পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা

৪১৩. ইতীতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেনাতি অত্থো. তেন ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪, ৪৩১-৪৩৩; পারা. ১২-১৪) যথাদস্সিতপাল়িগতিং, তস্সা অত্থৰিৰরণনযঞ্চ পচ্চামসতি. সচ্চেসু ৰিয অরিযসচ্চানি খন্ধেসু উপাদানক্খন্ধা অন্তোগধা. তদুভযে চ সভাৰতো, সমুদযতো, অত্থঙ্গমতো, অস্সাদতো, আদীনৰতো, নিস্সরণতো চ যথাভূতং সযম্ভুঞাণেন অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি পৰেদেসি ৰাতি সাতিসযেন পঞ্চক্খন্ধাৰবোধেন ভগৰাৰ থোমেতব্বোতি আহ ‘‘পঞ্চক্খন্ধৰিদূ’’তি. ঞত্ৰা ৰিঞ্ঞেয্যাতি সম্বন্ধো. তাসূতি পঞ্চসু অভিঞ্ঞাসু. তগ্গহণেনেৰ চ পরিভণ্ডঞাণানং গহিতত্তা ‘‘পঞ্চা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘এতাসু হী’’তিআদি.

তত্থ পরিভণ্ডঞাণানীতি পরিৰারঞাণানি. যথা হি সিনেরুস্স পরিৰারট্ঠানানি যানি তংসিদ্ধিযা সিদ্ধানি মেখলট্ঠানানি পরিভণ্ডানীতি ৰুচ্চন্তি, এৰং ইমানিপি দিব্বচক্খুসিদ্ধিযা সিদ্ধানি তস্স পরিভণ্ডানীতি ৰুত্তানি. ইধাগতানীতি এত্থ ইধাতি যথাদস্সিতানি সুত্তপদানি সন্ধায ৰুত্তং. ততো অঞ্ঞেসু পন সামঞ্ঞফলাদীসু মনোমযঞাণম্পি ৰিসুং অভিঞ্ঞাঞাণভাৰেন আগতং.

‘‘তেসূ’’তি ইদং পচ্চামসনং কিং তিকানং, উদাহু আরম্মণানন্তি? কিঞ্চেত্থ যদি তিকানং, তদযুত্তং. ন হি তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি পৰত্তন্তি. অথ আরম্মণানং, তম্পি অযুত্তং. ন হি অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৰা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং যুত্তন্তি. যথা ইচ্ছতি, তথা ভৰতু তাৰ তিকানং, ননু ৰুত্তং ‘‘ন হি তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি পৰত্তন্তী’’তি? নাযং ৰিরোধো তিকৰোহারেন আরম্মণানংযেৰ গয্হমানত্তা. অথ ৰা পন হোতু আরম্মণানং, ননু ৰুত্তং ‘‘ন হি অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৰা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং যুত্ত’’ন্তি? অযম্পি ন দোসো যথাৰুত্তকারণেনেৰাতি.

৪১৪. অসতিপি ৰত্থুভেদে ভূমিকালসন্তানভেদৰসেন ভিন্নেসু সত্তসু আরম্মণেসু. তিকৰসেন হেস ভেদো গহিতো. ইদ্ধিৰিধঞাণস্স মগ্গারম্মণতায অভাৰতো ইধ মগ্গারম্মণতিকো ন লব্ভতি. তন্তি ইদ্ধিৰিধঞাণং. কাযং চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৰাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. উপযোগলদ্ধন্তি লদ্ধউপযোগৰচনং. দুতিযাৰিভত্তিৰসেন ৰুত্তং ‘‘কাযং পরিণামেতী’’তি. তেনাহ ‘‘রূপকাযারম্মণতো’’তি, রূপকাযস্স ৰণ্ণারম্মণতোতি অত্থো.

তদেৰ চিত্তন্তি যদেৰ কাযৰসেন চিত্তপরিণামনে ৰুত্তং পাদকজ্ঝানচিত্তং, তদেৰ. রামগামে চেতিযং ঠপেত্ৰা সেসেসু সত্তসু চেতিযেসু ধাতুযো ইদ্ধিযা আহরিত্ৰা রাজগহে ভূমিঘরমণ্ডপে কতং মহাধাতুনিধানং. ‘‘ইমে গন্ধা’’তিআদিনা পচ্চুপ্পন্নে গন্ধাদিকে গহেত্ৰাপি অসুস্সনাদিৰিসেসযুত্তং অনাগতমেৰ নেসং রূপং অধিট্ঠানচিত্তস্স আরম্মণং হোতি অনাগতাধিট্ঠানত্তা. ৰত্তনিযসেনাসনং নাম ৰিঞ্ঝাটৰিযং ৰিহারো. দধিরসন্তি দধিমণ্ডো, তং অধিট্ঠহন্তস্স অনাগতং দধিৰণ্ণং আরম্মণং হোতি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হোতি পচ্চুপ্পন্নস্স রূপকাযস্স আরম্মণকরণতো.

সকাযচিত্তানন্তি অত্তনো কাযস্স, চিত্তস্স চ.

৪১৫. সদ্দো চ পরিত্তো সব্বস্স রূপস্স কামাৰচরভাৰতো. ৰিজ্জমানমেৰাতি ৰত্তমানংযেৰ.

৪১৬. সোতাপন্নস্স চিত্তন্তি সোতাপন্নস্স আৰেণিকং চিত্তং. সকদাগামিস্সাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. যাৰ অরহতো নেতব্বন্তি ‘‘সকদাগামী অনাগামিনো চিত্তং ন জানাতি, অনাগামী অরহতো’’তি এৰং নেতব্বং. সব্বেসন্তি সব্বেসং অরিযানং জানাতি, কো পন ৰাদো অনরিযানং. অঞ্ঞোপি চ উপরিমো অনাগামিআদি হেট্ঠিমস্স সকদাগামিআদিকস্স চিত্তং জানাতীতি সম্বন্ধো.

অতীতস্স, অনাগতস্স চ পরস্স চিত্তস্স জাননং সম্ভৰতি, পচ্চুপ্পন্নস্স পন ন সম্ভৰতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি ‘‘কথং পচ্চুপ্পন্নং আরম্মণং হোতী’’তি. ইতরো যত্থ সম্ভৰতি, তংদস্সনত্থং পচ্চুপ্পন্নং তাৰ ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নং নাম তিৰিধ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গপ্পত্তন্তি উপ্পাদং, ঠিতিং, ভঙ্গঞ্চ পত্তং, খণত্তযপরিযাপন্নন্তি অত্থো. এত্থন্তরে একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বাতি এত্থন্তরে পৰত্তা রূপসন্ততিৰারা একদ্ৰেসন্ততিৰারা নামাতি ৰেদিতব্বাতি অত্থো. আলোকট্ঠানতো ওৰরকং পৰিট্ঠস্স পগেৰ তত্থ নিসিন্নস্স ৰিয যাৰ রূপগতং পাকটং হোতি. তত্থ উপড্ঢৰেলা অৰিভূতৰারা, উপড্ঢৰেলা ৰিভূতৰারা, তদুভযং গহেত্ৰা ‘‘দ্ৰে সন্ততিৰারা’’তি ৰুত্তং. তযিদং ন সব্বসাধারণং, একচ্চস্স সীঘম্পি পাকটং হোতীতি ‘‘একদ্ৰেসন্ততিৰারা’’তি একগ্গহণম্পি কতং, অতিপরিত্তসভাৰউতুআদিসমুট্ঠানা ৰা একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বা.

তীরে অক্কন্তউদকলেখা নাম কালুস্সিযং গতা তীরসমীপে উদকরাজি. যাৰ ন ৰিপ্পসীদতীতি কালুস্সিযৰিগমেন যাৰ ৰিপ্পসন্না ন হোতি. কেচি পন ‘‘অতিন্তে তীরে অল্লপাদেন অক্কন্তে যাৰ পাদে উদকলেখা ন ৰিপ্পসীদতি, ন সংসীদতি, ন ৰূপসম্মতী’’তি এৰমেত্থ অত্থং ৰদন্তি. তে পনেতে কিরিযাভেদেন ৰুত্তা কালৰিসেসা, ন অঞ্ঞমঞ্ঞং সমসমা, ঊনাধিকভাগৰন্তোৰ দট্ঠব্বা. দ্ৰে তযো জৰনৰারা কামাৰচরজৰনৰসেন ৰেদিতব্বা, ন ইতরজৰনৰসেন. ন হি তে পরিমিতকালা, অনন্তরা পৰত্তভৰঙ্গাদযোপি তদন্তোগধাৰ দট্ঠব্বা. তদুভযন্তি রূপারূপসন্ততিদ্ৰযং.

একভৰপরিচ্ছিন্নন্তি পটিসন্ধিচুতিপরিচ্ছিন্নং. একভৰপরিযাপন্নং ধম্মজাতং এতরহীতি ৰত্তব্বং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং নাম. মনোতি সসম্পযুত্তং ৰিঞ্ঞাণমাহ. ধম্মাতি আরম্মণধম্মা. মনোতি ৰা মনাযতনং. ধম্মাতি ৰেদনাদযো অরূপক্খন্ধা. উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং হোন্তং এতং উভযং হোতীতি অত্থো. ৰিঞ্ঞাণন্তি নিকন্তিৰিঞ্ঞাণং. তঞ্হি তস্মিং পচ্চুপ্পন্নে ছন্দরাগৰসেন পটিবদ্ধং হোতি. অভিনন্দতীতি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনাহি অভিনন্দতি. তথাভূতো চ ৰত্থুপরিঞ্ঞায অভাৰতো তেসু পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি তণ্হাদিট্ঠীহি আকড্ঢীযতি. এত্থ চ দ্ৰাদসাযতনানং ‘‘এতং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৮৪) আগতত্তা তত্থ পৰত্তো ছন্দরাগো অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নারম্মণো, ন খণপচ্চুপ্পন্নারম্মণোতি ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যং সন্ধায ভদ্দেকরত্তসুত্তে…পে… সংহীরতীতি ৰুত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতী’’তি (ম. নি. ৩.২৭২, ২৮৫) এত্থাপি ৰিপস্সনাচিত্তং খণপচ্চুপ্পন্নং, ৰিপস্সিতব্বধম্মা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নাতি গহেতব্বং. অঞ্ঞথা ৰিপস্সনাৰ ন সম্ভৰেয্য. ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নং পাল়িযং আগত’’ন্তি ন ৰুত্তং তস্স ৰসেন আরম্মণকরণস্স অট্ঠকথাযং অনাগতত্তা.

কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো. একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতীতি ইদ্ধিচিত্তস্স উপ্পত্তিসমকালমেৰ পরচিত্তস্সপি উপ্পত্তিসম্ভৰতোতি যুত্তিদস্সনং. যথা আকাসেতিআদি সদিসূদাহরণং. তং পন তেসং ৰচনং অযুত্তং. কস্মা? মগ্গফলৰীথিতো অঞ্ঞত্থ অনিট্ঠে ঠানে আৰজ্জনজৰনানং নানারম্মণভাৰপ্পত্তিদোসতোতি যুত্তিৰচনং.

যদি এৰং কথং চেতোপরিযঞাণং পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হোতীতি আহ ‘‘সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং পনা’’তিআদি. অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং পন জৰনৰারেন দীপেতব্বং, ন সকলেন পচ্চুপ্পন্নদ্ধুনাতি অধিপ্পাযো.

তত্রাযং দীপনাতিআদি জৰনৰারস্স অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নভাৰদীপনমুখেন ইদ্ধিচিত্তস্স পৰত্তিআকারদীপনং. ইতরানীতি আৰজ্জনপরিকম্মচিত্তানি. এত্থ চ ‘‘কেচী’’তি যদিপি অভযগিরিৰাসিনো অধিপ্পেতা, তে পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং ন ইচ্ছন্তীতি ‘‘ঠিতিক্খণে ৰা পটিৰিজ্ঝতী’’তি ন ৰত্তব্বং সিযা. তথা যে ‘‘ইদ্ধিমস্স চ পরস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৰদন্তি, তেসং ‘‘ঠিতিক্খণে ৰা ভঙ্গক্খণে ৰা পটিৰিজ্ঝতী’’তি ৰচনং ন সমেতি. ন হি তস্মিং খণদ্ৰযে উপ্পজ্জমানং পরচিত্তেন সহ একক্খণে উপ্পজ্জতি নামাতি. ঠিতিভঙ্গক্খণেসু চ উপ্পজ্জমানং একদেসং পচ্চুপ্পন্নারম্মণং, একদেসং অতীতারম্মণং আপজ্জতি. যঞ্চ ৰুত্তং ‘‘পরস্স চিত্তং জানিস্সামীতি রাসিৰসেন মহাজনস্স চিত্তে আৰজ্জিতে’’তি, এত্থ চ মহাজনো অত্থতো পরে অনেকপুগ্গলাতি ‘‘পরেসং চিত্তং জানিস্সামী’’তি আৰজ্জনপ্পৰত্তি ৰত্তব্বা সিযা. অথাপি পরস্সাতি মহাজনস্সাতি অত্থো সম্ভৰেয্য, তথাপি তস্স একপুগ্গলস্সেৰ ৰা চিত্তরাসিং আৰজ্জিত্ৰা একস্স পটিৰিজ্ঝনং অযুত্তং. ন হি রাসিআৰজ্জনং একদেসাৰজ্জনং হোতীতি, তস্মা তেহি ‘‘মহাজনস্স চিত্তে আৰজ্জিতে’’তিআদি ন ৰত্তব্বং.

যং পন তে ৰদন্তি ‘‘যস্মা ইদ্ধিমস্স চ পরস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি. তত্থাযং অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা, চেতোপরিযঞাণলাভী পরস্স চিত্তং ঞাতুকামো পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অতীতাদিৰিভাগং অকত্ৰা চিত্তসামঞ্ঞেন ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামি, ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পরিকম্মং কত্ৰা পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায সামঞ্ঞেনেৰ চিত্তং আৰজ্জিত্ৰা তিণ্ণং, চতুন্নং ৰা পরিকম্মানং অনন্তরা চেতোপরিযঞাণেন পরচিত্তং পটিৰিজ্ঝতি ৰিভাৰেতি রূপং ৰিয দিব্বচক্খুনা. ততো পরং পন কামাৰচরচিত্তেহি সরাগাদিৰৰত্থানং হোতি নীলাদিৰৰত্থানং ৰিয. তত্থ দিব্বচক্খুনা দিট্ঠহদযৰত্থুরূপস্স সত্তস্স অভিমুখীভূতস্স চিত্তসামঞ্ঞেন চিত্তং আৰজ্জযমানং আৰজ্জনং অভিমুখীভূতং ৰিজ্জমানং চিত্তং আরম্মণং কত্ৰা চিত্তং আৰজ্জেতি. পরিকম্মানি চ তং তং ৰিজ্জমানং চিত্তং চিত্তসামঞ্ঞেনেৰ আরম্মণং কত্ৰা চিত্তজাননপরিকম্মানি হুত্ৰা পৰত্তন্তি. চেতোপরিযঞাণং পন ৰিজ্জমানং চিত্তং পটিৰিজ্ঝন্তং ৰিভাৰেন্তং তেন সহ একক্খণে এৰ উপ্পজ্জতি.

তত্থ যস্মা সন্তানস্স সন্তানগ্গহণতো একত্তৰসেন আৰজ্জনাদীনি ‘‘চিত্ত’’ন্ত্ৰেৰ পৰত্তানি. তঞ্চ চিত্তমেৰ, যং চেতোপরিযঞাণেন ৰিভাৰিতং. তস্মা সমানাকারপ্পৰত্তিতো ন অনিট্ঠে মগ্গফলৰীথিতো অঞ্ঞস্মিং ঠানে নানারম্মণতা আৰজ্জনজৰনানং হোতি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণঞ্চ পরিকম্মং পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স চেতোপরিযঞাণস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযোতি সিদ্ধং হোতি. অতীতত্তিকো চ এৰং উপপন্নো হোতি. অঞ্ঞথা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নে, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে চ ‘‘পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি ইধ ৰুচ্চমানে অতীতানাগতানঞ্চ পচ্চুপ্পন্নতা আপজ্জেয্য. তথা চ সতি ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ তং ৰুত্তং. ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো. পুরিমা পুরিমা অতীতা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং পচ্চুপ্পন্নানং খন্ধানং অনন্তর …পে… অনুলোমং গোত্রভুস্সা’’তিআদি ৰচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৫) ন অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নেস্ৰেৰ চ অনন্তরাতীতা চত্তারো খন্ধা অতীতাতি ৰিঞ্ঞাযন্তি. ন চ অভিধম্মমাতিকাযং (ধ. স. তিকমাতিকা ১৮-১৯) আগতস্স পচ্চুপ্পন্নপদস্স অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নপদত্থতা কত্থচি পাল়িযং ৰুত্তা. তস্মা তেহি ইদ্ধিমস্স চ পরস্স চ একক্খণে চিত্তুপ্পত্তিযা চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰুত্তা. যদা পন ‘‘যং ইমস্স চিত্তং পৰত্তং, তং জানামি. যং ভৰিস্সতি, তং জানামী’’তি ৰা আভোগং কত্ৰা পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনাদীনি করোতি, তদা আৰজ্জনপরিকম্মানি, চেতোপরিযঞাণঞ্চ অতীতানাগতারম্মণানেৰ হোন্তি আৰজ্জনেনেৰ ৰিভাগস্স কতত্তা.

যে পন ‘‘ইদ্ধিমা পরস্স চিত্তং জানিতুকামো আৰজ্জেতি, আৰজ্জনং খণপচ্চুপ্পন্নং আরম্মণং কত্ৰা তেনেৰ সহ নিরুজ্ঝতি. ততো চত্তারি, পঞ্চ ৰা জৰনানি, যেসং পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, সেসানি কামাৰচরানি, তেসং সব্বেসম্পি তদেৰ নিরুদ্ধং চিত্তং আরম্মণং হোতি, ন চ তানি নানারম্মণানি হোন্তি অদ্ধানৰসেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা’’তি ইদং ৰচনং নিস্সায ‘‘আৰজ্জনজৰনানং পচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণভাৰেপি নানারম্মণতাভাৰো ৰিয একদ্ৰিতিচতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতেসুপি চিত্তেসু আৰজ্জিতেসু আৰজ্জনজৰনানং যথাসম্ভৰং অনাগতপচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণভাৰেপি নানারম্মণতা ন সিযা. তেন চতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতে আৰজ্জিতে অনাগতারম্মণপরিকম্মানন্তরং খণপচ্চুপ্পন্নারম্মণং চেতোপরিযঞাণং সিদ্ধ’’ন্তি ৰদন্তি. তেসং ৰাদো ‘‘অনাগতারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো, পচ্চুপ্পন্নারম্মণো ধম্মো অতীতারম্মণস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমেসং পঞ্হানং অনুদ্ধটত্তা, গণনায চ ‘‘আসেৰনে তীণী’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.৩৯) ৰুত্তত্তা ন সিজ্ঝতি. ন হি কুসলকিরিযামহগ্গতং অনাসেৰনং অত্থীতি. এতস্স চ ৰাদস্স নিস্সযভাৰো আৰজ্জনজৰনানং খণপচ্চুপ্পন্ননিরুদ্ধারম্মণতাৰচনস্স ন সিজ্ঝতি, ‘‘যং পৰত্তং, পৰত্তিস্সতি চা’’তি ৰিসেসং অকত্ৰা গহণে আৰজ্জনস্স অনাগতগ্গহণাভাৰং, তদভাৰা জৰনানম্পি ৰত্তমানগ্গহণাভাৰঞ্চ সন্ধাযেৰ তস্স ৰুত্তত্তা. তদা হি ভৰঙ্গচলনানন্তরং অভিমুখীভূতমেৰ চিত্তং আরব্ভ আৰজ্জনা পৰত্ততীতি জাননচিত্তস্সপি ৰত্তমানারম্মণভাৰে আৰজ্জনজাননচিত্তানং সহট্ঠানদোসাপত্তিযা, রাসিএকদেসাৰজ্জনপটিৰেধে সম্পত্তসম্পত্তাৰজ্জনজাননে চ অনিট্ঠে ঠানে আৰজ্জনজৰনানং নানারম্মণভাৰদোসাপত্তিযা চ যং ৰুত্তং ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নং চিত্তং চেতোপরিযঞাণস্স আরম্মণং হোতী’’তি, তং অযুত্তন্তি পটিক্খিপিত্ৰা যথাৰুত্তদোসাপত্তিং, কালৰসেন চ অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা নানারম্মণতাভাৰং দিস্ৰা আৰজ্জনজৰনানং ৰত্তমানতং নিরুদ্ধারম্মণভাৰো ৰুত্তোতি. তম্পি ৰচনং পুরিমৰাদিনো নানুজানেয্যুং. তস্মিং হি সতি ‘‘আৰজ্জনা কুসলান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা ১.১.৪১৭) ৰিয অঞ্ঞপদসঙ্গহিতস্স অনন্তরপচ্চযৰিধানতো ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণআৰজ্জনা অতীতারম্মণানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চ ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰুত্তন্তি.

কস্মা পনেৰং চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰিচারিতা, ননু ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.২) এতেসং ৰিভঙ্গেসু ‘‘অতীতা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, অনাগতা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘অনুপ্পন্না খন্ধা উপ্পাদিনো খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.৩) চেতোপরিযঞাণগ্গহণং কত্ৰা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সা’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.৩) এতস্স ৰিভঙ্গে ‘‘পচ্চুপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.৩), উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘উপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.২) এত্তকস্সেৰ ৰুত্তত্তা পচ্চুপ্পন্নে চিত্তে চেতোপরিযঞাণং নপ্পৰত্ততীতি ৰিঞ্ঞাযতি. যদি হি পৰত্তেয্য, পুরিমেসু ৰিয ইতরেসু চ চেতোপরিযঞাণগ্গহণং কত্তব্বং সিযাতি? সচ্চং কত্তব্বং, নযদস্সনৰসেন পন তং সংখিত্তন্তি অঞ্ঞায পাল়িযা ৰিঞ্ঞাযতি.

‘‘অতীতারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, অনাগতারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স, পচ্চুপ্পন্নারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্সা’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২০-২২) এতেসং হি ৰিভঙ্গেসু ‘‘চেতোপরিযঞাণেন অতীতারম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি, অতীতারম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, চেতোপরিযঞাণেন অনাগতারম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি, অনাগতারম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, চেতোপরিযঞাণেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি, পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২০-২২) চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণে পৰত্তি ৰুত্তাতি. তেনেৰাযং ৰিচারণা কতাতি ৰেদিতব্বা.

৪১৭. তেসন্তি তেসু দ্ৰীসু ঞাণেসূতি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. চিত্তমেৰ আরম্মণং চেতোপরিযঞাণত্তাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞং খন্ধং ৰা খন্ধপ্পটিবদ্ধং ৰা ন জানাতী’’তি. তত্থ খন্ধপ্পটিবদ্ধং নামগোত্তাদি. যদি এৰং কথং মগ্গারম্মণন্তি আহ ‘‘মগ্গসম্পযুত্তচিত্তারম্মণত্তা পন পরিযাযতো মগ্গারম্মণন্তি ৰুত্ত’’ন্তি. চেতনামত্তমেৰ আরম্মণং, তথা হি তং ‘‘যথাকম্মূপগঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. খন্ধপ্পটিবদ্ধেসূতি এত্থ নিব্বানম্পি খন্ধপ্পটিবদ্ধমেৰ. খন্ধেহি ৰিসযীকতত্তাতি ৰদন্তি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠসালিনিযং ‘‘অতীতে বুদ্ধা মগ্গং ভাৰযিংসু, ফলং সচ্ছাকংসু, অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযিংসূতি ছিন্নৰটুমকানুস্সরণৰসেন মগ্গফলনিব্বানপচ্চৰেক্খণতোপি অপ্পমাণারম্মণ’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪২১). তত্থ মগ্গফলপচ্চৰেক্খণানি তাৰ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন মগ্গফলেসু ঞাণেসু পৰত্তন্তি. নিব্বানপচ্চৰেক্খণঞ্চ নিব্বানারম্মণেসু অপ্পমাণধম্মেসু ঞাণেসূতি মগ্গাদিপচ্চৰেক্খণানি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অপ্পমাণারম্মণতং সাধেন্তীতি ৰেদিতব্বানি. ‘‘অপ্পমাণা খন্ধা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’ইচ্চেৰ (পট্ঠা. ৯.১২.৫৮) হি ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘নিব্বান’’ন্তি. তস্মা পুব্বেনিৰাসঞাণেন এৰ মগ্গফলপচ্চৰেক্খণকিচ্চে ৰুচ্চমানেপি নিব্বানপচ্চৰেক্খণতা ন সক্কা ৰত্তুং. অট্ঠকথাযং পন নিব্বানারম্মণতা নিদস্সিতা.

কুসলা খন্ধাতি ইদ্ধিৰিধপুব্বেনিৰাসানাগতংসঞাণাপেক্খো বহুৰচননিদ্দেসো, ন চেতোপরিযযথাকম্মূপগঞাণাপেক্খাতি তেসং চতুক্খন্ধারম্মণভাৰস্স অসাধকোতি চে? ন, অঞ্ঞত্থ ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা খন্ধা চ ৰিচারো চ চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৭২), ‘‘সৰিতক্কসৰিচারা খন্ধা চ ৰিতক্কো চ চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৭৩) চ ৰুত্তত্তা চেতোপরিযঞাণাপেক্খাপি বহুৰচননিদ্দেসোতি ইমস্স অত্থস্স সিদ্ধিতো. এৰম্পি যথাকম্মূপগঞাণস্স ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা খন্ধা চ ৰিচারো চা’’তিআদীসু অৰুত্তত্তা চতুক্খন্ধারম্মণতা ন সিজ্ঝতীতি? ন, তত্থ অৰচনস্স অঞ্ঞকারণত্তা. যথাকম্মূপগঞাণেন হি কম্মসংসট্ঠা চত্তারো খন্ধা কম্মমুখেন গয্হতি. তঞ্হি যথা চেতোপরিযঞাণং পুরিমপরিকম্মৰসেন অৰিতক্কাদিৰিভাগং, সরাগাদিৰিভাগঞ্চ চিত্তং ৰিভাৰেতি, ন এৰং ৰিভাগং ৰিভাৰেতি. কম্মৰসেনেৰ পন সমুদাযং ৰিভাৰেতি, তস্মা ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা খন্ধা চ ৰিচারো চা’’তিআদিকে ৰিভাগকরণে তং ন ৰুত্তং, ন চতুক্খন্ধানারম্মণতোতি. ইদং পনস্স অকারণন্তি কেচি. তত্থাপি ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্সা’’তি পঠন্তি এৰ. ন হি তং কুসলাকুসলৰিভাগং ৰিয সৰিতক্কাদিৰিভাগং কম্মং ৰিভাৰেতুং অসমত্থং. দুচ্চরিতসুচরিতৰিভাৰনম্পি হি লোভাদিঅলোভাদিসম্পযোগৰিভাগৰিসেসৰিভাৰনং হোতীতি.

‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং নামগোত্তানুস্সরণকালে ন ৰত্তব্বারম্মণ’’ন্তি এত্তকমেৰ অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. নামগোত্তং পন খন্ধূপনিবন্ধো সম্মুতিসিদ্ধো ব্যঞ্জনত্থো, ন ব্যঞ্জনন্তি. অযমেত্থ অম্হাকং খন্তীতি আচরিযস্সাযং অত্তনো মতি. যং পন ৰুত্তং ‘‘ন ব্যঞ্জন’’ন্তি, তস্স সমত্থনং ‘‘ব্যঞ্জনঞ্হী’’তিআদি.

৪১৯. কামাৰচরে নিব্বত্তিস্সতীতি নিব্বত্তিক্খন্ধজাননমাহ.

৪২০. এত্থাতি এতস্মিং অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকৰসেন অভিঞ্ঞাঞাণানং, আরম্মণৰিচারে. ‘‘অজ্ঝত্তারম্মণঞ্চেৰ বহিদ্ধারম্মণঞ্চা’’তি একজ্ঝং গহেত্ৰা যং ৰুত্তং পোরাণট্ঠকথাযং, তং ‘‘কালেন…পে… হোতিযেৰা’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্তন্তি অত্থো. ন হি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা নাম ৰিসুং একং অত্থি, নাপি তং একজ্ঝং আরম্মণং করীযতীতি. যদি এৰং তিকো এৰ ন পূরতি পদদ্ৰযাসঙ্গহিতস্স ততিযস্স অত্থন্তরস্স অভাৰতো, ন, পকারভেদৰিসযত্তা তিকনিদ্দেসস্স. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘তে এৰ তিপ্পকারেপি ধম্মে’’তি ৰুত্তং. তে এৰ অজ্ঝত্তাদিৰসেন তিৰিধেপি ধম্মেতি অত্থো. এত্থ হি ‘‘তে এৰ ধম্মে’’তি অৰত্ৰা ‘‘তিপ্পকারে’’তি ৰচনং পকারভেদনিবন্ধনা অযং তিকদেসনাতি দস্সনত্থং. যথা হি কুসলত্তিকাদীনং দেসনা যথারহং ধম্মানং জাতিসম্পযোগপ্পহানসিক্খাভূমিআরম্মণপ্পভেদনিযমকালাদিভেদনিবন্ধনা, ন এৰমযং জাতিআদিভেদনিবন্ধনা, নাপি সনিদস্সনত্তিকহেতুদুকাদিদেসনা ৰিয সভাৰাদিভেদনিবন্ধনা, অথ খো পকারভেদনিবন্ধনা. পঞ্চেৰ হি খন্ধা সসন্ততিপরিযাপন্নতং উপাদায ‘‘অজ্ঝত্তা’’তি ৰুত্তা, পরসন্ততিপরিযাপন্নতং উপাদায ‘‘বহিদ্ধা’’তি, তদুভযং উপাদায ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধা’’তি. তেনাহ ‘‘অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ ঠপেত্ৰা সব্বে ধম্মা সিযা অজ্ঝত্তা, সিযা বহিদ্ধা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা’’তি (ধ. স. ১৪৩৫). ননু চেত্থ অত্থন্তরাভাৰতো, পকারন্তরস্স চ অনামট্ঠত্তা ততিযো রাসি নত্থীতি? নযিদমেৰং. যদিপি হি পঠমপদেন অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৰসেন দুতিযপদস্স পৰত্তত্তা সব্বেপি সভাৰধম্মা পদদ্ৰযেনেৰ পরিগ্গহিতা, তেহি পন ৰিসুং ৰিসুং গহিতধম্মে একজ্ঝং গহণৰসেন ততিযপদং ৰুত্তন্তি অত্থেৰ ততিযো রাসি. ন হি সমুদাযো অৰযৰো হোতি, ভিন্নৰত্থুকে পন ধম্মে অধিট্ঠানভেদং অমুঞ্চিত্ৰা একজ্ঝং গহণং ন সম্ভৰতীতি কালেন অজ্ঝত্তং, কালেন বহিদ্ধা জাননকালেতি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

অভিঞ্ঞানিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি তেরসমপরিচ্ছেদৰণ্ণনা.