১৭. পঞ্ঞাভূমিনিদ্দেসৰণ্ণনা

পটিচ্চসমুপ্পাদকথাৰণ্ণনা

৫৭০. ইমিস্সা পঞ্ঞাযাতি ইমিস্সা যথাধিগতায ৰিপস্সনায. ভূমিভূতেসূতি পৰত্তিট্ঠানভূতেসু. কামঞ্চাযং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নসমঞ্ঞা পিতাপুত্তসমঞ্ঞা ৰিয অপেক্খাসিদ্ধা, হেতুফলধম্মেসু পন যথাক্কমং ৰৰত্থিতাৰাতি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো চেৰা’’তিআদিনা ৰিভজ্জ ৰুত্তং. আদিসদ্দেনাতি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদা’’তি এত্থ ৰুত্তআদিসদ্দেন. অৰসেসা হোন্তি, সংৰণ্ণনাৰসেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তেসং ৰণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো’’তি.

অৰিজ্জাদযো ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদো, ন সমুপ্পত্তিমত্তং. স্ৰাযমত্থো ইমিনা সুত্তপদেন ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিং ৰত্ৰা পটিচ্চসমুপ্পন্নে পন দস্সেতুং ‘‘জরামরণাদযো পনা’’তিআদি আরদ্ধং. কস্মা পনেত্থ অনুলোমতো পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মা দস্সিতা, পটিলোমতো পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি? যতো তে পচ্চযতো উপ্পন্না, তস্স সমনন্তরদস্সনত্থং.

ন নিচ্চং ন সস্সতন্তি অনিচ্চং. সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতং. পটিচ্চ পচ্চযারহং পচ্চযং নিস্সায সহিতমেৰ উপ্পন্নন্তি পটিচ্চসমুপ্পন্নং. খযনসভাৰং খযধম্মং. ৰযনসভাৰং ৰযধম্মং. ৰিরজ্জনসভাৰং পলুজ্জনসভাৰং ৰিরাগধম্মং. নিরুজ্ঝনসভাৰং নিরোধধম্মং. সেসং যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো আৰি ভৰিস্সতি.

৫৭১. এত্থাতি এতেসু যথাৰুত্তেসু সুত্তপদেসু. সঙ্খেপোতি অত্থসঙ্খেপো.

জাতিপচ্চযাতি জাতিসঙ্খাতা পচ্চযা. হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনং. ঠিতাৰ সা ধাতূতি যাযং জরামরণস্স ইদপ্পচ্চযতা ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি, এসা ধাতু এস সভাৰো. সা তথাগতানং উপ্পাদতো পুব্বে, উদ্ধঞ্চ অৰিঞ্ঞাযমানো, মজ্ঝে চ ৰিঞ্ঞাযমানো, ন তথাগতেহি উপ্পাদিতো, অথ খো সম্ভৰন্তস্স জরামরণস্স সব্বকালং জাতিপচ্চযতো সম্ভৰোতি ঠিতা এৰ. কেৰলং পন সযম্ভূঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝনতো, ‘‘অযং ধম্মো তথাগতেন অধিগতো’’তি পৰেদনতো চ তথাগতো ‘‘ধম্মস্সামী’’তি ৰুচ্চতি ন অপুব্বস্স উপ্পাদনতো. তেন ৰুত্তং ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তি. সা এৰ জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি এত্থ ৰিপল্লাসাভাৰতো এৰং অৰবুজ্ঝমানস্স এতস্স সভাৰস্স, হেতুনো ৰা তথেৰ ভাৰতো ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা. জাতি ৰা জরামরণস্স উপ্পাদট্ঠিতি পৰত্তআযূহনসংযোগপলিবোধসমুদযহেতুপচ্চযট্ঠিতীতি তদুপ্পাদাদিভাৰেনস্সা ঠিততা ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি ফলং পতিসামত্থিযতো হেতুমেৰ ৰদতি.

অথ ৰা ধারীযতি পচ্চযেহীতি ধম্মো, তিট্ঠতি তত্থ তদাযত্তৰুত্তিতায ফলন্তি ঠিতি, ধম্মস্স ঠিতি ধম্মট্ঠিতি. ধম্মোতি ৰা কারণং, পচ্চযোতি অত্থো. ধম্মস্স ঠিতিসভাৰো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৰো নত্থীতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযো. তেনাহ ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৫). ধম্মট্ঠিতি এৰ ধম্মট্ঠিততা. সা এৰ ধাতু ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ইমস্স সভাৰস্স, হেতুনো ৰা অঞ্ঞথত্তাভাৰতো ‘‘ন জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ৰিঞ্ঞাযমানস্স তব্ভাৰাভাৰতো নিযামতা ৰৰত্থিতভাৰোতি ধম্মনিযামতা. ফলস্স ৰা জরামরণস্স জাতিযা সতি সম্ভৰো ধম্মে হেতুম্হি ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা. অসতি অসম্ভৰো ধম্মে নিযততাতি ধম্মনিযামতাতি এৰং ফলেন হেতুং ৰিভাৰেতি. তং ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২০) ৰুত্তং ইদপ্পচ্চযতং অভিসম্বুজ্ঝতি পচ্চক্খকরণেন অভিমুখং বুজ্ঝতি যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝতি. অভিসমেতীতি তস্স ৰেৰচনং. আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৰ উদ্দেসং পরিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্থং নিদ্দিসনৰসেন পকারেহি ঞাপেন্তা পঞ্ঞপেতি. পকারেহিযেৰ পতিট্ঠপেন্তো পট্ঠপেতি. যথানিদ্দিট্ঠমত্থং পটিনিদ্দিসনৰসেন ৰিৰরতি ৰিভজতি, ৰিৰটঞ্হি ৰিভত্তঞ্চ অত্থং হেতুধারণদস্সনেহি পাকটং করোন্তো উত্তানীকরোতি. উত্তানীকরোন্তো তথাপচ্চক্খভূতং কত্ৰা নিগমনৰসেন পস্সথাতি চাহ.

৫৭২. পচ্চযলক্খণোতি পচ্চযভাৰলক্খণো, পচ্চযোতি ৰা লক্খিতব্বো. পৰত্তিদুক্খস্স অনুবন্ধাপনকিচ্চতায দুক্খানুবন্ধনরসো. নিব্বানগামিমগ্গস্স উপ্পথভাৰতো কুম্মগ্গপচ্চুপট্ঠানো.

সো পনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদো. যাৰত্তকেহি পচ্চযেহি যং ফলং উপ্পজ্জনারহং, অৰিকলেহেৰ তেহি তস্স উপ্পত্তি, তদঞ্ঞেন চ তস্স পযোজনং নত্থীতি আহ ‘‘অনূনাধিকেহেৰা’’তি. যথা তং চক্খুরূপালোকমনসিকারেহি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স, এতেন তংতংফলনিপ্ফাদনেন তস্সা পচ্চযসামগ্গিযা তপ্পরতা তথতাতি দস্সেতি. সামগ্গিন্তি সমোধানং, সমৰাযন্তি অত্থো. অসম্ভৰাভাৰতোতি অনুপ্পজ্জনস্স অভাৰতো. পচ্চযসামগ্গিযঞ্হি সতি অনুপ্পজ্জনে তস্সা ৰিতথতা সিযা. অঞ্ঞধম্মপ্পচ্চযেহীতি অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স পচ্চযেহি. অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতোতি ততো অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স অনুপ্পজ্জনতো. ন হি কদাচি চক্খুরূপালোকমনসিকারেহি সোতৰিঞ্ঞাণস্স সম্ভৰো অত্থি, যদি সিযা, তস্সা সামগ্গিযা অঞ্ঞথতা নাম সিযা, ন চেতং অত্থীতি ‘‘অনঞ্ঞথতা’’তি ৰুত্তং. পচ্চযতোতি পচ্চযভাৰতো. পচ্চযসমূহতোতি এত্থাপি এসেৰ নযো.

৫৭৩. ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতাতি তা-সদ্দেন পদং ৰড্ঢিতং, ন কিঞ্চি অত্থন্তরং যথা দেৰো এৰ দেৰতাতি. ইদপ্পচ্চযানং ৰা সমূহো ইদপ্পচ্চযতাতি সমূহত্থং তা-সদ্দমাহ যথা ‘‘জনানং সমূহো জনতা’’তি. ননু চ ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৰচনীযং. কিং পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি চে ৰদেয্য, জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তি (দী. নি. ২.৯৬) জাতিসদ্দপচ্চযসদ্দসমানাধিকরণেন কিং-সদ্দেন ইদংসদ্দস্স সমানাধিকরণতাদস্সনতো ইদপ্পচ্চযসদ্দস্স কম্মধারযসমাসো দিস্সতি, ন হেত্থ ‘‘ইমস্স পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা’’তি জরামরণস্স, অঞ্ঞস্স ৰা পচ্চযতো জরামরণসম্ভৰপুচ্ছা সম্ভৰতি ৰিদিতভাৰতো, অসম্ভৰতো চ, জরামরণস্স পন পচ্চযপুচ্ছা সম্ভৰতি. পচ্চয-সদ্দেন চ সমানাধিকরণতায ইদং-সদ্দস্স ইমস্মা পচ্চযাতি পচ্চযপুচ্ছা যুজ্জতি. সা চ সমানাধিকরণতা বাহিরত্থসমাসেপি লব্ভতি. ততো চ অঞ্ঞপদত্থৰচনিচ্ছাভাৰে কম্মধারযসমাসো লব্ভতি.

সামিৰচনসমাসে পন সমানাধিকরণতা নত্থীতি ন কথঞ্চি কম্মধারযসমাসসম্ভৰোতি? নযিদমেৰং ৰচনিচ্ছন্তরভাৰতো. পটিচ্চসমুপ্পাদৰচনিচ্ছা হেসা ‘‘ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ. ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি এত্থ পন জরামরণস্স পচ্চযমত্তপরিপুচ্ছা, তস্মা যথা ইদং-সদ্দস্স পটিচ্চসমুপ্পাদৰিসেসনতা, পুচ্ছিতব্বপচ্চযৰিসেসনতা চ হোতি, তথা সমাসৰিকপ্পো এত্থ, তত্থ চ কাতব্বোতি ন সমাসন্তরদস্সনং সামিৰচনসমাসবাধকং. কস্মা পনেত্থাপি কম্মধারযসমাসো ন ইচ্ছিতোতি? হেতুপ্পভৰানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমস্সত্থস্স কম্মধারযসমাসে অসম্ভৰতো, ‘‘ইমস্স অত্তনো পচ্চযানুরূপস্স অনুরূপো পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো’’তি ইমস্স চ অত্থস্স ইচ্ছিতত্তা. যো পনেত্থ ইদং-সদ্দেন গহিতো অত্থো, সো ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি এত্থ জরামরণগ্গহণেনেৰ গহিতোতি ইদং-সদ্দো পটিচ্চসমুপ্পন্নতো অভস্সিত্ৰা অঞ্ঞাসম্ভৰতো পচ্চযে অৰতিট্ঠতি, তস্মা তত্থ কম্মধারযসমাসো. এত্থ পন ইদং-সদ্দস্স ততো পরিচ্চজনকারণং নত্থীতি সামিৰচনসমাসো এৰ. এৰম্পি ন ইদপ্পচ্চযো এৰ ইদপ্পচ্চযভাৰো ভৰিতুং যুত্তোতি ইদপ্পচ্চযতায পটিচ্চসমুপ্পাদতানুপপত্তীতি? নাযং দোসো অত্থন্তরাভাৰতোতি ৰুত্তোৰাযমত্থো.

অথ ৰা পন হোতু ইদপ্পচ্চযভাৰো ইদপ্পচ্চযতাতি. ভাৰোতি চেত্থ অৰিনাভাৰিফলং পতি হেতুনো সত্ৰং. তথা হি ইদপ্পচ্চয-সদ্দো জাতিআদীসু নিরুল়্হো. তঞ্চ ইদপ্পচ্চযসত্ৰং ইদপ্পচ্চযতো অঞ্ঞং নত্থি. যদি অঞ্ঞং সিযা, তং অৰিজ্জমানং সিযা. ন হি সতা অঞ্ঞং ৰিজ্জমানং হোতি. অথ সত্ৰং সং নাম, যস্স সতো ভাৰো, তং অসং নাম সিযা. ন হি তং সত্ৰং সভাৰং সত্ৰতো অঞ্ঞত্তা, তস্মা সতো ভাৰো সত্ৰন্তি নিদ্দেসো ন যুজ্জতি. ন চ সং-সম্বন্ধেন অসং সং নাম হোতি, পগেৰ সং-সম্বন্ধেন. অসতি চ সদিতিগ্গহণং ৰিপরীতগ্গাহোতি ন গহণতো সংসিদ্ধি. সদিসকপ্পনাযঞ্চ মাণৰকস্স সীহভাৰো ৰিয ন অসতো সং-সভাৰতা. যস্মা পন ইদপ্পচ্চযভাৰো যথাৰুত্তং সত্ৰং, ন অসত্ৰং. নাপি যস্স তং সত্ৰং, তদসং, তস্মা ইদপ্পচ্চযভাৰো ইদপ্পচ্চযসরূপং সভাৰন্তরেহি ৰিনিৰত্তভাৰদস্সনত্থং ইমস্সাযন্তি ৰিসেসেত্ৰা ইদপ্পচ্চযতাতি ৰুত্তন্তি ন ইদপ্পচ্চযতায পটিচ্চসমুপ্পাদভাৰাসম্ভৰো.

পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদোতি তস্সাপি হেতুঅত্থভাৰতো জাতিআদিপদানং এৰমেৰ হেতুভাৰৰাচকতায হেতুপধানতা যোজেতব্বা হেতুপ্পভৰানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি কত্ৰা. তথা হি ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৰে, তথাগতো চতূহি ৰেসারজ্জেহি সমন্নাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি, ইমস্মিং সতি ইদং হোতি যাৰ ‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি (সং. নি. ২.২১-২২) অনেন সীহনাদসুত্তেন পকাসিতো এৰমত্থো. ‘‘কিং ৰাদী পনাযস্মতো সত্থা কিমক্খাযী’’তি পুট্ঠেন আযস্মতা অস্সজিত্থেরেন –

‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা, তেসং হেতুং তথাগতো আহ;

তেসঞ্চ যো নিরোধো, এৰংৰাদী মহাসমণো’’তি. (মহাৰ. ৬০; অপ. থের ১.১.২৮৬) –

ৰুত্তো. তেন ৰিঞ্ঞাযতি হেতুপ্পভৰানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি. সেসমেত্থ ৰত্তব্বং পরতো আৰি ভৰিস্সতি.

৫৭৪. পটিচ্চাতি তং তং কারণং নিস্সায. সম্মাতি অৰিপরীতং অনিচ্চতো অনিচ্চস্স উপ্পাদোতি কত্ৰা. নিচ্চতো হি কারণতো ফলস্স উপ্পাদো ৰিপরীতো. তেনাহ ‘‘তিত্থিয…পে… নিরপেক্খো’’তি. ‘‘উপ্পাদো পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ৩.৩৮; অ. নি. ৩.৪৭; কথা. ২১৪) এৰং ৰুত্তসঙ্খতলক্খণতো অঞ্ঞো ‘‘পচ্চযতো খণতো’’তি এত্থ ৰুত্তপচ্চযলক্খণো একো আকারো উপ্পাদোতি তেসং অধিপ্পাযো. যং সন্ধায তে ‘‘জাতিআদীনং হেতৰো জাতিআদযো’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, নিব্বত্তিলক্খণৰিনিমুত্তস্স তাদিসস্স কস্সচি অভাৰতো. তেনাহ ‘‘তং ন যুজ্জতী’’তিআদি. গম্ভীরনযাসম্ভৰতোতি গম্ভীরানং নযানঞ্চ অসম্ভৰতো. সদ্দভেদতোতি সদ্দৰিনাসতো সদ্দাযোগতো. সুত্তং নত্থি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদিসুত্তপদেহি (সং. নি. ২.১, ২০) উপ্পাদমত্তস্স অপ্পকাসিতত্তা. অযমেৰ হি অত্থো হেট্ঠা দস্সিতো ইদানিপি দস্সীযতি. তং উপ্পাদমত্তং. ৰিহরামি তস্মিং পঠমাভিসম্বুদ্ধকালেতি অধিপ্পাযো. ৰিহরামীতি ৰা কালৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, ৰিহাসিন্তি অত্থো. তত্রাতি তস্মিং পদেসৰিহারে. পচ্চযাকারদস্সনেনাতি যেনাকারেন পচ্চযধম্মো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযো হোতি, সো পচ্চযাকারো পচ্চযভাৰো, তস্স দস্সনেন. ইধ পন ৰেদনানং পচ্চযভাৰো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিত’’ন্তিআদি. ৰেদনানংযেৰ হি পচ্চযং পস্সন্তেন ৰুত্তৰিহারো পটিচ্চসমুপ্পাদস্স একদেসমেৰ পস্সতো ৰিহারোতি কত্ৰা পদেসৰিহারো জাতো, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানমনসিকারো পঠমাভিসম্বুদ্ধৰিহারো. তঞ্হি নিপ্পদেসতো পচ্চযাকারদস্সনন্তি একে. পদেসৰিহারসুত্তৰিরোধো আপজ্জতি তস্স ৰেদনানং পচ্চযধম্মমনসিকারৰিভাৰনতো.

লোকো সমুদেতি এতস্মাতি লোকসমুদযো, অৰিজ্জাদিকো পচ্চযগণো, ন লোকসমুদযমত্তং. তেনাহ ‘‘অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি. নত্থিতাতি সব্বসো অভাৰো, নরন্ৰযৰিনাসো উচ্ছেদোতি অত্থো. নত্থিতাসহচরণতো পন উচ্ছেদদিট্ঠি নত্থিতাতি অধিপ্পেতা. পচ্চযানুপরমো পচ্চযানং অৰিচ্ছেদো. যথা হি অতীতহেতুপঞ্চকসন্নিস্সযেন এতরহিফলপঞ্চকং ৰিয হেতুপঞ্চকম্পি হোতি, এৰং এতরহিহেতুপঞ্চকসন্নিস্সযেন আযতিংফলপঞ্চকম্পি ভৰিস্সতি. তেনাহ ‘‘পচ্চযানুপরমে ফলানুপরমতো’’তি.

তং গম্ভীরত্তং উপ্পাদমত্তে নত্থি অসভাৰধম্মত্তা. একত্তনযাদযো নযা সভাৰধম্মেসু লব্ভমানতো উপ্পাদমত্তে কথঞ্চিপি ন লব্ভেয্যুন্তি আহ ‘‘নযচতুক্কং উপ্পাদমত্তে নত্থী’’তি.

৫৭৫. সমানে কত্তরীতি একস্মিংযেৰ কত্তরি উপ্পজ্জনকিরিযায যো কত্তা, তস্মিংযেৰ পচ্চযনকিরিযায চ কত্তুভূতেতি অত্থো. যথা ‘‘ন্হত্ৰা ভুঞ্জতি, ভুত্ৰা সযতী’’তি. ‘‘পুব্বকালে’’তি ইদঞ্চ ত্ৰাসদ্দন্তানং পদানং যেভুয্যেন পুরিমকালকিরিযায দীপনতো ৰুত্তং, ন ইধ পটিচ্চসদ্দস্স পুরিমকালত্থত্তা. এৰঞ্হি ‘‘চক্খুং পটিচ্চা’’তি নিদস্সনৰচনং নিদস্সিতব্বেন সংসন্দেয্য. অথ ৰা কামঞ্চেত্থ উভিন্নং কিরিযানং সমকালতা উপ্পজ্জনকিরিযায পুব্বে পচ্চযনকিরিযায অসম্ভৰতো, তথাপি ফলকিরিযায হেতুকিরিযা পুরিমকালো ৰিয ৰোহরিতুং যুত্তা. এৰমেত্থ হেতুফলৰৰত্থানং সুপাকটং হোতীতি উপচারসিদ্ধং পুরিমকালং গহেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পুব্বকালে’’তি. অত্থসিদ্ধিকরোতি ৰাক্যত্থপটিৰিঞ্ঞত্তিকরো. পটিচ্চসমুপ্পাদোতি হি এত্থ ৰাক্যত্থাৰবোধো ইধ অত্থসিদ্ধীতি অধিপ্পেতো. পযুজ্জমানো পটিচ্চসদ্দো উপ্পাদসদ্দেন ৰুচ্চমানস্স সমানস্স ‘‘কত্তু অভাৰতো’’তি পদং আনেত্ৰা যোজেতব্বং. অযঞ্হেত্থ অত্থো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৪; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫) পচ্চযনকিরিযায, উপ্পজ্জনকিরিযায চ ৰিঞ্ঞাণমেৰ কত্তাতি সমানকত্তুকতা লব্ভতি.

‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ পন উপ্পাদসদ্দস্স ভাৰসাধনতায কিরিযাৰ ৰুত্তাতি সমানকত্তুলক্খণো সদ্দপ্পযোগো ন সম্ভৰতীতি. তেনাহ ‘‘সদ্দভেদং গচ্ছতী’’তি, অপসদ্দপ্পযোগো হোতীতি অত্থো. ন চেত্থ পরাৰরযোগো (পাণিনী ৩.৪.২০) ‘‘অপ্পত্ৰা নদিং পব্বতো, অতিক্কম্ম পব্বতং নদী’’তিআদীসু ৰিয, নাপি লক্খণহেতুআদিপযোগো ‘‘সীহং দিস্ৰা ভযং হোতি, ঘতং পিৰিত্ৰা বলং জাযতে, ‘ধ’ন্তি কত্ৰা দণ্ডো পতিতো’’তিআদীসু ৰিয. নেৰেত্থ সদ্দভেদো. ন হি হত্থতলে আমলকং ৰিয সব্বঞ্ঞেয্যং পচ্চক্খং কত্ৰা ঠিতানং মহেসীনং ৰচনে অক্খরচিন্তকানং ৰিপ্পলাপো অৰসরং লভতি. লভতু, ৰাক্যত্থেন সদ্দসিদ্ধিতো ‘‘ন্হত্ৰা গমনং, ভুত্ৰা সযন’’ন্তিআদীসু ৰিযাতি. এৰম্পি ন চ কিঞ্চি অত্থং সাধেতি. যদিপি পচ্চেকং পদত্থো লব্ভতি, ৰাক্যত্থো পন ন যুজ্জতি, তস্মা দসদাল়িমাদিৰাক্যানি ৰিয অসম্বন্ধত্থতায নিরত্থকং হোতীতি অধিপ্পাযো.

নামপদে ৰুত্তে অপ্পযুত্তানিপি ‘‘অত্থি, হোতি, ৰিজ্জতী’’তি এৰরূপানি কিরিযাপদানি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বানীতি ঞাযং সন্ধাযাহ ‘‘হোতিসদ্দেন সদ্ধিং যোজযিস্সামা’’তি. ইমেসূতি যথাৰুত্তেসু দেসনাপটিঞ্ঞাপুচ্ছানিগমনৰসেন ৰুত্তেসু পটিচ্চসমুপ্পাদপদেসু. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, অঞ্ঞেসুপি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদমেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি কারোতি. যদিদং ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পাদো (দী. নি. ২.৬৭; ম. নি. ২.৩৩৭; স. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭). গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (দী. নি. ২.৯৫; সং. নি. ২.৬০) এৰমাদীসুপি একেনপি সদ্ধিং হোতি-সদ্দো সম্বন্ধং ন গচ্ছতি. যোগং ন গচ্ছতি তথা সম্বন্ধৰসেন অৰুত্তত্তা. ‘‘ন চ উপ্পাদো হোতী’’তি ইদং অসভাৰধম্মত্তা উপ্পাদস্স নিব্বত্তিলক্খণাযোগং সন্ধায ৰুত্তং. যথা হি ৰিনাসস্স ৰিনাসো নত্থি, এৰং উপ্পাদস্স ৰিনাসো ৰিয উপ্পাদোপি নত্থি. যদি সিযা, যেন উপ্পাদেন উপ্পাদো উপ্পাদৰা, সোপি উপ্পাদৰাতি অনৰট্ঠানমেৰ আপজ্জেয্যাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. তেনাহ ‘‘সচে হেয্যা’’তিআদি. যদি এৰং, কথং সমুদযো হোতীতি? নাযং দোসো নিব্বত্তিযা অনধিপ্পেতত্তা. এৰং দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো পাতুভাৰো সম্ভৰতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো, ইধ পন পটিচ্চসমুপ্পাদো হোতীতি তস্স অত্থিভাৰচোদনাতি কত্ৰা হোতি, জাযতীতি নিব্বত্তিচোদনা কতা সিযাতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং ‘‘ন উপ্পাদো হোতী’’তি.

৫৭৬. ইমেসং সঙ্খারাদীনং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, অৰিজ্জাদযো, তেসং ভাৰো ইদপ্পচ্চযতা. কো পন সো ভাৰোতি আহ ‘‘ভাৰো চ নামা’’তিআদি. তস্সত্থো – যেনাকারেন অৰিজ্জাদযো সঙ্খারাদিপাতুভাৰহেতূ হোন্তি, তস্মিং অৰিজ্জাদীনং পৰত্তিআকারৰিসেসে ৰিকারে পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অযং সমঞ্ঞাতি. তেসং ৰাদীনং তং মঞ্ঞনং. হেতুৰচনতোতি হেতুভাৰৰচনতো.

৫৭৭. এত্থাতি পটিচ্চসমুপ্পাদপদে. সমুপ্পাদপধানৰচনৰিঞ্ঞেয্যো সসত্তিকো হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অৰিপরীতং অত্থং অজানন্তানং অঞ্ঞত্থ সমুপ্পাদসদ্দস্স ভাৰসাধনস্স দস্সনতো তথা ইধাপি ব্যঞ্জনচ্ছাযায উপ্পাদোযেৰাযং ৰুত্তো, ন হেতূতি যা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সা ইমস্স পটিচ্চসমুপ্পাদপদস্স এৰং ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন অত্থং গহেত্ৰা ৰূপসমেতব্বা ৰিনোদেতব্বা.

দ্ৰেধাতি গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা অত্তনো পচ্চযৰসেন পৰত্তো পচ্চযুপ্পন্নধম্মসমূহো পচ্চেতব্বতো পটিচ্চো চ সো সহ উপ্পজ্জনতো সমুপ্পাদো চ, পটিচ্চ ৰা কারণসামগ্গিং অপচ্চক্খায সহ উপ্পজ্জনতো এৰাতি চ এৰং দ্ৰেধা ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ইদং ৰচনং ইচ্ছিতব্বং, তস্মা তস্স পচ্চযধম্মোপি ফলূপচারেন পটিচ্চসমুপ্পাদো ইচ্চেৰ ৰুত্তোতি.

পচ্চযতাযাতি পচ্চযসমূহতো. পৰত্তোতি নিব্বত্তো. ধম্মসমূহোতি পচ্চযুপ্পন্নধম্মপুঞ্জো. পতীযমানোতি ঞাণগতিযা অভিমুখং উপেযমানো, অভিসমিযমানোতি অত্থো. হিতায সুখায চাতি লোকুত্তরহিতায, লোকুত্তরসুখায চ. সহ উপ্পজ্জতি একেকস্স কদাচিপি উপ্পত্তিযা অভাৰতো. সম্মা উপ্পজ্জতি অহেতুতো, ৰিসমহেতুতো চ অনুপ্পজ্জনতো. সহ উপ্পজ্জতীতি একজ্ঝং উপ্পজ্জতি অন্তমসো অট্ঠন্নং ধম্মানং উপ্পজ্জনতো. ন পচ্চক্খাযাতি অপটিক্খিপিত্ৰা, অত্তনো পচ্চযভূতধম্মসমুদাযেন কেনচি ন ৰিনাতি অত্থো. তস্সাতি য্ৰাযং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৰুত্তো পচ্চযুপ্পন্নধম্মসমূহো, তস্স অযং অৰিজ্জাদিকো হেতুসমূহো. ‘‘তপ্পচ্চযত্তা’’তি এতেন পটিচ্চসমুপ্পাদপচ্চযে পটিচ্চ সমুপ্পাদসমঞ্ঞাতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘যথা লোকে’’তিআদি. যথা হি লোকে ‘‘পিত্তং মথিতং, সূরা দধি, তিপুসং জরো, সেম্হো গুল়ো, আযু ঘত’’ন্তি চ পচ্চযো ফলৰোহারেন ৰুচ্চতি, এৰং ফলূপচারেন পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

৫৭৮. পটিচ্চ-সদ্দে পটি-সদ্দো অভিমুখত্থো, ইচ্চ-সদ্দো গম্মত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পটিমুখমিতো’’তি. কস্স পন পটিমুখং, কেন ৰা ইতো, কো ৰা ইতোতি চোদনত্তযে পচ্ছিমং ৰিস্সজ্জেন্তো ‘‘হেতুসমূহো’’তি আহ. তস্মিঞ্হি ৰিস্সট্ঠে হেতুসমূহো নাম পচ্চযসামগ্গীতি তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পটিমুখং, অঞ্ঞমঞ্ঞেনেৰ চ ইতোতি ৰিস্সট্ঠোৰাযমত্থো হোতীতি. সহিতেতি সমুদিতে অৰিনিব্ভুত্তে. সোতি হেতুসমূহো. সমুপ্পাদো ইতি ৰুত্তোতি যোজনা.

পাতুভাৰাযাতি উপ্পাদায. কামং পাল়িযং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি (সং. নি. ২.১; উদা. ১; মহাৰ. ১; নেত্তি. ২৪; ৰিভ. ২২৫) অৰিজ্জাৰ পচ্চযভাৰেন ৰুত্তা, তথাপি ন অৰিজ্জা একাৰ পচ্চযো হোতি, অথ খো সহজাতধম্মৰত্থুআরম্মণাদযো, যোনিসোমনসিকারাদযো, তণ্হুপাদানাদযো চ ধম্মা যথারহং সঙ্খারুপ্পাদনে অৰিজ্জায সহকারীকারণং হোন্তিযেৰ. এৰং সঙ্খারাদযোপি ৰিঞ্ঞাণাদীনন্তি আহ ‘‘অৰিজ্জাদিএকেকহেতুসীসেন নিদ্দিট্ঠো হেতুসমূহো’’তি. সাধারণফলনিপ্ফাদকট্ঠেনাতি তংসমূহপরিযাপন্নানং হেতুধম্মানং সাধারণস্স ফলস্স নিব্বত্তকভাৰেন. অৰেকল্লট্ঠেনাতি অনূনভাৰেন. তস্মিঞ্হি হেতুসমূহে একচ্চাসাধারণঞ্চেতং ফলং, একচ্চেহেৰ চ নিব্বত্তেতব্বং সিযা, সব্বেসং তেসং পচ্চযধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খা নত্থীতি পটিমুখগমনাভাৰতো পটিচ্চত্থো ন পরিপূরেয্যাতি. সামগ্গিঅঙ্গানন্তি পচ্চযসামগ্গিযা অঙ্গভূতানং, সমূহীনন্তি অত্থো. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. ফলধম্মানং সহিততা নাম ৰিসুং অভাৰো, ন হেতুধম্মানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাতি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিনিব্ভোগৰুত্তিধম্মে’’তি অৰিনিব্ভোগগ্গহণঞ্চেত্থ রূপধম্মানম্পি সঙ্গণ্হনত্থং. অঞ্ঞথা সম্পযুত্তধম্মেতি ৰুচ্চেয্য.

৫৭৯. পচ্চযতাতি অযং অৰিজ্জাদিকো পচ্চযসমূহো. অঞ্ঞোঞ্ঞন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং. পটিচ্চাতি নিস্সায সহকারীকারণং লদ্ধা. সমন্তি অৰিসমং অৰেকল্লেন. সহাতি একজ্ঝং. ধম্মেতি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নধম্মে. যস্মা উপ্পাদেতি, ততোপি তস্মাপি. এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদোতি মুনিনা ভগৰতা ভাসিতাতি যোজনা. ন অপটিচ্চ পটিচ্চেৰাতি অৰধারণত্থং দস্সেন্তো গাথাযং এৰ-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেতি.

একেকদেসন্তি ফলসমুদাযস্স একদেসেকদেসং, ভাগসোতি অত্থো. পুব্বাপরভাৰেনাতি পটিপাটিযা. সব্বমেতং রূপারূপকলাপুপ্পাদনং সন্ধায ৰুত্তং. অত্থানুসারৰোহারকুসলেনাতি পরমত্থধম্মানুগতৰোহারনিপুণেন.

৫৮০. পুরিমেন পদেনাতি যোজনা. সস্সতাদীনন্তি সস্সতভাৰাদীনং, সস্সতৰাদাদীনং ৰা. সস্সতসহচরিতা হি ৰাদাপি সস্সতাদযোতি ৰুচ্চন্তি যথা ‘‘দুক্খদেসনা দুক্খ’’ন্তি. উচ্ছেদাদীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ৰিঘাতো ৰিনাসো, পহানন্তি অত্থো. ঞাযোতি অন্তদ্ৰযৰিরহিতা মজ্ঝিমা পটিপত্তি.

পৰত্তিধম্মানন্তি পৰত্তিভূতানং ধম্মানং, কিলেসৰট্টাদীনন্তি অত্থো. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনযপ্পৰত্তো (দী. নি. ১.৩১) সস্সতৰাদো. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদিনযপ্পৰত্তো (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.১০১, ২২৭; সং. নি. ৩.২১২) অহেতুৰাদো. পকতি অণুকালাদিৰসেন লোকো পৰত্ততীতি এৰং পৰত্তো ৰিসমহেতুৰাদো. ইস্সরপুরিসপজাপতিৰাদা ৰসৰত্তিৰাদা. অহেতুৰাদগ্গহণেনেৰ চেত্থ সভাৰনিযতি যদিচ্ছাৰাদানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. কেচি পন ‘‘চক্খু এৰ চক্খুস্স কারণ’’ন্তি এৰমাদিকো ৰিসমহেতুৰাদো. ইস্সরাদিৰাদো অহেতুৰাদন্তোগধো. সভাৰেনেৰ ধম্মা পৰত্তন্তীতি ৰাদো ‘‘ৰসৰত্তিৰাদো’’তি ৰদন্তি. কিং হি পচ্চযসামগ্গিযা পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. সমুপ্পাদপদেন পরিদীপিতো হোতীতি যোজনা. পরিদীপনস্স পন অৰিপরীতকারণং দস্সেতুং ‘‘পচ্চযসামগ্গিযং ধম্মানং উপ্পত্তিতো’’তি ৰুত্তং. ৰিহতাতি অব্ভাহতা. ‘‘পুরিমপুরিমপচ্চযৰসেনা’’তি ইমিনা অৰিচ্ছেদৰসেন পৰত্তমানং উচ্ছেদদিট্ঠিনিৰত্তকং হেতুফলপবন্ধং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কুতো উচ্ছেদো’’তি. উচ্ছেদাভাৰকথনেনেৰ চেত্থ উচ্ছেদৰাদস্সাপি অভাৰং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং.

তস্সা তস্সা পচ্চযসামগ্গিযাতি তস্মিং তস্মিং হেতুপচ্চযসমৰাযে. সন্ততিং অৰিচ্ছিন্দিত্ৰাতি হেতুফলপবন্ধসঙ্খাতস্স সন্তানস্স অৰিচ্ছিন্দনেন. তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং সম্ভৰতো উপ্পজ্জনতো সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতং অন্তদ্ৰযং অনুপগ্গম্ম যথাসকং পচ্চযেহি অনুরূপফলুপ্পত্তি ইধ মজ্ঝিমপটিপদাতি অধিপ্পেতা. কম্মৰট্টস্স, ৰিপাকৰট্টস্স চ ভিন্নসভাৰত্তা, ভিন্নকালত্তা চ সো করোতি সো পটিসংৰেদেতীতি ৰাদপ্পহানং. কুসলাকুসলক্খন্ধপ্পৰত্তিযঞ্হি কারকৰোহারো, ৰিপাকক্খন্ধপৰত্তিযং ৰেদকৰোহারোতি. যস্মিং সন্তানে কম্মং নিব্বত্তং, তত্থেৰ তস্স ফলস্স নিব্বত্তনতো অঞ্ঞো করোতি অঞ্ঞো পটিসংৰেদেতীতি ৰাদপ্পহানং. ন হি কতস্স ৰিনাসো, অকতস্স ৰা অব্ভাগমো অত্থি. ‘‘ইত্থী, পুরিসা’’তি ৰোহারেন জনপদনিরুত্তি. তত্থ যস্মা পণ্ডিতাপি লোকে ‘‘পঞ্চক্খন্ধে আনেতু, নামরূপং আগচ্ছতূ’’তি অৰত্ৰা ইত্থী, পুরিসোত্ৰেৰ ৰোহরন্তি, তস্মা ‘‘ইত্থী এৰাযং, পুরিসো এৰাযন্তি অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকানং হোতি অভিনিৰেসো. ৰিদ্দসুনো পন পটিচ্চসমুপ্পাদং জানন্তস্স তথা তথা পৰত্তমানে ধম্মে উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্ততো তত্থ পরমত্থতো ন অভিনিৰেসোতি আহ ‘‘জনপদনিরুত্তিযা অনভিনিৰেসো’’তি. সমঞ্ঞাযাতি লোকসমঞ্ঞায. অনতিধাৰনন্তি অনতিক্কমনং. ‘‘সত্তো’’তি হি ৰুত্তে ‘‘কো এত্থ সত্তো, কিং রূপং, উদাহু ৰেদনাদযো’’তি ৰিভাগং অকত্ৰা লোকসমঞ্ঞাৰসেনেৰ লোকিযেহি ৰিয লোকিযো অত্থো সমঞ্ঞং অৰিলঙ্ঘন্তেন ৰোহরিতব্বো.

অপরো নযো – পচ্চেতুমরহতীতি পটিচ্চো. যো হি নং পচ্চেতি অভিসমেতি, তস্স অচ্চন্তমেৰ দুক্খৰূপসমায সংৰত্ততি. সম্মা, সহ চ উপ্পাদেতীতি সমুপ্পাদো. পচ্চযধম্মো হি অত্তনো ফলং উপ্পাদেন্তো সম্পুণ্ণমেৰ উপ্পাদেতি, ন ৰিকলং. যে চ ধম্মে উপ্পাদেতি, তে সব্বে সহেৰ উপ্পাদেতি, ন একেকং. ইতি পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. অথ ৰা পটিচ্চ পটিমুখং ইত্ৰা কারণসামগ্গিং অপ্পটিক্খিপিত্ৰা সহিতে উপ্পাদেতীতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. পটিমুখগমনঞ্চ পচ্চযস্স কারণসামগ্গিযা অঙ্গভাৰেন ফলস্স উপ্পাদনমেৰ. অপ্পটিক্খিপিত্ৰাতি চ ন ৰিনা তায কারণসামগ্গিযা, অঙ্গভাৰং অগন্ত্ৰা সযমেৰ ন উপ্পাদেতীতি অত্থো. এতেন কারণবহুতা দস্সিতা, ‘‘সহিতে’’তি ইমিনা পচ্চযুপ্পন্নধম্মবহুতা. উভযেনাপি ‘‘একং ন একতো’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৭) পরতো ৰুচ্চমানো সাসননযো দীপিতো হোতি.

অথ ৰা পটিচ্চ পচ্চেতব্বং পচ্চযং পটিগন্ত্ৰা ন ৰিনা তেন সম্বন্ধস্স উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদো (উদা. অট্ঠ. ১). পটিচ্চসমুপ্পাদোতি চেত্থ সমুপ্পাদপ্পধানৰচনৰিঞ্ঞেয্যো সসত্তিকো হেতূতি ৰেদিতব্বো. তত্থ ‘‘পটিচ্চা’’তি ৰুত্তে কিং পটিচ্চাতি ৰত্তব্বন্তি আহ ‘‘পচ্চেতব্ব’’ন্তি. সো চ পচ্চযধম্মোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পচ্চয’’ন্তি. ইদানি পটিচ্চসদ্দস্স অত্থমাহ ‘‘পটিগন্ত্ৰা’’তি. কারণস্স সভাৰেন তপ্পটিলাভগতিযা পত্ৰা. কথং ন ৰিনা তেন? সতি এৰ তস্মিং, তস্স চ ফলস্স উপ্পাদতো এৰ, ন অঞ্ঞথা. অসতি, নিরোধতো চাতি অযং পচ্চযট্ঠিতি পটিচ্চসদ্দস্স অত্থো. তেনাযং পটিচ্চসদ্দো যথা ‘‘ইমস্মিং সতি ইমস্সুপ্পাদো’’তি এতে সদ্দা ভুম্মনিস্সক্কৰচনজোতনীযেন ইদং-সদ্দৰচনীযস্স হেতুমতো হেতুআযত্তভাৰেন ভাৰুপ্পাদুত্তরকিরিযাপেক্খেন যাযস্স তদাযত্ততা, তায সমত্থতায হেতুং ৰদন্তি, এৰং গন্ত্ৰা-সদ্দন্তরৰচনীযেন তংৰিঞ্ঞেয্যস্সেৰ পচ্চযনকিরিযাকত্তুহেতুমতো হেতুপচ্চযনেন হেতুআযত্তভাৰেন সমুপ্পাদুত্তরকিরিযাপেক্খেন যাযস্স তদাযত্ততা, তায সমত্থতায হেতুমাহ. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘অৰিজ্জা পটিচ্চ, সঙ্খারা পটিচ্চসমুপ্পন্না’’তিআদি (পটি. ম. ১.৪৬) সঙ্খারপিটকে ৰুত্তং. সমত্থতা চেত্থ নিদানাদিভাৰো. সো চ তদৰিনাভাৰিফলং পতি সত্ৰমেৰ. সম্বন্ধস্সাতি চ সংযোজনানুরূপতাৰসেন জাতিআদিনা সম্বন্ধস্স জরামরণাদিপচ্চযুপ্পন্নস্স. উপ্পাদোতি উপ্পজ্জনং. যদি এৰং কথং পটিচ্চসদ্দপ্পযোগো, ননু সমানকত্তুকানং পুব্বকালে ঈদিসো সদ্দপ্পযোগোতি? ‘‘ভুত্ৰা গচ্ছতি, কসিত্ৰা ৰপতী’’তিআদীসু সচ্চমেতং, তং পন যেভুয্যৰসেন দট্ঠব্বং সমানাপরকালে, অসমানকত্তুকে চ দস্সনতো. সমানকালে তাৰ –

‘‘অন্ধকারং নিহন্ত্ৰান, উদিতাযং দিৰাকরো;

ৰণ্ণপঞ্ঞাৰভাসেহি, ওভাসেত্ৰা সমুগ্গতো’’তি. –

উদাহরণং. কেচি পন ‘‘মুখং ব্যাদায সযতি, অক্খীনি পরিৰত্তেত্ৰা পস্সতী’’তি উদাহরন্তি. অপরে ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৰা কথেতী’’তি.

তত্থ ব্যাদানপরিৰত্তনুত্তরকালভাৰিসযনদস্সনকিরিযাপেক্খা পুব্বুত্তরকালতা অত্থি, সা চ ভেদানুপলক্খণা কেহিচি ন লক্খীযতি. ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৰা কথেতী’’তি চ সমানকালতাযপি অজ্ঝেনকথনেহি পুব্বেপি নিসজ্জট্ঠানানি হোন্তীতি সক্কা পুব্বুত্তরকালতা সম্ভাৰেতুং, তস্মা পুরিমানিযেৰ উদাহরণানি যুত্তানি. উদযসমকালমেৰ হি তন্নিৰত্তনিযনিৰত্তনন্তি. অপরকালে ‘‘দ্ৰারমাৰরিত্ৰা পৰিসতি, আৰরিত্ৰা নিক্খমতী’’তি. কেচি পন ‘‘ডক্কচ্চ পতিতো দণ্ডো’’তি উদাহরন্তি. অভিঘাতভূতসহজাতায পন অভিঘাতজসদ্দস্স সমানকালতা এত্থ লব্ভতি, তস্মা ইধাপি পুরিমানিযেৰ উদাহরণানি যুত্তানি. পুরিমতাৰচনিচ্ছাৰসেনেৰ পন লক্খণহেতুকিরিযানং লক্খণহেতুভাৰৰচনিচ্ছাতি লক্খণভাৰতো পুরিমকালো ইচ্চেৰ ‘‘নিহন্ত্ৰানা’’তি সদ্দসিদ্ধি ইচ্ছিতা, এৰঞ্চ পচ্চযনকিরিযা সমুপ্পজ্জনকিরিযায পুরিমিকাৰাতি পটিচ্চ-সদ্দসিদ্ধি. তত্থ যুত্তং পচ্চক্খতো কত্তুদস্সনতো. ইধ পন তদভাৰতো ন যুত্তন্তি চে? নাযং দোসো. ইধাপি অনুমানতো সিদ্ধো. জরামরণাদিকো কত্তা অত্থেৰ ‘‘ঞত্ৰা কিরিযতো ৰয’’ন্তি এৰমাদিপযোগদস্সনতো অৰস্সং অনুমিযমানেন কত্তুনা ঈদিসো সদ্দপযোগো ইচ্ছিতব্বো. অসমানে পন কত্তরি ‘‘পিসাচং দিস্ৰা ভযং হোতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৭১; ২.১৮২; পু. প. ২০৪) এৰমাদি ৰেদিতব্বং. যথা চ তত্থ পিসাচদস্সনাদিপুরিসব্যাপারো, এৰমিধাপি পচ্চযনং পচ্চযব্যাপারো অত্তনো ফলুপ্পাদনং, তঞ্চ সত্ৰং সমুপ্পাদোৰাতি ‘‘পচ্চযে সতি, পচ্চযস্স উপ্পাদা’’তি পচ্চযনস্স সমুপ্পাদহেতুতায গমকো সমানস্স কত্তু অভাৰেপি পটিচ্চ-সদ্দো সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বো. যদি পটিচ্চসম্বন্ধস্স উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদো, কথং পচ্চযো পটিচ্চসমুপ্পাদোতি? হেট্ঠা ৰিচারিতোৰাযমত্থো. অপিচ যোযং সমুপ্পাদ-সদ্দৰিভাৰিতানং পচ্চযুপ্পন্নানং পটিচ্চসদ্দৰিভাৰিতো সসত্তিকো হেতু অধিপ্পেতো, তস্স সমুপ্পাদাভিমুখতায পধানৰচনৰিঞ্ঞেয্যসভাৰত্তা তথা ৰুত্তোতি.

কিং পন কারণং সমুপ্পাদপধানেন ৰচনেন সমুপ্পাদস্স হেতু ৰেদিতব্বো, ন পন সহেতুকো সমুপ্পাদো এৰাতি? ৰুচ্চতে – দিট্ঠস্স দুক্খস্স যো পচ্চযো পচ্চযনিদ্দেসেন তস্স ৰিভাৰিতত্তা. কথং? যথাহ –

‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসতি ‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জরামরণং, ইদং নু খো দুক্খং কিং নিদানং কিং সমুদযং কিং জাতিকং কিং পভৰং, কিস্মিং সতি জরামরণং হোতি, কিস্মিং অসতি জরামরণং ন হোতী’তি. সো পরিৰীমংসমানো এৰং পজানাতি ‘যং খো ইদং…পে… ইদং খো দুক্খং জাতিনিদান’’’মিচ্চাদিনা (সং. নি. ২.৫১) –

দিট্ঠস্স দুক্খস্স নিদানং পরিৰীমংসসুত্তে ৰুত্তং. তং পজাননঞ্চ নিদানম্পি ৰিঞ্ঞাতব্বন্তি. যথা চাহ –

‘‘পুব্বে মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি ‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ, অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং নপ্পজানাতি জরামরণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযিস্সতি জরামরণস্সা’তি…পে… তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো ‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি (সং. নি. ২.১০) –

আদিনা দিট্ঠস্স দুক্খস্স পচ্চযৰীমংসাভিসমযা ৰুত্তা. পচ্চযো হি ঞাতব্বো. তদভিসমযাযত্তঞ্চ দুক্খনিস্সরণপজাননন্তি যো চ ঞাতব্বো, সো পৰেদেতব্বোতি পটিচ্চসমুপ্পাদসদ্দো যং যদিদং সমুপ্পাদসদ্দৰিভাৰিতং দিট্ঠং দুক্খং, তং পচ্চযং পটিচ্চেৰ, ন অঞ্ঞথাতি এৰং পচ্চযৰিভাৰনত্থং ৰুচ্চতি. ভৰতি হি ঞাতুং, পৰেদেতুঞ্চ ইচ্ছিতভাৰেন পধানস্সাপি কেনচি ৰিসেসেন ঞাতব্বতায অপ্পধানভাৰেন নিদ্দেসো যথা ‘‘কো সোতাপন্নো, যস্স তীণি সংযোজনানি পহীনানি. কো দেৰদত্তো, যস্স উচ্চতরানি গেহানী’’তি, এৰমিধাপি পচ্চযপচ্চযনপৰেদনট্ঠেন নিদ্দেসে সত্তিৰিসেসেন অত্তনো ফলেন পচ্চনীযতায ঞাতব্বভাৰেন ‘‘পটিচ্চা’’তি পরিযাযেন পচ্চযো ৰুত্তো.

যো চাযং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিকো নিদ্দেসো, সো চ সকলস্স দুক্খক্খন্ধস্স মূলতো পট্ঠায পচ্চযানং পৰেদনায নিদ্দিট্ঠোতি পরিযোসানেপি ‘‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি এৰং-সদ্দেন সমুগ্ঘাতং দুক্খং দস্সেত্ৰা তস্স যথাৰুত্তে পচ্চযে তংসমুদযাভিমুখে কত্ৰা নিগমিতা পচ্চযা. পটিপদাসুত্তেপি (সং. নি. ২.৩) ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা…পে… সমুদযো হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, মিচ্ছাপটিপদা’’তি ৰুত্তং. ন চ পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৰেন গহিতং দুক্খং মিচ্ছাপটিপদং, অথ খো দুক্খসমুদযভূতা পচ্চযাতি. যথা চ ‘‘পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি (দী. নি. ৩.৩৩৫), পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধী’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫) অঙ্গঞাণপটিৰেদনত্থত্তা দেসনায সম্মাসমাধিপধানেহি সদ্দেহি অঙ্গঞাণপটিৰেদনং কতং, এৰমিধাপি সমুপ্পাদপধানেন সদ্দেন পচ্চযপটিৰেদনং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

৫৮১. যা পনাযং তন্তীতি সম্বন্ধো. নিক্খিত্তাতি ঠপিতা, দেসিতাতি অত্থো. যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স তননতো তন্তি, গন্থো. ‘‘কিং ৰাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পুচ্ছিতেন ‘‘ৰিভজ্জৰাদী, মহারাজা’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরেন ৰুত্তত্তা সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকা ৰিভজ্জৰাদিনো. তে হি সত্থারা ৰেনযিকাদিভাৰং ৰিভজ্জ ৰুত্তং অনুৰদন্তি, সোমনস্সাদীনং, চীৰরাদীনঞ্চ সেৰিতব্বাসেৰিতব্বভাৰং. সস্সতুচ্ছেদৰাদে ৰা ৰিভজ্জ ৰদন্তি. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীনং (দী. নি. ১.৩১) ঠপনীযানং ঠপনতো, রাগাদিক্খযস্স সস্সতস্স, রাগাদিকাযদুচ্চরিতাদিউচ্ছেদস্স চ ৰচনতো, ন পন একংসব্যাকরণীযাদিকে তযো পঞ্হে অপনেত্ৰা ৰিভজ্জব্যাকরণীযমেৰ ৰদন্তি. ৰিভজ্জৰাদীনং মণ্ডলং সমূহো ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলং. ৰিভজ্জৰাদিনো ৰা ভগৰতো পরিসা ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলন্তিপি ৰদন্তি, ৰিভজ্জ ৰা সস্সতুচ্ছেদে উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমপটিপদাভূতস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনতো ভগৰা, তদনুৰাদতো তস্স সাৰকা চ ৰিভজ্জৰাদিনোতি. সেসং পুরিমসদিসং.

ওতরিত্ৰাতি ওগাহেত্ৰা, ৰিভজ্জৰাদী হুত্ৰাতি অত্থো. ন হি সযং অৰিভজ্জৰাদী সমানো ৰিভজ্জৰাদীনং অন্তরে ঠানমত্তেন ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলং ওতিণ্ণো নাম হোতি. আচরিযেহি অৰুত্তৰিপরীতত্থদীপনেন তে নঅব্ভচিক্খন্তেন. অৰিজ্জা পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারানম্পি হেতু পচ্চযো হোতীতি ৰদন্তো, কথাৰত্থুম্হি পটিক্খিত্তে পুগ্গলৰাদাদিকে চ ৰদন্তো সকসমযং ৰোক্কমতি নাম, তথা অৰোক্কমন্তেন. পরসমযং দোসারোপনব্যাপারৰিরহেন অনাযূহন্তেন. ‘‘ইদম্পি সুত্তং গহেতব্ব’’ন্তি পরসমযং অসম্পিণ্ডেন্তেনাতি কেচি ৰদন্তি. ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা তদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি অনঞ্ঞ’’ন্তিআদীনি (ম. নি. ১.৩৯৬) ৰদন্তো সুত্তং পটিবাহতি নাম, তথা অপটিবাহন্তেন. ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযায (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭, ৪১৮), সুপিনন্তে কতো ৰীতিক্কমো আপত্তিকরো হোতী’’তি চ এৰমাদিং ৰদন্তো ৰিনযং পটিলোমেতি নাম, তব্বিপরিযাযেন তং অনুলোমেন্তেন. পটিলোমেন্তো হি কম্মন্তরং ভিন্দন্তো, ধম্মতঞ্চ ৰিলোমেন্তো কুতো কিলেসৰিনযং অনুলোমেতি. সুত্তে (দী. নি. ২.১৮৭ আদযো; অ. নি. ৪.১৮০) ৰুত্তে চত্তারো মহাপদেসে, অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তে সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদঅত্তনোমতিমহাপদেসে ওলোকেন্তেন. তদোলোকনেন হি সুত্তে, ৰিনযে চ সন্তিট্ঠতি নাতিধাৰতি.

ধম্মন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িং. অত্থন্তি তদত্থং. হেতু, হেতুফলানি ৰা অযমেত্থ হেতু ধম্মো, ইদমেত্থ হেতুফলং অত্থোতি. ধম্মন্তি ৰা ধম্মতং. যথা একে ‘‘উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তি (সং. নি. ২.২০) সুত্তপদস্স অত্থং মিচ্ছা গাহেন্তা ‘‘নিচ্চো পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি পচ্চযাকারধম্মং মিচ্ছা দীপেন্তি, এৰং অদীপেত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্তনো ফলং পতি কারণস্স ৰৰত্থিতসভাৰং দীপেন্তেন. যথা চ একে ‘‘অনিরোধং অনুপ্পাদ’’ন্তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অত্থং মিচ্ছা গাহেন্তি, এৰং গাহে অকত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অৰিপরীতং অত্থং সঙ্গাহেন্তেন. ‘‘দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তমত্থং পরিৰত্তেত্ৰা পুন ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীহি (ধ. স. ১০৬৭) অপরেহিপি পরিযাযেহিনিদ্দিসন্তেন. ‘‘সঙ্খারা ইমিনা পরিযাযেন ভৰোতি ৰুচ্চন্তি, তণ্হা ইমিনা পরিযাযেন উপাদান’’ন্তিআদিনা নিদ্দিসন্তেনাতি চ ৰদন্তি. পকতিযাতি যথাৰুত্তৰিধানং অনামসিত্ৰা কেৰলমেৰ.

সচ্চন্তি চতুসচ্চং. সত্তোতি সত্তসুঞ্ঞতাতি ৰদন্তি, সত্তসুঞ্ঞেসু পন সঙ্খারেসু সত্তৰোহারো, সত্তত্থকিচ্চসিদ্ধি চ. পচ্চযাকারমেৰ চাতি পচ্চযাকারো এৰ চ, ম-কারো পদসন্ধিকরো. পচ্চযধম্মানং অত্তনোযেৰ ফলস্স পচ্চযভাৰো পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অত্থো.

তস্মাতি ৰুত্তনযেন অত্থৰণ্ণনায কাতব্বত্তা, দুক্করত্তা চ পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামীতি যত্থ ঠিতস্স ৰণ্ণনা সুকরা হোতি, তস্সা পতিট্ঠাভূতং তং নযং অত্তনোযেৰ ঞাণবলেন নাধিগচ্ছামীতি অত্থো. নিস্সযং পন আচিক্খন্তো ‘‘সাসনং পনিদ’’ন্তিআদিমাহ. ইধ সাসনন্তি পাল়িধম্মমাহ, পটিচ্চসমুপ্পাদমেৰ ৰা. সো হি অনুলোমপটিলোমাদিনানাদেসনানযপটিমণ্ডিতো অব্বোচ্ছিন্নো অজ্জাপি পৰত্ততীতি নিস্সযো হোতি. তদট্ঠকথাসঙ্খাতো চ পুব্বাচরিযমগ্গো. ‘‘তং সুণাথ সমাহিতা’’তি আদরজননে, উস্সাহনে চ কিং পযোজনন্তি চে, তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. অট্ঠি কত্ৰাতি অত্থং কত্ৰা. যথা ৰা ন নস্সতি, এৰং অট্ঠিগতং ৰিয করোন্তো অট্ঠিং কত্ৰা. পুব্বকালতো অপরকালে ভৰং পুব্বাপরিযং. ৰিসেসন্তি পঠমারম্ভতো পভুতি খণে খণে ঞাণৰিসেসং, কিলেসক্খযৰিসেসঞ্চ লভতীতি অত্থো.

৫৮২. দেসনাভেদতোতি দেসনাৰিসেসতো. অত্থতো, লক্খণাদিতো, একৰিধাদিতো চ অত্থলক্খণেকৰিধাদিতো. অঙ্গানঞ্চ ৰৰত্থানাতি অৰিজ্জাদীনং দ্ৰাদসন্নং অঙ্গানং ৰৰত্থানদস্সনতো.

কম্মৰিপাককিলেসৰট্টানং মূলকারণত্তা, আদিতো ৰুত্তত্তা চ অৰিজ্জা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলং. তত্থ ৰল্লিযা মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি ৰল্লিহরণং ৰিয পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি উপমাসংসন্দনা ন কাতব্বা. ন হি ভগৰতো ইদমেৰ দিট্ঠং, ইদং অদিট্ঠন্তি ৰিভজনীযং অত্থি সব্বস্স দিট্ঠত্তা. মূলতো পভুতি পন ৰল্লিহরণং ৰিয মূলতো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা কতাতি ইদমেত্থ সামঞ্ঞং অধিপ্পেতং, বোধনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰা বোধেতব্বভাৰেন মূলাদিদস্সনসামঞ্ঞং যোজেতব্বং.

তস্সাতি –

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, কুমারো ৰুদ্ধিমন্ৰায ইন্দ্রিযানং পরিপাকমন্ৰায পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো…পে… রজনীযেহি. সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে সারজ্জতি, অপ্পিযরূপে রূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযসতি চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি, যত্থস্স তে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি. সো এৰং অনুরোধৰিরোধং সমাপন্নো যং কিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সো তং ৰেদনং অভিনন্দতি অভিৰদতি, অজ্ঝোসায তিট্ঠতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) –

এৰং ৰুত্তস্স. এৰং সোতদ্ৰারাদীসুপি. তস্স অভিনন্দতোতি সপ্পীতিকতণ্হায অভিমুখভাৰেন নন্দতো. অভিৰদতোতি ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৰচীভেদকরণপৰত্তায বলৰতণ্হায ‘‘অহং, মমা’’তি অভিৰদতো. ততো বলৰতিযা মোচেতুং অসক্কুণেয্যতায অজ্ঝোসায তিট্ঠতো. ততোপি বলৰতী পন উপাদানভূতা তণ্হা নন্দী. এত্থ চ অভিনন্দনাদিনা তণ্হা ৰুত্তা, নন্দিৰচনেন তপ্পচ্চযং উপাদানং চতুব্বিধম্পি নন্দিতাতদৰিপ্পযোগতাহি, তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনভাৰেহি চাতি ৰেদিতব্বং.

জাতিপচ্চযা জরামরণন্তিআদিকঞ্চ তত্থেৰ মহাতণ্হাসঙ্খযসুত্তে ৰুত্তং.

ৰিপাকৰট্টভূতে পটিসন্ধিপৰত্তিফস্সাদিকে কম্মসমুট্ঠানঞ্চ ওজং সন্ধায ‘‘চত্তারো আহারা তণ্হানিদানা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰট্টূপথম্ভকা পন ইতরেপি আহারা তণ্হাপভৰে তস্মিং অৰিজ্জমানে ন ৰিজ্জন্তীতি ‘‘তণ্হানিদানা’’তি ৰত্তুং ৰট্টন্তি.

৫৮৩. ততো ততোতি চতুব্বিধাসু দেসনাসু ততো ততো দেসনতো. ঞাযপ্পটিৰেধায সংৰত্ততীতি ঞাযোতি মগ্গো, সো এৰ ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘অরিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৪১; ৫.১০২৪) ৰচনতো. সযমেৰ হি সো সমন্তভদ্দকত্তা তথা তথা পটিৰিজ্ঝিতব্বত্তা তায তায দেসনায অত্তনো পটিৰেধায সংৰত্ততি. চতুব্বিধগম্ভীরভাৰপ্পত্তিযাতি ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরেসু পতিট্ঠাধিগমনেন পতিট্ঠিতত্তাতি অত্থো.

সমন্তভদ্দকতা, দেসনাৰিলাসপ্পত্তি চ চতুন্নম্পি দেসনানং সমানং কারণন্তি ৰিসেসকারণং ৰত্তুকামো আহ ‘‘ৰিসেসতো’’তি. অস্সাতি অস্স ভগৰতো দেসনা, অস্স ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনাতি যোজেতব্বং. পৰত্তিকারণৰিভাগো অৰিভত্তসভাৰা অৰিজ্জাদযোৰ, কারণন্তি ৰা গহিতানং পকতিআদীনং, অৰিজ্জাদীনঞ্চ অকারণতা, কারণতা চ. তত্থ সম্মূল়্হা কেচি অকারণং কারণন্তি গণ্হন্তি, কেচি ন কিঞ্চি কারণং বুজ্ঝন্তীতি তেসং যথাসকেহি অনুরূপেহি কারণেহি সঙ্খারাদিপৰত্তিসন্দস্সনত্থং, সংসারপ্পৰত্তিসন্দস্সনত্থন্তি অত্থো. পৰত্তিআদীনৰপটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা আদি, ততো সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি, ততো ৰিঞ্ঞাণন্তি এৰং পৰত্তিযা উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থং, গব্ভসেয্যকাদিৰসেন ৰা তত্থ তত্থ ভৰে অত্তভাৰস্স উপ্পজ্জনানুপুব্বিসন্দস্সনত্থঞ্চ অনুলোমদেসনা পৰত্তাতি. ইতরাসং তদত্থতাসম্ভৰেপি ন তাসং তদত্থমেৰ পৰত্তি অত্থন্তরসব্ভাৰতো. অযং পন তদত্থা এৰাতি এতিস্সা তদত্থতা ৰুত্তা.

অনুৰিলোকযতো যো সম্বোধিতো পুব্বভাগে তংতংপচ্চযুপ্পন্নাৰবোধসঙ্খাতো পুব্বভাগপটিৰেধো পৰত্তো, তদনুসারেন তদনুগমেন জরামরণাদিকস্স জাতিআদিকারণং যং অধিগতং, তস্স সন্দস্সনত্থং অযং পটিলোমদেসনা পৰত্তা. অনুৰিলোকযতো পটিলোমদেসনা পৰত্তাতি ৰা সম্বন্ধো. দেসেন্তোপি হি ভগৰা কিচ্ছাপন্নং লোকং অনুৰিলোকেত্ৰা পুব্বভাগ…পে… সন্দস্সনত্থং দেসেসীতি. আহারতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা, সঙ্খারাৰিজ্জা অতীতদ্ধাতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘যাৰ অতীতং অদ্ধানং অতিহরিত্ৰা’’তি. আহারা ৰা তণ্হায পভাৰেতব্বা অনাগতো অদ্ধা, তণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নো, সঙ্খারাৰিজ্জা অতীতোতি. পচ্চক্খং পন ফলং দস্সেত্ৰা তন্নিদানদস্সনৰসেন ফলকারণপরম্পরদস্সনং যুজ্জতীতি আহারা পুরিমতণ্হায উপ্পাদিতা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, তণ্হাদযো অতীতো, সঙ্খারাৰিজ্জা ততোপি অতীততরো সংসারস্স অনাদিভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তোতি. যাৰ অতীতদ্ধানন্তি যাৰ অতীততরং অদ্ধানন্তি অত্থো যুত্তোতি. আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিআহারকা ৰা চত্তারো আহারা ‘‘আহারেতীতাহং ন ৰদামি…পে… এৰং পন মং অৰদন্তং যো এৰং পুচ্ছেয্য ‘কিস্স নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারো’তি, এস কল্লো পঞ্হো, তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং, ৰিঞ্ঞাণাহারো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযা’’তি (সং. নি. ২.১২) ৰচনতো, তংসম্পযুত্তত্তা ফস্সচেতনানং, তপ্পৰত্তিহেতুত্তা চ কবল়ীকারাহারস্স. তেন হি উপত্থম্ভিতরূপকাযস্স, তঞ্চ ইচ্ছন্তস্স কামৰিঞ্ঞাণাযূহনং হোতি. ভোজনঞ্হি সদ্ধাদীনং, রাগাদীনঞ্চ উপনিস্সযোতি ৰুত্তং. তস্মা তে কম্মৰট্টসঙ্গহিতা আহারা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধাতি ইমস্মিং পরিযাযে পুরিমোযেৰ অত্থো যুত্তো.

অতীতদ্ধতো পভুতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২) অতীতে, ততো পরঞ্চ হেতুফলপটিপাটিং পচ্চক্খভূতানং আহারানং নিদানদস্সনৰসেন আরোহিত্ৰা নিৰত্তনেন ৰিনা অবুজ্ঝন্তানং তংসন্দস্সনত্থং সা অযং দেসনা পৰত্তাতি অত্থো. অনাগতদ্ধহেতুসমুট্ঠানতো পভুতীতি অনাগতস্স ভৰস্স হেতুভূতানং ধম্মানং উপ্পত্তিতো পট্ঠায. অনাগতদ্ধসন্দস্সনত্থন্তি অনাগতদ্ধুনো অপ্পটিৰিজ্ঝন্তানং অপস্সন্তানং পচ্চক্খং পচ্চুপ্পন্নং হেতুং দস্সেত্ৰা হেতুফলপরম্পরায তস্স সন্দস্সনত্থন্তি অত্থো. এত্থ চ আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা, পরিযোসানতো চ পট্ঠায যাৰ আদি পৰত্তা দেসনা দ্ৰাদসঙ্গা, ততো এৰ তিসন্ধি চতুসঙ্খেপা. মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ আদি পৰত্তা দেসনা অট্ঠঙ্গা দ্ৰিসন্ধি তিসঙ্খেপা. মজ্ঝতো পন পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা পৰত্তা দেসনা ছল়ঙ্গা দ্ৰিসন্ধি তিসঙ্খেপা. ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৫৩, ৫৭) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা পৰত্তা দেসনা একসন্ধি দ্ৰিসঙ্খেপা. এৰং অযং অনেকঙ্গা এৰ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা আগতা. একঙ্গৰসেনাপি চ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা লব্ভতেৰ. যথাহ –

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি করোতি ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’তি. সুখৰেদনিযং, ভিক্খৰে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৰেদনা’’তি (সং. নি. ২.৬২) –

আদি. এত্থ হি ‘‘ফস্সপচ্চযা’’তি এত্তকো এৰ পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো. তেনেতং ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘একঙ্গপটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি.

তত্থ ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি ইমস্মিং অৰিজ্জাদিকে পচ্চযে সতি ইদং সঙ্খারাদিকং ফলং হোতি. ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতীতি ইমস্স অৰিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স উপ্পাদা ইদং সঙ্খারাদিকং ফলং উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতীতি অৰিজ্জাদীনং অভাৰে সঙ্খারাদীনং অভাৰস্স, অৰিজ্জাদীনং নিরোধা সঙ্খারাদীনং নিরোধস্স চ ৰচনেন পুরিমস্মিং পচ্চযলক্খণে নিযমো দস্সিতো হোতি ‘‘ইমস্মিং সতি এৰ, ন অসতি, ইমস্স উপ্পাদা এৰ, ন নিরোধা’’তি. তেনেতং লক্খণং অন্তোগধনিযমং ইধ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

নিরোধোতি চ অৰিজ্জাদীনং ৰিরাগাধিগমেন আযতিং অনুপ্পাদো অপ্পৰত্তি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা’’তিআদি (মহাৰ. ১; উদা. ৩). নিরোধৰিরোধী চ উপ্পাদো, যেন সো উপ্পাদৰিরোধিভাৰেন ৰুত্তো ‘‘ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি, তেনেতং দস্সেতি ‘‘অনিরোধো উপ্পাদো নাম, সো চেত্থ অত্থিভাৰোতিপি ৰুচ্চতী’’তি. ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি ইদমেৰ হি লক্খণং পরিযাযন্তরেন ‘‘ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ৰদন্তেন পরেন পুরিমং ৰিসেসিতং হোতি, তস্মা ন ধরমানতংযেৰ সন্ধায ‘‘ইমস্মিং সতী’’তি ৰুত্তং, অথ খো মগ্গেন অনিরুদ্ধভাৰঞ্চাতি ৰিঞ্ঞাযতি. যস্মা চ ‘‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি (উদা. ২) দ্ৰিধাপি উদ্দিট্ঠলক্খণস্স নিরোধস্স নিদ্দেসং ৰদন্তেন ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তিআদিনা (মহাৰ. ১; উদা. ৩) নিরোধো এৰ ৰুত্তো, তস্মা নত্থিভাৰোপি নিরোধো এৰাতি নত্থিভাৰৰিরুদ্ধো অত্থিভাৰো অনিরোধোতি দস্সিতং হোতি. তেন অনিরোধসঙ্খাতেন অত্থিভাৰেন উপ্পাদং ৰিসেসেতি. ততো ন ইধ অত্তলাভমত্তং উপ্পাদোতি অধিপ্পেতো, অথ খো অনিরোধসঙ্খাতো অত্থিভাৰো চাতি অযমত্থো ৰিভাৰিতোতি এৰমেতং লক্খণদ্ৰযৰচনং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন সাত্থকন্তি ৰেদিতব্বং.

কো পনাযং অনিরোধো নাম, যো অত্থিভাৰো, উপ্পাদোতি চ ৰুচ্চতীতি? অপ্পহীনভাৰো, অনিব্বত্তিতফলতাপ্পহীনারহতাহি ফলুপ্পাদনারহতা চ. যে তেহি পহাতব্বা অকুসলা ধম্মা, তেসং অরিযমগ্গেন অসমুগ্ঘাতিতভাৰো, যে পন ন পহাতব্বা কুসলাব্যাকতা ধম্মা, যানি তেসু সংযোজনানি অখীণাসৰানং, তেসং অপরিক্খীণতা চ. অসমুগ্ঘাতিতানুসযতায হি সসংযোজনাখন্ধপ্পৰত্তি পটিচ্চসমুপ্পাদো. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘যায চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিৰুতস্স বালস্স, যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৰ অৰিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপরিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, বালো অচরি ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খক্খযায, তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পরিমুচ্চতি জাতিযা জরামরণেনা’’তি (সং. নি. ২.১৯) –

আদি. খীণসংযোজনানং পন অৰিজ্জায অভাৰতো সঙ্খারানং, তণ্হুপাদানানং অভাৰতো উপাদানভৰানং ন সম্ভৰোতি ৰট্টস্স উপচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি. তেনেৰাহ –

‘‘ছন্নন্ত্ৰেৰ, ফগ্গুন, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা ফস্সনিরোধো, ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো’’তি (সং. নি. ২.১২) –

আদি. ন হি অগ্গমগ্গাধিগমতো উদ্ধং যাৰ পরিনিব্বানা সল়াযতনাদীনং অপ্পৰত্তি, অথ খো নত্থিতা, নিরোধসদ্দৰচনীযতা, খীণসংযোজনতাতি নিরোধো ৰুত্তো. অপিচ চিরকতম্পি কম্মং অনিব্বত্তিতফলতায, অপ্পহীনারহতায চ ফলারহং সন্তং এৰ নাম হোতি, ন নিব্বত্তিতফলং, নাপি পহীনারহন্তি ফলুপ্পত্তিপচ্চযানং অৰিজ্জাসঙ্খারাদীনং ৰুত্তনযেন ফলারহভাৰো অনিরোধোতি ৰেদিতব্বং. এৰং অনিরুদ্ধভাৰেনেৰ হি যেন ৰিনা ফলং ন সম্ভৰতি, তং কারণং অতীতাদিপি ‘‘ইমস্মিং সতী’’তি ইমিনা ৰচনেন ৰুত্তং. ততো এৰ চ অৰুসিতব্রহ্মচরিযস্স অপ্পৰত্তিধম্মতং অনাপন্নো পচ্চযুপ্পাদো কালভেদং অনামসিত্ৰা অনিৰত্তিতায এৰ ‘‘ইমস্সুপ্পাদা’’তি ৰুত্তো. অথ ৰা অৰসেসপচ্চযসমৰাযে অৰিজ্জমানস্সাপি ৰিজ্জমানস্স ৰিয পগেৰ ৰিজ্জমানস্স যা ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতা, সা ‘‘ইমস্সুপ্পাদা’’তি ৰুত্তা. তদা হি ততো ফলং উপ্পজ্জতীতি তদৰত্থং কারণং ফলস্স উপ্পাদনভাৰেন উপট্ঠিতং উপ্পতিতং নাম হোতি, ন ৰিজ্জমানম্পি অতদৰত্থন্তি তদৰত্থতা উপ্পাদোতি ৰেদিতব্বা.

তত্থ ‘‘সতী’’তি ইমিনা ৰিজ্জমানতামত্তেন পচ্চযভাৰং ৰদন্তো অব্যাপারতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. উপ্পাদাতি উপ্পত্তিধম্মতং, অসব্বকালভাৰিতং, ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতঞ্চ দীপেন্তো অনিচ্চতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. ‘‘সতি, ন অসতি, উপ্পাদা, ন নিরোধা’’তি পন হেতুঅত্থেহি ভুম্মনিস্সক্কৰচনেহি সমত্থিতং নিদানসমুদযজাতিপভৰভাৰং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. হেতুঅত্থতা চেত্থ ভুম্মৰচনে যস্স ভাৰেন তদৰিনাভাৰিফলস্স ভাৰো লক্খীযতি, তত্থ পৰত্তিযা ৰেদিতব্বা, যথা অধনানং ধনে অননুপ্পদীযমানে দালিদ্দিযং ৰেপুল্লমগমাসি (দী. নি. ৩.৯১), নিপ্ফন্নে সস্সে সুভিক্খং জাযতীতি চ. নিস্সক্কৰচনস্সাপি হেতুঅত্থতা ফলস্স পভৰে পকতিযঞ্চ পৰত্তিযা, যথা ‘‘কললা হোতি অব্বুদং, অব্বুদা জাযতে পেসী’’তি (সং. নি. ১.২৩৫; কথা. ৬৯২), ‘‘হিমৰতা গঙ্গা পভৰতি, সিঙ্গতো সরো জাযতী’’তি চ. অৰিজ্জাদিভাৰেন চ তদৰিনাভাৰিসঙ্খারাদিভাৰো লক্খীযতি, অৰিজ্জাদীহি চ সঙ্খারাদযো পভৰন্তি, পকরীযন্তি চাতি তেসং পভৰো, পকতি চ, তস্মা তদত্থদীপনত্থং ‘‘ইমস্মিং সতি ইমস্সুপ্পাদা’’তি হেতুঅত্থা ভুম্মনিস্সক্কনিদ্দেসা কতা.

যস্মা চেত্থ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি সঙ্খেপেন উদ্দিট্ঠস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিকো নিদ্দেসো, তস্মা যথাৰুত্তো অত্থিভাৰো, উপ্পাদো চ তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযভাৰোতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি অনিরুদ্ধতাসঙ্খাতং অত্থিভাৰং, উপ্পাদঞ্চ অনিৰত্তসভাৰতাসঙ্খাতং, উদযাৰত্থতাসঙ্খাতং ৰা ‘‘সতিযেৰ, ন অসতি, উপ্পাদা এৰ, ন নিরোধা’’তি অন্তোগধনিযমেহি ৰচনেহি পকাসিতং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো পচ্চযভাৰো নাম অত্থি, তস্মা যথাৰুত্তো অত্থিভাৰো, উপ্পাদো চ পচ্চযভাৰোতি ৰেদিতব্বো. যেপি হি পট্ঠানে আগতা হেতুআদযো চতুৰীসতি পচ্চযা, তেপি এতস্সেৰ পচ্চযভাৰস্স ৰিসেসাতি ৰেদিতব্বা. তথা য্ৰাযং মূলহেতুনিদানসম্ভৰপভৰাদিপরিযাযেহি, উপ্পাদট্ঠিতি পৰত্তট্ঠিতি নিমিত্তট্ঠিতি আযূহনট্ঠিতি সংযোগট্ঠিতি পলিবোধট্ঠিতীতিআদিপরিযাযেহি চ পকাসিতো কারণত্থো, সোপি এত্থেৰ অন্তোগধোতি দট্ঠব্বো.

৫৮৪. মূলকারণসদ্দং অপেক্খিত্ৰা ন অকারণন্তি নপুংসকনিদ্দেসো, অকারণাতি অত্থো. অকারণং যদি সিযা, সুত্তং পটিবাহিতং সিযাতি দস্সেন্তো ‘‘আসৰসমুদযা’’তি সুত্তং আহরতি. পরিযাযো কারণং. ৰট্টকথায সীসভাৰো ৰট্টহেতুনো কম্মস্সাপি হেতুভাৰো. তত্থ ভৰতণ্হাযপি হেতুভূতা অৰিজ্জা, তায পটিচ্ছাদিতাদীনৰে ভৰে তণ্হায উপ্পজ্জনতো অৰিজ্জা ৰিসেসেন সীসভূতাতি ‘‘মূলকারণ’’ন্তি ৰুত্তা.

পুরিমায কোটিযা অপঞ্ঞাযমানায উপ্পাদৰিরহতো নিচ্চতং গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘এৰং চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতী’’তিআদি. তেন ইতো পুব্বে উপ্পন্নপুব্বতা নত্থীতি অপঞ্ঞাযনতো পুরিমকোটিঅপঞ্ঞাযনং ৰুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেতি.

৫৮৫. অৰিজ্জাতণ্হাহেতুক্কমেন ফলেসু ৰত্তব্বেসু ‘‘সুগতিদুগ্গতিগামিনো’’তি ৰচনং সদ্দলক্খণাৰিরোধনত্থং. পূজিতস্স হি দ্ৰন্দে পুব্বনিপাতো. সৰরা কির মংসস্স অট্ঠিনা অলগ্গনত্থং পুনপ্পুনং তাপেত্ৰা কোট্টেত্ৰা উণ্হোদকং পাযেত্ৰা ৰিরিত্তং সূনং অট্ঠিতো মুত্তমংসং গাৰিং মারেন্তি. তেনাহ ‘‘অগ্গিসন্তাপা’’তিআদি. তত্থ যথা ৰজ্ঝগাৰী চ অৰিজ্জাভিভূততায যথাৰুত্তং উণ্হোদকপানং আরভতি, এৰং পুথুজ্জনো যথাৰুত্তং দুগ্গতিগামিকম্মং. যথা পন সা উণ্হোদকপানে আদীনৰং দিস্ৰা তণ্হাৰসেন সীতুদকপানং আরভতি, এৰং পুথুজ্জনো অৰিজ্জায নাতিবলৰভাৰতো দুগ্গতিগামিকম্মে আদীনৰং দিস্ৰা তণ্হাৰসেন সুগতিগামিকম্মং আরভতি. দুক্খে হি অৰিজ্জং তণ্হা অনুৰত্ততি, সুখে তণ্হং অৰিজ্জাতি.

৫৮৬. কত্থচি সুত্তে. একধম্মমূলিকং দেসনন্তি অৰিজ্জাতণ্হাসু একোযেৰ ধম্মো মূলং এতিস্সাতি একধম্মমূলিকা, তং, তত্থ একং এৰ ধম্মং মূলং কত্ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনং দেসেতীতি অত্থো. উপনিসীদতি ফলং এত্থাতি উপনিসা, কারণং, অৰিজ্জা উপনিসা এতেসন্তি অৰিজ্জূপনিসা. অস্সাদানুপস্সিনোতি উপাদানিযেসু তেভূমকধম্মেসু ৰিসযভূতেসু অস্সাদেতব্বতো অস্সাদসঞ্ঞিতং সুখসোমনস্সং অনুপস্সনসীলস্স. অপ্পহীনাৰিজ্জতায বাললক্খণযোগেন বালস্স. এৰন্তি অৰিজ্জানিৰুতত্তা, তণ্হাসংযুত্তত্তা চ. অযং কাযোতি অযং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ পচ্চক্খভূতো সৰিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং. ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি (মহাৰ. ১; উদা. ১) ৰচনতো ফস্সকারণঞ্চেতং ৰুচ্চতীতি আযতনচ্ছক্কং ৰা. সমুদাগতোতি উপ্পন্নো. বহিদ্ধা চ নামরূপন্তি বহিদ্ধা সৰিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং, সল়াযতনানি ৰা. ইত্থেতন্তি ইত্থং এতং. অত্তনো চ পরেসঞ্চ পঞ্চক্খন্ধা দ্ৰাদসাযতনানি দ্ৰারালম্বনভাৰেন ৰৰত্থিতানি দ্ৰযং নামাতি অত্থো. দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সোতি অঞ্ঞত্থ চক্খুরূপাদীনি দ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা, ইধ পন অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি, মহাদ্ৰযং নাম কিরেতন্তি ৰুত্তং. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – অঞ্ঞত্থ ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৪; ৪.৬০; কথা. ৪৬৫) চক্খু চেৰ রূপা চ…পে… মনো চেৰ ধম্মা চাতি ৰুত্তানি দ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা. ইধ পন ‘‘অযঞ্চেৰ কাযো’’তি চক্খাদিনিস্সযে সেসধম্মে চক্খাদিনিস্সিতে এৰ কত্ৰা ৰুত্তং চক্খাদিকাযং একত্তেন ‘‘অজ্ঝত্তিকাযতন’’ন্তি গহেত্ৰা, ‘‘বহিদ্ধা চ নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তং রূপাদিআরম্মণং একত্তেনেৰ ‘‘বাহিরাযতন’’ন্তি তানি অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি পটিচ্চ ফস্সো ৰুত্তো, তস্মা মহাদ্ৰযমেতন্তি.

এৰঞ্চ কত্ৰা অত্তনো চ পরস্স চ পঞ্চহি খন্ধেহি, ছহি আযতনেহি চাতি অযমত্থো দীপেতব্বোৰাতি ৰুত্তং. ‘‘অযং কাযো’’তি হি ৰুত্তানি সনিস্সযানি চক্খাদীনি অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা, ‘‘বহিদ্ধা নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তানি রূপাদীনি পরেসং. তথা অযং কাযো অত্তনো ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, বহিদ্ধা নামরূপং পরেসং বাহিরানীতি. অঞ্ঞথা অজ্ঝত্তিকাযতনমত্তে এৰ ‘‘অযং কাযো’’তি ৰুত্তেন অজ্ঝত্তিকাযতনানেৰ অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তীতি অত্তনো চ পরেসঞ্চ পঞ্চহি খন্ধেহি দীপনা ন সম্ভৰেয্যাতি. সল়েৰাযতনানীতি সল়েৰ ফস্সকারণানি, যেহি কারণভূতেহি আযতনেহি উপ্পন্নেন ফস্সেন ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৰেদেতি. আদি-সদ্দেন ‘‘এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন. অৰিজ্জানীৰরণস্স, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্সা’’তিআদি (সং. নি. ২.১৯) যোজেতব্বং. ইমস্মিঞ্হি সুত্তে সঙ্খারে অৰিজ্জাতণ্হানিস্সিতে এৰ কত্ৰা কাযগ্গহণেন ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনানি গহেত্ৰা তস্মিং কাযে সল়াযতনানং ফস্সং তংনিস্সিতমেৰ কত্ৰা ৰেদনায ৰিসেসপচ্চযভাৰং দস্সেন্তেন ভগৰতা বালপণ্ডিতানং অতীতদ্ধাৰিজ্জাতণ্হামূলকো ৰেদনান্তো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো. পুন চ বালপণ্ডিতানং ৰিসেসং দস্সেন্তেন –

‘‘যায চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিৰুতস্স বালস্স, যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৰ অৰিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপরিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, বালো অচরি ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খক্খযায. তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পরিমুচ্চতি জাতিযা…পে… দুক্খস্মাতি ৰদামী’’তি (সং. নি. ২.১৯) –

ৰেদনাপভৰং সাৰিজ্জং তণ্হং দস্সেত্ৰা, উপাদানভৰে চ তন্নিস্সিতে কত্ৰা ‘‘কাযূপগো হোতী’’তিআদিনা জাতিআদিকে দস্সেন্তেন পচ্চুপ্পন্নহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি উভযমূলৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো, তব্বিপরিযাযেন চ পণ্ডিতস্স পচ্চুপ্পন্নহেতুপরিক্খযতো পভুতি উভযমূলকো পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদোতি.

৫৮৭. পূরেতুন্তি ৰড্ঢেতুং, উপচিনিতুন্তি অত্থো. দুগ্গতিগামিকম্মস্স ৰিসেসপচ্চযত্তা অৰিজ্জা ‘‘অৰিন্দিযং ৰিন্দতী’’তি ৰুত্তা, তথা ৰিসেসপচ্চযো ৰিন্দিযস্স ন হোতীতি ‘‘ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতী’’তি চ. অত্তনিস্সিতানি কত্ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পৰত্তনং উপ্পাদনং আযতনং. সম্মোহভাৰেনেৰ অনভিসমযভূতত্তা অৰিদিতং অঞ্ঞাতং করোতি. অন্তৰিরহিতে জৰাপেতীতি ৰণ্ণাগমৰিপরিযাযৰিকারৰিনাসধাতুঅত্থৰিসেসযোগেহি পঞ্চৰিধস্স নিরুত্তিলক্খণস্স ৰসেন অ-কার ৰি-কার জ-কারে গহেত্ৰা অঞ্ঞেসং ৰণ্ণানং লোপং, জ-কারস্স চ দুতিযস্সাগমং কত্ৰা ‘‘অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তং. ব্যঞ্জনত্থং ৰত্ৰা সভাৰত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানি ‘‘ইদং ৰত্থু, ইদং আরম্মণ’’ন্তি অৰিজ্জায ঞাতুং ন সক্কাতি অৰিজ্জা তপ্পটিচ্ছাদিকা ৰুত্তা. ৰত্থারম্মণসভাৰছাদনতো এৰ অৰিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদভাৰস্স, জরামরণাদীনং পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৰস্স চ ছাদনতো পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নচ্ছাদনং ৰেদিতব্বং.

অপচ্চক্খিত্ৰাতি পচ্চক্খানং অকত্ৰা অপটিক্খিপিত্ৰা. উপকারকট্ঠো পচ্চযট্ঠো যথা পিণ্ডপাতাদি সরীরস্স.

সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি যথা সঙ্খতং হোতি, এৰং অভিসঙ্খরোন্তি. সঙ্খারসদ্দগ্গহণেন আগতা সঙ্খারা সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারা. যদিপি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাপি সঙ্খারসদ্দেন আগতা, তে পন ইমিস্সা দেসনায পধানাতি ৰিসুং ৰুত্তা, তস্মা ‘‘দুৰিধা’’তি এত্থ সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারেসু অভিসঙ্খরণকসঙ্খারং ৰজ্জেত্ৰা তদঞ্ঞে সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারা যোজেতব্বা. সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারাতি ৰা সমুদাযো ৰুত্তো. তদেকদেসা চ ইধ ৰণ্ণেতব্বভাৰেন গহিতা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, তস্মা ৰণ্ণেতব্বসব্বসঙ্গাহকৰসেন দুৰিধতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৪) ৰিতক্কৰিচারঅস্সাসপস্সাসসঞ্ঞাৰেদনাৰচীসঙ্খারাদযো ৰুত্তা, ন অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারেসু ৰুত্তা কাযসঞ্চেতনাদযো.

সঙ্খতসঙ্খারা নাম যথাসকং পচ্চযেহি সঙ্খতত্তা. সতিপি পচ্চযনিব্বত্তানং সব্বেসম্পি সঙ্খতভাৰে ‘‘মমেতং ফল’’ন্তি তত্থাভিমুখেন ৰিয কম্মুনা নিব্বত্তিতত্তা তেভূমকৰিপাককটত্তারূপেসু সাতিসযো সঙ্খতভাৰোতি অধিপ্পাযেন অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৮৭) কম্মনিব্বত্তানং অভিসঙ্খতসঙ্খারতা ৰুত্তা. পাল়িযং পন তথা আগতট্ঠানস্স অভাৰতো ‘‘তেপি …পে… এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তং. অনিচ্চা ৰত সঙ্খারাতি ৰুত্তা উভুআদিসমুট্ঠানাপি সব্বধম্মা. অভিসঙ্খরণকসঙ্খারোতি ৰুচ্চতি অত্তনো ফলস্স অভিসঙ্খরণতো. কাযপযোগসমুট্ঠাপনৰীরিযং কাযিকৰীরিযং. অভিসঙ্খারস্সাতি পযোগৰেগস্স.

ৰাচং সঙ্খরোতীতি ৰচীসঙ্খারো. কাযেন সঙ্খরীযতীতি কাযসঙ্খারো. চিত্তেন সঙ্খরীযতি, চিত্তং ৰা সঙ্খরোতীতি চিত্তসঙ্খারো. সঙ্খেপতো পন সব্বেপি যথারহং সঙ্খরোন্তি, সঙ্খরীযন্তীতি চ সঙ্খারাতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তন্তি সঙ্খারট্ঠপচ্চযট্ঠাদিমাহ.

নমতীতি একন্তসারম্মণতায আরম্মণাভিমুখং নমতি. পরিতস্সতীতি পিপাসতি, তণ্হাপরিতাপতায ৰা ৰিচলতি. উপাদিযতীতি দল়্হং আদিযতি. ভৰতীতি উপপত্তিভৰং সন্ধাযাহ. ভাৰযতীতি কম্মভৰং. চুতি খন্ধানং মরণন্তি ‘‘মরন্তি এতেনা’’তি ৰুত্তং. দুক্খা ৰেদনা উপ্পাদদুক্খা, ঠিতিদুক্খাতি চ কত্ৰা ‘‘দ্ৰেধা খণতী’’তি ৰুত্তং. আযাসো পরিস্সমো ৰিসাদো.

নিদ্দিট্ঠনযদস্সনন্তি যথানিদ্দিট্ঠৰিধিসন্দস্সনং. কেৰল-সদ্দো অসম্মিস্সৰাচকো চ হোতি ‘‘কেৰলা সালযো’’তিআদীসু, নিরৰসেসৰাচকো চ ‘‘কেৰলা অঙ্গমগধা’’তিআদীসু, তস্মা দ্ৰিধাপি অত্থং ৰদতি. তত্থ অসম্মিস্সস্সাতি সুখরহিতস্স. ন হি এত্থ কিঞ্চি উপ্পাদৰযরহিতং অত্থি. সকলস্সাতি সব্বভৰাদিগতস্স, সব্বকালিকস্স চ.

৫৮৮. ‘‘লক্খণেকৰিধাদিতো’’তি এত্থ আদি-সদ্দো পচ্চেকং পরিসমাপেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘লক্খণাদিতো’’তি. সম্পযুত্তে, তংসমঙ্গিপুগ্গলে ৰা সম্মোহযতীতি সম্মোহনরসা. আরম্মণসভাৰস্স ছাদনং হুত্ৰা গয্হতীতি ছাদনপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰচনতো আসৰপদট্ঠানা. পটিসন্ধিজননত্থং আযূহন্তি ব্যাপারং করোন্তীতি আযূহনরসা. রাসিকরণং ৰা আযূহনং. চেতনাসভাৰত্তা চেতনা হুত্ৰা গয্হতীতি চেতনাপচ্চুপট্ঠানা. নামরূপস্স পুরেচারিকভাৰেন পৰত্ততীতি পুব্বঙ্গমরসং. পুরিমভৰেন সদ্ধিং ঘটনং হুত্ৰা গয্হতীতি পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং. ৰিঞ্ঞাণেন সহ, অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ সম্পযুজ্জতীতি সম্পযোগরসং. সমং পকারেহি যোগো সম্পযোগো. ৰিসুং অভাৰো অৰিনিব্ভোগো. রূপং সম্পযোগাভাৰতো ৰিকিরতীতি ৰিকিরণরসং. ততো এৰ হি পিসিযমানা তণ্ডুলাদযো ৰিকিরন্তি, চুণ্ণীভূতা ৰিদ্ধংসন্তি, নামস্স কদাচি কুসলাদিভাৰোপি অত্থীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘অব্যাকতপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অচেতনো অব্যাকতো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৩১১; ৰিভ. অট্ঠ. ১৭৩) এত্থ ৰিয অনারম্মণতা ৰা অব্যাকততা দট্ঠব্বা. আযতনলক্খণন্তি ঘট্টনলক্খণং, আযানং তননলক্খণং ৰা. দস্সনস্স যথাসকং ৰিসযগ্গহণস্স করণতো দস্সনরসং. ‘‘দস্সনাদিরস’’ন্তি পন সম্মোহৰিনোদনিযং ৰুত্তং. ৰত্থুদ্ৰারভাৰপচ্চুপট্ঠানং যথারহং ৰিঞ্ঞাণমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনন্তি অধিপ্পাযো. ৰত্থুগ্গহণঞ্চেত্থ চক্খাদিপঞ্চকাপেক্খং. অকুসলৰিপাকুপেক্খায অনিট্ঠভাৰতো দুক্খেন, ইতরায ইট্ঠভাৰতো সুখেন সঙ্গহিতত্তা ‘‘সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি ৰুত্তং. দুক্খসমুদযত্তা হেতুলক্খণা তণ্হা. ‘‘তত্রতত্রাভিনন্দিনী’’তি (ম. নি. ১.৯১, ৪৬০; সং. নি. ৫.১০৮১; ৰিভ. ২০৩; মহাৰ. ১৪) ৰচনতো অভিনন্দনরসা. চিত্তস্স, পুগ্গলস্স ৰা রূপাদীসু অতিত্তভাৰো হুত্ৰা গয্হতীতি অতিত্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা. অমুঞ্চনরসং তণ্হাদিট্ঠাভিনিৰেসৰসেন. তণ্হাদল়্হত্তং হুত্ৰা কামুপাদানং, সেসানি দিট্ঠি হুত্ৰা উপট্ঠহন্তীতি তণ্হাদল়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানং. কম্মুপপত্তিভৰৰসেন ভৰস্স লক্খণাদযো যোজেতব্বা.

৫৮৯. মোহাদিভাৰতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অননুবোধাদীনং সঙ্গহো. দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণৰসেন অপ্পটিপত্তি, অসুভাদীসু সুভাদিৰিপল্লাসৰসেন মিচ্ছাপটিপত্তি. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তৰসেন ৰা অপ্পটিপত্তি, দিট্ঠিসম্পযুত্তৰসেন মিচ্ছাপটিপত্তি. দ্ৰারারম্মণতোতি দ্ৰারতো, আরম্মণতো চ ছসু দ্ৰারেসু, ছসু আরম্মণেসু চ পৰত্তনতো. অযং পন ৰিভাগো ন অৰিজ্জায এৰ, অঞ্ঞেসুপি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু অরূপধম্মানং লব্ভতীতি আহ ‘‘সব্বেসুপী’’তি.

ৰিপাকধম্মধম্মাদিভাৰতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন নেৰসেক্খানাসেক্খসংযোজনিযাদিভাৰে সঙ্গণ্হাতি. চতুযোনিসংৰত্তনতোতি চতুযোনিপরিযাপন্নত্তভাৰনিব্বত্তনতো.

লোকিযৰিভাগাদিভাৰতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অব্যাকতসপ্পচ্চযসঙ্খতাদিভাৰে সঙ্গণ্হাতি. সহেতুকাহেতুকাদিতোতি আদি-সদ্দেন সসঙ্খারাসঙ্খারাদিভেদে সঙ্গণ্হাতি.

কামং নামরূপং পচ্চুপ্পন্নদ্ধৰসেন ৰুচ্চতি, তথাপি যথা পচ্চুপ্পন্নং, এৰং অতীতানাগতম্পীতি অদ্ধদ্ৰযপরিযাপন্নস্সাপি নযতো গহেতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘অতীতাদিতো তিৰিধ’’ন্তি.

সঞ্জাতিসমোসরণট্ঠানতোতি ৰিঞ্ঞাণতংসম্পযুত্তধম্মানং উপ্পত্তিপৰত্তিদেসভাৰতো. ‘‘ভূতপ্পসাদৰিঞ্ঞাণতো’’তি পাঠো যুত্তো. ‘‘ৰিঞ্ঞাণাদিতো’’তি পন পঠন্তি. একসেসনযেন বাহিরাযতনস্সাপি সঙ্গহে সতি আদি-সদ্দেন তস্স সঙ্গহিততা দট্ঠব্বা. নোভযগোচরন্তি মনাযতনমাহ. ন হি অরূপধম্মানং দেসৰসেন আসন্নতা, দূরতা ৰা অত্থি অৰিগ্গহত্তা, তস্মা মনাযতনস্স গোচরো মনাযতনং সম্পত্তো, অসম্পত্তো ৰাতি ন ৰুচ্চতি. ফস্সাদীনম্পীতি এত্থ ফস্সো তাৰ ফুসনসভাৰতো, লোকিযসাসৰাদিভাৰতো চ একৰিধো. পটিঘসম্ফস্সঅধিৰচনসম্ফস্সভেদতো, সহেতুকাদিভাৰতো চ দুৰিধো. ভৰত্তযপরিযাপন্নতো, ৰেদনাত্তযসম্পযোগতো, অহেতুকদুহেতুকতিহেতুকতো চ তিৰিধো. যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধো, পঞ্চৰিধো চ.

ৰেদনা অনুভৰনলক্খণতো, লোকিযসাসৰাদিভাৰতো চ একৰিধা. পঞ্চদ্ৰারিকমনোদ্ৰারিকভেদতো দুৰিধা. সুখাদিভেদতো তিৰিধা. যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধা, পঞ্চৰিধা চ. ছল়ারম্মণভেদতো ছব্বিধা.

তণ্হা লোকস্স সমুদযভাৰতো একৰিধা. দুৰিধা দিট্ঠিসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তভাৰতো. তিৰিধা কামভৰৰিভৰতণ্হাভেদতো. চতুব্বিধা চতুমগ্গপহেয্যতো. পঞ্চৰিধা রূপাভিনন্দনাদিভাৰতো. ছব্বিধা ছতণ্হাকাযভেদতো.

উপাদানং একৰিধং দল়্হগ্গাহভাৰতো. দুৰিধং তণ্হাদিট্ঠিভেদতো. তিৰিধং ভৰত্তযূপনিস্সযভাৰতো. চতুব্বিধং কামুপাদানাদিভেদতো. পঞ্চৰিধং পঞ্চগতিসংৰত্তনতো.

ভৰো একৰিধো লোকিযসাসৰাদিভাৰতো. দুৰিধো কম্মুপপত্তিভেদতো. তিৰিধো কামভৰাদিভেদতো. চতুব্বিধো চতুরুপাদানপচ্চযতো. পঞ্চৰিধো পঞ্চগতিসংৰত্তনতো. ছব্বিধো কামকম্মভৰাদিভেদতো. সত্তৰিধো সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসঙ্গহতো. অট্ঠৰিধো চতুরুপাদানপচ্চযকম্মভৰাদিভেদতো. নৰৰিধো কামভৰাদিভেদতো.

জাতি একৰিধা তত্থ তত্থ ভৰে পঠমাভিনিব্বত্তিভাৰতো. দুৰিধা রূপক্খন্ধসঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহতো. তিৰিধা ভৰত্তযপরিযাপন্নতো. যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধা, পঞ্চৰিধা চ. ইমিনা নযেন জরামরণাদীনম্পি একৰিধাদিভাৰো ৰেদিতব্বো.

৫৯০. সোকাদীনম্পি গহিতত্তা অঙ্গবহুত্তপ্পসঙ্গে ‘‘দ্ৰাদসেৰা’’তি অঙ্গৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং. ন হি সোকাদযো অঙ্গভাৰেন ৰুত্তা, ফলেন পন কারণং অৰিজ্জং মূলঙ্গং দস্সেতুং তে ৰুত্তা. জরামরণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৰন্তীতি সোকাদীনং জরামরণকারণতা ৰুত্তা, ন পন ‘‘কাযিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো’’তি চ সুত্তে জরামরণনিমিত্তঞ্চ দুক্খং সঙ্গহিতন্তি তং তন্নিমিত্তানং জরামরণব্ভাহতস্স সম্ভৰে সাধকভাৰেন ৰুত্তং. যস্মা পন জরামরণেনেৰ সোকাদীনং একসঙ্খেপো কতো, তস্মা তেসং জাতিপচ্চযতা যুজ্জতি. জরামরণপচ্চযভাৰে হি অৰিজ্জায একসঙ্খেপো কাতব্বো সিযা. জাতিপচ্চযা পন জরামরণং, সোকাদযো চ সম্ভৰন্তীতি তত্থ জরামরণং একন্তিকং অঙ্গভাৰেন গহিতং. সোকাদযো পন রূপভৰাদীসু অভাৰতো অনেকন্তিকা কেৰলং পাকটেন ফলেন অৰিজ্জানিদস্সনত্থং গহিতা. তেন অনাগতে জাতিযা সতি ততো পরায পটিসন্ধিযা হেতুহেতুভূতা অৰিজ্জা দস্সিতাতি ভৰচক্কস্স অৰিচ্ছেদো দস্সিতো হোতীতি. সুত্তঞ্চ সোকাদীনং অৰিজ্জা কারণন্তি এতস্সেৰ অত্থস্স সাধকং দট্ঠব্বং, ন সোকাদীনং বালস্স জরামরণনিমিত্ততামত্তস্স. ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি হি ৰচনেন অৰিজ্জা সোকাদীনং কারণন্তি দস্সিতা, ন চ জরামরণনিমিত্তমেৰ দুক্খং দুক্খন্তি.

অপরো নযো জরামরণম্পি পচ্চযো, অঞ্ঞথা দ্ৰাদসঙ্গানি ন পরিপূরেন্তি. কস্স পন সো পচ্চযো? সোকাদীনং. যদি এৰং কস্মা ‘‘জরামরণপচ্চযা সোকাদযো সম্ভৰন্তী’’তি অৰত্ৰা ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণং, সোকাদযো চ সম্ভৰন্তী’’তি ৰুত্তন্তি? যস্মা তদঞ্ঞেনপি দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স তে সম্ভৰন্তি, তস্মা অপ্পহীনসংযোজনস্সাপি তেসং তপ্পচ্চযতা ন একংসিকাতি জাতিপচ্চযতাৰ ৰুত্তা. অথ ৰা জরামরণগ্গহণেন উপপত্তিভৰো সঙ্গহিতো. উপাদিন্নক্খন্ধপরিপাকো হি আযুনো সংহানি, ইন্দ্রিযানং পরিপাকো চ জরা, তেসঞ্চ ভেদো মরণন্তি. সতি চ উপপত্তিভৰে তত্থ কতুপচিতং, পোরাণং ৰা কম্মং কম্মভৰো, কম্মাদিউপট্ঠানে চুতিঅনন্তরং পটিসন্ধিং জনেতীতি উপপত্তিভৰো জাতিযা পচ্চযো, তস্মা জরামরণম্পি জাতিযা পচ্চযতায পটিচ্চসমুপ্পাদো. যস্মা পন ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি এত্থেৰ উপপত্তিভৰস্স জাতিযা পচ্চযতা সঙ্গহিতা, তস্মা ৰুত্তপরিযাযসঙ্গহতো চ ‘‘জরামরণপচ্চযা জাতী’’তি ন ৰুত্তং. এৰং জরামরণস্সাপি পচ্চযভাৰসিদ্ধিতো পটিচ্চসমুপ্পাদতাতি দ্ৰাদসঙ্গতা ৰৰত্থিতাতি ৰেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘দ্ৰাদসেৰা’’তিআদি. অযং তাৰাতি ‘‘দেসনাভেদতো’’তিআদিনা ৰুত্তং অত্থসংৰণ্ণনং সন্ধাযাহ.

অৰিজ্জাপচ্চযাসঙ্খারপদকথাৰণ্ণনা

৫৯১. অযং পনাতি ইদানি ৰক্খমানং. ‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জা দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.১০৩) সুত্তন্তেসু চতুট্ঠানিকা অৰিজ্জা ৰুত্তাতি ‘‘সুত্তন্তপরিযাযেনা’’তি ৰুত্তং. নিক্খেপকণ্ডে (ধ. স. ১১০৬) পন সুত্তন্তেসু চতূসু ঠানেসু কথিতায এৰ অৰিজ্জায অট্ঠসু ঠানেসু কিচ্চজাতিতো কথিতত্তা তদত্থৰণ্ণনাৰসেন ৰিভাৰনং কাতুং ‘‘অভিধম্মপরিযাযেনা’’তি আরভিত্ৰা ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অহাপেত্ৰা ৰিভজিতব্বং. ৰিভজনঞ্হি অভিধম্মপরিযাযো. ‘‘অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণ’’ন্তি আনেত্ৰা তং সম্বন্ধিতব্বং. সেসট্ঠানেসূতি দুক্খসমুদযেসু, পুব্বন্তাদীসু চ. আরম্মণৰসেনাতি আরম্মণকরণৰসেনাপি. ইধাতি ইমস্মিং ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিকে পাঠে. সাতি অৰিজ্জা. উপ্পন্নাতি অসমূহতুপ্পন্না, পগেৰ পচ্চুপ্পন্না. ‘‘পটিচ্ছাদেত্ৰা’’তি এত্থ ৰুত্তং পটিচ্ছাদনাকারং দস্সেতুং ‘‘যাথাৰসরসলক্খণং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতী’’তি ৰুত্তং. রসিতব্বো পটিৰিজ্ঝিতব্বো সভাৰো রসো, অত্তনো রসো সরসো, যাথাৰো যথাভূতো সরসো যাথাৰসরসো, যো ‘‘পীল়নট্ঠো’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.৮) ৰুত্তো দুক্খসচ্চপ্পভেদা এৰ চ পুব্বন্তাদযো, সো এৰ লক্খিতব্বত্তা যাথাৰসরসলক্খণং. তং পটিৰিজ্ঝিতুং পচ্চক্খতো জানিতুং ন দেতি.

তদুভযন্তি পুব্বন্তঞ্চেৰ অপরন্তঞ্চ অতীতং, অনাগতঞ্চ খন্ধপঞ্চকং. পুব্বন্তাপরন্তভাগৰন্ততায ৰা পচ্চুপ্পন্নদ্ধভূতো মজ্ঝন্তো পুব্বন্তাপরন্তো. অযং অৰিজ্জা ইমে সঙ্খারাতি ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু পচ্চক্খতো জাননাকারদস্সনং. এত্থাতি এতেসু দুক্খাদীসু. যদিপি অৰিজ্জা দুক্খাদীসু আরম্মণকরণৰসেনপি পৰত্ততি, যথা পন নিরোধমগ্গে আরম্মণং কাতুং অসক্কোন্তী তে জানিতুকামস্স তপ্পটিচ্ছাদনৰসেন, অনিরোধমগ্গেসু নিরোধমগ্গগ্গহণকারণভাৰেন চ পৰত্তমানা তে যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি, এৰং দুক্খাদীসুপীতি ৰেদিতব্বং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘পটিচ্ছাদনৰসেনেৰ ইধাধিপ্পেতা’’তি. দুক্খাদিৰিসযো অন্ধতমকরো, লোভাদীনঞ্চ অন্ধতমকরানং পচ্চযভূতো অদস্সনাকারো অঞ্ঞাণং.

৫৯২. পুঞ্ঞাদযোতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদযো. তত্থ পুনাতি অত্তনো সন্তানং অপুঞ্ঞফলতো, দুক্খসংকিলেসতো চ সোধেতীতি পুঞ্ঞং. হিতসুখজ্ঝাসযেন পুঞ্ঞং করোতীতি তন্নিপ্ফাদনেন কারকস্স অজ্ঝাসযং পূরেতি, পুজ্জভৰং নিব্বত্তেতীতি ৰা পুঞ্ঞং. ইতি পূরকো, পুজ্জনিব্বত্তকো চ নিরুত্তিনযেন পুঞ্ঞন্তি ৰেদিতব্বো. পুঞ্ঞঞ্চ সো অত্তনো ফলস্স অভিসঙ্খরণট্ঠেন অভিসঙ্খারো চাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. পুঞ্ঞপটিপক্খতো অপুঞ্ঞন্তি ৰুত্তৰিপরিযাযেন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো ৰেদিতব্বো. সমাধিপচ্চনীকানং অতিদূরতায ন ইঞ্জতি, অনিঞ্জঞ্চ ভৰং অভিসঙ্খরোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. কাযেন পৰত্তিতো, কাযতো ৰা পৰত্তো, কাযস্স ৰা সঙ্খারোতি কাযসঙ্খারো. ৰচীচিত্তসঙ্খারেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ পঠমত্তিকো পরিৰীমংসনসুত্তাদিৰসেন গহিতো. তত্থ হি ‘‘পুঞ্ঞং চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৫১) আগতং. দুতিযত্তিকো ৰিভঙ্গসুত্তৰসেন. তত্থ হি ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, সঙ্খারা. কতমে তযো? কাযসঙ্খারো ৰচীসঙ্খারো চিত্তসঙ্খারো’’তি (সং. নি. ২.২৮) ৰুত্তং.

ৰিত্থারতো পনাতিআদি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং সরূপতো, পভেদতো চ ৰিভাৰনং. ভাৰনাৰসেনেৰ পৰত্তা, ন দানসীলৰসেনাতি তত্থ লব্ভমানং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুং দস্সেতি. এৰঞ্চ কত্ৰা অরূপাৰচরচেতনাপি ‘‘ভাৰনাৰসেনেৰ পৰত্তা’’তি ৰুত্তা. যে পন ‘‘ভাৰনাৰসেনেৰা’’তি অৰধারণেন অভিঞ্ঞাচেতনং নিৰত্তেতীতি ৰদন্তি, তদযুত্তং তাসম্পি অৰিজ্জাপচ্চযতায ৰিয পুঞ্ঞাভিসঙ্খারভাৰস্স চ ইচ্ছিতত্তা. অঞ্ঞথা অভিঞ্ঞাচিত্তুপ্পাদস্স পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু অসঙ্গহো এৰ সিযা, ন চ যুত্তং ‘‘কুসলঞ্চ পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুঞ্চ ন হোতী’’তি. পাণাতিপাতাদীতি আদি-সদ্দেন ন তদৰসিট্ঠঅকুসলকম্মপথানংযেৰ গহণং, অথ খো অনৰসেসঅকুসলকম্মস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং.

ইতরেসু পনাতি কাযসঙ্খারাদীসু. পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদযো পৰত্তমানা ইমেহি দ্ৰারেহি পৰত্তন্তীতি দ্ৰারতো পৰত্তিদস্সনত্থং. ‘‘সমৰীসতি চেতনা’’তি কস্মা ৰুত্তং, যদি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিযো সমুট্ঠাপেন্তিযো কুসলাকুসলচেতনা কাযসঙ্খারো, ৰচীসঙ্খারোতি চ ৰুচ্চন্তি, এৰং সন্তে অভিঞ্ঞাচেতনাযপি কুসলায তথা পৰত্তায ৰচীসঙ্খারভাৰো ৰত্তব্বোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অভিঞ্ঞাচেতনা’’তিআদি. এত্থাতি কাযৰচীসঙ্খারগ্গহণে, কাযৰচীসঞ্চেতনাগ্গহণে ৰা. ন গহিতাতি অট্ঠকথাযং ন গহিতা ‘‘অভিঞ্ঞাচেতনা ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতী’’তি. কস্মা পন ন হোতি, ননু সাপি কুসলা, ৰিপাকধম্মা চাতি? সচ্চমেতং, অনুপচ্ছিন্নতণ্হাৰিজ্জমানে পন সন্তানে সব্যাপারপ্পৰত্তিযা তস্সা কুসলতা, ৰিপাকধম্মতা চ ৰুত্তা, ন ৰিপাকুপ্পাদনেন. সা পন ৰিপাকং উপ্পাদেন্তী রূপাৰচরমেৰ উপ্পাদেয্য. ন হি অঞ্ঞভূমিকং কম্মং অঞ্ঞভূমিকং ৰিপাকং উপ্পাদেতীতি. অত্তনা সদিসারম্মণং তিট্ঠানিকমেৰ চ উপ্পাদেয্য চিত্তুপ্পাদকণ্ডে রূপাৰচরৰিপাকস্স কম্মসদিসারম্মণস্সেৰ ৰুত্তত্তা. ন চ রূপাৰচরৰিপাকো পরিত্তাদিআরম্মণো অত্থি, অভিঞ্ঞাচেতনা চ পরিত্তাদিআরম্মণাৰ হোতি. তস্মা ৰিপাকং ন উপ্পাদেতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. কসিণেসু চ উপ্পাদিতস্স চতুত্থজ্ঝানসমাধিস্স আনিসংসভূতা অভিঞ্ঞা. যথাহ ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদি (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬, ৪৩১-৪৩৩; পারা. ১২). তস্মা সমাধিফলসদিসা সা, ন চ ফলং দেতি. দানসীলানিসংসভূতো তস্মিং ভৰে পচ্চযলাভো ৰিযাতি সাপি ৰিপাকং ন উপ্পাদেতীতি.

‘‘যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৰং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতী’’তি ইদং উদ্ধচ্চসহগতধম্মে ৰিসুং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭২৫) ৰুত্তত্তা ৰিচারেতব্বং. সা পন ৰিচারণা হেট্ঠা খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনাযং অকুসলকথাযং ৰিচারিতা এৰাতি তত্থ ৰিচারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. অপিচেত্থ যদেকে ৰিভজ্জ ৰদন্তি, দস্সনভাৰনানং অভাৰেপি যেসং পুথুজ্জনানং, সেক্খানঞ্চ দস্সনভাৰনাহি ভৰিতব্বং, তেসং তদুপ্পত্তিকালে তেহি পহাতুং সক্কুণেয্যা অকুসলা দস্সনেন পহাতব্বা, ভাৰনায পহাতব্বাতি চ ৰুচ্চন্তি. পুথুজ্জনানং পন ভাৰনায অভাৰা ভাৰনায পহাতব্বচিন্তা নত্থি. তেন তেসং পৰত্তমানা দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যাপি ভাৰনায পহাতব্বাতি ন ৰুচ্চন্তি. যদি ৰুচ্চেয্যুং, দস্সনেনপহাতব্বা ভাৰনাযপহাতব্বানং কেসঞ্চি কেনচি কদাচি আরম্মণআরম্মণাধিপতিউপনিস্সযপচ্চযেহি পচ্চযো ভৰেয্যুং? ন চ পট্ঠানে দস্সনেনপহাতব্বা ভাৰনাযপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তা. সেক্খানং পন ৰিজ্জমানা ভাৰনায পহাতুং সক্কুণেয্যাতি ভাৰনায পহাতব্বা. তেনেৰ সেক্খানং দস্সনেন পহাতব্বা, চত্তত্তা ৰন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা উক্খেটিতত্তা সমুক্খেটিতত্তা অস্সাদিতব্বা, অভিনন্দিতব্বা চ ন হোন্তি. পহীনতায এৰ সোমনস্সহেতুভূতা, অৰিক্খেপহেতুভূতা চ ন দোমনস্সং, উদ্ধচ্চঞ্চ উপ্পাদেন্তীতি ন তে তেসং আরম্মণআরম্মণাধিপতিভাৰং, পকতূপনিস্সযভাৰঞ্চ গচ্ছন্তি. ন হি পহীনে উপনিস্সায অরিযো রাগাদিকিলেসে উপ্পাদেতি.

ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি…পে… অরহত্তমগ্গেন…পে… পচ্চাগচ্ছতী’’তি (মহানি. ৮০; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২৭). ন চ পুথুজ্জনানং দস্সনেন পহাতুং সক্কুণেয্যা, ইতরেসং ন কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো হোন্তীতি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘দিট্ঠিং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি. ৰিচিকিচ্ছং আরব্ভ ৰিচিকিচ্ছা, দিট্ঠি, উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৭) দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং উদ্ধচ্চারম্মণপচ্চযভাৰস্স ৰুত্তত্তা. এত্থ হি উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদং সন্ধায ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘দিট্ঠিং গরুং কত্ৰা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গরুং কত্ৰা রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৫) এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি. তস্মা দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বানং অতীতাদিভাৰেন ন ৰত্তব্বত্তেপি যাদিসানং তাহি অনুপ্পত্তিধম্মতা আপাদেতব্বা, তেসু পুথুজ্জনেসু ৰত্তমানা দস্সনং অপেক্খিত্ৰা তেন পহাতুং সক্কুণেয্যা দস্সনেন পহাতব্বা, সেক্খেসু ৰত্তমানা ভাৰনং অপেক্খিত্ৰা তায পহাতুং সক্কুণেয্যা ভাৰনায পহাতব্বা.

তেসু ভাৰনায পহাতব্বা সহাযৰিরহা ৰিপাকং ন জনযন্তীতি ভাৰনায পহাতব্বচেতনায নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৰনারহিতানং পন পুথুজ্জনেসু উপ্পজ্জমানানং সকভণ্ডে ছন্দরাগাদীনং, উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদস্স চ সংযোজনত্তযতদেকট্ঠকিলেসানং অনুপচ্ছিন্নতায অপরিক্খীণসহাযানং ৰিপাকুপ্পাদনং ন সক্কা পটিসেধিতুন্তি উদ্ধচ্চসহগতধম্মানং ৰিপাকো ৰিভঙ্গে ৰুত্তো. যদি এৰং, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৰনারহিতানং অকুসলানং নেৰদস্সনেন-নভাৰনাযপহাতব্বতায নৰত্তব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, অপ্পহাতব্বানং ‘‘নেৰদস্সনেন-নভাৰনায পহাতব্বা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৯) ৰুত্তত্তা, অপ্পহাতব্বৰিরুদ্ধসভাৰত্তা চ অকুসলানং.

এৰম্পি তে ইমস্মিং তিকে ‘‘নৰত্তব্বা’’তি ৰত্তব্বা আপজ্জন্তীতি? নাপজ্জন্তি, চিত্তুপ্পাদকণ্ডে দস্সিতানং দ্ৰাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদানং দ্ৰীহি পদেহি সঙ্গহিতত্তা. যথা হি ধম্মৰসেন সব্বে সঙ্খতধম্মা সঙ্গহিতাতি উপ্পন্নত্তিকে কালৰসেন অসঙ্গহিতাপি অতীতা ‘‘নৰত্তব্বা’’তি ন ৰুত্তা চিত্তুপ্পাদরূপভাৰেন গহিতেসু নৰত্তব্বস্স অভাৰা, এৰমিধাপি চিত্তুপ্পাদভাৰেন গহিতেসু নৰত্তব্বস্স অসঙ্গহিতস্স অভাৰা নৰত্তব্বতা নৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. যত্থ হি চিত্তুপ্পাদো কোচি নিযোগতো নৰত্তব্বো অত্থি, তত্থ তেসং চতুত্থো কোট্ঠাসো অত্থীতি যথাৰুত্তপদেসু ৰিয তত্থাপি ভিন্দিত্ৰা ভজাপেতব্বচিত্তুপ্পাদে ভিন্দিত্ৰা ভজাপেতি ‘‘সিযা নৰত্তব্বা পরিত্তারম্মণা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৪২২). তদভাৰা উপ্পন্নত্তিকে, ইধ চ তথা ন ৰুত্তা.

অথ ৰা যথা সপ্পটিঘেহি সমানসভাৰত্তা রূপধাতুযং তযো মহাভূতা সপ্পটিঘাতি ৰুত্তা. যথাহ ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং অনিদস্সনসপ্পটিঘং একং মহাভূতং পটিচ্চ দ্ৰে মহাভূতা, দ্ৰে মহাভূতে পটিচ্চ একং মহাভূত’’ন্তি, এৰং পুথুজ্জনানং পৰত্তমানা ভাৰনায পহাতব্বসমানসভাৰা ভাৰনায পহাতব্বাতি ৰুচ্চেয্যুন্তি? নত্থি নৰত্তব্বতাপসঙ্গো. এৰঞ্চ সতি পুথুজ্জনানং পৰত্তমানাপি ভাৰনায পহাতব্বা সকভণ্ডে ছন্দরাগাদযো পরভণ্ডে ছন্দরাগাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো, রাগো চ রাগদিট্ঠীনং অধিপতিপচ্চযোতি অযমত্থো লদ্ধো হোতি. যথা পন অফোট্ঠব্বত্তা রূপধাতুযং তযো মহাভূতা ন পরমত্থতো সপ্পটিঘা, এৰং অপেক্খিতব্বভাৰনারহিতা পুথুজ্জনেসু ৰত্তমানা সকভণ্ডে ছন্দরাগাদযো ন পরমত্থতো ভাৰনায পহাতব্বাতি ভাৰনায পহাতব্বানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযতা ন ৰুত্তা. ন চ দস্সনেনপহাতব্বা ভাৰনাযপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তা. যে হি দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযা কিলেসা, ন তে দস্সনতো উদ্ধং পৰত্তন্তি. দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযস্সপি পন উদ্ধচ্চসহগতস্স সহাযৰেকল্লমত্তমেৰ দস্সনেন কতং, ন তস্স কোচি ভাৰো দস্সনেন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতোতি তস্স একন্তভাৰনাযপহাতব্বতা ৰুত্তা. তস্মা তস্স তাদিসস্সেৰ সতি সহাযে ৰিপাকুপ্পাদনৰচনং, অসতি চ ৰিপাকানুপ্পাদনৰচনং ন ৰিরুজ্ঝতীতি.

তযিদং সব্বং তেসং আচরিযানং অহোপুরিসিকামত্তন্তি অপরে. কস্মা? উদ্ধচ্চসহগতস্স একন্তেন ভাৰনায পহাতব্বত্তা. এৰঞ্হি ৰুত্তং ভগৰতা ‘‘কতমে ধম্মা ভাৰনায পহাতব্বা? উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৬). যদি হি তং ইচ্ছিতং সিযা, যথা অতীতারম্মণত্তিকে ‘‘নিযোগা অনাগতারম্মণা নত্থী’’তি (ধ. স. ১৪৩৩) ৰত্ৰা ৰিভজ্জ ৰুত্তং, এৰমিধাপি ‘‘নিযোগা ভাৰনায পহাতব্বা নত্থী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদ্ধচ্চসহগতো সিযা ভাৰনায পহাতব্বো, সিযা ন ৰত্তব্বো’’তি ৰদেয্য. যা চ তং সমত্থেন্তেন ‘‘যদি ৰুচ্চেয্যু’’ন্তিআদিনা যুত্তি ৰুত্তা, সাপি অযুত্তি. কস্মা? যস্মা দস্সনেন পহাতব্বারম্মণানং রাগদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চানং দস্সনেন পহাতব্বভাৰো এৰ ইচ্ছিতোতি. যং পন উদ্ধচ্চগ্গহণেন পাল়িযং উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো ৰুত্তোতি ৰত্ৰা তং সাধেতুং অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে উদ্ধচ্চস্স অনুদ্ধরণং নিবন্ধনং ৰুত্তং, তম্পি অনিবন্ধনং পট্ঠানে সাৰসেসপাঠদস্সনতো. তথা হি ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.২) এতেসং ৰিভঙ্গে চেতোপরিযঞাণগ্গহণং কত্ৰা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সা’’তি এতস্স ৰিভঙ্গে লব্ভমানম্পি ন উদ্ধটং.

ভাৰনায পহাতব্বস্স ৰিপাকদানং পতি দস্সনেন পহাতব্বস্স সহাযভাৰূপগমনং ৰিচারেতব্বং. কিং অৰিজ্জাদি ৰিয দানসীলাদীনং উপ্পত্তিযাযেৰ ৰিপাকদানসামত্থিযা ঠানৰসেন দস্সনেনপহাতব্বং ভাৰনাযপহাতব্বস্স সহাযভাৰং উপগচ্ছতি, উদাহু কিলেসা ৰিয কম্মস্স পটিসন্ধিদানং পতীতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ পুরিমো পক্খো পহীনদস্সনপ্পহাতব্বত্তা সেক্খসন্তানে পৰত্তিনো ভাৰনাপহাতব্বস্স কিরিযভাৰো আপজ্জতি পহীনাৰিজ্জাতণ্হামানে সন্তানে পৰত্তদানাদি ৰিয. অথ দুতিযো, তস্সাপি দস্সনেনপহাতব্বতা আপজ্জতি অপাযগমনীযসভাৰানতিৰত্তনতো, তস্মা হেট্ঠা ৰিচারিতনযেনেৰ উদ্ধচ্চসহগতস্স ৰিপাকদানং পতি পাল়িযা, অট্ঠকথায চ অৰিরুজ্ঝনৰসেনেত্থ অত্থৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

সাপীতি উদ্ধচ্চচেতনাপি. ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰেতি সম্পুণ্ণস্স ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰে. যদি অপনেতব্বা, কস্মা ‘‘সমৰীসতি চেতনা’’তি ৰুত্তন্তি তস্স কারণং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তী’’তি. অভিঞ্ঞাচেতনাযপি পচ্চযভাৰং দস্সেতি. যদি এৰং অভিঞ্ঞাচেতনায সহ একৰীসতীতি ৰত্তব্বং, ন, তথা অৰচনস্স ৰুত্তকারণত্তা. তং পন ইতরাৰচনস্সাপি কারণন্তি সমানরূপায একিস্সা অৰচনে যং কারণং অপেক্খিত্ৰা একা ন ৰুত্তা, তেন কারণেন ৰুত্তাযপি অৰত্তব্বতং দস্সেতি. অযং তিকোতি কাযসঙ্খারত্তিকো. পুরিমত্তিকন্তি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারত্তিকং. পৰিসতীতি কথং পৰিসতি. পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো হি অট্ঠকামাৰচরচেতনাপভেদো কাযদুচ্চরিততো ৰিরমন্তস্স সিযা কাযসঙ্খারো, ৰচীদুচ্চরিততো ৰিরমন্তস্স সিযা ৰচীসঙ্খারো, মনোদ্ৰারে পন উপ্পন্না তেরসপি চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো চ হোতি চিত্তসঙ্খারো চ. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারোপি কাযদুচ্চরিতৰসেন পৰত্তিযং সিযা কাযসঙ্খারো, ৰচীদুচ্চরিতৰসেন পৰত্তিযং সিযা ৰচীসঙ্খারো, দ্ৰে দ্ৰারানি মুঞ্চিত্ৰা মনোদ্ৰারে পৰত্তিযং সিযা চিত্তসঙ্খারো, আনেঞ্জাভিসঙ্খারো চাতি এৰং দুতিযত্তিকো পুরিমত্তিকমেৰ পৰিসতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্থতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনংযেৰ ৰসেন অৰিজ্জায পচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো’’তি.

৫৯৩. অৰিজ্জাভাৰে ভাৰতোতি অৰিজ্জায অত্থিভাৰে সঙ্খারানং ভাৰতো. ন হি অৰিজ্জায অসতি কদাচি সঙ্খারা সম্ভৰন্তি. ইদানি তং অৰিজ্জায ভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতী’’তি আহ. তেন মগ্গেন অনিরোধো ইধ অৰিজ্জায অত্থিভাৰো, ন ধরমানতা এৰাতি দস্সেতি. স্ৰাযমত্থো হেট্ঠা ৰিভাৰিতোযেৰ. ‘‘অৰিজ্জাসঙ্খাত’’ন্তি চ ইমিনা ঞাণাভাৰাদিং নিৰত্তেতি. অযঞ্হি অ-কারো ‘‘অহেতুকা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ২) অভিক্খুকো আৰাসো’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৭৬) তংযোগনিৰত্তিযং দিস্সতি. অভাৰো হেত্থ দীপিতো. ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৭) তংসম্বন্ধিতানিৰত্তিযং. পচ্চযুপ্পন্নঞ্হি পচ্চযসম্বন্ধীতি অপ্পচ্চযুপ্পন্নত্তাতি তংসম্বন্ধিতা এত্থ জোতীযতি. ‘‘অনিদস্সনা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৯) তংসভাৰনিৰত্তিযং. নিদস্সনঞ্হি দট্ঠব্বতা. অথ চক্খুৰিঞ্ঞাণং নিদস্সনং ন পস্সতীতি তগ্গহেতব্বতানিৰত্তিযং. তথা ‘‘অনাসৰা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৫). ‘‘অপ্পটিঘা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ১০), অনারম্মণা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৫৫) তংকিচ্চনিৰত্তিযং. ‘‘অরূপিনো ধম্মা (ধ. স. তিকমাতিকা ১১), অচেতসিকা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৫৭) তব্ভাৰনিৰত্তিযং. তদঞ্ঞথা হি এত্থ পকাসীযতি. ‘‘অমনুস্সো’’তি (দী. নি. ২.৩২১) তব্ভাৰমত্তনিৰত্তিযং. মনুস্সত্তমত্তং নত্থি, অঞ্ঞং সমানন্তি সদিসতা হেত্থ সূচীযতি. ‘‘অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো (অ. নি. ৩.১৩, ২৭; পু. প. ৯১, ১২৪), অপুত্তো’’তি তথা সম্ভাৰনীযগুণনিৰত্তিযং. গরহা হি এত্থ ঞাযতি. ‘‘কচ্চি ভোতো অনামযং (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯), অনুদরা কঞ্ঞা’’তি তদনপ্পভাৰনিৰত্তিযং. ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ১৭) তংসদিসভাৰনিৰত্তিযং. অতীতানঞ্হি উপ্পন্নপুব্বত্তা, উপ্পাদিধম্মানঞ্চ পচ্চযেকদেসনিব্বত্তিযা আরদ্ধুপ্পাদভাৰা, কালৰিনিমুত্তস্স চ ৰিজ্জমানত্তা উপ্পন্নানুকূলতা, পগেৰ পচ্চুপ্পন্নানন্তি তব্বিধুরভাৰো এত্থ ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ১১) তদপরিযোসাননিৰত্তিযং. তন্নিট্ঠানঞ্হেত্থ পকাসীযতি. ইমেসং পন অত্থানং অসম্ভৰতো পারিসেসেন যথা কুসলপটিপক্খা ধম্মা অকুসলা, এৰং ৰিজ্জাপটিপক্খা অৰিজ্জাতি কত্ৰা ঞাণপটিপক্খো ধম্মো অঞ্ঞাণন্তি ৰেদিতব্বং.

সুখসঞ্ঞায গহেত্ৰা দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খতাহি ৰিঞ্ঞূহি দুক্খন্ত্ৰেৰ গহেতব্বং সংসারদুক্খং সুখন্তি সঞ্ঞায অভিনিৰিসিত্ৰা, এতেন তত্থ তণ্হাপৰত্তিং দস্সেতি. আরভতীতি নিব্বত্তেতি. তণ্হাপরিক্খারেতি তণ্হায ‘‘সুখং সুভ’’ন্তিআদিনা সঙ্খতে পরিক্খতে, অলঙ্কতেতি অত্থো. তণ্হা হি দুক্খস্স সমুদযোতি অজানন্তো বালো ‘‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা খত্তিযমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৪২) পরিতস্সন্তো কাযসঙ্খারে পরিক্খরোতি. তণ্হাপরিক্খারেতি ৰা তণ্হায পরিৰারভূতে. তণ্হাৰত্থুং হি চক্খাদিং, রূপাদিঞ্চ অভিসঙ্খরিত্ৰা তংসমঙ্গীনং দেন্তা সঙ্খরা তণ্হায উপনেন্তা তস্সা পরিৰারা ৰিয হোন্তীতি. গতিৰিসেসে ব্রহ্মলোকাদিকে. অনেকসতপসুবদ্ধভিংসনো ৰাজপেয্যাদিকো যঞ্ঞো. অমরণত্থাতি গহিতা দুক্করকিরিযা অমরতপো. অমরো ৰা দেৰো ৰা ভৰেয্যং, দেৰঞ্ঞতরো ৰাতি পৰত্তিতা ৰতচরিযা অমরতপো. দুক্খত্তা ৰা মরো মারকো তপো অমরতপো. দিট্ঠে অদিট্ঠসদ্দো ৰিয মরে অমরসদ্দো দট্ঠব্বো.

জাতিআদিপপাতদুক্খজননতো মরুপ্পপাতসদিসতা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারস্স ৰুত্তা. ‘‘মহাপরিল়াহজনিক’’ন্তি ইমিনা অনুদহনট্ঠেন তিণুক্কাসদিসতং পুঞ্ঞফলস্স দস্সেতি. অপ্পস্সাদতঞ্চাতি চ-সদ্দেন অধিকুট্টনৰিনিৰিজ্ঝনঅঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনাদিং সঙ্গণ্হাতি. তপ্পচ্চযন্তি তস্স ৰিপরিণামদুক্খসভাৰস্স সুগতিফলস্স পচ্চযভূতং. রমণীযভাৰেন চ অস্সাদভাৰেন চ গয্হমানং পুঞ্ঞফলং দীপসিখামধুলিত্তসত্থধারাসদিসং. তদত্থো চ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো তংনিপাতলেহনসদিসো ৰুত্তো. ‘‘সুখো ইমিস্সা পরিব্বাজিকায তরুণায মুদুকায লোমসায বাহায সম্ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৯) সুখসঞ্ঞায অসুভভাৰস্স অসল্লক্খণেনেৰ একচ্চকামপরিভোগোতি বালো ৰিয গূথকীল়নং, কিলেসাভিভূততায কোধারতিঅভিভূতো অসৰসো মরিতুকামো ৰিয ৰিসখাদনং সম্পতি কিরিযাখণে, আযতিং ফলক্খণে চ জিগুচ্ছনীযং, দুক্খঞ্চ অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি. লোভসহগতস্স ৰা গূথকীল়নসদিসতা, দোসসহগতস্স ৰিসখাদনসদিসতা যোজেতব্বা. সভযস্সাপি পিসাচনগরস্স কামগুণসমিদ্ধিযা সুখৰিপল্লাসহেতুভাৰো ৰিয আরুপ্পৰিপাকানং নিরন্তরতায, অনুপলক্খিযমানউপ্পাদৰযানং দীঘসন্তানতায অগয্হমানৰিপরিণামানং সঙ্খারৰিপরিণামদুক্খভূতানম্পি নিচ্চাদিৰিপল্লাসহেতুভাৰোতি, তেসং পিসাচনগরসদিসতা, তদভিমুখগমনসদিসতা চ আনেঞ্জাভিসঙ্খারস্স যোজেতব্বা.

অৰিজ্জাভাৰতোৰ সঙ্খারভাৰো, ন অভাৰতোতি সঙ্খারানং অৰিজ্জাপচ্চযভাৰে সঙ্খেপেন অন্ৰযতো, ব্যতিরেকতো চ ৰুত্তমত্থং সুত্তেন সমত্থেতুং ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিনা সুত্তপদং আভতং. তত্থ অৰিদ্ৰাতি অৰিদ্দসু. অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জায সমন্নাগতো, অপ্পহীনাৰিজ্জোতি অধিপ্পাযো.

পট্ঠানপচ্চযকথাৰণ্ণনা

৫৯৪. তাৰাতি ৰত্তব্বন্তরাপেক্খো নিপাতো, তেন ‘‘অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো’’তি ইদং তাৰ সিদ্ধং, ইদং পন অপরং ৰত্তব্বন্তি দস্সেতি. ‘‘ইদং পন ৰত্তব্ব’’ন্তি যমত্থং সন্ধায ৰুত্তং, তং দস্সেতুং পচ্চযধম্মা নাম যেসং পচ্চযা হোন্তি, যথা ৰা পচ্চযা হোন্তি, তদুভযেসং বহুভাৰতো অনেকধাৰ পচ্চযা হোন্তীতি অৰিজ্জাযপি তং আসঙ্কন্তো পুচ্ছি ‘‘কতমেসং সঙ্খারানং কথং পচ্চযো হোতী’’তি, পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদযো বহূ সঙ্খারা ৰুত্তা. অৰিজ্জা চ তেসং পচ্চযো হোতি, ন সব্বেসং একধাৰ হোতি, তস্মা ইমেসং সঙ্খারানং এৰং পচ্চযো হোতীতি ইদং ৰত্তব্বন্তি অত্থো. তত্রাতি তস্মিং পচ্চযভাৰে. যদিপি ‘‘কতমেসং সঙ্খারান’’ন্তিআদিনা অসাধারণতো পুচ্ছা আরদ্ধা, একদেসেন পন সমুদাযোপলক্খণমেতন্তি দ্ৰাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং যথাসকং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৰো ৰত্তব্বোতি তং দস্সেতুং, অৰিজ্জায ৰা পচ্চযভাৰে পুচ্ছিতে তপ্পসঙ্গেন সব্বেসম্পি পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৰং ৰিসজ্জেতুকামো পচ্চযে তাৰ পাল়িনযেনেৰ দস্সেতুং ‘‘ভগৰতা হী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ চ ভগৰতা চতুৰীসতি পচ্চযা ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. তেসং ৰসেন অৰিজ্জাদীনং পচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বোতি অধিপ্পাযো.

‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চা’’তি ইমিনা ৰচনেন হেতুনো, অধিপতিপচ্চযাদিভূতস্স চ গহণং সিযাতি তং নিৰারেন্তো আহ ‘‘হেতু হুত্ৰা পচ্চযো’’তি. এৰম্পি সো এৰ দোসো আপজ্জতীতি পুন আহ ‘‘হেতুভাৰেন পচ্চযোতি ৰুত্তং হোতী’’তি. তেন ন ইধ হেতুসদ্দেন ধম্মগ্গহণং কতং, অথ খো ধম্মস্স সত্তিৰিসেসো গহিতোতি দস্সেতি. তস্স হি পচ্চযসদ্দস্স চ সমানাধিকরণতং সন্ধায ‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চ, হেতু হুত্ৰা পচ্চযো’’তি চ ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা পরতো পাল়িযং ‘‘হেতূ হেতু…পে… হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.১) তেন তেন হেতুভাৰাদিউপকারেন তস্স তস্স ধম্মস্স উপকারকত্তং ৰুত্তং. অভিধম্মট্ঠকথাযং পন ‘‘যো হি ধম্মো যং ধম্মং অপ্পচ্চক্খায তিট্ঠতি ৰা উপ্পজ্জতি ৰা, সো তস্স পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা), ‘‘মূলট্ঠেন উপকারকো ধম্মো হেতুপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা) চ এৰমাদিনা ধম্মপট্ঠাননিদ্দেসেন ধম্মতো অঞ্ঞা ধম্মসত্তি নাম নত্থীতি ধম্মেহেৰ ধম্মসত্তিৰিভাৰনং কতন্তি দট্ঠব্বং. ইধাপি ৰা ‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চা’’তি ধম্মেনেৰ ধম্মসত্তিং দস্সেতি. ন হি ‘‘হেতুপচ্চযো’’তিআদিকো উদ্দেসো কুসলাদিউদ্দেসো ৰিয ধম্মপ্পধানো, অথ খো ধম্মানং উপকারকভাৰপ্পধানোতি.

‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা তব্ভাৰেন পচ্চযভাৰং আরম্মণাদীসু অতিদিসতি ‘‘আরম্মণঞ্চ তং পচ্চযো চাতি আরম্মণপচ্চযো, আরম্মণং হুত্ৰা পচ্চযো, আরম্মণভাৰেন পচ্চযোতি অত্থো’’তি, ন কম্মধারযমত্তং.

৫৯৫. ৰচনাৰযৰোতি সাধনাৰযৰং সন্ধাযাহ. ৰচনসভাৰঞ্হি সাধনং পরেসং অৰিদিতত্থঞাপনতো লোকে সাধনন্তি পাকটং পঞ্ঞাতং. তথা হি নং অৰযৰলক্খণং, ৰচনসভাৰঞ্চ সাধনং, অৰযৰপক্খাদীনি ৰচনানি সাধনন্তি চ ঞাযৰাদিনো ৰদন্তি. পটিঞ্ঞা, হেতূতিআদীসূতি পটিঞ্ঞা, হেতু, উদাহরণ, উপনয, নিগমনানি. উদাহরণসাধম্মিযা সাধ্যসাধনং হেতু. ৰিরূপো হেতূতি চ এৰমাদীসু কারণং যং কিঞ্চি কারণলক্খণং, সম্পাপকলক্খণম্পি ৰা. আদি-সদ্দেন তস্সাপি সঙ্গহেতব্বতায, ঞাপকলক্খণং পন ৰচনাৰযৰগ্গহণেন গহিতং. কামং মূলম্পি কারণলক্খণং কারণমেৰ, কারণন্তি পনেত্থ পচ্চযহেতু গহিতো. মূলন্তি হেতুহেতূতি কারণৰিসেসৰিসযত্তা মূলস্স ৰিসুং গহণং. এতীতি এতস্স অত্থৰচনং ৰত্ততীতি, তঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীনং সাধারণৰচনং. তেনেৰাহ ‘‘তিট্ঠতি ৰা উপ্পজ্জতি ৰা’’তি. একচ্চো হি পচ্চযো ঠিতিযা এৰ উপকারকো হোতি যথা পচ্ছাজাতপচ্চযো, একচ্চো উপ্পত্তিযা এৰ যথা অনন্তরাদিকো, একচ্চো উভযস্স যথা হেতুআদযো.

উপকারকলক্খণোতি চ ধম্মেন ধম্মসত্তিং উপকারং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. হিনোতি পতিট্ঠাতি এত্থাতি হেতু, অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো মূলসদ্দো ৰিয পতিট্ঠত্থো ৰেদিতব্বো. হিনোতি ৰা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অতিহরন্তেন মূলেন ৰিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি পৰত্ততি ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং আপজ্জতীতি হেতু. অত্তনো ফলং করোতীতি কারণং. নিদদাতি দস্সেন্তং ৰিয হোতীতি নিদানং. সম্ভৰতি তং এতস্মাতি সম্ভৰো. পভৰতি এতস্মাতি পভৰোতি পচ্চযহেতুসদ্দেহি ইতরেসম্পি সমানত্থতা ৰেদিতব্বা. এৰং সন্তেপি কারণৰিসেসৰিসযো হেতুসদ্দো, কারণসামঞ্ঞৰিসযো পচ্চযসদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘মূলট্ঠেনা’’তিআদিমাহ. হেতুঅত্থো, পচ্চযট্ঠো চ হেট্ঠা পপঞ্চৰসেন ৰুত্তোতি তং সঙ্খিপ্পং দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্খেপতো…পে… হেতুপচ্চযো’’তি.

যথা সালিৰীহিবীজাদীনি তংতংওসধীনং সালিৰীহিআদিভাৰস্স সাধকানি, মণিআদিপ্পভাৰত্থূনি চ নীলাদিৰণ্ণানি নীলাদিপ্পভাসাধকানি, এৰং হেতুপচ্চযো যথারহং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং কুসলাদিভাৰস্স সাধকোতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সো সালিআদীন’’ন্তিআদিনা. আচরিযানন্তি চ রেৰতাচরিযং সন্ধাযাহ. এৰং সন্তেতি হেতুপচ্চযো যদি কুসলাদিভাৰসাধকো, এৰং সতি. ন সম্পজ্জতি ন সিজ্ঝতি. যথা কুসলাকুসলহেতু তংসমুট্ঠানরূপস্স কুসলাকুসলভাৰায ন পরিযত্তো, এৰং অব্যাকতোপি হেতু তংসমুট্ঠানরূপস্স অব্যাকতভাৰায. সভাৰেনেৰ হি তং অব্যাকতন্তি আহ ‘‘ন হি সো তেসং কুসলাদিভাৰং সাধেতী’’তি. হেতুপচ্চযো চ তেসং হোতিযেৰাতি আহ ‘‘ন চ পচ্চযো ন হোতী’’তি. ইদানি তমত্থং পাল়িযা সমত্থেতুং ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ৰিনা এতেনাতি এতেন হেতুনা অব্যাকতভাৰসাধকেন ৰিনা অহেতুকত্তা, অব্যাকতভাৰো সিদ্ধো সভাৰেনেৰাতি অধিপ্পাযো.

‘‘যোনিসো, ভিক্খৰে, মনসি করোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তী’’তিআদি (অ. নি. ১.৬৭) ৰচনেহি কুসলভাৰস্স যোনিসোমনসিকারপ্পটিবদ্ধতা সিদ্ধাতি আহ ‘‘যোনিসোমনসিকারপ্পটিবদ্ধো কুসলভাৰো’’তি. এতেনেৰ অকুসলঅব্যাকতভাৰাপি কুসলভাৰো ৰিয ন হেতুপটিবদ্ধাতি দস্সিতং হোতি. যং পনেকে মঞ্ঞেয্যুং ‘‘অহেতুকহেতুস্স অকুসলভাৰো ৰিয সহেতুকহেতূনম্পি সভাৰতোৰ কুসলাদিভাৰো, অঞ্ঞেসং তংসম্পযুত্তানং হেতুপটিবদ্ধো’’তি, তস্স উত্তরং ৰত্তুং ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. অলোভো কুসলো ৰা সিযা অব্যাকতো ৰাতি যদি অলোভো সভাৰতো কুসলো, সো কুসলসভাৰত্তা অব্যাকতো ন সিযা. অথ অব্যাকতো তংসভাৰত্তা কুসলো ন সিযা অলোভসভাৰস্স অদোসত্তাভাৰো ৰিয. যস্মা পন উভযথাপি হোতি, তস্মা যথা উভযথা হোন্তেসু সদ্ধাদীসু সম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধং কুসলাদিভাৰং পরিযেসেথ, ন সভাৰতো, এৰং হেতূসুপি কুসলাদিতা অঞ্ঞপটিবদ্ধা পরিযেসিতব্বা, ন সভাৰতোতি যং ৰুত্তং ‘‘সম্পযুত্তহেতূসু সভাৰতোৰ কুসলাদিভাৰো’’তি, তং ন যুজ্জতি. সা পন পরিযেসিযমানা যোনিসোমনসিকারাদিপটিবদ্ধা হোতীতি হেতূসু ৰিয সম্পযুত্তেসুপি যোনিসোমনসিকারাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৰো, ন হেতুপটিবদ্ধোতি সিদ্ধং হোতীতি অধিপ্পাযো.

ৰিরুল়্হমূলা ৰিযাতি এতেন মূলানি ৰিয মূলানীতি দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেনা’’তি. স্ৰাযং ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলাব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলাব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি এৰং সত্তধা পঞ্হাৰারে নিদ্দিট্ঠো. যং পন ৰুত্তং হেতুকিচ্চং দস্সেন্তেন ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং, তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১), তত্থ পঠমো হেতুসদ্দো পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো পচ্চযধম্মনিদ্দেসো, তেনস্স হেতুভাৰেন উপকারকতা হেতুপচ্চযতাতি দস্সেতি. দুতিযো পচ্চযুপ্পন্নৰিসেসনং, তেন ন যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, অথ খো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৰাতি দস্সেতি. ননু চ সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা দুতিযে হেতুসদ্দে অৰিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্স অপেক্খিতব্বস্স অনিদ্দিট্ঠত্তা হেতূ অত্তনাৰ সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি? নাযমেকন্তো. হেতুসদ্দো হি পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থেৰ ব্যাৰটো যদা গয্হতি, ন তদা সম্পযুত্তৰিসেসনং হোতীতি সম্পযুত্তঅৰিসিট্ঠা যে কেচি গহিতা ভৰেয্যুন্তি. ননু চ যথা ‘‘অরূপিনো আহারা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং, অরূপিনো ইন্দ্রিযা সম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি চ ৰুত্তে দুতিযেন আহারগ্গহণেন, ইন্দ্রিযগ্গহণেন চ ৰিনাপি আহারিন্দ্রিযসম্পযুত্তকাৰ গয্হন্তি, এৰমিধাপি সিযাতি? ন, আহারিন্দ্রিযাসম্পযুত্তস্স ৰজ্জেতব্বস্স অভাৰতো. ৰজ্জেতব্বাভাৰতো হি তত্থ দুতিযে আহারিন্দ্রিযগ্গহণে অসতিপি তংসম্পযুত্তকাৰ গয্হন্তীতি তং ন কতং, ইধ পন ৰজ্জেতব্বং অত্থীতি কত্তব্বং দুতিযং হেতুগ্গহণং. এৰম্পি ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ হেতুসম্পযুত্তকানং সো এৰ সম্পযুত্তকহেতূতি ৰিসেসনস্স অকতত্তা যো কোচি হেতু যস্স কস্সচি হেতুসম্পযুত্তস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠস্সেৰ হেতুনো পুন সম্পযুত্তৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তত্তা. এতদত্থমেৰ হি ৰিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৰে সিদ্ধেপি তস্স গহণং কতং.

অথ ৰা অসতি দুতিযে হেতুসদ্দে হেতুসম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ন পন হেতূনন্তি এৰম্পি গহণং সিযাতি তন্নিৰারণত্থং সো ৰুত্তো. তেন হেতুসম্পযুত্তভাৰং যে লভন্তি, তেসং সব্বেসং হেতূনং, অঞ্ঞেসম্পি হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি দস্সিতং হোতি. যস্মা পন হেতুঝানমগ্গা পতিট্ঠামত্তাদিভাৰেন অঞ্ঞধম্মনিরপেক্খা, ন আহারিন্দ্রিযা ৰিয সাপেক্খা এৰ, তস্মা এতেস্ৰেৰ দুতিযং হেতাদিগ্গহণং কতং. আহারিন্দ্রিযা পন আহরিতব্বঈসিতব্বাপেক্খা এৰ, তস্মা তে ৰিনাপি দুতিযেন আহারিন্দ্রিযগ্গহণেন অত্তনা এৰ আহরিতব্বে, ঈসিতব্বে চ আহারিন্দ্রিযভূতে, অঞ্ঞে চ সম্পযুত্তকে পরিচ্ছিন্দন্তীতি তং তত্থ ন কতং. ইধ চ দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুনা, পচ্চযভূতেনেৰ চ সম্পযুত্তানং হেতূনং, অঞ্ঞেসঞ্চ পরিচ্ছিন্নত্তা পুন ৰিসেসেন কিচ্চং নত্থীতি পঞ্হাৰারে ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তিআদীসু দুতিযং হেতুগ্গহণং ন কতন্তি দট্ঠব্বং.

৫৯৬. আরম্মণভাৰেনাতি ৰিসযভাৰেন, আলম্বিতব্বভাৰেনাতি অত্থো. আরভিত্ৰাপীতি পি-সদ্দেন ইমমত্থং দস্সেতি – রূপাযতনাদিমত্তে যস্মিং কিস্মিঞ্চি একস্মিং অট্ঠত্ৰা ‘‘যং যং ধম্মং আরব্ভা’’তি (পট্ঠা ১.১.২) অনিযমেন সব্বরূপাযতনানং…পে… সব্বধম্মাযতনানঞ্চ আরম্মণপচ্চযভাৰস্স ৰুত্তত্তা রূপাদিভেদেন ছব্বিধেসু সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মেসু ন কোচি ধম্মো আরম্মণপচ্চযো ন হোতীতি. স্ৰাযং আরম্মণপচ্চযভাৰো হেট্ঠা ৰিভাৰিতো এৰ. আলম্বিত্ৰাতি গহেত্ৰা. একন্তসারম্মণভাৰতো অনারব্ভ পৰত্তি এৰ নত্থীতি আহ ‘‘আরব্ভেৰা’’তি. স্ৰাযং ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, কুসলো ধম্মো অকুসলস্স, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, কুসলস্স, অব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলস্স, অকুসলস্সা’’তি এৰং নৰপ্পকারো ৰেদিতব্বো.

৫৯৭. জেট্ঠকট্ঠেনাতি পমুখভাৰেন. অত্তাধীনানঞ্হি পতিভূতো ধম্মো অধিপতি. সো তেসং পমুখভাৰেন পৰত্ততি. ‘‘ছন্দৰতো কিং নাম ন সিজ্ঝতী’’তিআদিকং পুরিমাভিসঙ্খারূপনিস্সযং লভিত্ৰা উপ্পজ্জমানে চিত্তুপ্পাদে ছন্দাদযো ধুরভূতা জেট্ঠকভূতা সম্পযুত্তধম্মে সাধযমানা ৰসে ৰত্তযমানা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, সম্পযুত্তধম্মা চ তেসং ৰসেন ৰত্তন্তি হীনাদিভাৰেন তদনুৰত্তনতো, তেন তে অধিপতিপচ্চযা হোন্তি. গরুকাতব্বম্পি আরম্মণং তন্নিন্নপোণপব্ভারানং অস্সাদনপচ্চৰেক্খণমগ্গফলানং অত্তনো ৰসে ৰত্তযমানং ৰিয পচ্চযো হোতি. তস্মা অযং অত্তাধীনানং পতিভাৰেন উপকারকত্তা অধিপতিপচ্চযোতি দট্ঠব্বো. ছন্দাধিপতীতি ছন্দসঙ্খাতো অধিপতি, ছন্দং ধুরং ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৰা চিত্তুপ্পত্তিকালে উপ্পন্নস্স কত্তুকম্যতাছন্দস্সেতং নামং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. কস্মা পন যথা হেতুপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১) ৰুত্তং, এৰমিধ ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৩) নযেন ৰুত্তন্তি? একক্খণে অভাৰতো. হেতৰো হি দ্ৰে তযোপি একক্খণে হেতুপচ্চযা হোন্তি, মূলট্ঠেন উপকারকভাৰস্স অৰিজহনতো. অধিপতি পন জেট্ঠকট্ঠেন উপকারকো, ন চ একক্খণে বহূ জেট্ঠকা হোন্তি. তস্মা একতো উপ্পন্নানম্পি তেসং একক্খণে অধিপতিপচ্চযভাৰো নত্থীতি ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তং.

যং যং ধম্মন্তি যং যং আরম্মণধম্মং. গরুং কত্ৰাতি গরুকারচিত্তীকারৰসেন ৰা অস্সাদনৰসেন ৰা গরুকারিকং লদ্ধব্বং অৰিজহিতব্বং অনৰঞ্ঞাতং কত্ৰা. তে তে ধম্মাতি তে তে গরুকাতব্বা ধম্মা. তেসং তেসন্তি তংতংগরুকারকধম্মানং. অধিপতিপচ্চযেনাতি আরম্মণাধিপতিপচ্চযেন. স্ৰাযং ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স সহজাতারম্মণেহি, অকুসলস্স আরম্মণেনেৰ, অব্যাকতস্স সহজাতারম্মণেহি, কুসলাব্যাকতস্স সহজাতেনেৰাতি কুসলমূলা চত্তারো, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স সহজাতারম্মণেহি, অব্যাকতস্স সহজাতেনেৰ, তথা অকুসলাব্যাকতস্সাতি অকুসলমূলা তযো, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স সহজাতারম্মণেহি, কুসলস্স আরম্মণেনেৰ, তথা অকুসলস্সাতি অব্যাকতমূলা তযো’’তি সঙ্খেপতো দসপ্পকারো অধিপতিপচ্চযো. এত্থ চ সত্তধা সহজাতাধিপতি, সত্তধা আরম্মণাধিপতি ৰেদিতব্বো.

৫৯৮. অন্তরাযতীতি অন্তরং, ব্যৰধাযকন্তি অত্থো. নাস্স অন্তরং ৰিজ্জতীতি অনন্তরো, অনন্তরো চ সো পচ্চযো চাতি অনন্তরপচ্চযো. ‘‘অত্থানন্তরতা অনন্তরপচ্চযো, কালানন্তরতা সমনন্তরপচ্চযো’’তিআদিনা বহুধা পপঞ্চযন্তি, অসারং গন্থৰিত্থারং করোন্তি. যথা পৰত্তিওকাসদানৰিসেসভাৰেন নত্থিৰিগতপচ্চযা ৰুত্তা, ন এৰং অনন্তরসমনন্তরপচ্চযা, এতে পন চিত্তনিযমহেতুভাৰেন ৰুত্তাতি তং চিত্তনিযমহেতুভাৰং দস্সেতুং ‘‘যো হি এসা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতিআদি চিত্তনিযমোতি এত্থ আদি-সদ্দেন সন্তীরণানন্তরা ৰোট্ঠব্বনং, চুতিঅনন্তরা পটিসন্ধীতি যস্স যস্স চিত্তস্স অনন্তরা যং যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স তস্স তদনন্তরুপ্পাদনিযমো তংতংসহকারিপচ্চযৰিসিট্ঠস্স পুরিমপুরিমচিত্তস্সেৰ ৰসেন ইজ্ঝতীতি দস্সেতি.

অত্থানন্তরতাযাতি অত্থেন কেনচি ধম্মেন অনন্তরতায. কালানন্তরতাযাতি কালভেদেন অনন্তরতায. আচরিযানন্তি ইধাপি রেৰতাচরিযমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তত্থাতি তস্মিং কালানন্তরতায সমনন্তরপচ্চযভাৰে, তস্মিং ৰা যথাৰুত্তৰিরোধে. ভাৰনাবলেন পন ৰারিতত্তাতি এত্থ যথা রুক্খস্স ৰেধে দিন্নে পুপ্ফিতুং সমত্থস্সেৰ পুপ্ফনং ন হোতি, ৰেধে পন অপনীতে তায এৰ সমত্থতায পুপ্ফনং হোতি, এৰমিধাপি ভাৰনাবলেন ৰারিতত্তা সমুট্ঠাপনসমত্থস্সেৰ অসমুট্ঠাপনং, তস্মিঞ্চ অপগতে তায এৰ সমত্থতায সমুট্ঠাপনং হোতীতি অধিপ্পাযো. তম্পি ৰচনং কালানন্তরতা নত্থি সত্তাহাদিনা কালেন অন্তরিতভাৰতো. এতদেৰ ‘‘কালন্তরিততা অত্থি’’ ইচ্চেৰ ৰদাম. ননু চ কালো নাম কোচি পরমত্থতো নত্থীতি ৰদেয্যাতি আসঙ্কন্তো আহ ‘‘কালানন্তর…পে… লদ্ধী’’তি.

ব্যঞ্জনমত্ততোৰেত্থ নানাকরণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতোতি উপচযসন্ততিঅধিৰচননিরুত্তিপদানং ৰিয সদ্দত্থমত্ততো নানাকরণং, ন ৰচনীযত্থতোতি অধিপ্পাযো. তেনেৰ সদ্দত্থৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পুরিমপচ্ছিমানং নিরোধুপ্পাদন্তরাভাৰতো নিরন্তরুপ্পাদনসমত্থতা অনন্তরপচ্চযভাৰো. রূপকলাপানং ৰিয সণ্ঠানাভাৰতো, পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং সহাৰট্ঠানাভাৰতো চ ‘‘ইদমিতো হেট্ঠা, উদ্ধং, তিরিয’’ন্তি ৰিভাগাভাৰা অত্তনা একত্তমিৰ উপনেত্ৰা সুট্ঠু অনন্তরভাৰেন উপ্পাদনসমত্থতা সমনন্তরপচ্চযতা. উপ্পাদনসমত্থতাতি চ অব্যাপারত্তা ধম্মানং যস্মিং যদাকারে নিরুদ্ধে, ৰত্তমানে ৰা সতি তংতংৰিসেসৰন্তো ধম্মা হোন্তি, তস্স সোৰ আকারো ৰুচ্চতীতি দট্ঠব্বো. ধম্মানং পৰত্তিমত্তমেৰ চ উপাদায কালৰোহারোতি নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং অসঞ্ঞভৰা চৰন্তস্স, পুরিমচুতিপচ্ছিমপটিসন্ধীনঞ্চ নিরোধুপ্পাদনিরন্তরতায কালন্তরতা নত্থি. ন হি তেসং অন্তরা অরূপধম্মপ্পৰত্তি অত্থি, যং উপাদায কালন্তরতা ৰুচ্চেয্য, ন চ রূপধম্মপ্পৰত্তি অরূপধম্মপ্পৰত্তিযা অন্তরং করোতি অঞ্ঞসন্তানত্তা. রূপারূপসন্ততিযো হি দ্ৰে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসসভাৰত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞূপকারভাৰেন পৰত্তমানাপি ৰিসুংযেৰ হোন্তি. একসন্ততিযঞ্চ পুরিমপচ্ছিমানং মজ্ঝে পৰত্তমানং তংসন্ততিপরিযাপন্নতায অন্তরকারকং হোতি. তাদিসঞ্চ কিঞ্চি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং মজ্ঝে নত্থি, ন চ অভাৰো অন্তরকারকো হোতি অভাৰত্তা এৰ. তস্মা জৰনানন্তরস্স জৰনস্স ৰিয, ভৰঙ্গানন্তরস্স ভৰঙ্গস্স ৰিয চ নিরন্তরতা সুট্ঠু অনন্তরতা হোতীতি তথা উপ্পাদনসমত্থতা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনচুতীনম্পি দট্ঠব্বা. উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৰো চেত্থ অনন্তরপচ্চযাদীনং পাকটোতি উপ্পাদনসমত্থতাৰ ৰুত্তা. পচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং পুব্বন্তাপরন্তপরিচ্ছেদেন গহিতানং উপ্পজ্জতীতি ৰচনং অলভন্তানং ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ২.১৮.৪) অনন্তরাদিপচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি ন সো উপ্পত্তিযা এৰাতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি কুসলাদিগ্গহণং ৰিয পচ্চুপ্পন্নগ্গহণং অপরিচ্ছেদং. যতো উপ্পত্তিমত্তসমঙ্গিনো এৰ গহণং সিযা. তেনেৰ চ অতীতত্তিকে পটিচ্চৰারাদযো ন সন্তীতি. তস্স ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্স, অব্যাকতো ধম্মো অকুসলস্সা’’তি সত্তধা ভেদো ৰেদিতব্বো.

৫৯৯. উপ্পজ্জমানোৰ সহ উপ্পাদনভাৰেনাতি এত্থাপি উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৰেন পাকটেন ঠিতিযাপি পচ্চযভাৰং নিদস্সেতীতি দট্ঠব্বং, অঞ্ঞথা পদীপনিদস্সনং ন যুজ্জেয্য. পদীপো হি পভাসস্স ঠিতিযাপি পচ্চযো, ন উপ্পত্তিযা এৰ. পচ্চযুপ্পন্নানং সহজাতভাৰেন উপকারকতা সহজাতপচ্চযতা. ওক্কন্তিক্খণেতি পটিসন্ধিক্খণে. তস্মিং হি খণে নামরূপং ওক্কন্তং ৰিয পরলোকতো আগন্ত্ৰা ইধ মাতুকুচ্ছিআদিং পৰিসন্তং ৰিয উপ্পজ্জতি, তস্মা সো খণো ওক্কন্তিক্খণোতি ৰুচ্চতি. এত্থ চ রূপন্তি হদযৰত্থুযেৰ অধিপ্পেতং. তঞ্হি নামস্স, নামঞ্চ তস্স সহজাতপচ্চযো হোতি. চিত্তচেতসিকাতি পৰত্তিযং চত্তারো খন্ধা পটিসন্ধিক্খণে চিত্তসমুট্ঠানানং অভাৰতো. রূপিনো ধম্মাতি হদযৰত্থুং সন্ধাযাহ. তত্থ যদিপি পুব্বে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তং, তথাপি তেন খণন্তরে সহজাতপচ্চযভাৰো রূপধম্মানং ন নিৰারিতোতি তন্নিৰারণত্থমিদং ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. কিঞ্চি কালেতি কেচি কিস্মিঞ্চি কালেতি অত্থো, তেন রূপিনো ধম্মা কেচি ৰত্থুভূতা কিস্মিঞ্চি পটিসন্ধিকালেতি অঞ্ঞেসং রূপধম্মানং, ৰত্থুনো চ পৰত্তিযং অরূপধম্মানং সহজাতপচ্চযভাৰং পুব্বে অনিৰারিতং নিৰারেতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘কিঞ্চি কাল’’ন্তি ৰা ‘‘কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ৰা ৰত্তব্বে তথা অৰত্ৰা ৰিভত্তিৰিপল্লাসং কত্ৰা ৰুত্তং. তেন কিঞ্চীতি উপযোগেকৰচনং. ‘‘রূপিনো ধম্মা’’তি এতেন সম্বন্ধে পচ্চত্তবহুৰচনং জাযতি. ‘‘কালে’’তি এতেন সম্বন্ধে ভুম্মেকৰচনন্তি দীপিতন্তি ৰেদিতব্বং. পুরিমেন চ ‘‘একো খন্ধো, ৰত্থু চ তিণ্ণন্নং খন্ধান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৯) আদিৰচনেন নামসহিতং এৰ ৰত্থু নামস্স পচ্চযোতি ৰত্তব্বে আপন্নে ইতরেন কেৰলস্স চ তথাৰত্তব্বতং দস্সেতি. স্ৰাযং সহজাতপচ্চযো ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৯) নৰৰিধো ৰেদিতব্বো.

৬০০. অত্তনো উপকারকস্স উপকারকতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা. তথা হিস্স তিদণ্ডং নিদস্সিতং. উপকারকতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞতাৰসেনেৰ দট্ঠব্বা, ন সহজাততাদিৰসেন. সহজাতাদিপচ্চযো হোন্তোযেৰ হি কোচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি, ন চ সহজাতাদিপচ্চযধম্মেহি ৰিনা ইমস্স পৰত্তি অত্থি. তথা হি সহজাতাদিপচ্চযো চ হোন্তোযেৰ হি কোচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি. যদি চ অত্তনো উপকারকস্স উপকারকতামত্তং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো সিযা, পুরেজাতপচ্ছাজাতভাৰেন উপকারস্স উপকারকা ৰত্থুখন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা সিযুং, ন চ তং ইচ্ছিতং. তেন ৰুত্তং ‘‘উপকারকতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰসেনেৰ দট্ঠব্বা’’তি. অযঞ্চ উপ্পত্তিযা, ঠিতিযা চ উপকারকোতি ৰেদিতব্বো. অযং পন ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি তিৰিধো ৰেদিতব্বো.

৬০১. তরুআদীনং পথৰী ৰিয অধিট্ঠানাকারেন পথৰীধাতু সেসধাতূনং, চক্খাদযো চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং উপকারকা চিত্তকম্মস্স পটাদযো ৰিয নিস্সযাকারেন খন্ধাদযো তংতংনিস্সযানং খন্ধাদীনং. পথৰীধাতুযং পতিট্ঠায এৰ হি সেসধাতুযো উপাদারূপানি ৰিয যথাসকং কিচ্চং করোন্তি.

অধিট্ঠানাকারেনাতি আধারাকারেন. আধারাকারো চেত্থ তেসং সাতিসযং তদধীনৰুত্তিতায ৰেদিতব্বো. যতো ভূতানি অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানানি ৰুচ্চন্তি, এৰঞ্চ কত্ৰা চক্খাদীনম্পি অধিট্ঠানাকারেন উপকারকতা সুট্ঠু যুজ্জতি. ন হি যথাৰুত্তং তদধীনৰুত্তিতাৰিসেসং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো চক্খাদীসু অদেসকানং অরূপধম্মানং অধিট্ঠানাকারো সম্ভৰতি. যদিপি যং যং ধম্মং পটিচ্চ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তেসং সব্বেসং তদধীনৰুত্তিভাৰো. যেন পন পচ্চযভাৰৰিসেসেন চক্খাদীনং পটুমন্দভাৰেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো তদনুৰিধানাকারেনেৰ পৰত্তন্তি, স্ৰাযমিধ তেসং তদধীনৰুত্তিতাসিদ্ধো ৰিসেসোতি. এৰঞ্হি পচ্চযভাৰসামঞ্ঞে সতিপি আরম্মণপচ্চযতো নিস্সযপচ্চযস্স ৰিসেসো ৰিভাৰিতো হোতি. স্ৰাযং নযো হেট্ঠা পকাসিতোৰ. ছট্ঠো পনাতি এত্থ ‘‘রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মানং কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ইদং ন লব্ভতি. যং পনেত্থ লব্ভতি ‘‘রূপিনো ধম্মা কেচী’’তি, তত্থ তে এৰ ধম্মে দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতন’’ন্তিআদি নিদ্দিট্ঠং. যং রূপন্তি হদযৰত্থুং সন্ধায ৰুত্তং. অযং পন নিস্সযপচ্চযো তেরসৰিধো. কথং? সহজাততো কুসলমূলা তযো, তথা অকুসলমূলা, অব্যাকতমূলেসু পন পুরেজাতং লব্ভতি. অব্যাকতঞ্হি অব্যাকতস্স সহজাতম্পি পচ্চযো হোতি, পুরেজাতম্পি কুসলস্স পুরেজাতমেৰ, তথা অকুসলস্স, কুসলাব্যাকতং সহজাতপুরেজাততো কুসলস্স, সহজাততো এৰ অব্যাকতস্স, তথা অকুসলাব্যাকত’’ন্তি এৰং তেরস.

৬০২. তদধীনৰুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতোতি যং কিঞ্চি কারণং নিস্সযোতি ৰত্ৰা তত্থ যো ভুসো নিস্সযো, তং উপনিস্সযোতি নিদ্ধারেতি. বলৰকারণভাৰেন উপকারকোতি আরম্মণভাৰৰসেন অনন্তরং অনুরূপচিত্তুপ্পাদনসমত্থতাৰসেন, কেৰলঞ্চ বলৰন্তং কারণং হুত্ৰা উপকারকো. তেনাহ ‘‘সো’’তিআদি.

তত্থ দানং দত্ৰাতি দেয্যধম্মং চজিত্ৰা. যায ৰা চেতনায সো দিয্যতি, সা চেতনা দানং. দত্ৰাতি তং চেতনং পরিযোদপেত্ৰা ৰিসুদ্ধং কত্ৰা. সীলং সমাদিযিত্ৰাতি পঞ্চঙ্গদসঙ্গাদিৰসেন নিচ্চসীলং গণ্হিত্ৰা. ইমিনা সমাদানৰিরতিযেৰ দস্সিতা, সম্পত্তৰিরতিসমুচ্ছেদৰিরতিযো পন লোকে ‘‘সীল’’ন্তি অপাকটত্তা ন ৰুত্তা. কিঞ্চাপি ন ৰুত্তা, আরম্মণপচ্চযো পন হোন্তিযেৰ. তত্থ সমুচ্ছেদৰিরতি সেক্খানংযেৰ কুসলস্স আরম্মণং হোতি, ন ইতরেসং. উপোসথকম্মন্তি ‘‘পাণং ন হনে, ন চাদিন্নমাদিযে’’তি (সু. নি. ৪০২) এৰং ৰুত্তং উপোসথসীলং. তং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খতীতি তং যথাৰুত্তং কুসলং সেক্খোপি পুথুজ্জনোপি পচ্চৰেক্খতি, অরহাপি তং পচ্চৰেক্খতেৰ. অরহতোপি হি পুব্বে কতং কুসলং কুসলমেৰ. যেন পন চিত্তেন পচ্চৰেক্খতি, তং কিরিযচিত্তং নাম হোতি. তস্মা ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তি ইমস্মিং অধিকারে ন লব্ভতি. পুব্বে সুচিণ্ণানীতি ‘‘দত্ৰা কত্ৰা’’তি হি আসন্নকতানি ৰুত্তানি, ইমিনা ন আসন্নকতানীতি ৰেদিতব্বানি, দানাদীহি ৰা সেসানি কামাৰচরকুসলানি দস্সেতুং ইদং ৰুত্তং. ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি ঝানং সমাপন্নো ঝানতো ৰুট্ঠহিত্ৰা. ‘‘ঝানং ৰুট্ঠহিত্ৰা’’তিপি পাল়ি. সেক্খা গোত্রভুন্তি সোতাপন্নং সন্ধায ৰুত্তং. সো হি গোত্রভুং পচ্চৰেক্খতি. ‘‘ৰোদান’’ন্তি ইদং পন সকদাগামিঅনাগামিনো সন্ধায ৰুত্তং. তেসঞ্হি তং চিত্তং ৰোদানং নাম হোতি. সেক্খাতি সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো. মগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি মগ্গফলভৰঙ্গাতিক্কমৰসেন অত্তনা পটিলদ্ধমগ্গা ৰুট্ঠহিত্ৰা, সুদ্ধমগ্গতোযেৰ পন ৰুট্ঠায পচ্চৰেক্খণং নাম নত্থি. আদি-সদ্দেন ‘‘কুসলং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৪) এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. যদিপি নানত্তং অকত্ৰাৰ ৰিভত্তো, তথাপি ইদম্পি আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযানং ৰিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং.

নেসং চিত্তচেতসিকানং অনন্তরপচ্চযঅনন্তরূপনিস্সযানং নিক্খেপৰিসেসো অত্থি. যস্মা পুরিমো অব্যাকতধম্মৰসেন পৰত্তো, ইতরো কুসলাদিৰসেনপীতি সোপি নিক্খেপৰিসেসো অত্থতো একীভাৰমেৰ গচ্ছতি সব্বেসুপি চিত্তুপ্পাদেসু তদুভযস্স ইচ্ছিতব্বত্তা. এৰং সন্তেপীতিআদি অনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযানং ৰিসেসদস্সনং. যথা হীতিআদি অনন্তরূপনিস্সযস্স সম্ভৰদস্সনং.

পকতোতি এত্থ প-কারো উপসগ্গো, সো অত্তনো ফলস্স উপ্পাদনসমত্থভাৰেন সুট্ঠুকততং দীপেতি. তথা চ কতং অত্তনো সন্তানে কতং হোতীতি আহ ‘‘অত্তনো সন্তানে’’তিআদি. করণঞ্চ দুৰিধং নিপ্ফাদনং, উপসেৰনঞ্চাতি তং দস্সেতুং ‘‘নিপ্ফাদিতো ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নিপ্ফাদনং হেতুপচ্চযসমোধানেন ফলস্স নিব্বত্তনং. উপসেৰনং পন কাযে অল্লীযাপনৰসেন উপযোগূপসেৰনং, ৰিজাননসঞ্জাননাদীনং ৰসেন আরম্মণূপসেৰনঞ্চ. তেনেৰ অনাগতানম্পি উতুসম্পদাদীনং আরম্মণূপসেৰনেন উপসেৰিতানং পকতূপনিস্সযতা ৰুত্তা হোতি, পগেৰ অতীতপচ্চুপ্পন্নানং. পচ্চুপ্পন্নস্সাপি হি ‘‘পচ্চুপ্পন্নং উতুভোজনং সেনাসনং উপনিস্সায ঝানং উপ্পাদেতী’’তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৮) পকতূপনিস্সযভাৰো লব্ভতীতি. পকতিযা এৰাতি পচ্চযন্তরসঙ্কররহিতেন অত্তনো সভাৰেনেৰ. উপনিস্সযোতি বলৰকারণং কত্ৰা. অনেকপ্পকারতো পভেদো ৰেদিতব্বো পঞ্হাৰারে আগতনযেন. পচ্চযৰারে পন –

‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং অকুসলানং ধম্মানং কেসঞ্চি, কুসলা অব্যাকতানং, অকুসলা অকুসলানং, কুসলানং কেসঞ্চি, অকুসলা অব্যাকতানং, অব্যাকতা অব্যাকতানং, অব্যাকতা কুসলানং, অব্যাকতা অকুসলানং, পুগ্গলোপি, সেনাসনম্পি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৯).

তত্থ যে পুরিমা যেসং পচ্ছিমানং অনন্তরূপনিস্সযো হোন্তি, তে তেসং সব্বেসম্পি একন্তেনেৰ হোন্তি, ন কেসঞ্চি কদাচি. তস্মা যেসু পদেসু অনন্তরূপনিস্সযো লব্ভতি, তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি ন ৰুত্তং. যে পন পুরিমা যেসং পচ্ছিমানং আরম্মণূপনিস্সযো ৰা পকতূপনিস্সযো ৰা হোন্তি, তে তেসং, ন সব্বেসং একন্তেন হোন্তি. যেসং উপ্পত্তিৰিবন্ধকা পচ্চযা বলৰন্তো হোন্তি, তেসং ন ভৰন্তি, ইতরেসং ভৰন্তি. তস্মা যেসু পদেসু অনন্তরপচ্চযো ন লব্ভতি, তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ৰুত্তং. সিদ্ধানং পচ্চযধম্মানং যেহি পচ্চযুপ্পন্নেহি ভৰিতব্বং, তেসং ‘‘কেসঞ্চী’’তি অযমেত্থ অত্থো.

কসিণপঞ্ঞত্তিযা আরম্মণূপনিস্সযতাভাৰতো একচ্চায পঞ্ঞত্তিযা সদ্ধিং সব্বো ধম্মো আরম্মণূপনিস্সযো, অনন্তরাতীতো চিত্তচেতসিকরাসি অনন্তরূপনিস্সযো, কুসলাকুসলৰিপাককিরিযারূপৰসেন পঞ্চৰিধো পকতূপনিস্সযোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন পট্ঠানট্ঠকথাযং ৰেদিতব্বো.

৬০৩. পঠমতরন্তি পচ্চযুপ্পন্নতো পুরেতরং. অযঞ্হি পুরেজাতপচ্চযো রূপধম্মৰসেনেৰ লব্ভতি. পচ্চযুপ্পন্নো চ অরূপধম্মাযেৰ. তেনাহ ‘‘ৰত্তমানভাৰেন উপকারকো’’তি. নিস্সযারম্মণাকারাদীহি ৰিসিট্ঠা পুরেজাতভাৰেন ৰিনা উপকারকভাৰং অগচ্ছন্তানং ৰত্থারম্মণানং পুরেজাতাকারেন উপকারকতা পুরেজাতপচ্চযতা. এৰং ৰত্থারম্মণৰসেন দুৰিধে পুরেজাতপচ্চযে ‘‘চক্খাযতন’’ন্তিআদি ৰত্থুৰসেন ৰুত্তং, ‘‘রূপারম্মণ’’ন্তিআদি আরম্মণৰসেন.

যং রূপন্তি হদযৰত্থুং সন্ধাযাহ. তত্থ ‘‘কিঞ্চি কালে’’তি পৰত্তিকালৰসেন ৰুত্তং. ‘‘কিঞ্চি কালেন’’ ইতি পটিসন্ধিকালৰসেন. যানি আরম্মণপুরেজাতেন ৰিনা ন ৰত্তন্তি, তেসং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং আরম্মণপুরেজাতদস্সনেন মনোদ্ৰারেপি যং যং আরম্মণপুরেজাতেন ৰত্ততি, তস্স তস্স আরম্মণপচ্চযভূতং সব্বং রূপরূপং আরম্মণপুরেজাতন্তি দস্সিতমেৰ হোতি. তথা হি ৰুত্তং পঞ্হাৰারে ‘‘আরম্মণপুরেজাতং সেক্খা ৰা পুথুজ্জনা ৰা চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তী’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪). ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, অব্যাকতো ধম্মো অকুসলস্স ধম্মস্স পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪) অব্যাকতমূলকা তযোৰ ৰারা. তে চ পচ্চেকং ৰত্থুপুরেজাতং, আরম্মণপুরেজাতন্তি দ্ৰিধা ৰিভত্তা.

৬০৪. পচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স পুরেতরং সিদ্ধভাৰে সতি পচ্চযধম্মস্স পচ্ছাজাততাতি ৰুত্তং ‘‘পুরেজাতান’’ন্তি. অযঞ্চ নযো রূপধম্মেসু এৰ লব্ভতি, ন অরূপধম্মেসূতি ৰুত্তং ‘‘রূপধম্মান’’ন্তি. যদি পচ্চযুপ্পন্নধম্মা পুরেতরমেৰ জাতা, কথং পচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘উপথম্ভকত্তেনা’’তি. পচ্ছাজাতেন হি ৰিনা সন্তানাৰিচ্ছেদহেতুভাৰং অগচ্ছন্তানং ধম্মানং যে পচ্ছাজাতাকারেন উপকারকা, তেসং সা ৰিপ্পযুত্তাকারাদীহি ৰিসিট্ঠা উপকারকতা পচ্ছাজাতপচ্চযতা. এৰং সব্বপচ্চযানং পচ্চযন্তরাকারৰিসিট্ঠা উপকারকতা যোজেতব্বা. ‘‘গিজ্ঝপোতকসরীরানং আহারাসাচেতনা ৰিযা’’তি এতেন মনোসঞ্চেতনাহারৰসেন পৰত্তমানেহি অরূপধম্মেহি রূপকাযস্স উপত্থম্ভিতভাৰং দস্সেতি. তেনেৰ ‘‘আহারাসা ৰিযা’’তি অৰত্ৰা চেতনাগ্গহণং কতং. কাযস্সাতি চতুসমুট্ঠানিকভূতুপাদাযরূপসঙ্খাতস্স রূপকাযস্স. সঙ্খেপতো ঠপেত্ৰা রূপধম্মে অৰিসিট্ঠো অরূপক্খন্ধো পচ্ছাজাতপচ্চযো. সো জাতিৰসেন কুসলো, অকুসলো, ৰিপাকো, কিরিযাতি চতুব্বিধোতি ৰেদিতব্বং.

৬০৫. কুসলাদিভাৰেন অত্তনা সদিসস্স পযোগেন করণীযস্স পুনপ্পুনং করণং পৰত্তনং আসেৰনট্ঠো, অত্তসদিসসভাৰতাপাদনং ৰাসনং ৰা. পুরিমপুরিমাভিযোগো ৰিযাতি উগ্গহণসৰনধারণাদিপুরিমাপুরিমাসেৰনা ৰিয. তীসু পন এতেসু পুরিমা পুরিমাতি সমনন্তরাতীতা দট্ঠব্বা. কস্মা পনেত্থ অনন্তরপচ্চযে ৰিয ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং অব্যাকতান’’ন্তিআদিনা ভিন্নজাতিযেহি সদ্ধিং নিদ্দেসো ন কতোতি? অত্তনো গতিং গাহেতুং অসমত্থত্তা. ভিন্নজাতিকা হি ভিন্নজাতিকানং আসেৰনগুণেন পগুণবলৰভাৰং সম্পাদেন্তা অত্তনোৰ কুসলাদিভাৰসঙ্খাতং গতিং গাহেতুং ন সক্কুণন্তি. তস্মা তেহি সদ্ধিং নিদ্দেসং অকত্ৰা যে যেসং ৰাসনাসঙ্খাতেন আসেৰনগুণেন পগুণবলৰভাৰৰিসিট্ঠং অত্তনো কুসলাদিভাৰসঙ্খাতং গতিং গাহেতুং সমত্থা, তেসং তেহি সমানজাতিকেহেৰ সদ্ধিং নিদ্দেসো কতোতি দট্ঠব্বো.

অথ ৰিপাকাব্যাকতং কস্মা ন গহিতং? আসেৰনাভাৰতো. ৰিপাকাব্যাকতঞ্হি কম্মৰসেন ৰিপাকভাৰপ্পত্তং কম্মপরিণামিতং হুত্ৰা পৰত্তমানং নিরুস্সাহং দুব্বলং সন্তং আসেৰনগুণেন অত্তনো সভাৰং গাহেত্ৰা পরিভাৰেত্ৰা নেৰ অঞ্ঞং ৰিপাকং পৰত্তেতি, ন চ পুরিমৰিপাকানুভাৰং গহেত্ৰা উপ্পজ্জতি, অথ খো কম্মৰেগক্খিত্তং পতিতং ৰিয হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. তস্মা সব্বথাপি ৰিপাকে আসেৰনা নত্থীতি ন গহিতং. কুসলাকুসলকিরিযানন্তরং উপ্পজ্জমানম্পি সকম্মপটিবদ্ধৰুত্তিতায আসেৰনগুণং ন গণ্হাতীতি কুসলাদযোপি তস্স আসেৰনপচ্চযো ন হোন্তি. নানাজাতিকত্তাপি চেতে তস্স আসেৰনাধানং ন করোন্তেৰ. ভূমিতো, পন আরম্মণতো ৰা নানাজাতিকতা নাম নত্থীতি পরিত্তকুসলকিরিযা মহগ্গতকুসলকিরিযানং, সঙ্খারারম্মণঞ্চ কুসলং নিব্বানারম্মণস্স আসেৰনপচ্চযো হোতিযেৰ. স্ৰাযং ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৬) তিধাৰ ৰুত্তো. অব্যাকতগ্গহণেন আৰজ্জনৰজ্জিতা কিরিযধম্মা গহিতা.