ভৰচক্ককথাৰণ্ণনা

৬৫২. ন কেৰলং সোকাদীনংযেৰ জাতি পচ্চযো হোতি, সোকাদীনং পন পচ্চযত্তা অৰিজ্জাযপি পচ্চযো এৰাতি দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি আরদ্ধং. এত্থাতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযং. অৰিদিতাদি মিদন্তি ম-কারো পদসন্ধিকরো. সততন্তি সব্বকালং যাৰ অগ্গমগ্গাধিগমা. সমিতন্তি সঙ্গতং, অব্বোচ্ছিন্নন্তি অত্থো.

তেসূতি সোকাদীসু. সিদ্ধেসূতি লব্ভমানেসু. সিদ্ধা হোতি অৰিজ্জা অৰিনাভাৰতো.

কামযানস্সাতি কামযমানস্স, কামো ৰা যানং এতস্সাতি কামযানো, তস্স কামৰসেন যাযমানস্সাতি অত্থো. ছন্দজাতস্সাতি জাততণ্হাছন্দস্স. পরিহাযন্তীতি ৰিগচ্ছন্তি. রুপ্পতীতি সোকাদিনা কুপ্পতি.

পরিযুট্ঠানতায তিট্ঠনসীলো পরিযুট্ঠানট্ঠাযী. ‘‘পরিযুট্ঠট্ঠাযিনো’’তি ৰা পাঠো. তত্থ পরিযুট্ঠাতীতি পরিযুট্ঠং, দিট্ঠিপরিযুট্ঠানং, তেন তিট্ঠতীতি পরিযুট্ঠট্ঠাযীতি অত্থো দট্ঠব্বো.

পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানীতি ‘‘মালা মিলাযন্তি, ৰত্থানি কিলিস্সন্তি, কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি, কাযে ৰেৰণ্ণিযং ওক্কমতি, দেৰো দেৰাসনে নাভিরমতী’’তি (ইতিৰু. ৮৩) ৰুত্তানি পঞ্চ মরণপুব্বনিমিত্তানীতি অত্থো. তানি হি দিস্ৰা কম্মনিব্বত্তক্খন্ধসঙ্খাতে উপপত্তিভৰে ভৰচ্ছন্দবলেন দেৰানং বলৰসোকো উপ্পজ্জতীতি.

বালোতি অৰিদ্ৰা. তেন অৰিজ্জায কারণভাৰং দস্সেতি. তিৰিধং দুক্খন্তি তস্সারুপ্পকথাসৰন, কম্মকারণাদস্সন, মরণকালকম্মোপট্ঠাননিদানং সোকাদিদুক্খং.

আসৰে সাধেন্তীতি আসৰে গমেন্তি বোধেন্তীতি অত্থো.

এৰং সতীতি এৰং ভৰচক্কস্স অৰিদিতাদিতায অনাদিভাৰে সতি. আদিমত্তকথনন্তি অৰিজ্জাৰসেন আদিসব্ভাৰকথনং. আদি এতস্স অত্থীতি হি আদিমং, ভৰচক্কং. তস্স ভাৰো আদিমত্তং, তস্স কথনং আদিমত্তকথনং. ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো ৰা মত্তসদ্দো, সতি অনাদিভাৰে অৰিজ্জা আদিম্হি, মজ্ঝে, পরিযোসানে চ সব্বত্থ সিযাতি আদিমত্তায অৰিজ্জায কথনং ৰিরুজ্ঝতীতি অত্থো. ‘‘অৰিজ্জা পধানা’’তি ৰত্ৰা তস্সা পধানভাৰং দস্সেতুং ‘‘অৰিজ্জাগ্গহণেনা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অৰিজ্জাগ্গহণেনাতি অৰিজ্জায উপ্পাদনেন, অপ্পহানেন ৰা, অত্তনো সন্তানে সন্নিহিতভাৰকরণেনাতি অত্থো. কম্মাদীনীতি কম্মৰিপাকৰট্টানি. পলিবোধেন্তীতি নানাদুক্খপরিব্যূল়্হে সংসারচারকে নিরোধেন্তি. তেহীতি কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টেহি. ৰট্টস্স কারণভাৰেন পধানত্তা ‘‘পধানধম্মো’’তি অৰিজ্জা কথিতা.

ততো অৰিজ্জাদিতো. ব্রহ্মাদিনাতি আদি-সদ্দেন পজাপতিস্সরপুরিসাদিকে সঙ্গণ্হাতি. ৰদতীতি ৰদো, তং তং হিতাহিতং পৰত্তাতি অত্থো. ৰেদেতি, ৰেদিযতীতি ৰা ৰেদেয্যো, সুখাদিং অনুভৰতি, সব্বৰিসযে ৰা জানাতি, ‘‘সুখিতো দুক্খিতো’’তিআদিনা অত্তনা, পরেহি চ জানাতি, ঞাযতি চাতি অত্থো. ব্রহ্মাদিনা ৰা অত্তনা ৰাতি ৰা-সদ্দো চ-সদ্দত্থো. তেনাহ ‘‘কারকৰেদকরহিত’’ন্তি চ-সদ্দত্থসমাসং.

দ্ৰাদসৰিধসুঞ্ঞতাসুঞ্ঞন্তি অৰিজ্জাদীনং দ্ৰাদসন্নং সুঞ্ঞসভাৰানং সুঞ্ঞতায সুঞ্ঞং দ্ৰাদসৰিধসুঞ্ঞতাসুঞ্ঞং, ধুৰভাৰাদিসুঞ্ঞতায ৰা চতুব্বিধম্পি সুঞ্ঞতং একং কত্ৰা দ্ৰাদসঙ্গগতত্তা দ্ৰাদসৰিধাতি তায দ্ৰাদসসুঞ্ঞতায সুঞ্ঞন্তি অত্থো.

৬৫৩. পুব্বন্তাহরণতোতি পুব্বন্ততো অতীতকোট্ঠাসতো পচ্চুপ্পন্নৰিপাকস্স আহরণতো. ৰেদনাৰসানং পরিচ্ছিন্নং একং ভৰচক্কং হোতি. ভৰচক্কেকদেসোপি হি ভৰচক্কন্তি ৰুচ্চতি. ৰেদনা ৰা তণ্হাসহাযায অৰিজ্জায পচ্চযো হোতীতি ৰেদনাতো অৰিজ্জা, অৰিজ্জাতো সঙ্খারাতি সম্বজ্ঝনতো ৰেদনাৰসানং ভৰচক্কং পরিপুণ্ণমেৰাতি দট্ঠব্বং. অৰিজ্জাগ্গহণেন ৰা তণ্হুপাদানানি তদৰিনাভাৰতো. সঙ্খারগ্গহণেন ভৰো, ৰিঞ্ঞাণাদিগ্গহণেন জাতিজরামরণানি, সোকাদযো চ গহিতাতি এৰম্পি ৰেদনাৰসানং ভৰচক্কন্তি যুত্তমেৰেতং. এৰং তণ্হামূলকে চ যোজেতব্বং. দ্ৰিন্নম্পি হি অঞ্ঞমঞ্ঞানুপ্পৰেসো হোতীতি. অৰিজ্জা ধম্মসভাৰং পটিচ্ছাদেত্ৰা ৰিপরীতাভিনিৰেসং কারেন্তী দিট্ঠিচরিতে সংসারে নযতি, তেসং ৰা সংসারং সঙ্খারাদিপৰত্তিং নযতি পৰত্তেতীতি সংসারনাযিকা ৰুত্তা. তণ্হায তণ্হাচরিতানং সংসারনাযিকাভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.

পঠমং ভৰচক্কং. ফলুপ্পত্তিযাতি কত্তুঅত্থে করণৰচনং, করণত্থে এৰ ৰা. ৰিঞ্ঞাণাদিপচ্চুপ্পন্নফলুপ্পত্তি হি ইধ দিট্ঠা, অদিট্ঠানং পুরিমভৰে অত্তনো হেতূনং অৰিজ্জাসঙ্খারানং ফলং অনুপ্পাদেত্ৰা অনুপচ্ছিজ্জনং পকাসেতি, পকাসনস্স ৰা করণং হোতীতি. অথ ৰা পুরিমভৰচক্কং দুতিযেন সম্বন্ধং ৰুত্তন্তি ৰেদনাসঙ্খাতস্স ফলস্স উপ্পত্তিযা তণ্হাদীনং হেতূনং অনুপচ্ছেদং পকাসেতি, তস্মা ফলুপ্পত্তিযা কারণভূতায পঠমস্স ভৰচক্কস্স হেতূনং অনুপচ্ছেদপ্পকাসনতোতি অত্থো. সঙ্খারাদীনমেৰ ৰা ফলানং উপ্পত্তিযা অৰিজ্জাদীনং হেতূনং ফলং অজনেত্ৰা অনুপচ্ছেদমেৰ, ৰিঞ্ঞাণাদিহেতূনং ৰা সঙ্খারাদীনং অনুপ্পবন্ধমেৰ পকাসেতি পঠমং ভৰচক্কং, ন দুতিযং ৰিয পরিযোসানম্পীতি ‘‘ফলুপ্পত্তিযা হেতূনং অনুপচ্ছেদপ্পকাসনতো’’তি ৰুত্তং. অনুপুব্বপৰত্তিদীপনতোতি ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১; উদা. ১) ধম্মানং অনুপুব্বতো পৰত্তিযা দীপনতো. ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি হি এত্থ অপরিপুণ্ণাযতনং কললরূপং ৰত্ৰা ততো উদ্ধং ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি সল়াযতনপ্পৰত্তি ৰুত্তা. সহুপ্পত্তিদীপনতোতি ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতী’’তি ৰা উপপত্তিক্খন্ধানং একজ্ঝং উপ্পত্তিযা দীপনতো. ন হি এত্থ পঠমে ৰিয ভৰচক্কে আযতনানং কমেন উপ্পত্তি ৰুত্তা.

৬৫৪. হেতুআদিপুব্বকা তযো সন্ধী এতস্সাতি হেতুফলহেতুপুব্বকতিসন্ধি, ভৰচক্কং. হেতুফলহেতুফলৰসেন চতুপ্পভেদো অঙ্গানং সঙ্গহো এতস্সাতি চতুভেদসঙ্গহং. সরূপতো অৰুত্তাপি তস্মিং তস্মিং সঙ্গহে আকিরীযন্তি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিগ্গহণেহি পকাসীযন্তীতি আকারা. অতীতহেতুআদীনং ৰা পকারা আকারা. কিলেসকম্মৰিপাকা ৰিপাককিলেসকম্মেহি সম্বন্ধা হুত্ৰা পুনপ্পুনং পরিৰত্তন্তীতি তেসু ৰট্টনামং আরোপেত্ৰা ‘‘তিৰট্ট’’ন্তি ৰুত্তং, ৰট্টেকদেসত্তা ৰা ‘‘ৰট্টানী’’তি ৰুত্তানি.

সন্ধীনং আদিপরিযোসানৰৰত্থিতাতি সন্ধীনং পুব্বাপরৰৰত্থিতাতি অত্থো.

পরিতস্সতীতি তং তং ৰত্থুং পরিগ্গহকরণৰসেন তস্সতি, তণ্হাযতীতি অত্থো. উপাদিযতীতি দল়্হগাহং গণ্হাতি. পুরিমকম্মভৰস্মিন্তি পুরিমকম্মভৰে সতি.

তস্স চ সব্ভাৰো করিযমানতা এৰাতি আহ ‘‘কম্মভৰে করিযমানেতি অত্থো’’তি. দুক্খাদীসু মোহোতি দুক্খাদীনং আদীনৰপটিচ্ছাদকো অপ্পহীনো মোহো. আযূহনাতি সম্পিণ্ডনকা দানাদিকিরিযায পৰত্তনকা. একং আৰজ্জনং এতেসন্তি একাৰজ্জনা, তেসু একাৰজ্জনেসু. সত্তমে চেতনা ভৰো. ‘‘যা কাচি ৰা পন চেতনা ভৰো, সম্পযুত্তা আযূহনা সঙ্খারা’’তি ইদং যথাদস্সিতায ধম্মট্ঠিতিঞাণভাজনীযে ৰুত্তায পটিসম্ভিদাপাল়িযা (পটি. ম. ১.৪৫) ৰসেন ৰুত্তং. তত্থ হি ‘‘চেতনা ভৰো’’তি আগতা. ভৰনিদ্দেসে পন ‘‘সাত্থতো’’তি এত্থ ‘‘চেতনাৰ সঙ্খারা, ভৰো পন চেতনাসম্পযুত্তাপী’’তি ৰিভঙ্গপাল়িৰসেন দস্সিতং. ‘‘তত্থ কতমো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো? কুসলা চেতনা কামাৰচরা’’তিআদিনা হি সঙ্খারানং চেতনাভাৰো ৰিভঙ্গপাল়িযং (ৰিভ. ২২৬) ৰুত্তো. তত্থ পটিসম্ভিদাপাল়িযং ‘‘চেতনাসম্পযুত্তা ৰিপাকধম্মত্তা সৰিপাকেন আযূহনসঙ্খাতেন সঙ্খতাভিসঙ্খরণকিচ্চেন সঙ্খারা’’তি ৰুত্তা. ৰিভঙ্গপাল়িযং ‘‘সব্বম্পি ভৰগামিকম্মং কম্মভৰো’’তি (ৰিভ. ২৩৪) ভৰস্স পচ্চযভাৰেন ভৰগামিভাৰতো, কম্মসংসট্ঠসহাযতায কম্মভাৰতো চ উপপত্তিভৰং ভাৰেন্তীতি ‘‘ভৰো’’তি ৰুত্তা. উপপত্তিভৰভাৰনাকিচ্চং পন চেতনায সাতিসযন্তি পটিসম্ভিদাপাল়িযা চেতনা ‘‘ভৰো’’তি ৰুত্তা. ভৰাভিসঙ্খরণকিচ্চং চেতনায সাতিসযন্তি ৰিভঙ্গপাল়িযং ‘‘কুসলা চেতনা’’তিআদিনা (ৰিভ. ২২৬) চেতনা ‘‘সঙ্খারা’’তি ৰুত্তা. তস্মা তেন তেন পরিযাযেন উভযং উভযত্থ ৰত্তুং যুত্তন্তি নত্থেত্থ ৰিরোধো. তস্স ফলে উপপত্তিভৰে নিকামনাতি ‘‘তস্স সুতং হোতি ‘চাতুমহারাজিকা দেৰা দীঘাযুকা ৰণ্ণৰন্তো সুখবহুলা’তি’’আদিসুতানুসারেন ভাৰিনি উপপত্তিভৰে অভিকঙ্খনা. গহণন্তি কামুপাদানং কিচ্চেনাহ. পরামসনন্তি ইতরানি. আযূহনাৰসানেতি তীসুপি অত্থৰিকপ্পেসু ৰুত্তস্স আযূহনস্স অৰসানে.

ইধাতি ইমস্মিং পচ্চুপ্পন্নভৰে. ভৰন্তরস্স অতীতভৰস্স ইমিনা পচ্চুপ্পন্নভৰেন পটিসন্ধানং ভৰন্তরপটিসন্ধানং, ভৰন্তরভাৰেন ৰা পটিসন্ধানং ভৰন্তরপটিসন্ধানং, তস্স ৰসেন. যং পটিসন্ধীতি ৰুচ্চতি, তং ৰিঞ্ঞাণন্তি সম্বন্ধো. তথা হি ৰিঞ্ঞাণং ‘‘পটিসন্ধানপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. গব্ভেতি মাতুকুচ্ছিযং, গব্ভাৰত্থাযং ৰা.

দ্ৰীসু অত্থৰিকপ্পেসু ৰুত্তে আযূহনসঙ্খারে ‘‘তস্স পুব্বভাগা’’তি আহ, ততিযে অত্থৰিকপ্পে ৰুত্তে ‘‘তংসম্পযুত্তা’’তি. তংসম্পযুত্তা অৰিজ্জা গহিতাৰ হোতীতি সম্বন্ধো. দহরস্স চিত্তপ্পৰত্তি ভৰঙ্গবহুলা যেভুয্যেন ভৰন্তরজনককম্মাযূহনসমত্থা ন হোতীতি ‘‘ইধ পটিপক্কত্তা আযতনান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘কম্মকরণকালে সম্মোহো দস্সিতো’’তি এতেন কম্মস্স পচ্চযভূতং সম্মোহং দস্সেতি, ন কম্মসম্পযুত্তমেৰ.

‘‘তত্থ পুরিমভৰস্মিং পঞ্চ কম্মসম্ভারা, এতরহি পঞ্চ ৰিপাকধম্মা, এতরহি পঞ্চ কম্মসম্ভারা, অনাগতে পঞ্চ ৰিপাকধম্মাতি দস ধম্মা কম্মং, দস ধম্মা ৰিপাকো, ইতি দ্ৰীসু ঠানেসু কম্মং, কম্মৰট্টং, দ্ৰীসু ঠানেসু ৰিপাকো, ৰিপাকৰট্টন্তি কম্মসঙ্খেপো চ ৰিপাকসঙ্খেপো চ, কম্মভৰো চ ৰিপাকভৰো চ কম্মৰট্টঞ্চ ৰিপাকৰট্টঞ্চ, কম্মপৰত্তঞ্চ ৰিপাকপৰত্তঞ্চ, কম্মসন্ততি চ ৰিপাকসন্ততি চ, কিরিযা চেৰ কিরিযাফলঞ্চাতি –

‘‘এৰং সমুপ্পন্নমিদং সহেতুকং,

দুক্খং অনিচ্চং চলমিত্তরদ্ধুৰং;

ধম্মেহি ধম্মা পভৰন্তি হেতুসো,

ন হেত্থ অত্তাৰ পরোৰ ৰিজ্জতি.

‘‘ধম্মা ধম্মে সঞ্জনেন্তি, হেতুসম্ভারপচ্চযা;

হেতূনঞ্চ নিরোধায, ধম্মো বুদ্ধেন দেসিতো.

‘‘হেতূসু উপরুদ্ধেসু, ছিন্নং ৰট্টং ন ৰট্টতি;

এৰং দুক্খন্তকিরিযায, ব্রহ্মচরিযিধ ৰিজ্জতি;

সত্তে চ নুপলব্ভন্তে, নেৰুচ্ছেদো ন সস্সত’’ন্তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ২৪২);

তত্থ কম্মানেৰ ৰিপাকং সম্ভরন্তি ৰড্ঢেন্তীতি কম্মসম্ভারা, কম্মং ৰা সঙ্খারভৰা, তদুপকারকানি অৰিজ্জাতণ্হুপাদানানি কম্মসম্ভারা. পটিসন্ধিদাযকো ৰা ভৰো কম্মং, তদূপকারকা যথাৰুত্তা আযূহনসঙ্খারা, অৰিজ্জাদযো চ কম্মসম্ভারাতি কম্মঞ্চ কম্মসম্ভারা চ কম্মসম্ভারাতি একসেসৰসেন কম্মসম্ভারগ্গহণং ৰেদিতব্বং. দস ধম্মা কম্মন্তি অৰিজ্জাদযোপি কম্মসহাযতায কম্মসরিক্খকা, তদূপকারা চাতি ‘‘কম্ম’’ন্তি ৰুত্তা. সঙ্খিপ্পন্তি এত্থ অৰিজ্জাদযো, ৰিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপো, কম্মং, ৰিপাকো চ. ‘‘কম্মং ৰিপাকো’’তি এৰং সঙ্খিপীযতীতি ৰা সঙ্খেপো, অৰিজ্জাদযো, ৰিঞ্ঞাণাদযো চ. সঙ্খেপভাৰসামঞ্ঞেন পন একৰচনং কতন্তি দট্ঠব্বং, সঙ্খেপসদ্দো ৰা ভাগাধিৰচনন্তি কম্মভাগো কম্মসঙ্খেপো.

এৰং সমুপ্পন্নন্তি কম্মতোপি ৰিপাকো. তত্থাপি ‘‘অৰিজ্জাতো সঙ্খারা’’তি এৰং সমুপ্পন্নং, তিসন্ধিআদিৰসেন ৰা সমুপ্পন্নং ইদং ভৰচক্কন্তি অত্থো. ইত্তরন্তি গমনধম্মং, ৰিনস্সধম্মন্তি অত্থো. তেন উপ্পাদৰযৰন্ততাদীপকেন অনিচ্চসদ্দেন, ৰিকারাপত্তিদীপকেন চলসদ্দেন চ অদীপিতং কালন্তরট্ঠাযিতাভাৰং ৰিভাৰেতি. অদ্ধুৰন্তি এতেন থিরভাৰাভাৰনিস্সারতং. হেতু এৰ সম্ভারা হেতুসম্ভারা. ‘‘ঠানসো হেতুসো’’তি (কথা. ৩৫৫; পটি. ম. ১.৪৪) এত্থ এৰং ৰুত্তং ৰা ঠানং, অঞ্ঞম্পি তস্স তস্স সাধারণং কারণং সম্ভারো, অসাধারণং হেতু. এৰন্তি এৰং হেতুতো ধম্মমত্তসম্ভৰে, হেতুনিরোধা চ ৰট্টচ্ছেদে ধম্মে চ তংনিরোধায দেসিতে সতীতি অত্থো. ব্রহ্মচরিযং ইধ ব্রহ্মচরিযিধ সত্তে চাতি এত্থ চ-সদ্দো ‘‘এৰং ব্রহ্মচরিযঞ্চ ৰিজ্জতি, সস্সতুচ্ছেদা চ ন হোন্তী’’তি সমুচ্চযত্থো. এৰঞ্হি হেতুআযত্তে ধম্মমত্তসম্ভৰে সত্তো নুপলব্ভতি, তস্মিঞ্চ উপলব্ভন্তে সস্সতো, উচ্ছেদো ৰা সিযাতি নুপলব্ভন্তে তস্মিং নেৰ উচ্ছেদো ন সস্সতন্তি ৰুত্তং হোতি.

৬৫৫. সচ্চপ্পভৰতোতি সচ্চতো, সচ্চানং ৰা পভৰতো চ.

কুসলাকুসলং কম্মন্তি ৰট্টকথায ৰত্তমানত্তা সাসৰন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. অৰিসেসেনাতি ‘‘চেতনা চেতনাসম্পযুত্তকা’’তি ৰিসেসং অকত্ৰা, সব্বম্পি তং কুসলাকুসলং কম্মং সমুদযসচ্চন্তি ৰুত্তন্তি অত্থো. ‘‘তণ্হা চ…পে… অৰসেসা চ সাসৰা কুসলা ধম্মা’’তি (ৰিভ. ২০৮-২১০) হি চেতনাচেতনাসম্পযুত্তৰিসেসং অকত্ৰা ৰুত্তন্তি, অরিযসচ্চৰিসেসং ৰা অকত্ৰা সমুদযসচ্চন্তি ৰুত্তন্তি অত্থো. সচ্চৰিভঙ্গে হি সব্বেপি কিলেসা সব্বম্পি ভৰগামিকম্মং ‘‘সমুদযসচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. দুতিযসচ্চং পভৰো এতস্সাতি দুতিযসচ্চপভৰং. উপাদানপচ্চযা ভৰোতি উপপত্তিভৰস্স, কম্মভৰস্স চ অধিপ্পেতত্তা ৰুত্তং ‘‘পঠমদুতিযসচ্চদ্ৰয’’ন্তি.

৬৫৬. ৰত্থূসূতি আরম্মণেসু, দুক্খাদীসু ৰা পটিচ্ছাদেতব্বেসু ৰত্থূসু. সম্মোহেতীতি ধম্মসভাৰং জানিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং অদেন্তী তস্স পটিচ্ছাদনৰসেন সম্মোহেতি. ৰত্থুন্তি ইধ আরম্মণং অধিপ্পেতং. অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ উপত্থম্ভেতি অঞ্ঞমঞ্ঞসন্নিস্সযেন ৰিনা ঠাতুং অসক্কোন্তা দ্ৰে নল়কলাপা ৰিয. সৰিসযেতি যথাসকং ৰিসযে রূপাযতনাদিকে. জাযমানানং খন্ধানং ৰিকারভাৰেন লব্ভমানা জাতি তে জনেন্তী ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘খন্ধে চ জনেতী’’তি. তেনাহ ‘‘তেসং অভিনিব্বত্তিভাৰেন পৰত্তত্তা’’তি. পাকভেদভাৰঞ্চ অধিতিট্ঠতীতি এত্থাপি ‘‘খন্ধে জনেতী’’তি এত্থ ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বো. পাকভেদৰসেন ৰত্ততিচ্চেৰ অত্থো. পচ্চতীতি পাকো, ভিজ্জতীতি ভেদো, পাকো চ ভেদো চ পাকভেদং, তস্স ভাৰং পচ্চনং, ভিজ্জনঞ্চাতি অত্থো. সোকাদীনং অধিট্ঠানত্তাতি তেসং কারণত্তা, তেহি সিদ্ধায অৰিজ্জায সহিতেহি সঙ্খারেহি পচ্চযো চ হোতি ভৰন্তরপাতুভাৰাযাতি অধিপ্পাযো. চুতিচিত্তং ৰা পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স অনন্তরপচ্চযো হোতীতি ‘‘পচ্চযো চ হোতি ভৰন্তরপাতুভাৰাযা’’তি ৰুত্তং. তং পন চুতিচিত্তং অৰিজ্জাসঙ্খাররহিতং ভৰন্তরস্স পচ্চযো ন হোতীতি সসহাযত্তদস্সনত্থমাহ ‘‘সোকাদীনং অধিট্ঠানত্তা’’তি. দ্ৰেধাতি অত্তনো অত্তনো সরসেন, ধম্মন্তরপচ্চযভাৰেন চাতি দ্ৰেধা দ্ৰেধা. ব্যাপনিচ্ছালোপেন হি নিদ্দেসো.

৬৫৭. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এতেন সঙ্খারানং পচ্চযুপ্পন্নতাদস্সনেন ‘‘কো নু খো অভিসঙ্খরোতীতি এস নো কল্লো পঞ্হো’’তি দস্সেতি, তেনেতং কারকদস্সননিৰারণং. অত্তা ভৰতো ভৰন্তরং সঙ্কমতীতি দস্সনং অত্তসঙ্কন্তিদস্সনং, তং সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিৰচনেন নিৰারিতং হোতি. পঞ্চন্নং খন্ধানং অভেদতো একো অত্তাতি গহণং ঘনসঞ্ঞা, তং যমকতালকন্দং ভিন্দন্তেন ৰিয ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপমত্তমেত’’ন্তি ৰচনেন নিৰারিতং হোতি. ‘‘এৰমাদিদস্সননিৰারণ’’ন্তি এতেন ‘‘সোচতি পরিদেৰতি দুক্খিতো’’তিআদিদস্সননিৰারণমাহ. সোকাদযোপি হি পচ্চযাযত্তা অৰসৰত্তিনোতি ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণং সোক…পে… সম্ভৰন্তী’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১; উদা. ১) এতেন ৰুত্তমেৰাতি. মিচ্ছাদস্সননিৰারণতোপীতি কারকদস্সনাদিনানাৰিধমিচ্ছাভিনিৰেসনিৰারণতোপি.

৬৫৮. ‘‘সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণৰসেনা’’তি এতেন সব্বপ্পকারেন ধম্মানং যাথাৰতো অদস্সনমাহ তদুভযৰিনিমুত্তস্স ধম্মেসু পরমত্থতো পস্সিতব্বভাৰস্স অভাৰতো. উপক্খলনং ৰিয দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো. পতনং ৰিয ভৰন্তরপপাততো. গণ্ডপাতুভাৰো ৰিয দুক্খতাসূলযোগতো, কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতো চ. গণ্ডভেদপীল়কা ৰিযাতি ভেদনত্থং পচ্চমানে গণ্ডে তস্স উপরি জাযমানা খুদ্দকপীল়কা ৰিয, গণ্ডস্স ৰা অনেকধাভেদে পীল়কা ৰিয. ঘট্টনং ৰিয সঙ্ঘট্টনরসতায ফস্সো. ঘট্টনদুক্খং ৰিযাতি ঘট্টনতো জাতং দুক্খং ৰিয তিৰিধদুক্খতাৰসেন তিস্সন্নম্পি ৰেদনানং দুক্খভাৰতো. পটিকারাভিলাসো ৰিযাতি সমুদাযস্স একদেসনিদস্সনভাৰেনাহ. অসপ্পাযগ্গহণং ৰিয বহুৰিধানত্থুপ্পত্তিনিমিত্ততো. অসপ্পাযলেপনং ৰিয দুক্খহেতুনো সসন্তানে সন্নিধাপনতো. গণ্ডৰিকারপাতুভাৰো ৰিয অত্তভাৰগণ্ডস্স নিব্বত্তিৰিকারভাৰতো, তন্নিমিত্তঞ্চস্স সূনভাৰাদিসম্ভৰতো. সূনতাসরাগপুব্বগ্গহণাদযো হি গণ্ডৰিকারা. সরসতো গণ্ডস্স ভিজ্জনং পাকেন ৰিনা ন হোতীতি ভেদগ্গহণেনেৰস্স পাকোপি গহিতোতি কত্ৰা আহ ‘‘গণ্ডভেদো ৰিয জরামরণ’’ন্তি. গণ্ডস্স ৰা ৰিসদিসাপত্তি, ভিজ্জনঞ্চ গণ্ডভেদো, তত্থ ৰিসদিসাপত্তি পাকোতি ৰেদিতব্বং.

উপমাহি ভৰচক্কং ৰিঞ্ঞাপেন্তেন একাধিট্ঠানেহি উপমাৰিসেসেহি তং ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ইদানি নানাধিট্ঠানেহি ৰিঞ্ঞাপেতুং ‘‘যস্মা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পটলাভিভূতচক্খুকো রূপানি ন পস্সতি, কিঞ্চি পস্সন্তোপি ৰিপরীতং পস্সতি, এৰং অৰিজ্জাভিভূতো দুক্খাদীনি ন পটিপজ্জতি ন পস্সতি, মিচ্ছা ৰা পটিপজ্জতীতি পটলং ৰিয অৰিজ্জা. কোসকারকিমি ৰিয অত্তনাৰ কতত্তা, ৰট্টস্স অত্তনো এৰ পরিব্ভমনকারণত্তা চ কোসপ্পদেসা ৰিয সঙ্খারা. সঙ্খারপরিগ্গহং ৰিনা পতিট্ঠং অলভমানং ৰিঞ্ঞাণং পরিণাযকপরিগ্গহং ৰিনা পতিট্ঠং অলভমানো রাজকুমারো ৰিযাতি পরিগ্গহেন ৰিনা পতিট্ঠালাভো এত্থ উপমোপমেয্যসামঞ্ঞং. উপপত্তিনিমিত্তন্তি কম্মাদিআরম্মণমাহ. পরিকপ্পনতোতি আরম্মণকরণতো, সম্পযুত্তেন ৰা ৰিতক্কেন ৰিতক্কনতো. দেৰমনুস্সমিগৰিহঙ্গাদিৰিৰিধপ্পকারতায মাযা ৰিয নামরূপং. পতিট্ঠাৰিসেসেন ৰুদ্ধিৰিসেসাপত্তিতো ৰনপ্পগুম্বো ৰিয সল়াযতনং. আযতনানং ৰিসযিৰিসযভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞাভিমুখভাৰো আযতনঘট্টনং. ততো আযতনঘট্টনতো দ্ৰযসঙ্ঘট্টনুপ্পত্তিতো, ৰেদনাদুক্খহেতুতো চ অগ্গি ৰিয ফস্সো. সপরিল়াহতো দাহো ৰিয ৰেদনা. উপরূপরি তণ্হাপৰড্ঢনতো লোণূদকপানং ৰিয ৰিসযানুভৰনং. আরম্মণে পাতুকম্যতাভাৰতো পিপাসা ৰিয তণ্হা. তদস্সুপাদানন্তি তং অভিলাসকরণং তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনং অস্স তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স, তদস্স ৰা ভৰেয্য উপাদানং. ব্যসনাৰহতায অজাননতো ভৰুপাদানং মচ্ছস্স বল়িসুপাদানং ৰিয. এত্থ চ সঙ্খারাদীনং কোসপ্পদেসপরিণাযকাদীহি দ্ৰীহি দ্ৰীহি সদিসতায দ্ৰে দ্ৰে উপমা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.

৬৫৯. কোচি অগম্ভীরো এৰ গম্ভীরো ৰিয খাযতি পুরাণতিণপণ্ণাদিভরিতো পব্বতসঙ্খেপে জলাসযো ৰিয, ন এৰমযং. অযং পন গম্ভীরোৰ হুত্ৰা ওভাসতি পকাসতি দিস্সতীতি গম্ভীরাৰভাসো. যথারহন্তি অত্থাদিৰসেন যথানুরূপং.

জাতিতো জরামরণং ন ন হোতি, হোতি এৰাতি অৰধারণে সিদ্ধে ‘‘সিযা নু খো জরামরণং জাতিতো, অঞ্ঞতোপী’’তি আসঙ্কাযং তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং ‘‘ন চ জাতিং ৰিনা অঞ্ঞতো হোতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ অঞ্ঞগ্গহণং জাতিযা পটিযোগীৰিসযং, ন অঞ্ঞমত্তৰিসযং ‘‘জাতিং ৰিনা’’তি ৰচনতো. তেনস্স নাঞ্ঞং জাতিযা সহকারীকারণভূতং নিৰত্তিতং হোতি. এস নযো ইতো পরেসুপি. ইত্থন্তি ইদং পকারং, ইমিনা পকারেনাতি অত্থো. জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠোতি জাতিপচ্চযসম্ভূতং হুত্ৰা সহিতস্স অত্তনো পচ্চযানুরূপস্স উদ্ধং উদ্ধং আগতভাৰো, অনুপ্পৰত্তট্ঠোতি অত্থো. অথ ৰা সম্ভূতট্ঠো চ সমুদাগতট্ঠো চ সম্ভূতসমুদাগতট্ঠো. ‘‘ন জাতিতো জরামরণং ন হোতি, ন চ জাতিং ৰিনা অঞ্ঞতো হোতী’’তি হি জাতিপচ্চযসম্ভূতট্ঠো ৰুত্তো. ইত্থঞ্চ জাতিতো সমুদাগচ্ছতীতি জাতিপচ্চযসমুদাগতট্ঠো, যা যা জাতি যথা যথা পচ্চযো হোতি, তদনুরূপপাতুভাৰোতি অত্থো.

তত্থ ‘‘ন জাতিতো জরামরণং ন হোতী’’তি ইমিনা জরামরণস্স জাতিপচ্চযতায অৰিতথতং দস্সেতি, ‘‘ন জাতিং ৰিনা অঞ্ঞতো জরামরণং হোতী’’তি ইমিনা অনঞ্ঞথত্তং, ‘‘ইত্থঞ্চ জাতিতো সমুদাগচ্ছতী’’তি ইমিনা তথতং. তেন চ যথা পচ্চযধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৰে, তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা, এৰং পচ্চযুপ্পন্নধম্মাপি তব্ভাৰেতি দস্সেতি. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি এতেন ৰচনেন অত্থস্স হেতুফলভাৰো কথং ঞাতব্বোতি? ‘‘অত্থপটিসম্ভিদা’’তি এতস্স সমাসপদস্স অৰযৰপদত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুফলে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তত্তা. ‘‘অত্থে পটিসম্ভিদা অত্থপটিসম্ভিদা’’তি এত্থ হি ‘‘অত্থে’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুফলে’’তি ৰুত্তং, ‘‘পটিসম্ভিদা’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ঞাণ’’ন্তি, তস্মা হেতুফলঅত্থসদ্দা একত্থা, ঞাণপটিসম্ভিদা চাতি ইমমত্থং ৰদন্তেন সাধিতো অত্থস্স হেতুফলভাৰো.

যেনাকারেনাতি যেন পৰত্তিআকারেন. সভাৰধম্মা হি পচ্চযৰিসেসসিদ্ধেন পৰত্তিআকারেন ৰিসিট্ঠাকারা হোন্তি. তেনাহ ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছন্তী’’তি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫). যদৰত্থাতি যায অৰত্থায অৰত্থিতা. অৰত্থাৰিসেসৰন্তো হি ধম্মা তেন তেন অৰত্থাৰিসেসেন তং তং অত্থকিচ্চং সাধেতুং সমত্থা হোন্তি. স্ৰাযং পৰত্তিআকারো, অৰত্থাৰিসেসো চ অৰিজ্জাযপি অনুপচিতকুসলসম্ভারেহি দুরৰবোধতো এৰ ঞাণেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো চাতি আহ ‘‘তস্স…পে… গম্ভীরো’’তি. তস্স আকারস্স, অৰত্থায চ. হেতুম্হি ঞাণন্তি এত্থ হেতুনো ধম্মপরিযাযতা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.

অস্সাতি পটিচ্চসমুপ্পাদস্স. তেন তেন কারণেনাতি তেন তেন ৰেনেয্যানং বুজ্ঝনানুগুণতাসঙ্খাতেন কারণেন. তত্থাতি তস্মিং দেসনপ্পকারে. অনুলোমপটিলোমতোতি নযিধ পচ্চযুপ্পাদা পচ্চযুপ্পন্নুপ্পাদসঙ্খাতং অনুলোমং, পচ্চযনিরোধা পচ্চযুপ্পন্ননিরোধসঙ্খাতঞ্চ পটিলোমমাহ. আদিতো পন অন্তগমনমনুলোমং, অন্ততো চ আদিগমনং পটিলোমমাহ. আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনায, অন্ততো পট্ঠায পটিলোমদেসনায চ তিসন্ধিচতুসঙ্খেপং. ‘‘ইমে চত্তারো আহারা কিংনিদানা’’তিআদিকায (সং. নি. ২.১১) ৰেমজ্ঝতো পট্ঠায পটিলোমদেসনায, ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তিআদিকায (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ম. নি. ৩.৪২১, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) অনুলোমদেসনায চ দ্ৰিসন্ধিতিসঙ্খেপং. ‘‘সংযোজনীযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.৫৩, ৫৭) একসন্ধিদ্ৰিসঙ্খেপং. কত্থচি একঙ্গোপি চ পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো, সো ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৬২) দস্সিতো এৰ.

অৰিজ্জাদীনং সভাৰো পটিৰিজ্ঝীযতীতি পটিৰেধো. ৰুত্তং হেতং অট্ঠকথাযং ‘‘তেসং তেসং ৰা তত্থ তত্থ ৰুত্তধম্মানং পটিৰিজ্ঝিতব্বো সলক্খণসঙ্খাতো অৰিপরীতসভাৰো পটিৰেধো’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা). জাননলক্খণস্স ঞাণস্স পটিপক্খভূতো অৰিজ্জায অঞ্ঞাণট্ঠো. আরম্মণস্স পচ্চক্খকরণেন দস্সনভূতস্স পটিপক্খভূতো অদস্সনট্ঠো. যেন পনেসা দুক্খাদীনং যাথাৰসরসং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি, ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা তিট্ঠতি, সো তস্সা সচ্চাসম্পটিৰেধট্ঠো. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারেকদেসো সরাগো, অঞ্ঞো ৰিরাগো. রাগস্স ৰা অপটিপক্খভাৰতো রাগপৰড্ঢকো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো সব্বোপি সরাগো, ইতরো তপ্পটিপক্খভাৰতো ৰিরাগো. ‘‘দীঘরত্তং হেতং, ভিক্খৰে, অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স অজ্ঝোসিতং মমাযিতং পরামট্ঠং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি (সং. নি. ২.৬২) অত্তপরামাসস্স ৰিঞ্ঞাণং ৰিসেসতো ৰত্থু ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাণস্স সুঞ্ঞতট্ঠো গম্ভীরো. অত্তা ৰিজানাতি সংসরতীতি সব্যাপারতাসঙ্কন্তি অভিনিৰেসবলৰতায অব্যাপারট্ঠঅসঙ্কন্তিপটিসন্ধিপাতুভাৰট্ঠা চ গম্ভীরা. নামরূপস্স পটিসন্ধিক্খণে একুপ্পাদো, পৰত্তিযং ৰিসুং ৰিসুং যথারহং একুপ্পাদো, নামস্স রূপেন, রূপস্স চ নামেন অসম্পযোগতো ৰিনিব্ভোগো, নামস্স নামেন, রূপস্স চ রূপেন, একচ্চস্স একচ্চেন অৰিনিব্ভোগো যোজেতব্বো. একুপ্পাদেকনিরোধে হি অৰিনিব্ভোগে অধিপ্পেতে সো রূপস্স চ এককলাপৰুত্তিনো লব্ভতি. অথ ৰা একচতুৰোকারভৰেসু নামরূপানং অসহৰত্তনতো অঞ্ঞমঞ্ঞৰিনিব্ভোগো, পঞ্চৰোকারভৰে সহৰত্তনতো অৰিনিব্ভোগো চ ৰেদিতব্বো.

অধিপতিযট্ঠো নাম ইধ ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰো. ‘‘লোকোপেসো দ্ৰারাপেসা খেত্তম্পেত’’ন্তি (ধ. স. ৫৯৮-৫৯৯) ৰুত্তা লোকাদিঅত্থা চক্খাদীসু পঞ্চসু যোজেতব্বা. মনাযতনস্সাপি লুজ্জনতো, মনোসম্ফস্সাদীনং দ্ৰারখেত্তভাৰতো চ এতে অত্থা সম্ভৰন্তি এৰ. আপাথগতানং রূপাদীনং পকাসনযোগ্যতালক্খণং ওভাসনং চক্খাদীনং ৰিসযিভাৰো, মনাযতনস্স ৰিজাননং. সঙ্ঘট্টনট্ঠো ৰিসেসতো চক্খুসম্ফস্সাদীনং পঞ্চন্নং, ইতরে ছন্নম্পি যোজেতব্বা. ফুসনঞ্চ ফস্সস্স সভাৰো, সঙ্ঘট্টনং রসো, ইতরে উপট্ঠানাকারা. আরম্মণরসানুভৰনট্ঠো রসৰসেন ৰুত্তো, ৰেদযিতট্ঠো লক্খণৰসেন. সুখদুক্খমজ্ঝত্তভাৰা যথাক্কমং তিস্সন্নং ৰেদনানং সভাৰৰসেন ৰুত্তা. অত্তা ৰেদযতীতি অভিনিৰেসস্স বলৰতায নিজ্জীৰট্ঠো ৰেদনায গম্ভীরো. নিজ্জীৰায ৰা ৰেদনায ৰেদযিতং নিজ্জীৰৰেদযিতং, নিজ্জীৰৰেদযিতমেৰ অত্থো নিজ্জীৰৰেদযিতট্ঠো. সপ্পীতিকতণ্হায অভিনন্দিতট্ঠো, বলৰতরতণ্হায গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপনং অজ্ঝোসানট্ঠো. ইতরো সাধারণৰসেন ৰেদিতব্বো. আদানগ্গহণাভিনিৰেসট্ঠা চতুন্নম্পি উপাদানানং সমানা, পরামাসট্ঠো ৰুত্তো দিট্ঠুপাদানাদীনমেৰ, তথা দুরতিক্কমট্ঠো. ‘‘দিট্ঠিকন্তারো’’তি (ধ. স. ৩৯২) হি ৰচনতো দিট্ঠীনং দুরতিক্কমতা, দল়্হগ্গহণত্তা ৰা চতুন্নম্পি দুরতিক্কমট্ঠো যোজেতব্বো. দুরতিক্কমতাযপি হি তণ্হায সমুদ্দট্ঠো ৰুত্তো. যোনিগতিঠিতিনিৰাসেসুখিপনন্তি সমাসে ভুম্মৰচনস্স অলোপো দট্ঠব্বো. এৰঞ্হি তেন আযূহনাভিসঙ্খরণপদানং সমাসো হোতি. জরামরণঙ্গং মরণপ্পধানন্তি মরণট্ঠা এৰ খযাদযো গম্ভীরাতি দস্সিতা. নৰনৰানঞ্হি খযেন খণ্ডিচ্চাদিপরিপক্কপ্পৰত্তি জরাতি, খযট্ঠো ৰা জরায ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. নৰভাৰাপগমো হি খযোতি ৰত্তুং যুত্তোতি. ৰিপরিণামট্ঠো দ্ৰিন্নম্পি. সন্ততিৰসেন ৰা জরায খযৰযভাৰো, সম্মুতিখণিকৰসেন মরণস্স ভেদৰিপরিণামতা যোজেতব্বা.

৬৬০. অত্থনযাতি অত্থানং নযা, অৰিজ্জাদিঅত্থেহি একত্তাদী সকেন ভাৰেন নযন্তি গমেন্তীতি একত্তাদযো, তেসং নযাতি ৰুত্তা. নীযন্তীতি হি নযাতি. অত্থা এৰ ৰা একত্তাদিভাৰেন নীযমানা ঞাযমানা অত্থনযাতি ৰুত্তা. নীযন্তি এতেহীতি ৰা নযা, একত্তাদীহি চ অত্থা ‘‘এক’’ন্তিআদিনা নীযন্তি, তস্মা একত্তাদযো অত্থানং নযাতি অত্থনযা.

অঙ্কুরাদিভাৰেনাতি অঙ্কুরপত্তনাল়খন্ধসাখাপল্লৰপলাসাদিভাৰেন পৰত্তমানে অৰযৰে একজ্ঝং গহেত্ৰা সন্তানানুপচ্ছেদেন বীজং রুক্খভাৰং পত্তং রুক্খভাৰেন পৰত্তং তঞ্চ একত্তেন ৰুচ্চতীতি সন্তানানুপচ্ছেদো যথা একত্তং, এৰং ইধাপি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিহেতুহেতুসমুপ্পন্নানং সন্তানানুপচ্ছেদো একসন্ততিপতিততা একত্তনযোতি দস্সেতি. ‘‘হেতুফলসম্বন্ধেনা’’তি এতেন সন্তানানুপচ্ছেদং ৰিভাৰেতি. সতিপি হি হেতুফলানং পরমত্থতো ভেদে হেতুভাৰেন, ফলভাৰেন চ তেসং সম্বন্ধভাৰোযেৰেত্থ সন্তানানুপচ্ছেদো, যতো যস্মিং সন্তানে কম্মং নিব্বত্তং, তত্থেৰ ফলুপ্পত্তীতি কতস্স ৰিনাসো, অকতস্স অব্ভাগমো চ নত্থীতি. একত্তগ্গহণতোতি হেতুফলানং ভেদং অনুপধারেত্ৰা হেতুং, ফলঞ্চ অভিন্নং কত্ৰা উভিন্নং একভাৰস্স অভেদস্স গহণেন. ‘‘তদেৰ ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতী’’তিআদিনা সস্সতদিট্ঠিং উপাদিযতি.

লক্খণৰৰত্থানন্তি সভাৰৰৰত্থানং হেতুনো, ফলস্স চ ভিন্নসভাৰতাৰবোধো. ভিন্নসন্তানস্সেৰাতি সম্বন্ধরহিতস্স নানত্তস্স গহণতো অঞ্ঞো মতো, অঞ্ঞো জাতো, তস্মা ‘‘সত্তন্তরো উচ্ছিন্নো, সত্তন্তরো উপ্পন্নো’’তি গণ্হন্তো উচ্ছেদদিট্ঠিং উপাদিযতি.

অম্হেহি উপ্পাদেতব্বন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ব্যাপারাভাৰো অনভিসন্ধিতায অব্যাৰটতা. সম্মা পস্সন্তোতি ‘‘নিরীহা নিজ্জীৰা ধম্মমত্তা’’তি পস্সন্তো. সভাৰো এৰ নিযমো সভাৰনিযমো ‘‘সসম্ভারগ্গিনো উদ্ধমুখতা, সসম্ভারৰাযুনো তিরিযগমন’’ন্তি এৰমাদি ৰিয. তেন সিদ্ধো যথাসকং পচ্চযুপ্পন্নস্স হেতুভাৰো. ‘‘কস্সচি কত্তুনো অভাৰা ন কাচি কিরিযা ফলপবন্ধিনী’’তি অকিরিযদিট্ঠিং উপাদিযতি.

‘‘খীরতো দধি, ন উদকতো, তিলতো তেলং, ন ৰালিকতো’’তি সব্বতো সব্বসম্ভৰাভাৰদস্সনেন অহেতুকদিট্ঠিং হেতুঅনুরূপমেৰ ফলং পস্সন্তো অকিরিযদিট্ঠিং পজহতি. যতো কুতোচীতি যদি অঞ্ঞস্মা অঞ্ঞস্স উপ্পত্তি সিযা, ৰালিকতো তেলস্স, উচ্ছুতো খীরস্স কস্মা উপ্পত্তি ন সিযা, তস্মা ন কোচি কস্সচি হেতু অত্থীতি অহেতুকদিট্ঠিং, অৰিজ্জমানেপি হেতুম্হি নিযততায তিলগাৰীসুক্কসোণিতাদীহি তেলখীরসরীরাদীনি পৰত্তন্তীতি নিযতিৰাদঞ্চ উপাদিযতীতি ৰিঞ্ঞাতব্বং যথারহং.

৬৬১. কস্মা? যস্মা ইদঞ্হি ভৰচক্কং অপদালেত্ৰা সংসারভযমতীতো ন কোচি সুপিনন্তরেপি অত্থীতি সম্বন্ধো. অগাধং অপ্পতিট্ঠং দুরতিযানং দুরতিক্কমং. অসনিৰিচক্কমিৰাতি অসনিমণ্ডলমিৰ. তঞ্হি নিম্মথনমেৰ, নানিম্মথনং পৰত্ততি, এৰং ভৰচক্কম্পি একন্তদুক্খুপ্পাদনতোৰ ‘‘নিচ্চনিম্মথন’’ন্তি ৰুত্তং.

ঞাণাসিনা অপদালেত্ৰা সংসারভযমতীতো নত্থীতি এতস্স সাধকসুত্তং দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ. তন্তূনং আকুলকং তন্তাকুলকং, তন্তাকুলকমিৰ জাতা তন্তাকুলকজাতা, কিলেসকম্মৰিপাকেহি অতিৰিয জটিতাতি অত্থো. কুলিযা সকুণিযা নীডং কুলিকং, তং ৰিয জাতা কুলিকুণ্ডিকজাতা. মুঞ্চা ৰিয, পব্বজা ৰিয চ ভূতা জাতা মুঞ্জপব্বজভূতা. তদুভযং কির তিণং আকুলং জটিতং হুত্ৰা ৰড্ঢতি. ৰড্ঢিযা অভাৰতো অপাযং, দুক্খগতিভাৰতো দুগ্গতিং, সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতঞ্চ, চতুব্বিধং অপাযং ‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটী’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৯; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ আপসাদনাৰণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেস; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৰু. অট্ঠ. ১৪, ৫৮; থেরগা. অট্ঠ. ১.৬৭, ৯৯; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৭; চূল়নি. অট্ঠ. ৬; বু. ৰং. অট্ঠ. ২.৫৮) ৰুত্তং সংসারঞ্চ নাতিৰত্ততি. সংসারো এৰ ৰা সব্বো ইধ ৰড্ঢিঅপগমাদিঅত্থেহি অপাযাদিনামকো ৰুত্তো কেৰলং দুক্খক্খন্ধভাৰতো.

পঞ্ঞাভূমিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি সত্তরসমপরিচ্ছেদৰণ্ণনা.