সঙ্খারপচ্চযাৰিঞ্ঞাণপদৰিত্থারকথাৰণ্ণনা

৬২০. যথাৰুত্তসঙ্খারপচ্চযা উপ্পজ্জমানং তং কম্মনিব্বত্তমেৰ ভৰিতুং অরহতীতি ‘‘বাত্তিংস লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানি সঙ্গহিতানী’’তি আহ. ধাতুকথাযং পন ৰিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণেন যে ধম্মা, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সেন যে ধম্মা, ফস্সপচ্চযা ৰেদনায যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… সঙ্গহিতা? তে ধম্মা অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা একেন খন্ধেন, একাদসহি আযতনেহি, একাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা. কতিহি অসঙ্গহিতা? চতূহি খন্ধেহি, একেনাযতনেন, সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৪৬৬) ৰচনতো সব্বৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাপরিগ্গহো কতো. যদি হি এত্থ ৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনা সপ্পদেসা সিযুং, ‘‘ৰিপাকা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৩) ইমস্স ৰিয ৰিসজ্জনং সিযা. তস্মা তত্থ অভিধম্মভাজনীযৰসেন সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণাদযো গহিতাতি অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো চ অভিধম্মভাজনীযে (ৰিভ. ২৪৩) চতুভূমককুসলসঙ্খারো, অকুসলসঙ্খারো চ ৰুত্তোতি এসো এৰ ধাতুকথাযং গহিতোতি দট্ঠব্বো. ভৰো পন ধাতুকথাযং কম্মূপপত্তিভৰৰিসেসদস্সনত্থং ন অভিধম্মভাজনীযৰসেন গহিতো, এৰঞ্চ কত্ৰা তত্থ ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি অনুদ্ধরিত্ৰা ‘‘কম্মভৰো’’তিআদিনা (ধাতু. ৬৬) নযেন ভৰো উদ্ধটো.

লোকিযৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণমেৰ সন্ধাযাহ ‘‘বাৰীসতিৰিধং হোতী’’তি. ছহি ৰিঞ্ঞাণেহীতি যথাঅধিকতেহি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি. কস্মা পনেত্থ লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্সেৰ গহণং কতন্তি আহ ‘‘লোকুত্তরানি পন ৰট্টকথায ন যুজ্জন্তী’’তি. যদি এৰং কস্মা ধাতুকথাযং ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণেন যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা’’তিআদীসু (ধাতু. ৩৬২) লোকুত্তরৰিপাকানম্পি গহণং কতন্তি? তং যথাধম্মসাসনত্তা অভিধম্মদেসনায ৰিপাকত্তিকে (ধ. স. তিকমাতিকা ৩) ৰিয অনৰসেসৰিপাকধম্মসঙ্গণ্হনৰসেন ৰুত্তং. সুত্তন্তদেসনা পন যথানুলোমদেসনাতি তত্থ পৰত্তিনিৰত্তিযো অসঙ্করতো দস্সেতব্বা. তস্মা তদত্থসংৰণ্ণনাতি কত্ৰা পৰত্তিকথাযং লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানিযেৰ গহিতানি. তেনেৰাহ ‘‘ৰট্টকথায ন যুজ্জন্তীতি ন গহিতানী’’তি.

যথা কতং কম্মং ফলদানে সমত্থং হোতি, তথা কতং ‘‘উপচিত’’ন্তি ৰুচ্চতীতি ৰিপাকদানযোগ্যমেৰ সঙ্খারং গণ্হন্তো ‘‘উপচিতকম্মাভাৰে’’তি আহ. হেতু নাম ব্যতিরেকপ্পধানন্তি অভাৰ-গ্গহণং, তেন কম্মে সতি ভাৰতো, অসতি অভাৰতোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. যথা পনস্স ৰিঞ্ঞাণস্স সঙ্খারপচ্চযতা ন সিদ্ধা, ন এৰং ৰিপাকভাৰো. সো পন সিদ্ধোতি কত্ৰা আহ ‘‘ৰিপাকংহেত’’ন্তি. তেন ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপাকভাৰেন সঙ্খারপচ্চযত্তং সাধেতি. তস্স পন সাধনত্থং ‘‘উপচিতকম্মাভাৰে ৰিপাকাভাৰতো’’তি ৰুত্তন্তি তং ৰিৰরন্তো ‘‘ৰিপাকঞ্চা’’তিআদিমাহ. যদি উপ্পজ্জেয্যাতি যদি কম্মনিরপেক্খো ৰিপাকো উপ্পজ্জেয্য. সব্বেসং সত্তানং ব্রহ্মত্তং উপগতানং ঘানাদিৰিঞ্ঞাণানি মহাৰিপাকৰিঞ্ঞাণানীতি তস্স তস্স ৰিপাকস্স অনোকাসে ঠিতানম্পি. ৰিপাকানীতি ৰিঞ্ঞাণাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো, সব্বৰিপাকৰিঞ্ঞাণানীতি অত্থো.

সঙ্খারা বহূ একূনতিংসচেতনাভেদতো, ৰিঞ্ঞাণানি চ বহূনি বাত্তিংসৰিধত্তা, ন চ সব্বতো সব্বানীতি আহ ‘‘কতরসঙ্খারপচ্চযা কতরৰিঞ্ঞাণন্তি চে’’তি. ‘‘ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি চ ইদং ৰিঞ্ঞাণসামঞ্ঞং গহেত্ৰা ৰুত্তং. কামং খন্ধনিদ্দেসেপি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪৫১ আদযো) ইমানি ৰিঞ্ঞাণানি নিদ্দিট্ঠানি, তং পন অতিসংখিত্তং, ন চ তত্থ নেসং সঙ্খারপচ্চযতা ৰিভাৰিতাতি তং পৰত্তিযং, পটিসন্ধিযঞ্চ ভৰাদীসু পৰত্তনাকারৰসেন ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘কামাৰচরপুঞ্ঞাভিসঙ্খারপচ্চযা’’তিআদি আরদ্ধং. মনোৰিঞ্ঞাণেতি নিদ্ধারণে ভূম্মং. মহাৰিপাকানীতি ৰিঞ্ঞাণাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো. মহাৰিপাকাতি পন পাঠে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযোতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.

৬২১. যংসঙ্খারপচ্চযাতি যস্স যস্স সঙ্খারস্স পচ্চযভাৰেন. যং ৰিঞ্ঞাণন্তি ‘‘যং যং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এৰং উভযত্থ আমেডিতলোপো দট্ঠব্বো. ‘‘হোতী’’তি ইমিনা কারণভাৰে ৰিঞ্ঞাণস্স সব্ভাৰমত্তং পৰেদিতং, ন পৰত্তিৰিসেসোতি তং দস্সেন্তো ‘‘এৰং পৰত্তি ৰেদিতব্বা’’তি আহ. ব্রহ্মানম্পি অনিট্ঠরূপাদিআপাথগমনে অকুসলৰিপাকচক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি কদাচি উপ্পজ্জন্তীতি ‘‘ইমানি তেরস…পে… পৰত্তন্তী’’তি ৰুত্তং. তত্থ পঞ্চন্নং খন্ধানং ৰোকারো ৰিত্থারো এত্থাতি পঞ্চৰোকারো, সো এৰ ভৰো, এতস্মিং পঞ্চৰোকারভৰে. হোতি হি ভিন্নাধিকরণানম্পি অঞ্ঞপদত্থসমাসো যথা ‘‘উরসিলোমো’’তি. অথ ৰা যথাপচ্চযং পৰত্তমানেহি পঞ্চহি খন্ধেহি ৰোকরীযতীতি পঞ্চৰোকারো, সো এৰ ভৰোতি সব্বং পুব্বে ৰিয.

‘‘পৰত্তিযঞ্ঞেৰ পৰত্তন্তী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি আরদ্ধং.

‘‘যেভুয্যেন লোভসম্পযুত্তজৰনাৰসানে’’তি ইদং পটিঘৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তানন্তরং সোমনস্সসহগতস্স অনুপ্পজ্জনতোতি কেচি, তং ন গহেতব্বং. ‘‘চক্খুং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি…পে… ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি, অকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনতো. ইট্ঠং চে আরম্মণং, সোমনস্সতদারম্মণং ন ন উপ্পজ্জতীতি. জৰনেন তদারম্মণনিযমে সোমনস্সসহগতানন্তরং সোমনস্সসহগতানেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি অপরে, তং ৰিচারেতব্বং উপেক্খাসহগতকুসলাকুসলজৰনানন্তরম্পি সোমনস্সতদারম্মণস্স ইচ্ছিতব্বত্তা. উপেক্খাসহগতকিরিযাজৰনানন্তরমেৰ হি সোমনস্সতদারম্মণং ন ইচ্ছন্তি.

যস্মা পন তিহেতুকজৰনাৰসানে চ কদাচি অহেতুকং তদারম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৰুত্তং. যস্মা একচিত্তক্খণাযুকং জৰনারম্মণং হোতি, তদা তত্থ একমেৰ তদারম্মণং হোতীতি কত্ৰা ‘‘সকিং ৰা’’তি ৰুত্তন্তি কেচি. অপরে পন তদারম্মণং নাম জৰনারম্মণানুভৰনকিচ্চং, তং একচিত্তক্খণিকে তথা আসন্নভেদে আরম্মণে নুপ্পজ্জতি. তস্মা ‘‘সকিং ৰা’’তি ইদং দিরত্ততিরত্তাদি ৰিয ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, দ্ৰিক্খত্তুমেৰ পন উপ্পজ্জতীতি. ‘‘দিরত্ততিরত্ত’’ন্তি (পাচি. ৫০) এত্থ হি ৰা-সদ্দস্স অভাৰা ৰচনসিলিট্ঠতামত্তেন দিরত্তগ্গহণং কতন্তি যুজ্জতি. ‘‘নিরন্তরং তিরত্তদস্সনত্থং ৰা’’তি ইধ পন ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পত্থো ৰুত্তোতি সকিং এৰ চ কদাচি পৰত্তিং সন্ধায ‘‘সকিং ৰা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ হি সম্মোহৰিনোদনিযং সকিং তদারম্মণপ্পৰত্তিযা ৰিচারেতব্বতং দস্সেন্তেন ‘‘চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযং পন সব্বদ্ৰারেসু তদারম্মণে দ্ৰে এৰ চিত্তৰারা আগতা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৰুত্তং.

তত্থ চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযন্তি ৰিপাককথাযং বলৰরূপাদিআরম্মণে ৰুত্তং চিত্তপ্পৰত্তিগণনং সন্ধাযাহ. তত্থ হি দ্ৰেৰ তদারম্মণুপ্পত্তিৰারা ৰুত্তা. তদেৰ হি সন্ধায ইধাপি ৰুত্তং ‘‘অভিধম্মট্ঠকথাযং পন তদারম্মণে দ্ৰে চিত্তৰারা আগতা’’তি. অভিধম্মট্ঠকথাযং অনিযতারম্মণট্ঠানকিচ্চা হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) দ্ৰারং অনামসিত্ৰা এৰ ৰুত্তং, তং অনন্তরং পরতো ৰুত্তসহেতুকৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং সদিসসংৰণ্ণনং কাতুকামতাধিপ্পাযেন ৰুত্তং. অহেতুকদ্ৰযাদীনঞ্হি ভৰঙ্গভূতানং সযমেৰ দ্ৰারত্তা, চুতিপটিসন্ধিভূতানঞ্চ ভৰঙ্গসঙ্খাতেন, অঞ্ঞেন চ দ্ৰারেন অনুপ্পত্তিতো নিযতং, অনিযতং ৰা দ্ৰারং এতেসন্তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি.

অহেতুকদ্ৰযস্স পন সন্তীরণতদারম্মণভূতস্স দ্ৰারং লব্ভতি, তঞ্চ অনিযতন্তি তম্পি গণ্হন্তো ‘‘অনিযতদ্ৰারারম্মণট্ঠানকিচ্চা হুত্ৰা পৰত্তন্তী’’তি আহ. তেনেৰ চেত্থ মহাৰিপাকানম্পি তদারম্মণভূতানং দ্ৰারং লব্ভতীতি তত্থাপি দ্ৰারগ্গহণং কতং.

একস্স সত্তস্স পৰত্তো রূপাৰচরৰিপাকো পথৰীকসিণাদীসু যস্মিং আরম্মণে পৰত্তো, ততো অঞ্ঞস্মিং তস্স পৰত্তি নত্থীতি রূপাৰচরানং নিযতারম্মণতা ৰুত্তা. ইতরানি আরুপ্পৰিপাকৰিঞ্ঞাণানি. নিযতং অৰত্থুকানীতি নিযতাৰত্থুকানি. কসিণুগ্ঘাটিমাকাসাদীসুযেৰ আরম্মণেসু পৰত্তনতো নিযতারম্মণানি. তত্রাতি পৰত্তিযং. অস্সাতি বাত্তিংসৰিধস্স ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স. তে তে সঙ্খারাতি যথাৰুত্তা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিসঙ্খারা. কম্মপচ্চযেনাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন. উপনিস্সযপচ্চযেনাতি পকতূপনিস্সযপচ্চযেন.

৬২২. এৰং পৰত্তিযং ৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিং দস্সেত্ৰা পটিসন্ধিযং দস্সেতুং ‘‘যং পন ৰুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অনুরূপায পটিসন্ধিযাতি অনুরূপেন পটিসন্ধিকিচ্চেন. তং পন অনুরূপতং সযমেৰ ৰক্খতি. ভৰন্তরেন ভৰন্তরস্স সন্ধানং ইধ পটিসন্ধীতি তং অচিত্তকম্পি অত্থেৰাতি কত্ৰা ‘‘কতি পটিসন্ধিযো’’তি পুচ্ছং কত্ৰাপি ‘‘কতি পটিসন্ধিচিত্তানী’’তি পুচ্ছা কতা. ‘‘কেন কত্থা’’তি কেন চিত্তেন কস্মিং ভৰে.

তত্থাতি তেসু একূনৰীসতিযা পটিসন্ধিচিত্তেসু. কুসলৰিপাকায অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাতি সম্বন্ধো. নত্থি দেৰেসু অহেতুকা পটিসন্ধীতি ‘‘মনুস্সলোকে’’তি ৰিসেসনং. নপুংসকাদীনন্তি আদিসদ্দেন মম্মাদীনং সঙ্গহো. কেচি পন একচ্চে অহেতুকপটিসন্ধিকা অৰিকলিন্দ্রিযা হুত্ৰা থোকং ৰিচারণপকতিকাপি হোন্তিযেৰ, তস্মা তাদিসানম্পি ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহোতি ৰদন্তি. সঙ্খেপতোতি সমাসতো, অসুকায পটিসন্ধিযা অসুকং আরম্মণন্তি ৰিভাগং অকত্ৰাতি অত্থো.

সেসানন্তি রূপাৰচরা পঞ্চ, পঠমততিযারুপ্পা দ্ৰেতি ইমাসং ৰুত্তাৰসেসানং সত্তন্নং পটিসন্ধীনং. পচ্চুপ্পন্নারম্মণং চুতিচিত্তং নাম নত্থি পটিসন্ধিআরম্মণে এৰ পৰত্তনতো. দ্ৰীসু আরম্মণেসূতি অতীতনৰত্তব্বৰসেন দ্ৰীসু আরম্মণেসু.

৬২৩. তানীতি পুব্বে কতানি কম্মানি. অস্সাতি আসন্নমরণস্স পুগ্গলস্স. ওলম্বন্তীতি সাযন্হে মহন্তানং পব্বতকূটানং ছাযা ৰিয ভূমিযং তস্স চিত্তে অৰলম্বন্তি উপতিট্ঠন্তি. তস্মিং নিরুদ্ধেতি তস্মিং চুতিচিত্তে নিরুদ্ধমত্তে তস্স নিরোধসমনন্তরমেৰ. তদেৰাতি তংযেৰ যথাৰুত্তজৰনৰীথিযা আরম্মণভূতং. অৰিজ্জাতণ্হাদীসু কিলেসেসু অনুপচ্ছিন্নেস্ৰেৰ কম্মাদিনো উপট্ঠানং, তঞ্চ আরব্ভ চিত্তসন্তানস্স ভৰন্তরনিন্নপোণপব্ভারতা হোতীতি আহ ‘‘অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৰিনামিত’’ন্তি. সন্তানে হি ৰিনামিতে তদেকদেসভূতং পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৰিনামিতমেৰ হোতি, ন চ একদেসৰিনামিতভাৰেন ৰিনা সন্তানস্স ৰিনামিততা অত্থীতি. সব্বত্থ পন দুগ্গতিপটিসন্ধিনিন্নায চুতিযা পুরিমজৰনানি অকুসলানি, ইতরায চ কুসলানীতি নিচ্ছিনন্তি. ‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি, অনুব্যঞ্জনস্সাদগধিতং ৰা, তস্মিং চে সমযে কালং করোতি, ঠানমেতং ৰিজ্জতি, যং দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরং গতিং উপপজ্জেয্য নিরযং ৰা তিরচ্ছানযোনিং ৰা’’তি (সং. নি. ৪.২৩৫) হি ৰুত্তং, তস্মা অকুসলং দুগ্গতিযং, কুসলঞ্চ সুগতিযং পটিসন্ধিযা উপনিস্সযো হোতীতি. অরহতো পন সব্বসো কিলেসানং উপচ্ছিন্নত্তা পটিপ্পস্সদ্ধসব্বভৰুস্সুক্কতায কম্মাদিনিমিত্তং ন উপট্ঠহতি, ততো ৰিজ্জমানম্পি কম্মং অলদ্ধসহাযত্তা পটিসন্ধিং ন জনেতি.

ৰুত্তপ্পকারকম্মৰসেনাতি পাপকম্মৰসেন, তদুপট্ঠাপিতন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘নরকাদীসু অগ্গিজালৰণ্ণাদিক’’ন্তি ইদং তংসদিসতাৰসেন ৰুত্তং. ন হি সো এৰ নিরযগ্গিৰণ্ণাদি তদা তস্স আপাথং আগচ্ছতি. তত্থ অগ্গিজালৰণ্ণাদিকন্তি আদি-সদ্দেন ৰেত্তরণীসিম্বলিঅসিপত্তৰনাদিৰণ্ণং সঙ্গণ্হাতি. নরকাদীসূতি পন আদি-সদ্দেন পেততিরচ্ছানানং নিবদ্ধসঞ্চরণট্ঠানপরিযাপন্নৰণ্ণং. মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতীতি কম্মবলেন উপট্ঠাপিতৰণ্ণাযতনং সুপিনং পস্সন্তস্স ৰিয, দিব্বচক্খুস্স ৰিয চ মনোদ্ৰারে এৰ গোচরভাৰং গচ্ছতি. একং আৰজ্জনং, পঞ্চ জৰনানি, দ্ৰে তদারম্মণানীতি তীণি ৰীথিচিত্তানি.

রাগাদিহেতুভূতং হীনমারম্মণন্তি অকুসলৰিপাকস্স আরম্মণং ভৰিতুং যুত্তং অনিট্ঠমারম্মণমাহ. তম্পি হি সঙ্কপ্পনৰসেন রাগস্সাপি হেতু হোতীতি. অকুসলৰিপাকজনককম্মসহজাতানং ৰা তংসদিসাসন্নচুতিজৰনচেতনাসহজাতানঞ্চ রাগাদীনং হেতুভাৰো এৰ হীনতা. তঞ্হি পচ্ছানুতাপজনককম্মানমারম্মণং কম্মৰসেন অনিট্ঠং অকুসলৰিপাকস্স আরম্মণং ভৰেয্য. অঞ্ঞথা চ ইট্ঠারম্মণে পৰত্তস্স অকুসলকম্মস্স ৰিপাকো অকুসলকম্মনিমিত্তারম্মণো ন ভৰেয্য. ন হি অকুসলৰিপাকো ইট্ঠারম্মণো ভৰিতুং অরহতীতি.

পঞ্চদ্ৰারে চ আপাথং আগচ্ছন্তং পচ্চুপ্পন্নং কম্মনিমিত্তং আসন্নকতকম্মারম্মণসন্ততিযং উপ্পন্নং, তংসদিসঞ্চ দট্ঠব্বং. অঞ্ঞথা তদেৰ পটিসন্ধিআরম্মণূপট্ঠাপকং, তদেৰ চ পটিসন্ধিজনকং ভৰেয্য. ন চ পটিসন্ধিযা উপচারভূতানি ৰিয, এতস্মিং তযা পৰত্তিতব্বন্তি পটিসন্ধিযা আরম্মণং অনুপ্পাদেন্তানি ৰিয চ পৰত্তানি চুতিআসন্নানি জৰনানি পটিসন্ধিজনকানি ভৰেয্যুং. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) হি ৰুত্তং. তদা চ তংসমানৰীথিযং ৰিয পৰত্তমানানি কথং কতূপচিতানি সিযুং? তদা ন অস্সাদিতানি. ন চ লোকিযানি লোকুত্তরানি ৰিয সমানৰীথিফলানি হোন্তি. ‘‘পুব্বে ৰাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৰেদনীযং, পচ্ছা ৰাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৰেদনীযং, মরণকালে ৰাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি সমত্তা হোতি সমাদিন্না. তেন সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩০৩) সুত্তে মরণকালে সমত্তায সমাদিন্নায মিচ্ছাদিট্ঠিযা, সম্মাদিট্ঠিযা চ সহজাতচেতনায পটিসন্ধিদানং ৰুত্তং, ন চ দুব্বলেহি পঞ্চদ্ৰারিকজৰনেহি মিচ্ছাদিট্ঠি, সম্মাদিট্ঠি ৰা সমত্তা হোতি সমাদিন্না. তথা হি ৰুত্তং সম্মোহৰিনোদনিযং ‘‘সব্বম্পি হেতং কুসলাকুসলধম্মপটিৰিজাননাদিচৰনপরিযোসানং কিচ্চং মনোদ্ৰারিকচিত্তেনেৰ হোতি, ন পঞ্চদ্ৰারিকেনাতি সব্বস্সপেতস্স কিচ্চস্স করণে সহজৰনকানি ৰীথিচিত্তানি পটিক্খিত্তানী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭৬৬).

তত্থ হি ন কিঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতীতি ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২) এৰং ৰুত্তং একম্পি কুসলং ৰা অকুসলং ৰা ন পটিৰিজানাতীতি চ ৰুত্তং. যেসং পটিৰিভাৰনপ্পৰত্তিযা সুখং ৰা দুক্খং ৰা অন্ৰেতি, তেসং সা পৰত্তি পঞ্চদ্ৰারে পটিক্খিত্তা. কুসলাকুসলকম্মসমাদানঞ্চ তাদিসমেৰাতি. তদারম্মণানন্তরং পন চৰনং, তদনন্তরা চ উপপত্তি মনোদ্ৰারিকা এৰ হোতি, ন সহজৰনকৰীথিচিত্তপরিযাপন্নাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ইধ পঞ্চদ্ৰারিকতদারম্মণানন্তরা চুতি, তদনন্তরা পটিসন্ধি চ ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. তত্থ অৰসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে রূপাদিম্হি উপ্পন্নং পটিসন্ধিং সন্ধায ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণং উপপত্তিচিত্তং পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, অৰসেসএকচিত্তক্খণাযুকে চ উপ্পন্নং পটিসন্ধিং সন্ধায ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণং উপপত্তিচিত্তং অতীতারম্মণস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

৬২৪. কণ্হপক্খে সুক্কপক্খং ঠপেত্ৰাতি এত্থ যথা পুব্বে ‘‘পাপকম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা’’তি ৰুত্তে কণ্হপক্খে ‘‘অনৰজ্জকম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা’’তি সুক্কপক্খো ৰুত্তো, এৰং ‘‘দুগ্গতিপরিযাপন্নং পটিসন্ধিচিত্তং, নরকাদীসু অগ্গিজালৰণ্ণাদিকং দুগ্গতিনিমিত্ত’’ন্তি চ ৰুত্তে কণ্হপক্খে ‘‘সুগতিপরিযাপন্নং পটিসন্ধিচিত্তং, মনুস্সলোকে রত্তকম্বলসদিসমাতুকুচ্ছিৰণ্ণসঙ্খাতং, দেৰলোকে ৰা উয্যানৰিমানকপ্পরুক্খাদিৰণ্ণসঙ্খাতং সুগতিনিমিত্ত’’ন্তি এৰং সুক্কপক্খং ঠপেত্ৰা সেসং সব্বং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণাযাতি কম্মকম্মনিমিত্তৰসেন অতীতারম্মণায, মাতুকুচ্ছিৰণ্ণাদিসুগতিনিমিত্তৰসেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণায.

৬২৫. তঞ্চ খোতি যদেতং ‘‘অনৰজ্জকম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা’’তি অনিযমনং কতং, তঞ্চ খো. কম্মনিমিত্তমেৰ আপাথমাগচ্ছতি একন্ততো অত্তনো কম্মারম্মণতায মহগ্গতৰিপাকস্স. সুদ্ধায ৰাতি মহগ্গতকম্মনিমিত্তারম্মণায জৰনৰীথিযা, তদারম্মণরহিতাযাতি অত্থো, সা পন জৰনৰীথি মহগ্গতৰিপাকস্স উপচারো ৰিয দট্ঠব্বা. কেচি পন তঞ্চ ৰীথিং মহগ্গতাৰসানং ৰদন্তি. ‘‘নৰত্তব্বারম্মণা ৰা’’তি ইদং রূপাৰচরপটিসন্ধিং, আরুপ্পেসু চ পঠমং, ততিযঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. দুতিযচতুত্থা পন অতীতারম্মণৰচনেনেৰ গহিতা.

মাতুকুচ্ছিৰণ্ণসঙ্খাতন্তিআদিনা ৰণ্ণো এৰ গতিনিমিত্তভাৰেন আগতো. তত্থ সদ্দো তাৰ অনুপাদিন্নভাৰেন সুগতিপরিযাপন্নতায গতিনিমিত্তভাৰেন অট্ঠকথাসু নাগতোতি যুত্তমেতং, গন্ধাদীনং পন অনাগমনে কারণং ৰীমংসিতব্বং.

অযং তাত তৰত্থায বুদ্ধপূজা করীযতীতিআদীসু পুব্বচেতনাৰসেন পুঞ্ঞং হোতি. সব্বন্তিমজৰনে ৰত্তমানস্সাপীতি ৰদন্তি.

৬২৬. ‘‘এতেনানুসারেন আরুপ্পচুতিযাপি অনন্তরা পটিসন্ধি ৰেদিতব্বা’’তি ইদং কস্মা ৰুত্তং, ননু ‘‘পথৰীকসিণজ্ঝানাদিৰসেন পটিলদ্ধমহগ্গতস্স সুগতিযং ঠিতস্সা’’তি এৰমাদিকে এৰ নযে অযম্পি পটিসন্ধি অৰরুদ্ধাতি? ন, তত্থ রূপাৰচরচুতিঅনন্তরায এৰ পটিসন্ধিযা ৰুত্তত্তা. তত্থ হি ‘‘পথৰীকসিণাদিকং ৰা নিমিত্তং মহগ্গতচিত্তং ৰা মনোদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, চক্খুসোতানং ৰা’’তিআদিনা তেন ৰচনেন রূপাৰচরচুতিযা এৰ অনন্তরা পটিসন্ধি ৰুত্তাতি ৰিঞ্ঞাযতি. অথাপি যথাসম্ভৰযোজনায অযম্পি পটিসন্ধি তত্থেৰ অৰরুদ্ধা, অরূপাৰচরচুতিঅনন্তরা পন রূপাৰচরপটিসন্ধি নত্থি. অরূপাৰচরে চ উপরূপরি চুতিযা অনন্তরা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা পটিসন্ধি নত্থীতি চতুত্থারুপ্পচুতিযা নৰত্তব্বারম্মণপটিসন্ধি নত্থি. তেন ততো তত্থেৰ অতীতারম্মণা, কামাৰচরে চ অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধি. ইতরাহি চ যথাসম্ভৰং অতীতনৰত্তব্বারম্মণা আরুপ্পপটিসন্ধি, অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণা চ কামাৰচরপটিসন্ধি যোজেতব্বাতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং ৰিসুং উদ্ধরণং কতং.

৬২৭. এৰং আরম্মণৰসেন একৰিধায কামাৰচরসুগতিচুতিযা দুৰিধা দুগ্গতিপটিসন্ধি, দুগ্গতিচুতিযা দুৰিধা সুগতিপটিসন্ধি, কামাৰচরসুগতিচুতিযা দ্ৰিএকদ্ৰিপ্পকারানং কামরূপারূপানং ৰসেন পঞ্চৰিধা সুগতিপটিসন্ধি, রূপাৰচরচুতিযা তথেৰ পঞ্চৰিধা, দুৰিধায আরুপ্পচুতিযা পচ্চেকং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং কামারুপ্পানং ৰসেন অট্ঠৰিধা চ পটিসন্ধি দস্সিতা. দুগ্গতিচুতিযা পন একৰিধায দুগ্গতিপটিসন্ধি দুৰিধা ন দস্সিতা, তং দস্সেতুং ‘‘দুগ্গতিযং ঠিতস্স পনা’’তিআদি ৰুত্তং. যথা ৰুত্তা পন –

দ্ৰে দ্ৰে পঞ্চাথ পঞ্চট্ঠ, দ্ৰে ভৰালম্বভেদতো;

চুতিযা তাদিসাযেতা, চতুৰীসতি সন্ধিযো. (ৰিভ. মূলটী. ২২৭);

৬২৮. ‘‘কামাৰচরস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা’’তিআদিনা (ধ. স. ৪৩১) নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো হেট্ঠা দস্সিতপ্পকারোতি উপনিস্সযভাৰমেৰ দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ.

নিস্সযপচ্চযভূতেন রূপেন সহপৰত্তিযেৰেত্থ ৰিঞ্ঞাণস্স তেন মিস্সিতা, তদভাৰো অমিস্সিতা. যৰন্তি এত্থ সত্তা একজাতিসমন্ৰযেন অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সিতা হোন্তীতি যোনিযো. সুচরিতদুচ্চরিতৰসেন গন্তব্বা পাপুণিতব্বাতি গতিযো. তিট্ঠতি এত্থাতি ঠিতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতি ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞীতিআদিআৰাসো এৰ সত্তেহি আৰসিতব্বতো সত্তাৰাসো. অসঞ্ঞসত্তাৰাসস্স ইধ অসম্ভৰতো ‘‘সত্তাৰাসৰসেন অট্ঠৰিধং হোতী’’তি ৰুত্তং.

৬২৯. অঞ্ঞত্র জাতিপণ্ডকপটিসন্ধিযাতি এত্থ পঠমকপ্পিকপটিসন্ধিযাপীতি ৰত্তব্বং. সাপি হি ভাৰেন ৰিনাৰ উপ্পজ্জতীতি.

ওমতোতি অৰমতো, অৰকংসতোতি অত্থো. আদিনাতি ‘‘মিস্সং অমিস্স’’ন্তি এতস্মিং দুকে আদিম্হি ৰুত্তেন মিস্সৰিঞ্ঞাণেন. ওমতো দ্ৰে ৰা তযো ৰা দসকা উপ্পজ্জন্তীতি গব্ভসেয্যকানং ৰসেন ৰুত্তং. অঞ্ঞত্থ পন অনেকে কলাপা সহ উপ্পজ্জন্তি. ব্রহ্মত্তভাৰেপি হি অনেকগাৰুতপ্পমাণেন অনেকে কলাপা সহ উপ্পজ্জন্তীতি তিংসতো অধিকানেৰ রূপানি হোন্তি. তদহুজাতএল়কস্স লোমং জাতিউণ্ণাতি কেচি. হিমৰন্তপ্পদেসে জাতিমন্তএল়কলোমং জাতিউণ্ণাতি অপরে. গব্ভং ফালেত্ৰা গহিতএল়কলোমং জাতিউণ্ণাতি অঞ্ঞে. ইমাসু গতীসু ইমা যোনিযো সম্ভৰন্তি, ইমাসু ন সম্ভৰন্তীতি এৰং যোনীনং গতিৰসেন সম্ভৰভেদো.

৬৩০. ভুম্মৰজ্জেসূতি ভুম্মদেৰানং ৰজ্জনং যোনিৰিভাগং পতি তেসং মনুস্সসদিসত্তা. যোনিযো তিস্সো পুরিমিকা ন হোন্তীতি যোনিত্তযপটিক্খেপেন পচ্ছিমা যোনি অনুঞ্ঞাতাতি অত্থতো আপন্নমেৰ হোতি. গতিত্তযেতি মনুস্সপেততিরচ্ছানসঞ্ঞিতে গতিত্তযে. তঞ্হি এত্থ পুব্বে অনামট্ঠং.

চ-সদ্দো অৰুত্তসমুচ্চযত্থোতি দস্সেতুং ‘‘চ-সদ্দেনা’’তিআদি ৰুত্তং. কস্মা পন নিজ্ঝামতণ্হিকপেতেসু পুরিমিকা তিস্সো যোনিযো ন সন্তীতি? অসম্ভৰতো. তাসঞ্হি নিচ্চাতুরভাৰতো কামসেৰা নত্থীতি ন তা অণ্ডজাদযো হোন্তি. কুচ্ছিযং তাসং গব্ভো নাৰতিট্ঠতি জালসব্ভাৰতোতি কেচি. অগ্গিজালায সন্তপ্পমানসরীরা এতা নিব্বত্তন্তীতি অল্লট্ঠানেসু, পুপ্ফাদীসু চ সম্ভৰাভাৰতো সংসেদজতাপি তাসং নত্থেৰাতি ৰদন্তি. তেনাহ ‘‘ওপপাতিকা এৰ হি তে হোন্তী’’তি.

রূপীব্রহ্মেসু তাৰ ওপপাতিকযোনিকেসূতি ওপপাতিকযোনিকেহি রূপীব্রহ্মে নিদ্ধারেতি. রূপীব্রহ্মেসূতি হি অধিকরণে ভুম্মং, ওপপাতিকেসূতি নিদ্ধারণে. তেন ‘‘ওপপাতিকযোনিকেসূ’’তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তরাসিতো ‘‘রূপীব্রহ্মেসূ’’তি ৰিসেসেন তদেকদেসং নিদ্ধারেতি. চক্খুসোতৰত্থুদসকানং, জীৰিতনৰকস্স চাতি এত্থ কেচি ‘‘চক্খুসোতৰত্থুসত্তকানং, জীৰিতছক্কস্স চাতি চতুন্নং কলাপানং ৰসেন রূপভৰে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন সহ সত্তৰীসতি রূপানি উপ্পজ্জন্তি, তত্থ গন্ধরসাহারানং পটিক্খিত্তত্তা’’তি কারণং ৰত্ৰা তং সমত্থেন্তা ‘‘পাল়িযঞ্হি ‘রূপধাতুযা উপপত্তিক্খণে ঠপেত্ৰা অঞ্ঞসত্তানং দেৰানং পঞ্চাযতনানি পাতুভৰন্তি, পঞ্চ ধাতুযো পাতুভৰন্তী’তি (ৰিভ. ১০১৫-১০১৬) ৰুত্তং, তথা ‘রূপধাতুযা ছ আযতনানি, নৰ ধাতুযো’তি সব্বসঙ্গহকৰসেন তত্থ ৰিজ্জমানাযতনধাতুযো দস্সেতুং ৰুত্তং. কথাৰত্থুম্হি চ ঘানাযতনাদীনং ৰিয গন্ধাযতনাদীনঞ্চ তত্থ ভাৰো পটিক্খিত্তো ‘অত্থি তত্থ ঘানাযতনন্তি? আমন্তা. অত্থি তত্থ গন্ধাযতনন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে’তিআদিনা (কথা. ৫২০). ন চ অফোট্ঠব্বাযতনানং পথৰীধাতুআদীনং ৰিয অগন্ধরসাযতনানং গন্ধরসানং তত্থ ভাৰো সক্কা ৰত্তুং, ফুসিতুং সক্কুণেয্যতাৰিনিমুত্তস্স পথৰীআদিসভাৰস্স ৰিয গন্ধরসাযতনভাৰৰিনিমুত্তস্স গন্ধরসসভাৰস্স অভাৰা. যদি চ ঘানসম্ফস্সাদীনং কারণভাৰো নত্থীতি ‘আযতনানী’তি তে ন ৰুচ্চেয্যুং, ধাতুসদ্দো পন নিস্সত্তনিজ্জীৰৰাচকোতি ‘গন্ধধাতু রসধাতূ’তি অৰচনে কারণং নত্থি, ধম্মভাৰো চ তেসং একন্তেন ইচ্ছিতব্বো সভাৰধারণাদিলক্খণতো অঞ্ঞস্স অভাৰা. ধম্মানঞ্চ আযতনভাৰো একন্তিকো যমকে ৰুত্তো ‘ধম্মো আযতনন্তি? আমন্তা’তি (যম. ১.আযতনযমক.১৩). তস্মা তেসং গন্ধরসাযতনভাৰাভাৰেপি কোচি আযতনভাৰো ৰত্তব্বো. যদি চ ফোট্ঠব্বভাৰতো অঞ্ঞো পথৰীআদিভাৰো ৰিয গন্ধরসভাৰতো অঞ্ঞো তেসং কোচি সভাৰো সিযা, তেসং ধম্মাযতনসঙ্গহো. গন্ধরসভাৰে পন আযতনভাৰে চ সতি ‘গন্ধো চ সো আযতনঞ্চ গন্ধাযতনং, রসো চ সো আযতনঞ্চ রসাযতন’ন্তি ইদমাপন্নমেৰাতি গন্ধরসাযতনভাৰো চ ন সক্কা নিৰারেতুং. ‘তযো আহারা’তি চ ৰচনতো কবল়ীকারাহারস্স তত্থ অভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি. তস্মা যথা পাল়িযা অৰিরোধো হোতি, তথা রূপগণনা কাতব্বা. এৰঞ্হি ধম্মতা ন ৰিলোমিতা হোতী’’তি ৰদন্তি.

এত্থ ৰুচ্চতে – রূপাৰচরসত্তানং ঘানজিৰ্হাযতনাভাৰতো ৰিজ্জমানাপি গন্ধরসা আযতনকিচ্চং ন করোন্তীতি তে অনামসিত্ৰা পাল়িযং ‘‘পঞ্চাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি (ৰিভ. ১০১৫), ‘‘ছ আযতনানী’’তি (ৰিভ. ৯৯২) চ আদি ৰুত্তং, ‘‘তযো আহারা’’তি চ অজ্ঝোহরিতব্বস্স আহারস্স অভাৰেন ওজট্ঠমকরূপসমুট্ঠাপনসঙ্খাতস্স আহারকিচ্চস্স অকরণতো, ন সব্বেন সব্বং গন্ধরসানং, ওজায চ অভাৰতো. ইতি ৰিসযিনো, কিচ্চস্স চ অভাৰেন ৰিসযো, কিচ্চৰা চ ধম্মো ন ৰুত্তো. যস্মিঞ্হি ভৰে ৰিসযী নত্থি, তস্মিং তংহেতুকো নিপ্পরিযাযেন ৰিসযস্স আযতনভাৰো নত্থীতি ৰিজ্জমানস্সাপি অৰচনং যথা তত্থেৰ রূপভৰে পথৰীতেজোৰাযোধাতূনং ফোট্ঠব্বাযতনভাৰেন. যস্স পন যত্থ ৰচনং, তস্স তত্থ ৰিসযীসব্ভাৰহেতুকো নিপ্পরিযাযেন আযতনভাৰো ৰুত্তো যথা তত্থেৰ রূপাযতনস্স.

যদি ৰিসযীসব্ভাৰহেতুকো ৰিসযস্স নিপ্পরিযাযেন আযতনভাৰো, কথমসঞ্ঞসত্তানং দ্ৰে আযতনানি পাতুভৰন্তীতি, অসঞ্ঞসত্তানঞ্হি চক্খাযতনং নত্থি, অচক্খাযতনভাৰেন চ নেসং রূপাযতনং অঞ্ঞেসং অৰিসযোতি? নাযং ৰিরোধো. যেন অধিপ্পাযেন রূপধাতুযং সঞ্ঞীনং গন্ধাযতনাদীনং অৰচনং, তেন রূপাযতনস্সাপি অৰচনন্তি অসঞ্ঞীনং একং আযতনং ৰত্তব্বং. যথাসকঞ্হি ইন্দ্রিযগোচরভাৰাপেক্খায যেসং নিপ্পরিযাযেন আযতনভাৰো অত্থি, তেসু নিদ্দিসিযমানেসু তদভাৰতো রূপধাতুযং সঞ্ঞীনং গন্ধাদিকে ৰিসুং আযতনভাৰেন অৰত্ৰা ধম্মসভাৰানতিৰত্তনতো, মনোৰিঞ্ঞাণস্স চ ৰিসযভাৰূপগমনতো ধম্মাযতনন্তোগধে কত্ৰা ‘‘পঞ্চাযতনানী’’তি পাল়িযং (ৰিভ. ১০১৫) ৰুত্তং. এতদত্থঞ্হি ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তি সামঞ্ঞতো নামকরণং, পিট্ঠিৰট্টকানি ৰা তানি কত্ৰা ‘‘পঞ্চাযতনানী’’তি ৰুত্তং.

যেন চ পন অধিপ্পাযেন অসঞ্ঞীনং রূপাযতনং ৰুত্তং, তেন সঞ্ঞীনম্পি গন্ধাদীনং ৰিসুং গহণং কাতব্বন্তি ইমস্স নযস্স দস্সনত্থং ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং দেৰানং দ্ৰে আযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি (ৰিভ. ১০১৭) ৰুত্তং. অসতিপি হি তত্থ অত্তনো ইন্দ্রিযে রূপস্স ৰণ্ণাযতনসভাৰাতিক্কমো নত্থেৰাতি তং রূপাযতনন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. ইমিনা চ নযদস্সনেন গন্ধাদীনি তীণি পক্খিপিত্ৰা সঞ্ঞীনং অট্ঠ আযতনানি, অসঞ্ঞীনং পঞ্চাতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা রূপলোকে ফুসিতুং অসক্কুণেয্যতায পথৰীআদীনং ব্রহ্মানং ৰচীঘোসো এৰ ন সিযা. ন হি পটিঘট্টনানিঘংসমন্তরেন সদ্দপ্পৰত্তি অত্থি, ন চ ফুসনসভাৰানং কত্থচি অফুসনভাৰতা সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, ফোট্ঠব্বাযতনসঙ্খাতস্স চ ভূতত্তযস্স অভাৰে রূপভৰে রূপাযতনাদীনম্পি সম্ভৰো এৰ ন সিযা. তস্মা ফুসিতুং সক্কুণেয্যতাযপি পথৰীআদীনং তত্থ কাযিন্দ্রিযাভাৰেন তেসং ফোট্ঠব্বভাৰো ন ৰুত্তো. এৰঞ্চ কত্ৰা রূপধাতুযং তেসং সপ্পটিঘৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং অনিদস্সনসপ্পটিঘং একং মহাভূতং পটিচ্চ দ্ৰে মহাভূতা’’তিআদি (পট্ঠা. ২.২২.২০).

পটিঘো চ নাম ভূতত্তযস্স কাযপ্পসাদং পতি তন্নিস্সযভূতঘট্টনাদ্ৰারেন অভিমুখভাৰো, ইধ পন তংসভাৰতা. সো চ ফুসিতুং অসক্কুণেয্যসভাৰস্স ঘট্টনায অভাৰতো নত্থি. যদি তত্থ অসতিপি ৰিসযিনি রূপাযতনং গহেত্ৰা ‘‘দ্ৰে আযতনানী’’তি ৰুত্তং, অথ কস্মা গন্ধাযতনাদীনি গহেত্ৰা ‘‘পঞ্চাযতনানী’’তি ন ৰুত্তন্তি? নযদস্সনৰসেন দেসনা পৰত্তাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. অথ ৰা তত্থ রূপাযতনস্সেৰ ৰচনং কদাচি অঞ্ঞভূমিকানং পসাদস্স ৰিসযভাৰং সন্ধায, ন পন ইতরেসং অভাৰতো, নাপি পরিযাযেনপি আযতনভাৰাভাৰতো. অসঞ্ঞীনঞ্হি রূপাযতনং সমানতলৰাসীনং ৰেহপ্ফলানং, উপরিভূমিকানঞ্চ সুদ্ধাৰাসানং পসাদস্স ৰিসযভাৰং গচ্ছতি, ন পন গন্ধরসাতি তেসংযেৰ তত্থ অৰচনং যুত্তং. কথাৰত্থুম্হি চ নিপ্পরিযাযেন গন্ধাযতনাদীনং অত্থিভাৰং পটিজানন্তং সন্ধায পটিসেধো কতো.

যদিপি চেতং ৰচনং তত্থ গন্ধাযতনাদীনং অভাৰৰিভাৰনং ন হোতি, অত্থিভাৰদীপনম্পি পন অঞ্ঞৰচনং নত্থেৰাতি? নযিদমেৰং, অট্ঠকথাসু তত্থ নেসং অত্থিভাৰস্স নিদ্ধারেত্ৰা ৰুত্তত্তা. যঞ্হি অট্ঠকথাৰচনং পাল়িযা ন ৰিরুজ্ঝতি, তং পাল়ি ৰিয পমাণভূতং অগরহিতায আচরিযপরম্পরায যাৰজ্জতনা আগতত্তা. তত্থ সিযা – যং পাল়িযা ন ৰিরুজ্ঝতি অট্ঠকথাৰচনং, তং পমাণং, ইদং পন ৰিরুজ্ঝতীতি? নযিদমেৰং, যথা ন ৰিরুজ্ঝতি, তথা পটিপাদিতত্তা. চক্খাদীনং আযতনানং, তন্নিস্সযানঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানং সত্তসুঞ্ঞতাসন্দস্সনত্থং ভগৰতো ধাতুদেসনাতি আযতনভাৰেন ৰুত্তানংযেৰ ধাতুভাৰদীপনতো ধাতুভাৰস্সাপি তেসং অৰচনং যুজ্জতি এৰ. তস্মা যথা পাল়িযা অৰিরোধো হোতি, তথা চক্খুদসকাদিৰসেন ইধ রূপগণনা কতাতি ন এত্থ ধম্মতাৰিলোমনাসঙ্কায ওকাসোতি ৰেদিতব্বং.

অঞ্ঞেসু সংসেদজওপপাতিকযোনিকেসূতি রূপীব্রহ্মে পন ঠপেত্ৰা অঞ্ঞেসু ওপপাতিকেসু, সংসেদজেসু চাতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. ওপপাতিকৰিসেসনঞ্হেত্থ অঞ্ঞগ্গহণং, ন সংসেদজৰিসেসনং অসম্ভৰতো. সতি হি সম্ভৰে, ব্যভিচারে চ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বতা হোতি. কামাৰচরদেৰেসু সব্বকালং পটিসন্ধিপৰত্তীসু যথাৰুত্তায সন্ততিযা রূপানং লব্ভনতো ৰুত্তং ‘‘তানি চ নিচ্চং দেৰেসূ’’তি. ন হি তে কদাচিপি ৰিকলিন্দ্রিযা, অভাৰকা চ হোন্তীতি. চক্খু নেসং দসন্নং পূরণোতি কত্ৰা চক্খুদসকো নাম, অসাধারণেন ৰা চক্খুনা লক্খিতো দসকো চক্খুদসকো. এৰং সেসাতি যথা চক্খুদসকো ৰুত্তো, এৰং সেসাপি দসকা যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বা. ‘‘সংসেদজূপপাতযোনীসু, অৰকংসতো তিংসা’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘অৰকংসতো পনা’’তিআদিমাহ, তং পনেতং পাল়িযা ন সমেতি. ন হি পাল়িযং কামাৰচরানং সংসেদজোপপাতিকানং অঘানকানং উপপত্তি ৰুত্তা. ধম্মহদযৰিভঙ্গে হি ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তি, কস্সচি দসাযতনানি, কস্সচি অপরানি দসাযতনানি, কস্সচি নৰাযতনানি, কস্সচি সত্তাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি (ৰিভ. ১০০৭). যদি হি অঘানকস্সাপি উপপত্তি সিযা, তিক্খত্তুং ‘‘দসাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি ৰত্তব্বং সিযা, তিক্খত্তুঞ্চ ‘‘নৰাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি, ন চ তং ৰুত্তং.

তত্থ উপপত্তিক্খণেতি পটিসন্ধিক্খণে. একাদসাতি পরিপুণ্ণাযতনস্স সদ্দাযতনৰজ্জানি একাদস আযতনানি. কস্সচি দসাযতনানীতি অন্ধস্স চক্খাযতনৰজ্জানি. অপরানি দসাযতনানীতি বধিরস্স সোতাযতনৰজ্জানি. নৰাযতনানীতি অন্ধবধিরস্স চক্খুসোতাযতনৰজ্জানি. সত্তাযতনানীতি গব্ভসেয্যকস্স রূপগন্ধরসকাযফোট্ঠব্বমনোধম্মাযতনৰসেন ৰুত্তং. যদি চক্খুসোতঘানৰিকলোপি উপ্পজ্জেয্য, তস্স অট্ঠেৰাযতনানি সিযুং, ন চ ৰুত্তং ‘‘অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি. তস্মা নত্থেৰ চক্খুসোতঘানৰিকলো. সতি চ অঘানকূপপত্তিযং পুনপি ‘‘কস্সচি অপরানিপি দসাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি ৰত্তব্বং সিযা. তথা চ সতি যথা অন্ধবধিরস্স ৰসেন ‘‘কস্সচি নৰাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি একৰারং ৰুত্তং, এৰং অন্ধাঘানকস্স, বধিরাঘানকস্স চ ৰসেন ‘‘কস্সচি অপরানি নৰাযতনানি, কস্সচি অপরানিপি নৰাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি ৰত্তব্বং সিযাতি অত্থো. এৰং ধাতুপাতুভাৰাদিপঞ্হানিপি ৰত্তব্বানীতি ৰদন্তি. এত্থ চ যথা ‘‘সত্ততি উক্কংসতোথ রূপানী’’তি পদং ‘‘সংসেদজূপপাতযোনীসূ’’তি এত্থ যোনিদ্ৰযৰসেন যোজীযতি, ন এৰং ‘‘অৰকংসতো তিংসা’’তি ইদং. ইদং পন সংসেদজযোনিৰসেনেৰ যোজেতব্বং. একযোগনিদ্দিট্ঠস্সাপি একদেসো সম্বন্ধং লভতীতি সংসেদজস্স জচ্চন্ধবধিরঅঘানকনপুংসকস্স জিৰ্হাকাযৰত্থুদসকানং ৰসেন তিংস রূপানি উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং, ন ওপপাতিকস্সাতি অযমেত্থ অট্ঠকথাযমধিপ্পাযো.

যে পন ‘‘ওপপাতিকস্স জচ্চন্ধবধিরঅঘানকনপুংসকস্স জিৰ্হাকাযৰত্থুদসকানং ৰসেন তিংস রূপানি উপ্পজ্জন্তীতি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. সো হি পমাদপাঠো. এৰঞ্চ কত্ৰা আযতনযমকৰণ্ণনাযং ‘‘কামধাতুযং পন অঘানকো ওপপাতিকো নত্থি. যদি ভৰেয্য, ‘কস্সচি অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’তি ৰদেয্যা’’তি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক ১৮-২১) ৰুত্তং. অপরে পনাহু ‘‘কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তীতি যাৰ ‘কস্সচি নৰাযতনানী’তি পাল়ি ওপপাতিকে সন্ধায ৰুত্তা. তস্মা পুব্বেনাপরং অট্ঠকথাযং অৰিরোধো সিদ্ধো. তথা চ যথাৰুত্তপাল়িযা অযমত্থৰণ্ণনা অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতিযেৰা’’তি. যং পনেকে ৰদন্তি ‘‘ওপপাতিকগ্গহণেন সংসেদজাপি সঙ্গয্হন্তি. তথা হি ধম্মহদযৰিভঙ্গে ‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তী’তিআদীনং (ৰিভ. ১০০৭) নিদ্দেসে ‘ওপপাতিকানং পেতান’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ১০০৯) ওপপাতিকগ্গহণমেৰ কতং, ন সংসেদজগ্গহণ’’ন্তি, তং পরিপুণ্ণাযতনানংযেৰ সংসেদজানং ওপপাতিকেসু সঙ্গহণৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সংসেদজযোনিকা পরিপুণ্ণাযতনাপরিপুণ্ণাযতনভাৰেন ওপপাতিকসঙ্গহং কত্ৰা ৰুত্তা’’তি, পধানায ৰা যোনিযা সব্বং পরিপুণ্ণাযতনযোনিং দস্সেতুং ‘‘ওপপাতিকানন্তি ৰুত্ত’’ন্তি চ, ইধ পন যোনিদ্ৰযং সরূপেনেৰ পকাসেতুং, সংসেদজযোনিৰসেনেৰ চ অৰকংসতো রূপপৰত্তিং দস্সেতুং ওপপাতিকযোনিযা ইতরং অসঙ্গহেত্ৰা ‘‘সংসেদজূপপাতযোনীসূ’’তি ৰুত্তং. তং সব্বং ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.

উক্কংসাৰকংসানং পন অন্তরেতি ‘‘সত্ততি, তিংসা’’তি এৰং ৰুত্তানং রূপস্স উক্কংসাৰকংসপরিচ্ছেদানং মজ্ঝে. অনুরূপতো ৰিকপ্পো ৰেদিতব্বোতি অপাযেসু অন্ধস্স ছ চক্খুদসকাভাৰতো, তথা বধিরস্স সোতদসকাভাৰতো, অন্ধবধিরস্স পন পঞ্চ চক্খুসোতদসকাভাৰতোতি এৰমাদিনা নযেন ৰেদিতব্বো. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং ৰুত্তমেৰাতি.

৬৩১. চুতিপটিসন্ধীনং খন্ধাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞসমানতা অভেদো. অসমানতা ভেদো.

আরম্মণতোপি অভিন্নাতি চতূসু আরুপ্পেসু ততো ততো চৰিত্ৰা তত্থ তত্থেৰ উপপজ্জন্তস্স ৰসেন ৰুত্তং. তথেৰ পন হেট্ঠা, রূপভৰে ৰা উপপত্তি নত্থি. অরূপভূমিতো চৰিত্ৰা হেট্ঠা উপপত্তি নাম কামভৰে এৰ, তত্থাপি তিহেতুকপটিসন্ধি এৰ. রূপভৰতো পন চুতো দুহেতুকোপি হোতীতি ৰদন্তি. অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণায চুতিযা অনন্তরা মহগ্গতঅজ্ঝত্তারম্মণা দুতিযচতুত্থারুপ্পপটিসন্ধি. এৰং নযমত্তস্স দস্সিতত্তা ৰুত্তং, অৰুত্তঞ্চ সব্বং সঙ্গহেত্ৰা আহ ‘‘অযং তাৰ অরূপভূমীসুযেৰ নযো’’তি. রূপারূপাৰচরানং উপচারস্স বলৰতায ততো চৰিত্ৰা দুগ্গতিযং উপপত্তি নত্থীতি ‘‘একচ্চসুগতিচুতিযা’’তি আহ. একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধীতি এত্থ একচ্চগ্গহণস্স পযোজনং মগ্গিতব্বং. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো সিযা – নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞীসু ৰুত্তা একচ্চে চ ৰিনিপাতিকা তিহেতুকাদিপটিসন্ধিকা, তেসং পটিসন্ধিং ৰিনিপাতিকভাৰেন ‘‘দুগ্গতিপটিসন্ধী’’তি গহেত্ৰা সব্বসুগতিচুতিযা চ সা পটিসন্ধি হোতি, ন একচ্চসুগতিচুতিযা এৰাতি তন্নিৰত্তনত্থং একচ্চদুগ্গতিগ্গহণং কতং. অপাযপটিসন্ধি এৰ হি একচ্চসুগতিচুতিযা হোতি, ন সব্বসুগতিচুতিযাতি. অথ ৰা দুগ্গতিপটিসন্ধি দুৰিধা একচ্চসুগতিচুতিযা অনন্তরা, দুগ্গতিচুতিযা চাতি. তত্থ পচ্ছিমং ৰজ্জেত্ৰা পুরিমংযেৰ গহেতুং ৰুত্তং ‘‘একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধী’’তি. অহেতুকচুতিযা সহেতুকপটিসন্ধীতি দুহেতুকা চ তিহেতুকা চ যোজেতব্বা. মণ্ডূকদেৰপুত্তাদীনং ৰিয হি অহেতুকচুতিযা তিহেতুকপটিসন্ধিপি হোতীতি.

তস্স তস্স ৰিপরীততো চ যথাযোগং যোজেতব্বন্তি ‘‘একচ্চসুগতিচুতিযা একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধী’’তিআদীসু ভেদৰিসেসেসু ‘‘একচ্চদুগ্গতিচুতিযা একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধী’’তিআদিনা যং যং যুজ্জতি, তং তং যোজেতব্বন্তি অত্থো. যুজ্জমানমত্তাপেক্খনৰসেন নপুংসকনিদ্দেসো কতো. যোজেতব্বন্তি ৰা ভাৰত্থতা দট্ঠব্বা. ‘‘অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণায মহগ্গতঅজ্ঝত্তারম্মণা’’তিআদীসু পন ৰিপরীতযোজনা ন কাতব্বা. ন হি মহগ্গতঅজ্ঝত্তারম্মণায চুতিযা অরূপভূমীসু অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণা পটিসন্ধি অত্থি. ‘‘চতুক্খন্ধায আরুপ্পচুতিযা অনন্তরা পঞ্চক্খন্ধা কামাৰচরপটিসন্ধী’’তি এতস্স ৰিপরিযাযো সযমেৰ যোজিতো. ‘‘অতীতারম্মণায চুতিযা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধী’’তি এতস্স চ ৰিপরিযাযো নত্থি এৰ. ভেদৰিসেসো এৰ চ এৰং ৰিত্থারেন দস্সিতো, অভেদৰিসেসো পন একেকস্মিং ভেদে তত্থ তত্থেৰ চুতিপটিসন্ধিযোজনাৰসেন ৰেদিতব্বো ‘‘পঞ্চক্খন্ধায কামাৰচরচুতিযা পঞ্চক্খন্ধা কামাৰচরা…পে… অৰিতক্কঅৰিচারায অৰিতক্কাৰিচারা’’তি. চতুক্খন্ধায পন চতুক্খন্ধা সযমেৰ যোজিতা. এতেনেৰ নযেন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি পঞ্চক্খন্ধাদীসু অভেদৰিসেসো ন দস্সিতোতি.

৬৩২. ইতীতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেন. এতং ৰিঞ্ঞাণং অৰিজ্জাদিসহকারিকারণসহিতস্স সঙ্খারস্স ৰসেন লদ্ধপ্পচ্চযং. বাহিরককপ্পিতস্স অধিপতিট্ঠনকস্স অভাৰতো রূপারূপধম্মমত্তং. তেনাহ ‘‘ন সত্তো ন জীৰো’’তি. উপেতীতি ৰুচ্চতি তথাৰোহারমত্তং, অত্থতো পন পচ্চযসামগ্গিযা ভৰন্তরভাৰেন উপ্পজ্জনমত্তন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তস্স চা’’তিআদি. ততো হেতুং ৰিনাতি তত্থ হেতুং ৰিনা. মনুস্সচুতিপটিসন্ধিক্কমেনাতি মনুস্সচুতিতো মনুস্সপটিসন্ধিক্কমেন. এৰঞ্হি পাকটগ্গহণং উভযৰিসেসনং হোতি. পাকটতা চেত্থ তদাসন্নক্খন্ধৰসেন ৰেদিতব্বা ‘‘চৰমানে উপপজ্জমানে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৪৭) ৰিয. মনুস্সচুতিপটিসন্ধিক্কমেনাতি ৰা মনুস্সচুতিতো যস্স কস্সচি পটিসন্ধিক্কমেন. তথা হি ৰক্খতি ‘‘নিস্সযং অস্সাদযমানং ৰা অনাস্সাদযমানং ৰা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৩২).

সরসেনাতি সভাৰেন, পরিক্খীণাযুসঙ্খারতাযাতি অত্থো. উপক্কমেনাতি অত্তনা, পরেন ৰা কতেন সীসচ্ছেদনাদিউপক্কমেন. সব্বেসং অঙ্গপচ্চঙ্গসন্ধীনং বন্ধনানি সব্বঙ্গপচ্চঙ্গসন্ধিবন্ধনানি, তেসং ছেদকানং. সন্নিপাতন্তি পতনং পৰত্তি. হদযপ্পদেসোপি অনুক্কমেন সুস্সিত্ৰা অপ্পাৰসেসো হোতি, পগেৰ কাযোতি আহ ‘‘কমেন উপসুস্সমানে সরীরে’’তি. তেনেৰাহ ‘‘তঙ্খণাৰসেসহদযৰত্থুসন্নিস্সিত’’ন্তি. ‘‘নিরুদ্ধেসু চক্খাদীসূ’’তি ইদং গব্ভসেয্যকানং আযতনানং অনুপুব্বুপ্পত্তি ৰিয নিরোধোপি অনুপুব্বতো হোতীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং, অতিমন্দভাৰূপগমনতং ৰা সন্ধায ‘‘নিরুদ্ধেসূ’’তি ৰুত্তং, ন অনৰসেসনিরোধং. পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানন্তরম্পি হি পুব্বে চুতি দস্সিতা. যমকে চ ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতি, তস্স মনাযতনং নিরুজ্ঝতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন মনাযতনং নিরুজ্ঝতি, তস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতীতি? সচিত্তকানং অচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং মনাযতনং নিরুজ্ঝতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতি. সচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং মনাযতনঞ্চ নিরুজ্ঝতি, চক্খাযতনঞ্চ নিরুজ্ঝতী’’তিআদিনা (যম. ১.আযতনযমক.১২০) চক্খাযতনাদীনং চুতিচিত্তেন সহ নিরোধো ৰুত্তোতি.

হদযৰত্থুমত্তেতি হদযৰত্থুপদেসমত্তে. ন হি হদযৰত্থুং নিস্সায কাযিন্দ্রিযং পৰত্ততি. হদযৰত্থুপি তদা আতপে পক্খিত্তহরিততালপণ্ণং ৰিয অপ্পাৰসেসং হোতীতি ‘‘তঙ্খণাৰসেসহদযৰত্থুসন্নিস্সিত’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. ইতরৰত্থূনং পন সকিচ্চাসমত্থতায কেৰলং হদযৰত্থুসন্নিস্সিতমেৰ, তদা ৰিঞ্ঞাণং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘তঙ্খণাৰসেসহদযৰত্থুসন্নিস্সিত’’ন্তি. মাতুঘাতাদি, মহগ্গতমঞ্ঞং ৰা তাদিসং গরুকং নাম. সমাসেৰিতং অভিণ্হসো কতং. আসন্নং মরণকালে কতং, যদা তদা ৰা কতম্পি পরিব্যত্তং হুত্ৰা অনুস্সরিতং. পুব্বকতং অপরাপরিযাযৰেদনীযং. লদ্ধো অৰসেসো অৰিজ্জাদিকো ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো এতেনাতি লদ্ধাৰসেসপচ্চযো, সঙ্খারো. এতেন ৰিপচ্চিতুং কতোকাসং যথূপচিতং কুসলাকুসলচেতনমাহ. কম্মনিমিত্তং নাম যং ৰত্থুং আরম্মণং কত্ৰা আযূহনকালে কম্মং আযূহতি, তং. অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকেপি হি কম্মে কতে ৰিপচ্চনকালে আগন্ত্ৰা কম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা উপতিট্ঠতি. গতিনিমিত্তং নাম নিব্বত্তনকওকাসে একো ৰণ্ণো. সো চ নিরযে নিব্বত্তনারহস্স ‘‘অগ্গিজালৰণ্ণাদিকো’’তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. অৰিজ্জাপটিচ্ছাদিতাদীনৰে তস্মিং কম্মাদিৰিসযে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণভাৰেন উপ্পত্তিট্ঠানভূতে.

তণ্হায অপ্পহীনত্তা এৰ, পুরিমুপ্পন্নায চ সন্ততিযা তথাপরিণতত্তা পটিসন্ধিট্ঠানাভিমুখং ৰিঞ্ঞাণং নিন্নপোণপব্ভারং হুত্ৰা পৰত্ততীতি আহ ‘‘তণ্হা নামেতী’’তি. সহজাতসঙ্খারাতি চুতিআসন্নজৰনৰিঞ্ঞাণসহজাতা চেতনা, সব্বেপি ৰা ফস্সাদযো. তস্মিং পটিসন্ধিট্ঠানে কম্মাদিৰিসযে ৰিঞ্ঞাণং খিপন্তি. খিপন্তা ৰিয তস্মিং ৰিসযে পটিসন্ধিৰসেন ৰিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্স হেতুভাৰেন পৰত্তন্তীতি অত্থো. তন্তি তং ৰিঞ্ঞাণং. চুতিপটিসন্ধিতদাসন্নৰিঞ্ঞাণানং সন্ততিৰসেন ৰিঞ্ঞাণন্তি উপনীতেকত্তং. তণ্হায নামিযমানং…পে… পৰত্ততীতি নমনখিপনপুরিমনিস্সযজহনঅপরনিস্সযস্সাদননিস্সযরহিতপৰত্তনানি সন্ততিৰসেন তস্সেৰেকস্স ৰিঞ্ঞাণস্স হোন্তি, ন অঞ্ঞস্সাতি দস্সেতি. সন্ততিৰসেনাতি চ ৰদন্তো ‘‘তদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি অনঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ১.৩৯৬) ইমঞ্চ মিচ্ছাগাহং পটিক্খিপতি. সতি হি নানত্তনযে সন্ততিৰসেন একত্তনযো হোতীতি. এত্থ চ ওরিমতীররুক্খৰিনিবদ্ধরজ্জু ৰিয পুরিমভৰত্তভাৰৰিনিবদ্ধং কম্মাদিআরম্মণং দট্ঠব্বং, পুরিসো ৰিয ৰিঞ্ঞাণং, তস্স মাতিকাতিক্কমনিচ্ছা ৰিয তণ্হা, অতিক্কমনপযোগো ৰিয খিপনকসঙ্খারা, যথা চ সো পুরিসো পরতীরে পতিট্ঠহমানো পরতীররুক্খৰিনিবদ্ধং কিঞ্চি অস্সাদযমানো ৰা অনস্সাদযমানো ৰা কেৰলং পথৰিযং সকবলপযোগেহেৰ পতিট্ঠাতি, এৰমিদম্পি ভৰন্তরত্তভাৰৰিনিবদ্ধং হদযৰত্থুসঙ্খাতং নিস্সযং পঞ্চৰোকারভৰে অস্সাদযমানং, চতুৰোকারভৰে অনস্সাদযমানং ৰা কেৰলং আরম্মণসম্পযুত্তকম্মেহেৰ পৰত্ততি. তত্থ অস্সাদযমানন্তি পাপুণন্তং, পটিলভমানন্তি অত্থো.

ভৰন্তরাদিপটিসন্ধানতোতি ভৰন্তরস্স অঞ্ঞভৰস্স আদিপটিসন্ধানভাৰতো. ভৰন্তরাদযো ৰা ভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসন্তরানি, তেসং পটিসন্ধানতোতি অত্থো. তদেতং ৰিঞ্ঞাণং নাপি ইধাগতং ইমস্মিংযেৰ ভৰে উপ্পন্নত্তা. কম্মন্তি পটিসন্ধিজনকং কম্মং. সঙ্খারাতি চুতিআসন্নজৰনৰিঞ্ঞাণসহগতা খিপনকসঙ্খারা. নতীতি নমনৰসেন পৰত্ততণ্হা. ৰিসযো কম্মাদি.

৬৩৩. সদ্দপটিঘোসাদীনং সতিপি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰে সন্তানবন্ধো ন পাকটোতি তেসং একত্তনানত্তভাৰং অনামসিত্ৰা অনাগমনাতীতহেতুসমুপ্পাদমেৰ দস্সেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. সদ্দাদিহেতুকাতি এত্থ পটিঘোসো সদ্দহেতুকো. পদীপো পদীপন্তরাদিহেতুকো. মুদ্দা লঞ্ছনহেতুকা. ছাযা আদাসাদিঅভিমুখমুখাদিহেতুকা. হোন্তি অঞ্ঞত্র অগন্ত্ৰাতি সদ্দাদিপচ্চযদেসং অনুপগন্ত্ৰা সদ্দাদিহেতুকা হোন্তি ততো পুব্বে অভাৰা. এৰং ইদম্পি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং ন হেতুদেসং গন্ত্ৰা তংহেতুকং হোতি ততো পুব্বে অভাৰা. তস্মা ন ইদং হেতুদেসতো পুরিমভৰতো ইধাগতং পটিঘোসাদযো ৰিয সদ্দাদিদেসতো, নাপি তত্থ হেতুনা ৰিনা উপ্পন্নং সদ্দাদীহি ৰিনা পটিঘোসাদযো ৰিযাতি অত্থো. অথ ৰা হোন্তি অঞ্ঞত্র অগন্ত্ৰাতি পুব্বে পচ্চযদেসে সন্নিহিতা হুত্ৰা ততো অঞ্ঞত্র গন্ত্ৰা তপ্পচ্চযা ন হোন্তি উপ্পত্তিতো পুব্বে অভাৰা, নাপি সদ্দাদিপচ্চযা ন হোন্তি, এৰং ইদম্পীতি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং.

নত্থি একতা একসন্তানেকত্তেপি অঞ্ঞস্সেৰ ৰিঞ্ঞাণস্স পাতুভৰনতো. নাপি নানতা সন্তানবন্ধতো পদীপো ৰিয. খণিকায হি পদীপজালায সন্তানেকত্তং উপাদায সো এৰাতি ৰুচ্চতি, অত্থকিচ্চঞ্চ সাধেতি, এৰমিধাপি দট্ঠব্বং. ‘‘যদি হী’’তিআদিনা সন্তানবন্ধে একন্তং একতায, নানতায চ অগ্গহেতব্বতং, গহণে চ দোসং দস্সেতি. এস নযোতি অতিদেসেন বীজঙ্কুরাদীসু সব্বহেতুহেতুসমুপ্পন্নেসু যথাসম্ভৰং যোজনা কাতব্বাতি দস্সেতি. ইধাপি হি হেতুহেতুসমুপ্পন্নৰিঞ্ঞাণানং একন্তমেকত্তে সতি ন মনুস্সগতিতো দেৰগতি সম্ভূতা সিযা. একন্তনানত্তে ন কম্মৰতো ফলং সিযা, ততো ‘‘রত্তস্স বীজং রত্তস্স ফল’’ন্তিআদিকস্স ৰিয ‘‘ভূতপুব্বাহং, ভন্তে, রোহিতস্সো নাম ইসি অহোসি’’ন্তিআদিকস্স (সং. নি. ১.১০৭) ৰোহারস্স লোপো সিযা, তস্মা এত্থ সন্তানবন্ধেসু হেতুহেতুসমুপ্পন্নেসু ন একন্তমেকতা ৰা নানতা ৰা উপগন্তব্বা ন গহেতব্বা. এত্থ চ একন্তএকতাপটিসেধেন ‘‘সযংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তি (ৰিভ. মূলটী. ২২৭) ইমং দিট্ঠিং নিৰারেতি, একন্তনানতাপটিসেধেন ‘‘পরংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তি (ৰিভ. মূলটী. ২২৭), হেতুহেতুসমুপ্পন্নতাৰচনেন ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি (ৰিভ. মূলটী. ২২৭) ইমং দিট্ঠিং নিৰারেতি.

৬৩৪. তত্থাতি ফলুপ্পত্তিট্ঠানে. অঞ্ঞস্সাতি যেন তং কম্মং কতং, ততো অঞ্ঞস্স. অঞ্ঞতোতি যং তং কম্মং নিব্বত্তিতং, ততো অঞ্ঞতো. ‘‘ধম্মমত্তং ভৰন্তরমুপেতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৩২; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭; মহানি. অট্ঠ. ২৭; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.১০৫) ৰুত্তত্তা ফলস্স উপভুঞ্জকে চ অসতি কস্স তং ফলং সিযাতি অনুযুঞ্জেতি. তত্রাতি তস্মিং যথাৰুত্তে অনুযোগে.

তত্থাতি একসন্তানে. যস্মিং ধম্মপুঞ্জে কম্মং নিব্বত্তং, তস্সেৰ সন্তানেতি অত্থো. এতস্স অত্থস্সাতি হেতুফলানং অত্থতো অঞ্ঞত্তেপি তেনেৰ হেতুফলভাৰেন সম্বন্ধত্তা তং ফলং ‘‘অঞ্ঞস্স, অঞ্ঞতো’’তি ৰা ন ৰত্তব্বন্তি এতস্স অত্থস্স. চতুমধুরঅলত্তকরসাদিভাৰনা অম্বমাতুলুঙ্গাদিবীজানং অভিসঙ্খারো. এত্থ চ অভিসঙ্খতং বীজং ৰিয কম্মৰা সত্তো, অভিসঙ্খারো ৰিয কম্মং, বীজস্স অঙ্কুরাদিপ্পবন্ধো ৰিয সত্তস্স পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণাদিপ্পবন্ধো. তত্থুপ্পন্নস্স মধুরস্স রত্তকেসরস্স ৰা ফলস্স ৰা তস্সেৰ বীজস্স, ততো এৰ চ অভিসঙ্খারতো ভাৰো ৰিয কম্মকারকস্সেৰ সত্তস্স, তংকম্মতো এৰ চ ফলস্স ভাৰো ৰেদিতব্বো. বালসরীরে কতং ৰিজ্জাপরিযাপুণনং, সিপ্পসিক্খনং, ওসধপ্পযোগো চ ন ৰুড্ঢসরীরং গচ্ছন্তি. অথ চ তন্নিমিত্তং ৰিজ্জাপাটৰং সিপ্পজাননং, অনামযতা চ ৰুড্ঢসরীরে হোন্তি, ন চ তানি অঞ্ঞস্স হোন্তি তংসন্ততিপরিযাপন্নে এৰ ৰুড্ঢসরীরে উপ্পজ্জনতো, ন চ যথাপযুত্তেন ৰিজ্জাপরিযাপুণনাদিনা ৰিনা তানি অঞ্ঞতো হোন্তি তদভাৰে অভাৰতো, এৰং ইধাপি সন্তানে যং ফলং, এতং নাঞ্ঞস্স. ন চ অঞ্ঞতোতি যোজেতব্বং. এতেন চ সঙ্খারাভাৰে ফলাভাৰমেৰ দস্সেতি, ন অঞ্ঞপচ্চযনিৰারণং করোতি.

যম্পি ৰুত্তং, তত্থ ৰদামাতি ৰচনসেসো. তত্থ ৰা উপভুঞ্জকে অসতি সিদ্ধা ভুঞ্জকসম্মুতীতি সম্বন্ধো. ফলতীতি সম্মুতি ফলতিসম্মুতি.

রুক্খসঙ্খাতানং ধম্মানন্তি রুক্খপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতানং ভূতুপাদাযধম্মানং. তস্মাতি যস্মা যথা খন্ধসন্তানে কুসলাকুসলচেতনুপ্পত্তিযং ‘‘পুঞ্ঞং করোতি, পাপং করোতী’’তি কত্তুৰোহারো, এৰং তস্স ফলুপ্পত্তিযং ‘‘সুখং অনুভৰতি, দুক্খং অনুভৰতী’’তি উপভুঞ্জকৰোহারো, তস্মা ন এত্থ খন্ধৰিনিমুত্তেন অঞ্ঞেন উপভুঞ্জকেন নাম কোচি অত্থো অত্থীতি.

৬৩৫. এৰং সন্তেপীতি অসঙ্কন্তিপাতুভাৰে তত্থ চ যথাৰুত্তদোসপরিহরণে সতি, সিদ্ধেতি অত্থো. পৰত্তিক্খণেযেৰাতি সঙ্খারানং পৰত্তমানক্খণে এৰ. পৰত্তিতো পুব্বেতি কম্মাযূহনক্খণতো পুব্বে, অৰিজ্জমানতায সমানত্তা এৰং ৰুত্তং. পচ্ছা চাতি ৰিপচ্চনপ্পপত্তিতো পচ্ছা চ.

অৰিপক্কৰিপাকা কতত্তা চে পচ্চযা, ৰিপক্কৰিপাকানম্পি কতত্তং সমানন্তি তেসম্পি ফলাৰহতা সিযাতি আসঙ্কানিৰত্তনত্থং আহ ‘‘ন চ নিচ্চং ফলাৰহা’’তি.

‘‘ন ৰিজ্জমানত্তা অৰিজ্জমানত্তা ৰা’’তি এতেন ৰিজ্জমানত্তং, অৰিজ্জমানত্তঞ্চ নিস্সায ৰুত্তদোসে পরিহরতি. তস্সা পাটিভোগকিরিযায, ভণ্ডকীণনকিরিযায, ইণগ্গহণকিরিযায ৰা করণমত্তং তংকিরিযাকরণমত্তং, তদেৰ তদত্থনিয্যাতনে পটিভণ্ডদানে, ইণদানে চ পচ্চযো হোতি, অফলিতনিয্যাতনাদিফলন্তি অত্থো.

৬৩৬. সম্মোহৰিঘাতত্থন্তি বাত্তিংসায ৰিঞ্ঞাণেসু যথাৰুত্তসঙ্খারানং পটিসন্ধিযং, পৰত্তিযঞ্চ পচ্চযভাৰে ৰিভজ্জ অৰিভাৰিতে পৰত্তনকসম্মোহস্স অপনযনত্থং.

পুঞ্ঞাভিসঙ্খারেতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. অৰিসেসেনাতি ‘‘তিহেতুকো তিহেতুকস্সা’’তিআদিকং ভেদং অকত্ৰা সামঞ্ঞতো, পিণ্ডৰসেনাতি অত্থো. সব্বত্থ উপনিস্সযপচ্চযো বলৰকম্মস্স ৰসেন যোজেতব্বো. ‘‘দুব্বলঞ্হি কম্মং উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতী’’তি পট্ঠানসংৰণ্ণনায দস্সিতমেতং. রূপাৰচরপঞ্চকুসলচেতনাভেদোতি ‘‘ঠপেত্ৰা অভিঞ্ঞাপ্পত্ত’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰা ৰত্তব্বং, ন ৰা ৰত্তব্বং ৰিপাকস্স পচ্চযভাৰকথায অৰিপাকারহস্স পসঙ্গাভাৰতো. অভিঞ্ঞাচেতনায হি অৰিপাকতা হেট্ঠা ৰিভাৰিতা এৰ. অৰিসেসেন পনাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পঞ্চন্নং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণানন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.

পঞ্চন্নন্তি চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণানং, সম্পটিচ্ছনমনোধাতুযা, দ্ৰিন্নং সন্তীরণমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনঞ্চাতি এতেসং পঞ্চন্নং. তথেৰাতি দ্ৰেধা এৰ. কথং পন ইট্ঠারম্মণেযেৰ পৰত্তনকানি কুসলৰিপাকৰিঞ্ঞাণানি দুগ্গতিযং পৰত্তন্তীতি আহ ‘‘নিরযে মহামোগ্গল্লানত্থেরস্সা’’তিআদি. থেরো হি তত্থ ইদ্ধিযা ৰস্সং নিম্মিনিত্ৰা কতিপযং ৰেলং নিরযগ্গিং ৰূপসমেত্ৰা তেসং ধম্মং দেসেতি.

স্ৰেৰ কামাৰচরো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. অৰিসেসেন পন পুঞ্ঞাভিসঙ্খারোতি কামাৰচরং, রূপাৰচরঞ্চাতি দুৰিধম্পি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং একজ্ঝং সঙ্গণ্হাতি.

দ্ৰাদসাকুসলচেতনাভেদোতি এত্থ উদ্ধচ্চসহগতচেতনায গহণে কারণং ন দিস্সতি, ৰিচারেতব্বমেতং. একস্স ৰিঞ্ঞাণস্স তথেৰ পচ্চযো পটিসন্ধিযং, নো পৰত্তেতি একস্সেৰ পচ্চযভাৰনিযমো পটিসন্ধিযং, নো পৰত্তে. পৰত্তে হি সত্তন্নম্পি পচ্চযোতি অধিপ্পাযো.

রূপভৰে চতুন্নন্তি অকুসলৰিপাকানং চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীরণানং. তানি পন একন্ততো অনিট্ঠারম্মণানি, রূপভৰে চ কথং অনিট্ঠারম্মণসমাযোগোতি আহ ‘‘সো চ খো’’তিআদি. ‘‘তথা কামাৰচরদেৰলোকেপি অনিট্ঠরূপাদযো নত্থী’’তি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. বহুলঞ্হি তেসং ইট্ঠা এৰ রূপাদযো উপট্ঠহন্তি, কদাচি অনিট্ঠং. দেৰানঞ্হি কেসঞ্চিদেৰ পুব্বনিমিত্তপাতুভাৰকালাদীসু মিলাতমালাদিঅনিট্ঠারম্মণসমাযোগো হোতীতি.

৬৩৭. যত্থ ৰিত্থারপ্পকাসনং কতং, ততো ভৰতো পট্ঠায মুখমত্তপ্পকাসনং কাতুকামো আহ ‘‘আদিতো পট্ঠাযা’’তি. তেনেৰ ‘‘দ্ৰীসু ভৰেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. মনুস্সাপি কেচি অণ্ডজা, সংসেদজা চ হোন্তীতি তদপেক্খায ‘‘চতূসু যোনীসূ’’তি ৰুত্তং. একত্তকাযএকত্তসঞ্ঞিতাসামঞ্ঞেন চতুত্থঝানভূমিকাপি অসঞ্ঞারুপ্পৰজ্জা চতুত্থিংযেৰ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং ভজন্তি. এস পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন চেৰ উপনিস্সযপচ্চযেন চা’’তি ৰুত্তনযেনেৰ. যথাসম্ভৰন্তি একৰীসতিকামাৰচররূপাৰচরকুসলৰিপাকেসু চুদ্দসন্নং পটিসন্ধিযং, পৰত্তে চ, সত্তন্নং পৰত্তে এৰাতি অযং যথাসম্ভৰো.

তাদিসেযেৰাতি নানত্তকাযএকত্তসঞ্ঞীসঙ্খাতেযেৰ.

চতুন্নং ৰিঞ্ঞাণানন্তি ভৰাদযো অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং. চতূসু অন্তোগধানং পন তিণ্ণং ৰিঞ্ঞাণানং তীসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু পচ্চযভাৰো যোজেতব্বো. অৰিঞ্ঞাণকে সত্তাৰাসে সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণে অলব্ভমানেপি তস্স সঙ্খারহেতুকত্তং লব্ভতেৰ. তথা হি তত্থ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো কটত্তারূপানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. এতস্মিঞ্চ মুখমত্তপ্পকাসনে পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং দুগ্গতিআদীসু পৰত্তিযং কুসলৰিপাকাদিৰিঞ্ঞাণানং পচ্চযভাৰো ভৰেসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি ন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.