপি অযুত্তৰচনমেৰ. যদি হি আধুনিকা ৰা সীহল়িকভিক্খূ, পোরাণা ৰা আচরিযঅনুরুদ্ধ-ধম্মপালত্থেরাদযো সমযন্তরবাহুসচ্চৰসেন আচরিযবুদ্ধঘোসেন সমানা ৰা উত্তরিতরা ৰা ভৰেয্যুং, তে আচরিযবুদ্ধঘোসত্থেরস্স অট্ঠকথাহি অনারদ্ধচিত্তা হুত্ৰা ততো সুন্দরতরা পরিপুণ্ণতরা চ অভিনৰট্ঠকথাযো করেয্যুং, ন পন তে তথা করোন্তি, ন কেৰলং ন করোন্তিযেৰ, অথ খো তেসং একোপি ন এৰং ৰদতি ‘‘অহং বুদ্ধঘোসেন বাহুসচ্চৰসেন সমসমোতি ৰা উত্তরিতরো’’তি ৰা, অঞ্ঞদত্থু তে আচরিযস্স অট্ঠকথাযোযেৰ সংৰণ্ণেন্তি চ উপত্থম্ভেন্তি চ, আচরিযট্ঠানে চ ঠপেন্তি. তেনেতং ঞাযতি সব্বথাপি অযুত্তৰচনন্তি.
মহাযানিকনযৰিচারণা
৬. পুন সো তাৰত্তকেনাপি অসন্তুট্ঠো আচরিযং অৰমঞ্ঞন্তো এৰমাহ – ‘‘মহাযাননিকাযস্স পধানাচরিযভূতানং অস্স ঘোস-নাগজ্জুনানং নযং ৰা, নামমত্তম্পি ৰা তেসং ন জানাতি মঞ্ঞে বুদ্ধঘোসো’’তি. তং পন অতিৰিয অধম্মিকং নিরত্থকঞ্চ নিগ্গহৰচনমত্তমেৰ. ন হি নিকাযন্তরিকানং ৰাদনযানং অত্তনো অট্ঠকথাযং অপ্পকাসনেন সো তে ন জানাতীতি সক্কা ৰত্তুং. ননু আচরিযেন আগমট্ঠকথাসু গন্থারম্ভেযেৰ –
‘‘সমযং অৰিলোমেন্তো, থেরানং থেরৰংসপদীপানং;