১৮. দিট্ঠিৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা
নামরূপপরিগ্গহকথাৰণ্ণনা
৬৬২. যা ৰিসুদ্ধিযো সম্পাদেতব্বাতি সম্বন্ধো. ইমেসু যথাৰিচারিতেসু খন্ধাদীসু ৰিপস্সনায ভূমিভূতেসু ধম্মেসু. গন্থস্স উগ্গণ্হনং ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো, পরিতো সব্বথাপি অত্থস্স ঞাতুমিচ্ছা পরিপুচ্ছা, সৰনুপপরিক্খাদিৰসেন তদত্থস্স মনসিকারৰিধি, তদুভযৰসেন যস্মা তত্থপি ঞাণং স্ৰাসেৰিতং হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উগ্গহপরিপুচ্ছাৰসেন ঞাণপরিচযং কত্ৰা’’তি, খন্ধাদীসু সুতমযং ঞাণং উপ্পাদেত্ৰাতি অত্থো. ৰিত্থারিতমেৰ, তস্মা তত্থ ৰিত্থারিতনযানুসারেন সীলৰিসুদ্ধি সম্পাদেতব্বাতি অধিপ্পাযো. উপচারসমাধিপি অপ্পনাসমাধি ৰিয ৰিপস্সনায অধিট্ঠানভাৰতো চিত্তৰিসুদ্ধিযেৰাতি আহ ‘‘সউপচারা’’তি. ৰেদিতব্বাতি অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তনৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা. এৰঞ্হি তা পচ্চক্খতো ৰিদিতা নাম হোন্তি, তস্মা ৰেদিতব্বা সম্পাদেতব্বাতি ৰুত্তং হোতি. ৰেদিতব্বাতি ৰা সমাপত্তিসুখাধিগমৰসেন অনুভৰিতব্বাতি অত্থো. ন হি কেৰলেন জাননমত্তেন চিত্তৰিসুদ্ধিযং পতিট্ঠিতো নাম হোতি, ন চ তত্থ অপতিট্ঠায উপরিৰিসুদ্ধিং সম্পাদেতুং সক্কাতি.
নামরূপানং যাথাৰদস্সনন্তি নামস্স, রূপস্স চ ৰিভজ্জ যথাভূতসভাৰদস্সনং. নামগ্গহণেন চেত্থ ৰেদনাদীনং চতুন্নং তেভূমকানং খন্ধানং গহণং, ন ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি এত্থ ৰিয ৰিঞ্ঞাণং ৰিনা, নাপি ‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৪, ৩৫২; ধ. স. দুকমাতিকা ১০৯) এত্থ ৰিয সনিব্বানেহি লোকুত্তরক্খন্ধেহি সদ্ধিন্তি দট্ঠব্বং.
৬৬৩. যাতি পজ্জতি এতেনাতি যানং, সমথোৰ যানং সমথযানং, তং এতস্স অত্থীতি সমথযানিকো. ঝানে, ঝানূপচারে ৰা পতিট্ঠায ৰিপস্সনং অনুযুঞ্জন্তস্সেতং নামং, তেন সমথযানিকেন. ‘‘ঠপেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ইদং ভৰগ্গধম্মানং আদিকম্মিকস্স দুপ্পরিগ্গহতায ৰুত্তং. লক্খণরসাদিৰসেন পরিগ্গহেতব্বা ঞাণেন পরিচ্ছিজ্জ গহেতব্বা, পরিগ্গহৰিধি পন খন্ধনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪২১ আদযো) ৰুত্তা এৰাতি অধিপ্পাযো. আরম্মণাভিমুখনমনং আরম্মণেন ৰিনা অপ্পৰত্তি, তেন নমনট্ঠেন, নামকরণট্ঠেন ৰা. ৰেদনাদযো হি অরূপধম্মা সব্বদাপি চ ফস্সাদিনামকত্তা পথৰীআদযো ৰিয কেসকুম্ভাদিনামন্তরানাপজ্জনতো অত্তনাৰ কতনামতায নামকরণট্ঠেন ‘‘নাম’’ন্তি ৰুচ্চন্তি. অথ ৰা অধিৰচনসম্ফস্সো ৰিয অধিৰচনং নামং অন্তরেন অনুপচিতসম্ভারানং গহণং ন গচ্ছন্তীতি নামাযত্তগ্গহণতায ৰেদনাদযো ‘‘নাম’’ন্তি ৰুচ্চন্তি, রূপং পন ৰিনাপি নামসৰনং অত্তনো রুপ্পনসভাৰেনেৰ গহণং গচ্ছতি. ৰৰত্থাপেতব্বন্তি অসঙ্করতো ঠপেতব্বং, অঞ্ঞমঞ্ঞং, রূপেন চ অমিস্সিতং কত্ৰা চিত্তে ঠপেতব্বন্তি অত্থো.
নামরূপপরিগ্গহো চ নাম যাৰদেৰ তস্স পটিনিস্সজ্জনত্থন্তি তদনুরূপমেৰ নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. রুপ্পনতোতি এত্থ রুপ্পনট্ঠো ‘‘সীতাদিৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিসদিসুপ্পত্তী’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৪৩২) খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰুত্তোযেৰ. এৰং ৰিসুং নামপরিগ্গহং, রূপপরিগ্গহঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি একজ্ঝং নামরূপপরিগ্গহং দস্সেতুং ‘‘ততো নমনলক্খণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
৬৬৪. ইতি অরূপমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসং দস্সেত্ৰা ইদানি রূপমুখেন তং দস্সেন্তো ‘‘সুদ্ধৰিপস্সনাযানিকো পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমথযানিকস্স সমথমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসো, ৰিপস্সনাযানিকস্স পন সমথং অনিস্সাযাতি আহ ‘‘সুদ্ধৰিপস্সনাযানিকো’’তি, সমথভাৰনায অমিস্সিতৰিপস্সনাযানৰাতি অত্থো. অযমেৰ ৰা সমথযানিকোতি যথাৰুত্তো সমথযানিকো এৰ ৰা. তেন সমথযানিকস্সাপি রূপমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসো লব্ভতি, ন অরূপমুখেনেৰাতি দস্সেতি. তেসং তেসং ধাতুপরিগ্গহমুখানন্তি ‘‘যং থদ্ধলক্খণং, অযং পথৰীধাতূ’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৮) সঙ্খেপমনসিকারাদিৰসেন ৰুত্তেসু তেরসসু ধাতুপরিগ্গহমুখেসু. কম্মসমুট্ঠানো নাম কেসো চম্মব্ভন্তরগতো. তত্থেৰাতি তস্মিংযেৰ কম্মসমুট্ঠানে কেসে. কাযপ্পসাদস্স ৰিয ভাৰস্সাপি সকলসরীরব্যাপিতায ‘‘ভাৰস্স অত্থিতাযা’’তি ৰুত্তং. পুন তত্থেৰাতি তস্মিংযেৰ কেসসঞ্ঞিতে রূপসমুদাযে. অপরানিপীতি পুব্বে ৰুত্তানি কম্মসমুট্ঠানানি ৰীসতি, ইমানি আহারসমুট্ঠানাদীনি চতুৰীসতি রূপানীতি সব্বানিপি চতুচত্তালীস, তঞ্চ খো তত্থ লব্ভমানসন্ততিসীসসামঞ্ঞেন ৰেদিতব্বং. ‘‘চতুচত্তালীসা’’তি চ ইদং সদ্দস্স অনিযতত্তা ৰুত্তং. ন হি সব্বকালং উতুচিত্ততো রূপং উপ্পজ্জন্তং সসদ্দমেৰ উপ্পজ্জতীতি. এৰন্তি যথা কেসে, এৰং লোমাদীসু চতুসমুট্ঠানিকেসু. চতুৰীসতিকোট্ঠাসেসূতি দ্ৰত্তিংসায কোট্ঠাসেসু ৰক্খমানে অট্ঠ কোট্ঠাসে অপনেত্ৰা চতুৰীসতিকোট্ঠাসেসু. সেদাদীনং আতপূপতাপাদিনা, চিত্তৰিকারেন চ উপ্পজ্জনতো তে উতুচিত্তসমুট্ঠানা ৰুত্তা.
দ্ৰত্তিংসকোট্ঠাসগতেসু রূপেসু পাকটেসু জাতেসু তদঞ্ঞানিপি পাকটানি হোন্তীতি তানিপি দস্সেতুং ‘‘অপরে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অপরে দস আকারাতি তেজোৰাযোকোট্ঠাসৰসেন অপরে দস আকারা. কম্মজেতি ভূতকথনং, ন ৰিসেসনং অসিতাদিপরিপাচকস্স তেজস্স অকম্মজস্স অভাৰতো. তথা চিত্তজেতি চ একন্তচিত্তসমুট্ঠানত্তা অস্সাসপস্সাসানন্তি কেচি, তং ন, অচিত্তজসন্তানে পৰত্তানং উতুজভাৰতো. অব্ভন্তরট্ঠা এৰ হি তে চিত্তজা, ন বহিদ্ধা, তস্মা তত্থ ‘‘চিত্তজে’’তি ইদং ৰিসেসনমেৰ, অযঞ্চ অত্থো হেট্ঠা আনাপানকথাযং ৰুত্তোযেৰ. সেসেসূতি সন্তপ্পনাদিৰসেন চেৰ উদ্ধঙ্গমাদিৰসেন চ পৰত্তেসু তেজোৰাযোকোট্ঠাসেসু.
চক্খুদসকাদীসু পধানরূপং চক্খাদযোতি তেসু লব্ভমানং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং অৰযৰকিচ্চং সমুদাযে আরোপেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ৰত্থুদ্ৰারৰসেন পঞ্চ চক্খুদসকাদযো’’তি. ৰত্থুৰসেন হদযৰত্থুদসকঞ্চাতি যোজেতব্বং, একযোগনিদ্দিট্ঠানম্পি একদেসো অনুৰত্ততীতি. সব্বানিপীতি যথাৰুত্তগণনাযং চতুন্নৰুতিচতুসতাধিকানি সহস্সরূপরূপানি. কোট্ঠাসাৰযৰানং পন তদৰযৰকলাপানঞ্চ ভেদে গয্হমানে অতিৰিয ততো বহুতরো রূপভেদো হোতি, সো পন ভেদো ইধ আদিকম্মিকস্স দুপ্পরিগ্গহোতি ন গহেতব্বো.
কামং ৰত্থুৰসেনাপি অরূপধম্মা পাকটা হোন্তি, দ্ৰারৰসেন পন পরিগ্গহো অনাকুলোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘দ্ৰারৰসেন অরূপধম্মা পাকটাহোন্তী’’তি. সব্বসঙ্গাহিকৰসেন ‘‘একাসীতি লোকিযচিত্তানী’’তি ৰুত্তং, লাভিনো এৰ পন মহগ্গতচিত্তানি সুপাকটানি হোন্তি. অৰিসেসেনাতি সাধারণতো. ফস্সাদযো হি সত্ত চেতসিকা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহিপি উপ্পজ্জনতো সব্বচিত্তুপ্পাদসাধারণা. সব্বেপি তেতি একাসীতি লোকিযচিত্তানি, তংসম্পযুত্তফস্সাদযোতি সব্বেপি তে অরূপধম্মে. আরম্মণাদিৰিভাগেন পন চিত্তুপ্পাদভেদে গয্হমানে ততো বহুতরো এৰ হোতি, সো পন ইধ নাধিপ্পেতো.
৬৬৫. অস্স চক্খুপসাদস্স নিস্সযভূতা পন চতস্সো ধাতুযোতি সম্বন্ধো. সহজাতরূপানি তস্স চক্খুপসাদস্স ইচ্চেৰ সম্বন্ধো. তত্থেৰাতি তস্মিংযেৰ সসম্ভারচক্খুপদেসে. অনুপাদিন্নরূপানীতি পুব্বে ৰুত্তরূপানং উপাদিন্নরূপত্তা ৰুত্তং, অকম্মজরূপানীতি অত্থো. সেসানীতি পঠমং চক্খুনো ৰুত্তত্তা ততো সেসানি, তেন পন সদ্ধিং চতুপঞ্ঞাস রূপানি হোন্তি. চক্খুদসকাদীসু একস্সপি অগ্গহেতব্বতো ‘‘অৰসেসানি তেচত্তালীস রূপানী’’তি ৰুত্তং. সদ্দস্স অনিযতত্তা তং অগ্গহেত্ৰা ‘‘তেচত্তালীস রূপানী’’তি ৰত্ৰা পুন উতুচিত্তসমুট্ঠানে দ্ৰে সদ্দে গহেত্ৰা ‘‘পঞ্চচত্তালীসা’’তি কেচিৰাদো দস্সিতো.
অৰসেসরূপানীতি ‘‘দস ধাতুযো’’তি ৰুত্তে দ্ৰাদস রূপধম্মে ঠপেত্ৰা অৰসেসানি ছ নিপ্ফন্নরূপানি. রূপরূপানেৰ হি ইধ পরিগ্গয্হন্তি, ন রূপপরিচ্ছেদৰিকারলক্খণানি. চক্খুসন্নিস্সযরূপারম্মণভাৰসামঞ্ঞেন, চিত্তভাৰসামঞ্ঞেন চ কুসলাকুসলৰিপাকতায দুৰিধম্পি চক্খুৰিঞ্ঞাণং চিত্তন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং. এৰন্তি ইমিনা ‘‘চক্খুং নিস্সাযা’’তিআদিনা ৰুত্তং, অৰুত্তঞ্চ ‘‘সোতং নিস্সাযা’’তিআদিকং সঙ্গণ্হাতি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি এত্থপি ‘‘একা’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং ‘‘একা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি. অড্ঢেন একাদস অড্ঢেকাদস, অড্ঢং ৰা একাদসমং এতাসন্তি অড্ঢেকাদস. অড্ঢট্ঠমাতি এত্থাপি এসেৰ নযো.
৬৬৬. চক্খুধাতুযং ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘যং লোকো সেতকণ্হমণ্ডলৰিচিত্ত’’ন্তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৬৫) ৰুত্তনযেন.
৬৬৭. ইধ ভিক্খু ইমস্মিং সরীরেতি অজ্ঝত্তং ৰিপস্সনাভিনিৰেসদস্সনৰসেন ৰুত্তং. তেনেৰ হি একস্সেৰ ভাৰস্স গহিতত্তা ‘‘সত্তরস রূপানি সম্মসনুপগানী’’তি আহ. সম্মসিতুং সক্কুণেয্যানি সম্মসনং উপগচ্ছন্তীতি সম্মসনুপগানি, সম্মসনীযানীতি অত্থো. আকার-গ্গহণেন ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং ৰুত্তং, ৰিকার-গ্গহণেন লহুতাদিত্তযং, ইতরেন আকাসধাতূতি ৰদন্তি. আকার-গ্গহণেন পন ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযেন সদ্ধিং লক্খণরূপমাহ. তম্পি হি রূপানং উপ্পজ্জনাদিআকারমত্তন্তি. অন্তরপরিচ্ছেদোতি তংতংকলাপানং অসঙ্করকারণতায অন্তরভূতো পরিচ্ছেদো. যদি ন সম্মসনুপগানি, আকারাদিমত্তানি চ, কথং রূপানীতি আহ ‘‘অপিচ খো’’তিআদি.
৬৬৮. এৰং দ্ৰাচত্তালীসায কোট্ঠাসানং ৰসেন ৰিত্থারতো রূপপরিগ্গহং তদনুসারেন ৰিত্থারতো এৰ নামপরিগ্গহং ৰিভাৰেত্ৰা ততো সংখিত্তসংখিত্ততরসংখিত্ততমৰসেন, অট্ঠারসধাতুৰসেন, দ্ৰাদসাযতনৰসেন, পঞ্চক্খন্ধৰসেন চ রূপারূপপরিগ্গহং দস্সেত্ৰা অতিসংখিত্তনযেনাপি দস্সেতুং ‘‘যং কিঞ্চি রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
যথা চ ধাতুআদিৰসেন, এৰং ইন্দ্রিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদৰসেনপি রূপারূপপরিগ্গহো ৰেদিতব্বো. কথং? ইন্দ্রিযৰসেন তাৰ চক্খাদীনি পঞ্চ, ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানি চাতি সত্ত ইন্দ্রিযানি রূপং, মনিন্দ্রিযং, পঞ্চ ৰেদনিন্দ্রিযানি, সদ্ধাদীনি পঞ্চ চাতি একাদস নামং, জীৰিতিন্দ্রিযং নামঞ্চ রূপঞ্চ, পচ্ছিমানি তীণি ইধ অনধিপ্পেতানি লোকুত্তরত্তা. দুক্খসচ্চং নামঞ্চ রূপঞ্চ, সমুদযসচ্চং নামং, ইতরানি ইধ নাধিপ্পেতানি লোকুত্তরত্তা. পচ্চযাকারে আদিতো তীণি অঙ্গানি নামং, চতুত্থপঞ্চমানি নামঞ্চ রূপঞ্চ, ছট্ঠসত্তমঅট্ঠমনৰমানি নামং, দসমং নামঞ্চেৰ নামরূপঞ্চ, পচ্ছিমানি দ্ৰে পচ্চেকং নামঞ্চ রূপঞ্চাতি এৰং তত্থ তত্থ ৰুত্তনযানুসারেন ইন্দ্রিযসচ্চপচ্চযাকারৰসেনপি নামরূপপরিগ্গহো কাতব্বো. এৰং পন নামরূপপরিগ্গহস্স ৰিভাগেন কথনে পযোজনং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
৬৬৯. কামং ৰেদনাদীসু অরূপধম্মেসু ন উত্তরুত্তরা ৰিয পুরিমপুরিমা সুখুমা, তথাপি সঙ্ঘট্টনেন ৰিকারআপজ্জনকে রূপধম্মে উপাদায সব্বেপি তে সুখুমা এৰাতি আহ ‘‘সুখুমত্তা অরূপং ন উপট্ঠাতী’’তি. সম্মসিতব্বন্তি সম্মদেৰ লক্খণাদিতো ৰীমংসিতব্বং. মনসিকাতব্বন্তি তথা চিত্তে ঠপেতব্বং. পরিগ্গহেতব্বন্তি পরিচ্ছেদকারিকায পঞ্ঞায পরিচ্ছিজ্জ গহেতব্বং. ৰৰত্থপেতব্বন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো ৰিনিচ্ছিতব্বং. অস্সাতি যোগিনো. সুৰিক্খালিতন্তি সুৰিসোধিতং. আদিকম্মিকস্স হি কম্মট্ঠানং পরিগ্গণ্হন্তস্স যাৰ ধম্মা সুপরিব্যত্তং ন উপতিট্ঠন্তি, তাৰ তে তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহবলেন অভিভূতা অৰিসুদ্ধা নাম হোন্তি, অসঙ্করতো উপট্ঠানাভাৰতো অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ জটিতা. যদা পন সম্মসনাদিৰিধিনা তং ৰিভূতং হোতি, তদা তে সুৰিক্খালিতা, নিজ্জটা চ নাম হোন্তি. তেনাহ ‘‘যথা যথা হী’’তিআদি. আদিকম্মিকস্স অরূপধম্মা যেভুয্যেন রূপধম্মে আরব্ভ পৰত্তনাকারেন গহণং গচ্ছন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘তদারম্মণা অরূপধম্মা’’তি. তেনেৰ হি হেট্ঠা ‘‘তস্সেৰং পরিগ্গহিতরূপস্স দ্ৰারৰসেন অরূপধম্মা পাকটা হোন্তী’’তি ৰুত্তং, ন ৰত্থুৰসেনাতি.
ইদানি রূপপরিগ্গহো অরূপপরিগ্গহস্স উপাযো, উপত্থম্ভো চাতি যথাৰুত্তমত্থং উপমাহি পকাসেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. মুখনিমিত্তন্তি মুখস্স পটিবিম্বং. তত্রিদং উপমাসংসন্দনং – চক্খুমা পুরিসো ৰিয যোগাৰচরো, তস্স চক্খু ৰিয যোগিনো কম্মট্ঠানপরিগ্গাহকঞাণং, আদাসং ৰিয রূপপরিগ্গহো, মুখনিমিত্তং ৰিয অরূপপরিগ্গহো, আদাসস্স অপরিসুদ্ধকালো ৰিয রূপপরিগ্গহস্স অৰিক্খালিতকালো, তদা মুখনিমিত্তস্স অপঞ্ঞাযনং ৰিয রূপপরিগ্গহস্স অৰিসুদ্ধতায অরূপধম্মানং অনুপট্ঠানং, আদাসস্স পুনপ্পুনং পরিমজ্জনং ৰিয রূপপরিগ্গহস্স পুনপ্পুনং ৰিসোধনং, সুপরিমজ্জিতে আদাসে সুব্যত্তং মুখনিমিত্তস্স পঞ্ঞাযনং ৰিয সুৰিক্খালিতে নিজ্জটে রূপপরিগ্গহে অরূপধম্মানং সুট্ঠু উপট্ঠানন্তি. ইমিনা নযেন তেলত্থিকোপমাদীসুপি যথারহং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. তিলপিট্ঠন্তি তিলচুণ্ণং. কতকট্ঠিন্তি কতকবীজং. কললকদ্দমন্তি তনুকদ্দমং.
তপ্পচ্চনীককিলেসাতি তস্স অরূপধম্মপরিগ্গাহকঞাণস্স ৰিবন্ধভাৰেন পটিপক্খভূতা সম্মোহাদিকিলেসা. উচ্ছুআদিউপমাসু ইদং মুখমত্তস্স দস্সনং – যথা উচ্ছুরসং গহেতুকামো উচ্ছূনি উচ্ছুযন্তে পক্খিপিত্ৰা একৰারং দ্ৰিৰারং যন্তক্কমনমত্তেন উচ্ছুরসে অনিক্খমন্তে ন উচ্ছূনি ছড্ডেত্ৰা গচ্ছতি, যথা ৰা চোরে গহেত্ৰা তেহি কতকম্মং জানিতুকামো দ্ৰত্তিপ্পহারমত্তেন তেসু তমত্থং অকথেন্তেসু ন তে মুঞ্চতি, যথা ৰা পন গোদম্মকো গোণং দমেতুকামো ধুরে তং যোজেত্ৰা একৰারং দ্ৰিৰারং তস্মিং পথেন অগচ্ছন্তে ন ৰিস্সজ্জেতি, যথা চ দধিং মন্থেত্ৰা নৰনীতং গহেতুকামো দধিকলসিযং মন্থং পক্খিপিত্ৰা সকিং, দ্ৰিক্খত্তুং ৰা মন্থস্স ভমনমত্তেন নৰনীতে অনুপ্পজ্জন্তে ন দধিং ছড্ডেতি, যথা ৰা পন মচ্ছে পচিত্ৰা খাদিতুকামো একৰারং দ্ৰিৰারং অগ্গিদানমত্তেন মচ্ছেসু অপচ্চন্তেসু ন তে ছড্ডেতি. ‘‘অথ খো নং পুনপ্পুনং পরিমজ্জতী’’তি এত্থ ৰুত্তনযানুসারেন ‘‘অথ খো নং উচ্ছুযন্তে পুনপ্পুনং উপ্পীল়েতী’’তিআদিনা সব্বত্থ উপমত্থো যোজেতব্বো.
অরূপধম্মানং উপট্ঠানাকারকথাৰণ্ণনা
৬৭০. আকিরীযন্তি অভিমুখা হোন্তি এতেহীতি আকারা, অরূপধম্মানং উপট্ঠানস্স মুখভূতা ফুসনানুভৰনৰিজাননপ্পকারাতি আহ ‘‘অরূপধম্মা তীহি আকারেহি উপট্ঠহন্তী’’তিআদি. আরম্মণে পৰত্তমানেসু চিত্তচেতসিকেসু অসতিপি পুব্বাপরিযে ফুসনলক্খণো ফস্সো, তত্থ সব্বপঠমং অভিনিপতন্তো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পঠমাভিনিপাতো ফস্সো’’তি. তেনস্স ফুসনাকারেন সুপাকটভাৰেন উপট্ঠানং দস্সেতি. ফস্সে পন উপট্ঠিতে যস্মিং আরম্মণে সো ফস্সো, তস্স অনুভৰনলক্খণা ৰেদনা, সঞ্জাননলক্খণা সঞ্ঞা, আযূহনলক্খণা চেতনা, পটিৰিজাননলক্খণং ৰিঞ্ঞাণন্তি ইমেপি পাকটা হোন্তীতি আহ ‘‘তংসম্পযুত্তা ৰেদনা’’তিআদি. এৰং সলক্খণসঙ্খেপতো চতুধাতুৰৰত্থানৰসেন ফস্সমুখেন অরূপপরিগ্গহং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিত্থারতো চতুধাতুৰৰত্থানৰসেন তং দস্সেতুং ‘‘তথা কেসে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কেসে পথৰীধাতূতি কেসসঙ্খাতে পথৰীকোট্ঠাসে পথৰীধাতু. লক্খণৰিভত্তিতো হি ধাতুৰৰত্থানদস্সনমেতং.
পুনপি দ্ৰিন্নং ধাতুৰৰত্থানানং ৰসেন ৰেদনামুখেন অরূপপরিগ্গহং দস্সেতুং ‘‘একস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তস্স রসানুভৰনকৰেদনাতি থদ্ধভাৰসঙ্খাতস্স ফোট্ঠব্বসভাৰস্স অনুভৰনৰসেন পৰত্তৰেদনা.
অপরস্সাতি এত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তত্থ আরম্মণপটিৰিজাননন্তি থদ্ধতাসঙ্খাতফোট্ঠব্বারম্মণপটিৰিজাননং. কাযদ্ৰারাভিনিহতং, কেৰলং ৰা মনোদ্ৰারিকজৰনৰিঞ্ঞাণমাহ. তঞ্হি ‘‘পথৰীধাতু কক্খল়লক্খণা’’তি পটিৰিজানাতি, ইতরং পন কক্খল়লক্খণপটিৰিজাননমত্তমেৰাতি.
এতেনেৰ উপাযেনাতি য্ৰাযং সলক্খণসঙ্খেপতো, সলক্খণৰিভত্তিতো চ ধাতুৰৰত্থানৰসেন রূপপরিগ্গহং দস্সেত্ৰা তত্থ ঠিতস্স ফস্সাদিমুখেন অরূপপরিগ্গণ্হনুপাযো দস্সিতো, এতেনেৰ উপাযেন. কম্মসমুট্ঠানকেসেতি চতুসমুট্ঠানকেসতো নিদ্ধারিতে কম্মসমুট্ঠানকেসে. কক্খল়লক্খণাতিআদিনা নযেনাতি আদি-সদ্দেন ন কেৰলং ‘‘পগ্ঘরণলক্খণা আপোধাতূ’’তিআদিনা লক্খণৰিসেসেন সদ্ধিং ধাত্ৰন্তরানিযেৰ, অথ খো একসমুট্ঠানাদিভেদানি কোট্ঠাসন্তরানিপীতি দট্ঠব্বং. তেনেৰাহ ‘‘দ্ৰাচত্তালীসায ধাতুকোট্ঠাসেসূ’’তি. সব্বং নযভেদং অনুগন্ত্ৰাতি য্ৰাযং দ্ৰাচত্তালীসায ধাতুকোট্ঠাসেসু পথৰীধাতুআদীনং লক্খণাদিতো ৰৰত্থাপনৰসেন নানাৰিধো রূপপরিগ্গহনযো ৰুত্তো, তং সব্বং নযভেদং নযৰিসেসং অনুগন্ত্ৰা, চক্খুধাতুআদীসু রূপপরিগ্গহমুখেসু অরূপপরিগ্গহদস্সনৰসেন যোজনা কাতব্বাতি অধিপ্পাযো. তত্রিদং যোজনামুখমত্তদস্সনং – একস্স তাৰ ‘‘চক্খুধাতু রূপাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণা, দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণা ৰা’’তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ৬০০) নযেন ধাতুযো পরিগ্গণ্হন্তস্স ‘‘পঠমাভিনিপাতো ফস্সো, তংসম্পযুত্তা ৰেদনা’’তি সব্বং যোজেতব্বং. তথা ‘‘যথাৰুত্তলক্খণায চক্খুধাতুযা রসানুভৰনকৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদি যোজেতব্বং. তথা ‘‘যথাৰুত্তলক্খণা চক্খুধাতূ’’তি, ‘‘আরম্মণপটিৰিজাননং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদিনা সব্বং যোজেতব্বং. আযতনাদিৰসেন রূপপরিগ্গহমুখেসুপি এসেৰ নযো.
৬৭১. যথা নাম হেট্ঠিমঝানং সুভাৰিতং ৰসীভাৰং পাপিতমেৰ উপরিঝানস্স পাদকং পদট্ঠানং হোতি, ন পটিলদ্ধমত্তং, এৰং রূপপরিগ্গহো সুৰিসুদ্ধো নিজ্জটো নিগ্গুম্বো এৰ অরূপপরিগ্গহস্স পাদকং পদট্ঠানং হোতি, ন অৰিসুদ্ধো, তস্মা রূপারূপস্স একদেসেপি অনুপট্ঠিতে সো অৰিসুদ্ধো এৰ নাম হোতি, পগেৰ বহূসু অনুপট্ঠিতেসূতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সচে হী’’তিআদি. পব্বতেয্যা গাৰী ৰিয বালা অব্যত্তা অখেত্তঞ্ঞূ.
খগ্গেনাতি খগ্গগ্গেন. সমুগ্গন্তি মঞ্জূসাসদিসং মহাসমুগ্গং. অপরিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স অৰিভত্তং ৰিয উপট্ঠহন্তম্পি নামরূপং ৰিভত্তসভাৰমেৰ, তস্স চ ৰিভাগো কম্মট্ঠানপরিগ্গহেসু পাকটো হোতীতি চ দস্সনত্থং সমুগ্গৰিৰরণং, যমকতালকন্দফালনঞ্চ নিদস্সনভাৰেন ৰুত্তং. যমকতালকন্দঞ্হি ভিন্নসন্তানম্পি অভিন্নং ৰিয উপট্ঠাতি, এৰং রূপারূপধম্মাতি. সব্বেপি তেভূমকে ধম্মে নামঞ্চ রূপঞ্চাতি দ্ৰেধা ৰৰত্থপেতীতি এত্থ কিঞ্চাপি সব্ব-সদ্দো অনৰসেসপরিযাদাযকো, নামরূপভাৰো পন অঞ্ঞমঞ্ঞৰিধুরোতি ন তদুভযং সমুদাযৰসেন পরিসমাপযেতব্বং, তস্মা ‘‘যদেত্থ নমনলক্খণং, তং নামং. যং রুপ্পনলক্খণং, তং রূপ’’ন্তি এৰং দ্ৰেধা ৰৰত্থপেতীতি অত্থো. এৰং ৰৰত্থপেন্তোযেৰ চ তদুভযৰিনিমুত্তস্স তেভূমকধম্মেসু কস্সচি ধম্মস্স অভাৰতো ‘‘সব্বেপি তেভূমকধম্মে নামঞ্চ রূপঞ্চাতি দ্ৰেধা ৰৰত্থপেতী’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চা’’তি এতেনেৰ তস্স দুৰিধভাৰে সিদ্ধে ‘‘দ্ৰেধা ৰৰত্থপেতী’’তি ইদং নামরূপৰিনিমুত্তস্স অঞ্ঞস্স অভাৰদস্সনত্থং. তেনেৰাহ ‘‘নামরূপমত্ততো উদ্ধ’’ন্তিআদি. ‘‘সব্বেপি তেভূমকে ধম্মে’’তি পন সব্বগ্গহণঞ্চেত্থ সম্মসমনুপগস্স ধম্মস্স অনৰসেসেতব্বতায ৰুত্তং. তঞ্হি অনৰসেসতো পরিঞ্ঞেয্যং একংসতো ৰিরজ্জিতব্বং, ততো চ চিত্তং ৰিরাজযং পমোচেতব্বং. তেনাহ ভগৰা –
‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং তত্থ চিত্তং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. সব্বঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অভিজানং পরিজানং তত্থ চিত্তং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি (সং. নি. ৪.২৬-২৭).
যদি তেভূমকং ধম্মজাতং অনৰসেসতো গহিতং ‘‘নামরূপ’’ন্তি, যং ইতো বাহিরকেহি পদত্থভাৰেন পরিকপ্পিতং, সেয্যথিদং – পকতিআদি দ্রব্যাদি জীৰাদি কাযাদি. তত্থ কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? উম্মত্তকৰিপল্লাসসদিসে অসম্মাসম্বুদ্ধপৰেদিতে কা তত্থ অঞ্ঞা পটিপত্তি অঞ্ঞত্র অজ্ঝুপেক্খনতো. অথ ৰা তেপি নামরূপন্তোগধভাৰাভাৰৰসেন নিচ্ছিতা এৰাতি ৰেদিতব্বা. কথং? পকতি, মহা, অহংকারো, তম্মত্তানি, ইন্দ্রিযানি, ভূতানি, পুরিসোতি এতে পকতিআদযো. তত্থ সমভাৰেন পৰত্তমানানং সত্তরজতমসঙ্খাতানং সুখদুক্খমোহানং সমুদাযো পকতি, পধানন্তি চ ৰুচ্চতি. সত্তমত্তসম্পৰেদনীযো মহা, বুদ্ধীতি কেচি. সত্তরজাদীসু অভিমানো অহংকারো, অস্মিমত্তাতি কেচি. সদ্দফস্সরূপরসগন্ধা তম্মত্তানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠানং পথৰীআদীনং একুত্তরতাদস্সনতো একুত্তরানি তম্মত্তানীতি ৰিজ্ঝৰাসিএকলক্খণেহি তম্মত্তেহি একলক্খণা ৰিসেসা সজিযন্তি, সুখুমভাৰেন পন নেসং সম্পৰেসনতো একুত্তরতাতি কেচি. সোতাদীনি পঞ্চ সৰনাদিৰুত্তিকানি বুদ্ধিন্দ্রিযানি, ৰচনাদানৰিচরণুস্সগ্গানন্দকিচ্চানি ৰাচাদীনি পঞ্চ কম্মিন্দ্রিযানি. মনো অন্তোকরণং, ইতরং বাহিরকরণং. গন্ধাদীহি আরদ্ধানি পথৰীউদকঅগ্গিৰাযুআকাসানি ভূতানি, চেতনাসভাৰো পুরিসোতি এৰং পকতিআদীনি সরূপতো ৰেদিতব্বানি.
তত্থ হি পকতি তাৰ সুখদুক্খমোহমত্ততায নামং, সমৰিসমভাৰাপত্তিতো অনিচ্চা, দুক্খা, সঙ্খতা চ আপন্না. মহাপি ‘‘তস্মা অলিঙ্গতো লিঙ্গৰিসেসামত্তো মহা উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনতো, বুদ্ধিভাৰানুজাননতো চ নামং, অনিচ্চং, সঙ্খতমেৰ চ আপন্নং. ‘‘তস্মা মহতো ছ ৰিসেসা সজিযন্তী’’তি সক্কতে ৰচনতো ‘‘অস্মী’’তি গহণনিমিত্তভাৰানুজাননেন অহংকারো অভিমানোতি কত্ৰা নামং, ততো এৰ অনিচ্চসঙ্খতভাৰাপত্তি চস্স সিদ্ধা. ইতরং তম্মত্তপঞ্চকং গন্ধরসরূপফস্সসদ্দভাৰানুজাননতো রূপং, অরূপন্তি পন কাপিলানং মিচ্ছাভিনিৰেসমত্তং. তে হি সোল়স ৰিসেসা পঞ্চ ভূতানি, একাদসিন্দ্রিযানি ভূতেহি ভূতৰিসেসানীতি গন্ধাদিতম্মত্তেহি তন্নিস্সযানি পথৰীআপোতেজোৰাযোআকাসসঙ্খাতানি ভূতানি ইচ্ছিতানি. ‘‘তব্বিসেসা চ নানাজাতিকা অহংকারতো চ ইন্দ্রিযানী’’তি ৰচনতো সোতকাযচক্খুজিৰ্হাঘানৰাচাপাণিপাদপাযূপত্থানি চেৰ মনো চাতি একাদসিন্দ্রিযানি.
তত্থ মনো নামং, ইতরানি সব্বানি রূপং. ৰাচাতি চেত্থ অত্থাৰজোতকস্স অক্খরসমুদাযস্স গহণং. ইমেসং পন ধম্মিনো ধম্মস্স অনঞ্ঞত্থস্স ইচ্ছিতত্তা সিদ্ধাৰ অনিচ্চতা পরিণামপক্খে, অভিব্যত্তিপক্খেপি যদি তব্বিসযঞাণুপ্পাদেন অভিব্যঞ্জনং সিদ্ধাৰ অনিচ্চতা, অথ ততো পুব্বেপি ঞাণং অত্থেৰ. অক্খব্যত্তিৰাদো পন সিযাতি ইদমেত্থ দিসামত্তং. দ্রব্যগুণকম্মসামঞ্ঞৰিসেসসমৰাযা দ্রব্যাদিকা. তত্থ পথৰী আপো তেজো ৰাযু আকাসো কালো দিসা অত্তা মনোতি নৰ দ্রব্যানি. সদ্দ রূপ রস গন্ধ ফস্স সঙ্খা পরিমাণানি পুথূত্ৰ সংযোগ ৰিযোগ পরত্ৰা পরত্ৰ বুদ্ধি সুখ দুক্খ ইচ্ছা দোস পযত্ত গুরুত্ৰ দ্রৰত্ৰ স্নেহ ৰেগা সঙ্খারা দিট্ঠা চেতি এৰমেতে তেৰীসতি গুণা. উক্খেপনং অৰক্খেপনমাকুচনং পসারণং গমনমিতি পঞ্চ কম্মানি. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠেসু অৰিসিট্ঠমভিধানং পচ্চযো হোতি. সং-ইতি যতো দ্রব্যগুণকম্মেসু সা অত্থি এৰাতি এতং মহাসামঞ্ঞং. পথৰীআদীসু অনুৰত্তিব্যাৰুত্তিবুদ্ধিনিমিত্তং দ্রব্যত্ৰাদি, তং যথা দ্রব্যত্ৰ গুণত্ৰ কম্মত্ৰ ঘটত্ৰাদি, এসো সামঞ্ঞৰিসেসো. ইহ তন্তেসু পটো, কপালেসু ঘটোতি ইহেতি যতো হেতুহেতুফলানং সম্বন্ধো সমৰাযোতি ৰুত্তো, সমৰাযোতি এৰমেতে দ্রব্যাদিকা.
তত্থ পথৰী আপ তেজ ৰাযূ ভূতরূপং, আকাসং তেসং অভাৰমত্তং, পরিচ্ছেদো ৰা, চন্দসূরিযাদিপরিৰত্তনং, ধম্মপ্পৰত্তিঞ্চ উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তং কালো. তথা দিসা, অত্তা চ. মনো নামং. সদ্দরূপরসগন্ধা রূপমেৰ. তথা ফস্সো ভূতত্তযসভাৰতো. সঙ্খা একাদিকা তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তং. তথা অৰযৰসমুদাযে গুণৰিসেসৰসেন, সণ্ঠানৰিসেসৰসেন ৰা মহন্তং দীঘং, তব্বিপরিযাযতো অণু রস্সন্তি ভিন্নলক্খণদেসেসু পুথুত্ৰন্তি. ভিন্নদেসজানং সহভাৰে সংযোগোতি. তদপাযে ৰিযোগোতি. সমানদিসাদেসগতানং রূপানং মহদব্বন্তরানং ৰসেন পরমপরন্তি পঞ্ঞত্তিমত্তং. বুদ্ধিসুখদুক্খইচ্ছাদোসপযত্তা নামমেৰ. গুরুত্ৰ দ্রৰত্ৰ স্নেহৰেগা রূপধম্মানং পৰত্তিৰিসেসতো গহেতব্বাকারা. ইতরো সঙ্খারো ঞাণস্স পৰত্তিৰিসেসো. অদিট্ঠোপি ধম্মাধম্মভাৰতো নামমেৰ. উক্খেপনং অৰক্খেপনং আকুচনং পসারণং গমনন্তি রূপধম্মানং পৰত্তিমত্তং. সদিসাসদিসতাযং সামঞ্ঞৰিসেসসঞ্ঞা, অযুত্তসম্বন্ধে সমৰাযসমঞ্ঞাতি দ্রব্যাদীনম্পি নামরূপন্তোগধতা দট্ঠব্বা.
জীৰাজীৰবন্ধ পুঞ্ঞ পাপাসৰ সংৰরনিজ্জরৰিমোক্খা জীৰাদিকা. তত্থ জীৰোতি অত্তা. পুগ্গলধম্মাধম্মাকাসকালেসু অজীৰসঞ্ঞা. তেসু সদ্দফস্সরূপরসগন্ধসণ্ঠানবন্ধভেদসুখুমপরঅপরাঘাতপ্পভাচ্ছাযোজ্জাকতমানি পুগ্গললক্খণন্তি পুগ্গলো রূপং রূপধম্মানং পৰত্তিআকারমত্ততো. ধম্মাধম্মা জীৰপুগ্গলানং গতিট্ঠিতিমত্ততায তদৰিসিট্ঠা. আকাসকালা পঞ্ঞত্তিমত্তং. বন্ধো ‘‘কম্মপুগ্গলন্তরসংযোগো’’তি ৰচনতো তেহি অনঞ্ঞো. পুঞ্ঞপাপানি নামন্তি পাকটমেৰ. ‘‘কম্মপুগ্গলানমাসৰো’’তি ৰচনতো পুঞ্ঞাপুঞ্ঞসম্ভৰে আসৰসমঞ্ঞাতি ততো অৰিসিট্ঠো আসৰো. ‘‘আসৰনিরোধো সংৰরো’’তি ৰচনতো পটিপক্খেন পুঞ্ঞাপুঞ্ঞনিরোধো সংৰরো. ‘‘কম্মফলপ্পৰত্তিযা পকতিযা অপ্পৰত্তি নিজ্জরো’’তি ৰচনতো ৰিপাকনিরোধনিমিত্তং নিজ্জরো. মোক্খোপি ‘‘সব্বকম্মৰিমোক্খো’’তি ৰচনতো কম্মপুগ্গলজীৰৰিযোগো. তত্থ কম্মপুগ্গলানং সদ্দাদিলক্খণতায রূপমত্ততা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞমত্ততায অরূপতা. জীৰো চ অরূপমত্তমেৰাতি অযং দ্রব্যমোক্খো. ভাৰমোক্খো পন জীৰস্স রাগাদিভাৰাপরিণামো রাগাদযো নামমেৰাতি জীৰাদযোপি নামরূপন্তোগধা এৰ.
কাযপ্পৰত্তিগতিজাতিবন্ধাপৰগ্গা কাযাদিকা. তত্থ পথৰীআপতেজৰাযুঅত্তসুখদুক্খেসু কাযসমঞ্ঞা. তদৰিসিট্ঠা পৰত্তিগতিজাতিবন্ধাপৰগ্গা, ‘‘ভাৰোতি অত্থো, কাযোতি অনত্থন্তর’’ন্তি ৰচনতো কাযতো অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি. ‘‘পৰত্তিসঞ্ঞা কিরিযাসংযোগৰিভাগেসূ’’তি ৰচনতো গতিআদিপ্পকারেন পৰত্তা পথৰীআদযো এৰ পৰত্তি উপচারো. ‘‘তস্মিং অনত্থন্তর’’ন্তি ৰচনতো কাযতো অনঞ্ঞা সুরমনুজপেততিরচ্ছাননরকূপপত্তিযো গতিযো. তাসু পুরিমাপুরিমাৰিসিট্ঠো গতীসু জাতস্স নিচ্ছযোপি পৰত্তিমত্তন্তি ততো অনঞ্ঞা কণ্হনীলরত্তপীতসুক্কঅতিসুক্কসঙ্খাতা জাতিযো. তা উত্তরুত্তরৰিসিট্ঠা অঞ্ঞাণমোহরাগদোসতত্ৰাসন্দস্সনপ্পাযা সুক্কজাতি, অন্তা অচ্চন্তৰিমুত্তা অৰগাহিতত্ৰা চাতি সুক্কজাতি. ‘‘দোসেসু বন্ধসমঞ্ঞা’’তি ৰচনতো অঞ্ঞাণাদিলক্খণস্স বন্ধস্স জীৰতো অনঞ্ঞতা. অঞ্ঞাণাদিদোসাভাৰতো অপৰগ্গসিদ্ধীতি কাযাদযোপি নামরূপমত্তমেৰ.
যোপি তত্থ তত্থ ‘‘পুরিসো অত্তা জীৰো’’তিআদিপরিযাযেহি ৰুত্তো অত্তপদত্থো, সোপি যথারহং নামরূপমত্তং উপাদায পঞ্ঞত্তো, নামরূপমত্তমেৰ ৰা. তেন ৰুত্তং ‘‘তেপি নামরূপন্তোগধভাৰাভাৰৰসেন নিচ্ছিতা এৰা’’তি.
সম্বহুলসুত্তন্তসংসন্দনাকথাৰণ্ণনা
৬৭২. সোতি সো ৰিপস্সনাকম্মিকো যোগাৰচরো. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. যাথাৰসরসতোতি যথাভূতসভাৰতো. নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা এতমত্থং সংসন্দেত্ৰা ৰৰত্থপেতীতি সম্বন্ধো. লোকসমঞ্ঞাযপি পহানত্থায, পগেৰ ‘‘সত্তো জীৰো’’তি পৰত্তনকমিচ্ছাভিনিৰেসস্সাতি অধিপ্পাযো. নামরূপমত্ততায অৰিনিচ্ছতত্তা, সন্তানাদিঘনভেদস্স চ অকতত্তা অভিনিৰেসেন ৰিনা সমূহেকত্তগ্গহণৰসেন ‘‘সত্তো’’তি পৰত্তো সম্মোহো সত্তসম্মোহো. তস্স ৰিক্খম্ভনা অসম্মোহভূমি. সম্বহুলসুত্তন্তৰসেনাতি ‘‘যথাপী’’তিআদিনা ইধ ৰুত্তানং, অৰুত্তানঞ্চ ‘‘রূপঞ্চ হিদং, মহালি, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্যা’’তি (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৰ. ২০) এৰমাদিনা সম্বহুলানং সুত্তন্তানং ৰসেন. ‘‘নামরূপমত্তমেৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং সন্ধাযাহ ‘‘এতমত্থ’’ন্তি.
অঙ্গসম্ভারাতি অঙ্গসম্ভারহেতু. তন্নিমিত্তং তং অমুঞ্চিত্ৰা সতি এৰ তস্মিং ‘‘সত্তো’’তি ৰোহারো.
অগারন্ত্ৰেৰাতি যথা কট্ঠাদীনি পটিচ্চ উপাদায তেসং নামং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অগারমিচ্চেৰ সঙ্খং সমঞ্ঞং গচ্ছতি, এৰং অট্ঠিআদীনি পটিচ্চ উপাদায তেসং নামং ৰিস্সজ্জেত্ৰা রূপং সরীরমিচ্চেৰ সঙ্খং গচ্ছতীতি যোজনা.
দুক্খমেৰ সম্ভোতীতি দুক্খদুক্খতাদিভেদং তিৰিধং দুক্খমেৰ সম্ভৰতি, যথাপচ্চযং উপ্পজ্জতি, তদেৰ দুক্খং খণট্ঠিতিপবন্ধট্ঠিতিৰসেন তিট্ঠতি চেৰ খণনিরোধআযুক্খযনিরোধাদিৰসেন নিরুজ্ঝতি চাতি অত্থো. ইদানি দুক্খমেৰাতি এৰকারেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নাঞ্ঞত্রা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যথাৰুত্তং দুক্খং ঠপেত্ৰা ততো অঞ্ঞং কিঞ্চি ধম্মজাতং ন সম্ভৰতি, যো ‘‘সত্তো’’তি ৰা ‘‘জীৰো’’তি ৰা ৰুচ্চেয্য, সব্বেন সব্বং অভাৰা কুতো তস্স নিরোধোতি.
উপমাহিনামরূপৰিভাৰনাকথাৰণ্ণনা
৬৭৩. একেনাকারেন সণ্ঠিতেসূতি যেন পকারেন অক্খাদীসু সন্নিৰিট্ঠেসু রথসমঞ্ঞা, তেন একেন আকারেন সমৰট্ঠিতেসু একজ্ঝং রাসিকতেসু. এৰমেৰন্তি সন্নিৰেসৰিসিট্ঠে অৰযৰসমুদাযে সন্তানৰসেন পৰত্তমানে যথা ‘‘রথো গেহং মুট্ঠি ৰীণা সেনা নগরং রুক্খো’’তি ৰোহারমত্তং, পরমত্থতো পন রথাদি নাম কিঞ্চি নত্থি, এৰমেৰং. উপাদানক্খন্ধেসূতি উপাদানক্খন্ধসঞ্ঞিতেসু রূপারূপধম্মেসু সমুদিতেসু সন্তানৰসেন পৰত্তমানেসু ‘‘সত্তো জীৰো’’তি ৰোহারমত্তং, পরমত্থতো পন সত্তো ৰা জীৰো ৰা নত্থীতি যাথাৰতো জাননং. ইদং যথাভূতদস্সনং ‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধী’’তি ৰুচ্চতি.
৬৭৪. তস্সাতি সত্তোতি গহিতস্স অত্তনো. ৰিনাসন্তি নিরুদ্ধস্স ৰিনাসং. অৰিনাসন্তি অৰিনস্সনং, নিচ্চতন্তি অত্থো. দ্ৰযৰসেনেৰ হি অত্তৰাদিনো ঠিতা, সস্সতো অত্তা, উচ্ছিজ্জতীতি ৰা, একচ্চসস্সতৰাদোপি এত্থেৰ সমৰরুদ্ধোতি. অৰিনাসং অনুজানন্তোতি বুদ্ধিআদীনং ধম্মানং ৰিনাসং ইচ্ছন্তোপি ‘‘ধম্মী নিচ্চো কূটট্ঠো’’তি অত্তনো ৰিনাসাভাৰং অনুজানন্তো. সস্সতেতি সস্সতগাহে. পততি কতৰিনাসঅকতব্ভাগমাদিদোসপ্পসঙ্গতোতি অধিপ্পাযো. খীরন্ৰযস্সাতি খীরস্স অন্ৰযভূতস্স, ফলভূতস্সাতি অত্থো. তদন্ৰযস্সাতি তস্স অত্তনো অন্ৰযভূতস্স অঞ্ঞস্স কস্সচি অভাৰতো. ওলীযতি নামাতি ‘‘সস্সতো অত্তা’’তি অভিনিৰেসেন ভৰাভিরতো হুত্ৰা ভৰনিরোধতো সঙ্কোচনং আপজ্জন্তো ভৰেযেৰ নিলীযতি নাম. অতিধাৰতি নামাতি তত্থ তত্থেৰ হি ভৰে অত্তা উচ্ছিজ্জতীতি উচ্ছেদৰাদী ‘‘উচ্ছিজ্জতি অত্তা’’তি গণ্হন্তো পরং মরণা সন্তং ভৰং ‘‘নত্থী’’তি অতিক্কমন্তো অতিধাৰতি নামাতি ৰদন্তি. কিলেসনিরোধে পন কম্মস্স অৰিপচ্চনতো ভৰনিরোধে ইচ্ছিতব্বে তথা অগ্গহেত্ৰা ‘‘তং তং ভৰৰিসেসং আগম্ম অত্তা উচ্ছিজ্জতীতি এৰং ভৰনিরোধো হোতী’’তি গণ্হন্তো তং অতিধাৰতি নাম.
পরিযুট্ঠিতাতি অভিভূতা. চক্খুমন্তোতি যথাভূতদস্সনসঙ্খাতেন ঞাণচক্খুনা চক্খুমন্তো.
কামভৰাদিভেদো ভৰো আরমিতব্বট্ঠেন আরামো এতেসন্তি ভৰারামা. তস্মিং ভৰে রতা অভিরতাতি ভৰরতা. ভৰে সম্মোদং আপন্নাতি ভৰসম্মুদিতা. তীহিপি পদেহি ভৰস্সাদগধিততাৰ ৰুত্তা. চিত্তং ন পক্খন্দতীতি ভৰস্সাদগধিতত্তা এৰ ভৰনিরোধাৰহে ধম্মে চিত্তং ন অনুপ্পৰিসতি. নপ্পসীদতীতি ন ওকপ্পতি. ন সন্তিট্ঠতীতি ন পতিট্ঠহতি. নাধিমুচ্চতীতি ন অধিমুচ্চতি.
অট্টীযমানাতি দুক্খাপিযমানা. হরাযমানাতি লজ্জমানা. জিগুচ্ছমানাতি হীল়েন্তা. ৰিভৰন্তি উচ্ছেদং. অভিনন্দন্তীতি ৰুত্তঅভিনন্দনাকারদস্সনং ‘‘যতো কির ভো’’তিআদি.
ভূতন্তি খন্ধপঞ্চকং. তঞ্হি যথাসকং পচ্চযেহি জাতত্তা, পরমত্থতো ৰিজ্জমানত্তা চ ভূতন্তি ৰুচ্চতি. ভূততোতি যথাভূতসভাৰতো, সলক্খণতো, সামঞ্ঞলক্খণতো চ.
৬৭৫. এৰং সত্তগাহতো অৰলীযনাতিধাৰনদোসে, যথাভূতদস্সনতো নিব্বিদাদিগুণে চ সুত্তৰসেনেৰ দস্সেত্ৰা ইদানি নামরূপমত্তেপি গমনাদিঅত্তকিচ্চসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তস্মাতি যস্মা ‘‘অস্মী’’তি ৰা ‘‘অহ’’ন্তি ৰা গাহস্স ৰত্থুভূতো সত্তো নাম নত্থি, পরমত্থতো নামরূপমত্তমেৰ, তস্মা. সচে কোচি অত্তা নাম নত্থি, কথমিধ নামরূপমত্তে গমনাদিঅত্তকিচ্চসিদ্ধীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘দারুযন্ত’’ন্তিআদি. ‘‘খাযতী’’তি এতেন যথা নিজ্জীৰে দারুমযযন্তে অব্ভন্তরে ৰত্তমানস্স জীৰস্স ৰসেন সঈহস্স সব্যাপারস্স ৰিয উপট্ঠানমত্তং পচ্চযৰিসেসতো, এৰং নিজ্জীৰে নামরূপমত্তে পচ্চযৰিসেসতো গমনাদিঅত্তকিচ্চসিদ্ধীতি সঈহস্স সব্যাপারস্স ৰিয উপট্ঠানন্তি দস্সেতি.
সচ্চতোতি ভূততো, পরমত্থতোতি অত্থো. সুঞ্ঞং জীৰেন যন্তমিৰ অভিসঙ্খতং পচ্চযৰসেন পৰত্তীতি অধিপ্পাযো. দুক্খস্স পুঞ্জো নিচ্চাতুরতায তিণকট্ঠসদিসো অত্তসুঞ্ঞতাযাতি অত্থো. এতং নামরূপং.
যমকন্তি যুগল়কং. সো চ খো যমকভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞসন্নিস্সিতভাৰেনাতি আহ ‘‘উভো অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতা’’তি. ততো এৰ চ একস্মিং ভিজ্জমানস্মিং উভো ভিজ্জন্তি. ন হি কদাচি পঞ্চৰোকারভৰে রূপে নিরুজ্ঝন্তে অরূপং অনিরুজ্ঝন্তং, অরূপে ৰা নিরুজ্ঝন্তে রূপং অনিরুজ্ঝন্তং অত্থি. স্ৰাযং ভঙ্গো পচ্চযা পচ্চযনিরোধেনেৰ, নামরূপনিরোধোতি অত্থো. পচ্চযাতি ৰা পচ্চযভূতা, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযা হোন্তাপি উভো ভিজ্জন্তিযেৰাতি অত্থো.
৬৭৬. দণ্ডাভিহতন্তি ৰিসেসনেন দণ্ডং, দণ্ডাভিঘাতস্স পচ্চযং পুরিসৰাযামঞ্চ দস্সেতি, ভেরিযা পন ৰিসেসিতব্বতা সদ্দস্স অসাধারণকারণতায. তেনেৰ হি ‘‘অঞ্ঞা ভেরী’’তি ভেরীযেৰ গহিতা, ন দণ্ডাদযো. অদিস্সমানরূপতায সদ্দং নামট্ঠানিযং কত্ৰা ‘‘এৰমেৰ’’ন্তিআদিনা উপমাসংসন্দনং করোতি.
ন চক্খুতো জাযরেতি ন চক্খাযতনতো নিগ্গচ্ছনৰসেন জাযন্তি. ন হি চক্খাযতনস্স পচ্চযভাৰূপগমনতো পুব্বে ফস্সপঞ্চমকা লব্ভন্তি, ন চ পদেসৰন্তো, যেন তে ততো নিগ্গচ্ছেয্যুং. তেনেৰাহ ‘‘পুঞ্জো নত্থি অনাগতে’’তি (মহানি. ১০). ন রূপতোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ‘‘নো চ উভিন্নমন্তরা’’তি ইদং পন তেসং অরূপধম্মত্তা অপ্পদেসতায ৰুত্তং. কেৰলং পন যস্মিং খণে পচ্চযসমৰাযো, তদা উপ্পজ্জনমত্তমেৰাতি আহ ‘‘হেতুং পটিচ্চ পভৰন্তি সঙ্খতা’’তি, চক্খুরূপালোকমনসিকারাদিভেদং ধম্মজাতং নিস্সায পচ্চযভূতং কারণং লভিত্ৰা তেহি সমেচ্চ সম্ভূয কতত্তা সঙ্খতা ফস্সাদযো ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. তস্সা পন ধম্মানং উপ্পত্তিযা পাকটং রূপধম্মপৰত্তিং দস্সেন্তো ‘‘যথাপি সদ্দো পহটায ভেরিযা’’তি আহ. ফস্সপঞ্চমগ্গহণঞ্চেত্থ পাকটঅরূপধম্মানং দস্সনং. সেসগাথাসুপি এসেৰ নযো.
ৰত্থুরূপাতি হদযৰত্থুতো. তন্নিস্সযানং অরূপধম্মানং বহুভেদত্তা সামঞ্ঞৰোহারেন তে দস্সেতুং ‘‘সঙ্খতা’’তি ৰুত্তং.
৬৭৭. নিত্তেজন্তি তেজহীনং আনুভাৰরহিতং. যথা পন তং নিত্তেজং, তং দস্সেতুং ‘‘ন খাদতী’’তিআদি ৰুত্তং. ন হি অঞ্ঞথা সদ্দহনুস্সহনাদীসু নামং ‘‘নিত্তেজ’’ন্তি সক্কা ৰত্তুং, নাপি রূপং সন্ধারণাবন্ধনাদীসু. তেনেৰ হি ‘‘রূপং নিত্তেজ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ন হি তস্স খাদিতুকামতা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অথ খো’’তিআদিনা ব্যতিরেকৰসেনাপি নামরূপানং নিত্তেজতংযেৰ ৰিভাৰেতি. অঞ্ঞমঞ্ঞসন্নিস্সযেন হি নামরূপস্স অত্তকিচ্চসিদ্ধিপি পচ্চেকং অসমত্থতাৰিভাৰনমেৰ. তথা হি নামরূপস্স অত্তসুঞ্ঞতা, নিরীহতা, ব্যাপারৰিরহতা চ সুট্ঠুতরং পাকটা হোন্তি.
কথং পন পচ্চেকং অসমত্থানং সমুদিতভাৰে সমত্থতা হোতি? অসামগ্গিযং অহেতূনং সামগ্গিযম্পি অহেতুভাৰাপত্তিতো. ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তানং অন্ধানং সতম্পি সহস্সম্পি সমুদিতং দট্ঠুং সক্কোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইমস্স পনত্থস্সা’’তিআদি. ইমং উপমং উদাহরন্তি অট্ঠকথাচরিযা উপমাযপি অসিদ্ধস্স অত্থস্স সাধেতব্বতো. তেনেৰাহ ‘‘উপমং তে করিস্সামি, উপমাযপিধেকচ্চে ৰিঞ্ঞূ পুরিসা ভাসিতস্স অত্থং জানন্তী’’তি (সং. নি. ২.৬৭). তুট্ঠহট্ঠোতি যদিপাহং চক্খুকরণীযং কাতুং ন সক্কোমি, পাদকরণীযং পন কাতুং সক্কোমি, ত্ৰঞ্চ চক্খুকরণীযং, তস্মা অম্হাকং উভিন্নং সহিতানঞ্চ ৰসেন ইচ্ছিতদেসসম্পত্তি সিজ্ঝতীতি তুট্ঠহট্ঠো জচ্চন্ধো. তত্থ জচ্চন্ধোতিআদি উপমোপমেয্যসংসন্দনং. ধম্মানং অত্তলাভো পরপটিবদ্ধোতি ৰত্তব্বমেৰ নত্থি ততো পুব্বে অৰিজ্জমানত্তা, পটিলদ্ধত্তলাভস্সাপি পরপটিবদ্ধমেৰ অত্থকিচ্চন্তি দস্সেতুং ‘‘ন সকেন তেজেন উপ্পজ্জতি, ন তাসু তাসু কিরিযাসু পৰত্ততী’’তি ৰুত্তং. তেসং নামরূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায উপ্পত্তি ৰা পৰত্তি ৰা ন চ ন হোতীতি জচ্চন্ধপীঠসপ্পিউপমায সাধিতমত্থং নিগমেন্তো ‘‘অসামগ্গিযং অহেতূনং সামগ্গিযম্পি অহেতুকভাৰাপত্তিতো’’তি যথাৰুত্তস্স হেতুনো অনেকন্তিকভাৰং ৰিভাৰেতি.
পরধম্মৰসানুৰত্তিনোতি পরেসং অত্ততো অঞ্ঞেসং হেতুপচ্চযসঙ্খাতানং ধম্মানং ৰসেন অনুৰত্তনসীলা. অত্তদুব্বলাতি অত্তনা দুব্বলা অসমত্থা. পরপচ্চযতোতি পরেসং ধম্মানং পচ্চযভাৰতো. এতেন জনকপচ্চযং ৰদতি. তেনেৰাহ ‘‘জাযরে’’তি. পরআরম্মণতোতি পরেসং ধম্মানং আরম্মণভাৰতো. এতেন উপত্থম্ভকপচ্চযং ৰদতি. পচ্চযগ্গহণং ৰা রূপাপেক্খং, আরম্মণগ্গহণং নামাপেক্খং. ‘‘পরধম্মেহী’’তি ইদং আরম্মণপচ্চযানং ৰিসেসনং. পুরিমত্থেন হি ৰুত্তমেৰত্থং পচ্ছিমত্থেন পাকটং করোতি. পভাৰিতাতি উপ্পাদিতা.
নাৰাযন্তিকূপমাযপি নামরূপানং অৰসৰত্তিতং ৰিভাৰেতুং ‘‘যথাপী’’তিআদিনা তিস্সো গাথা ৰুত্তা. নিস্সাযাতি পতিট্ঠায. যন্তীতি গচ্ছন্তি. মনুস্সে নিস্সাযাতি নেতুভূতে নিযামককম্মকারকাদিমনুস্সে অপস্সায. ন হি তেসং অরণগ্গহণলঙ্কারসণ্ঠাপনউদকুস্সিঞ্চনাদিকিরিযায ৰিনা নাৰা ইচ্ছিতদেসং পাপুণাতি. উভোতি অঞ্ঞমঞ্ঞং নাৰং নিস্সায মনুস্সা, মনুস্সে নিস্সায নাৰাতি অত্থো.
এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন. নানানযেহীতি পঠমাদীনং সত্তন্নং ঝানানং, তেসং উপচারানঞ্চ ৰসেন চুদ্দস অরূপপরিগ্গহমুখানি, চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তানং তেরসন্নং ধাতুপরিগ্গহমুখানং ধাতাযতনখন্ধমহাভূতৰসেন, ইধ ৰুত্তানং অৰুত্তানঞ্চ ইন্দ্রিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পন্নানং ৰসেন সমৰীসতি রূপপরিগ্গহমুখানি, তানি পচ্চেকং ‘‘ফস্সো ৰেদনা চিত্ত’’ন্তি ইমেসং সম্মুখভাৰেন উপট্ঠিতানং তিণ্ণং অরূপধম্মানং ৰসেন তিগুণিতানি সমসট্ঠি, চুদ্দস অরূপপরিগ্গহমুখানি, তানি চাতি চতুসত্ততিযা নামরূপপরিগ্গহনযেহি চেৰ সম্বহুলসুত্তন্তরথগেহমুট্ঠিৰীণাসেনারুক্খদারুযন্তনল়কলাপিভেরিজচ্চন্ধপঙ্গুল়নাৰামনুস্সূপমাহি চ নামরূপপমত্ততাৰৰত্থাপননযেহি চ. সত্তসঞ্ঞং অভিভৰিত্ৰাতি অনাদিকালভাৰিতং খন্ধপঞ্চকে অত্তগাহং ৰিক্খম্ভেত্ৰা. নামরূপানং যাথাৰদস্সনন্তি ‘‘ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো. ইদং রূপং, এত্তকং রূপং, ন ইতো ভিয্যো’’তি চ তেসং লক্খণসল্লক্খণমুখেন ধম্মমত্তভাৰদস্সনং. অত্তদিট্ঠিমলৰিসোধনতো দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ৰেদিতব্বং. এতস্সেৰাতি নামরূপস্স যাথাৰদস্সনস্সেৰ.
দিট্ঠিৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি অট্ঠারসমপরিচ্ছেদৰণ্ণনা.