১৩. অভিঞ্ঞানিদ্দেসৰণ্ণনা
দিব্বসোতধাতুকথাৰণ্ণনা
৪০০. তত্থাতি দিব্বসোতধাতুযা নিদ্দেসে. অভিঞ্ঞাপাল়িযা হি নিদ্দেসমুখেন অভিঞ্ঞানং নিব্বত্তনৰিধি ৰিধীযতি. অভিঞ্ঞাসীসেনেত্থ অভিঞ্ঞাপাল়ি ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘ততো পরাসু চ তীসু অভিঞ্ঞাসূ’’তি. ততো পরাসূতি চ সত্থুনো দেসনাক্কমং, অত্তনো চ উদ্দেসক্কমং সন্ধায ৰুত্তং, ন পটিপত্তিক্কমং. ন হি পটিপজ্জন্তা ইমিনাৰ কমেন পটিপজ্জন্তি. সব্বত্থাতি দিব্বসোতধাতুপাল়িযং, সেসাভিঞ্ঞাপাল়িযঞ্চাতি সব্বত্থ. তত্রাতি ৰাক্যোপঞ্ঞাসে নিপাতমত্তং, তত্র ৰা যথাৰুত্তপাঠে. দিব্বসদিসত্তাতি দিব্বে ভৰাতি দিব্বা, দেৰানং সোতধাতু, তায দিব্বায সদিসত্তা. ইদানি তং দিব্বসদিসতং ৰিভাৰেতুং ‘‘দেৰানং হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুচরিতকম্মনিব্বত্তাতি সদ্ধাবহুলতাৰিসুদ্ধদিট্ঠিতানিসংসদস্সাৰিতাদিসম্পত্তিযা সুট্ঠু চরিতত্তা সুচরিতেন দেৰূপপত্তিজনকেন পুঞ্ঞকম্মেন নিব্বত্তা. পিত্তসেম্হরুহিরাদীহীতি আদি-সদ্দেন ৰাতরোগাদীনং সঙ্গহো. অপলিবুদ্ধাতি অনুপদ্দুতা. পিত্তাদীহি অনুপদ্দুতত্তা, কম্মস্স চ উল়ারতায উপক্কিলেসৰিমুত্তি ৰেদিতব্বা. উপক্কিলেসদোসরহিতং হি কম্মং তিণাদিদোসরহিতং ৰিয সস্সং উল়ারফলং অনুপক্কিলিট্ঠং হোতি. কারণূপচারেন চস্স ফলং তথা ৰোহরীযতি, যথা ‘‘সুক্কং সুক্কৰিপাক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩১২; ম. নি. ২.৮১; অ. নি. ৪.২৩৩). দূরেপীতি পি-সদ্দেন সুখুমস্সাপি আরম্মণস্স সম্পটিচ্ছনসমত্থতং সঙ্গণ্হাতি. পসাদসোতধাতূতি চতুমহাভূতানং পসাদলক্খণা সোতধাতু.
ৰীরিযারম্ভৰসেনেৰ ইজ্ঝনতো সব্বাপি কুসলভাৰনা ৰীরিযভাৰনা, পধানসঙ্খারসমন্নাগতা ৰা ইদ্ধিপাদভাৰনাপি ৰিসেসতো ৰীরিযভাৰনা, তস্সা আনুভাৰেন নিব্বত্তা ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তা. ঞাণমযা সোতধাতু ঞাণসোতধাতু. তাদিসাযেৰাতি উপক্কিলেসৰিমুত্ততায, দূরেপি সুখুমস্সপি আরম্মণস্স সম্পটিচ্ছনসমত্থতায চ তংসদিসা এৰ. দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তাতি দিব্বৰিহারসঙ্খাতানং চতুন্নং ভূমীনং ৰসেন পটিলদ্ধত্তা, ইমিনা কারণৰসেনস্সা দিব্বভাৰমাহ. যং চেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাতি অট্ঠঙ্গসমন্নাগমেন উক্কংসগতং পাদকজ্ঝানসঙ্খাতং দিব্বৰিহারং সন্নিস্সায পৰত্তত্তা, দিব্বৰিহারপরিযাপন্নং ৰা অত্তনা সম্পযুত্তং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং নিস্সযপচ্চযভূতং সন্নিস্সিতত্তাতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সৰনট্ঠেনাতি সদ্দগহণট্ঠেন. যাথাৰতো হি সদ্দূপলদ্ধি সদ্দসভাৰাৰবোধো সৰনং. সন্তেসুপি অঞ্ঞেসু সভাৰধারণাদীসু ধাতুঅত্থেসু অত্তসুঞ্ঞতাসন্দস্সনত্থা সত্থু ধাতুদেসনাতি আহ ‘‘নিজ্জীৰট্ঠেন চা’’তি. সোতধাতুকিচ্চং সদ্দসম্পটিচ্ছনং, সদ্দসন্নিট্ঠানপচ্চযতা চ.
ঞাণস্স পরিসুদ্ধি উপক্কিলেসৰিগমেনেৰাতি আহ ‘‘নিরুপক্কিলেসাযা’’তি. মানুসিকা মনুস্স সন্তকা, মংসসোতধাতু, দিব্বৰিদূরাদিৰিসযগ্গহণসঙ্খাতেন অত্তনো কিচ্চৰিসেসেন অতিক্কন্তং মানুসিকং এতাযাতি অতিক্কন্তমানুসিকা. তেনাহ ‘‘মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা সদ্দসৰনেনা’’তি. তত্থ মনুস্সূপচারন্তি মনুস্সেহি উপচরিতব্বট্ঠানং, পকতিযা সোতদ্ৰারেন গহেতব্বং ৰিসযন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘সদ্দসৰনেনা’’তি. দিব্বেতি দেৰলোকপরিযাপন্নে. তে পন ৰিসেসতো দেৰানং কথা সদ্দা হোন্তীতি আহ ‘‘দেৰানং সদ্দে’’তি. মনুস্সানং এতেতি মানুসা, তে মানুসে. এৰং দেৰমনুস্সসদ্দানংযেৰ গহিতত্তা ৰুত্তং ‘‘পদেসপরিযাদান’’ন্তি, একদেসগ্গহণন্তি অত্থো. সদেহসন্নিস্সিতা অত্তনো সরীরে সন্নিস্সিতা. নিপ্পদেসপরিযাদানং ঠানভেদগ্গহণমুখেন সৰিঞ্ঞাণকাদিভেদভিন্নস্স সদ্দস্স অনৰসেসেন সঙ্গণ্হনতো.
অযং দিব্বসোতধাতু. পরিকম্মসমাধিচিত্তেনাতি পরিকম্মভূতাৰেণিকসমাধিচিত্তেন, দিব্বসোতঞাণস্স পরিকম্মৰসেন পৰত্তক্খণিকসমাধিনা সমাহিতচিত্তেনাতি অত্থো. পরিকম্মসমাধি নাম দিব্বসোতধাতুযা উপচারাৰত্থাতিপি ৰদন্তি. সা পন নানাৰজ্জনৰসেন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. সব্বোল়ারিকসদ্দদস্সনত্থং সীহাদীনং সদ্দো পঠমং গহিতো. তিযোজনমত্থকেপি কির কেসরসীহস্স সীহনাদসদ্দো সুয্যতি. আদি-সদ্দেন মেঘসদ্দব্যগ্ঘসদ্দাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এত্থ চ যথা ওল়ারিকসদ্দাৰজ্জনং যাৰদেৰ সুখুমসদ্দাৰজ্জনূপাযদস্সনত্থং, তথা সদ্দগ্গহণভাৰনাবলেন সুখুমতরসদ্দগ্গহণসংসিদ্ধিতো.
এৰং আসন্নসদ্দগ্গহণানুসারেন দূরদূরতরসদ্দগ্গহণম্পি সমিজ্ঝতীতি দস্সেতুং ‘‘পুরত্থিমায দিসাযা’’তিআদিনা দিসাসম্বন্ধৰসেন সদ্দানং মনসিকারৰিধি আরদ্ধো. তত্থ সদ্দনিমিত্তন্তি ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰতো সদ্দো এৰ সদ্দনিমিত্তং, যো ৰা যথাৰুত্তো উপাদাযুপাদায লব্ভমানো সদ্দানং ওল়ারিকসুখুমাকারো, তং সদ্দনিমিত্তং. তেনেৰাহ ‘‘সদ্দানং সদ্দনিমিত্ত’’ন্তি. যং পন ৰুত্তং ‘‘ওল়ারিকানম্পি সুখুমানম্পি সদ্দানং সদ্দনিমিত্তং মনসি কাতব্ব’’ন্তি, তং ওল়ারিকসুখুমসম্মতেসুপি ওল়ারিকসুখুমসব্ভাৰদস্সনত্থং. তঞ্চ সব্বং সুখুমে ঞাণপরিচযদস্সনত্থং দট্ঠব্বং. সদ্দনিমিত্তস্স অপচ্চুপ্পন্নসভাৰত্তা ‘‘সদ্দোৰ সদ্দনিমিত্ত’’ন্তি অযমেৰ পক্খো ঞাযাগতোতি কেচি, তং ন ওল়ারিকসুখুমানং সদ্দানং ৰণ্ণারম্মণেন ঞাণেন নীলপীতাদিৰণ্ণানং ৰিয তত্থেৰ গহেতব্বতো. ওল়ারিকসুখুমভাৰো চেত্থ সদ্দনিমিত্তন্তি অধিপ্পেতন্তি. তস্সাতি যথাৰুত্তেন ৰিধিনা পটিপজ্জন্তস্স যোগিনো. তে সদ্দাতি যে সব্বোল়ারিকতো পভুতি আৰজ্জন্তস্স অনুক্কমেন সুখুমসুখুমা সদ্দা আৰজ্জিতা, তে. পাকতিকচিত্তস্সাপীতি পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনতো পুব্বে পৰত্তচিত্তস্সাপি. পরিকম্মসমাধিচিত্তস্সাতি দিব্বসোতধাতুযা উপ্পাদনত্থং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স সদ্দং আরব্ভ পরিকম্মকরণৰসেন পৰত্তক্খণিকসমাধিচিত্তস্স. পুব্বেপি ঞাণেন পরিমদ্দিতত্তা অতিৰিয পাকটা হোন্তীতি সম্বন্ধো.
তেসু সদ্দেসূতি যে পরিকম্মস্স ৰিসযদস্সনত্থং বহূ সদ্দা ৰুত্তা, তেসু সদ্দেসু. অঞ্ঞতরন্তি যত্থস্স পরিকম্মকরণৰসেন অভিণ্হং মনসিকারো পৰত্তো, তং একং সদ্দং. ততো পরন্তি ততো অপ্পনুপ্পত্তিতো পরং. তস্মিং সোতেতি তস্মিং ঞাণসোতে. পতিতো হোতীতি দিব্বসোতধাতু অন্তোগধা হোতি অপ্পনাচিত্তস্স উপ্পত্তিতো পভুতি দিব্বসোতঞাণলাভী নাম হোতি, ন দানিস্স তদত্থং ভাৰনাভিযোগো ইচ্ছিতব্বোতি অত্থো. তন্তি দিব্বসোতধাতুং. থামজাতন্তি জাতথামং দল়্হভাৰপ্পত্তং. ৰড্ঢেতব্বং পাদকজ্ঝানারম্মণং. কিন্তি কিত্তকন্তি আহ ‘‘এত্থন্তরে সদ্দং সুণামীতি একঙ্গুলমত্তং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা’’তি. পাদকজ্ঝানস্স হি আরম্মণভূতং কসিণনিমিত্তং ‘‘এত্তকং ঠানং ফরতূ’’তি মনসি করিত্ৰা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জন্তস্স কসিণনিমিত্তং তত্তকং ঠানং ফরিত্ৰা তিট্ঠতি. সো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায তত্থ গতে সদ্দে আৰজ্জতি, সুভাৰিতভাৰনত্তা তত্থ অঞ্ঞতরং সদ্দং আরব্ভ উপ্পন্নাৰজ্জনানন্তরং চত্তারি, পঞ্চ ৰা জৰনানি উপ্পজ্জন্তি. তেসু পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, ইতরস্স পুনপি পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিতব্বমেৰ. ততো এৰ হি পাদকজ্ঝানারম্মণেন ফুট্ঠোকাসব্ভন্তরগতেপি সদ্দে সুণাতিযেৰাতি সাসঙ্কং ৰদতি. একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলাদিগ্গহণঞ্চেত্থ সুখুমসদ্দাপেক্খায কতং.
এৰং সুণন্তোৰাতি এৰং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সৰনেন ৰসীকতাভিঞ্ঞো হুত্ৰা যথাৰজ্জিতে সদ্দে সুণন্তো এৰ. পাটিযেক্কন্তি একজ্ঝং পৰত্তমানেপি তে সদ্দে পচ্চেকং ৰত্থুভেদেন ৰৰত্থপেতুকামতায সতি.
দিব্বসোতধাতুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চেতোপরিযঞাণকথাৰণ্ণনা
৪০১. পরিযাতীতি সরাগাদিৰিভাগেন পরিচ্ছিজ্জ জানাতি. তেনাহ ‘‘পরিচ্ছিন্দতীতি অত্থো’’তি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতি অত্থো, বুদ্ধিপি তেসং অত্থো. ‘‘পরসত্তান’’ন্তি এত্থ পর-সদ্দো অঞ্ঞত্থোতি আহ ‘‘অত্তানং ঠপেত্ৰা সেসসত্তান’’ন্তি, যথা হি যো পরো ন হোতি, সো অত্তা. যো অত্তা ন হোতি, সো পরোতি. সত্তানন্তি চেত্থ রূপাদীসু সত্তাতি সত্তা. তস্সা পন পঞ্ঞত্তিযা সৰিঞ্ঞাণকসন্তানে নিরুল়্হত্তা নিচ্ছন্দরাগাপি সত্তাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি, ভূতপুব্বগতিযা ৰা. ‘‘পু’’ন্তি নরকং, তত্থ গলন্তি পপতন্তীতি পুগ্গলা, পাপকারিনো. ইতরেপি সংসারে সংসারিনো তংসভাৰানাতিৰত্তনতো পুগ্গলাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. তংতংসত্তনিকাযস্স ৰা তত্থ তত্থ উপপত্তিযা পূরণতো, অনিচ্চতাৰসেন গলনতো চ পুগ্গলাতি নেরুত্তা.
এতঞ্হীতি এত্থ হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা ‘‘এতং চেতোপরিযঞাণং দিব্বচক্খুঞাণৰসেন ইজ্ঝতী’’তি তং দিব্বচক্খুঞাণং, এতস্স চেতোপরিযঞাণস্স উপ্পাদনে পরিকম্মং, তস্মা তেন চেতোপরিযঞাণং উপ্পাদেতুকামেন অধিগতদিব্বচক্খুঞাণেন ভিক্খুনাতি এৰং যোজনা কাতব্বা. হদযরূপন্তি ন হদযৰত্থু, অথ খো হদযমংসপেসি. যং বহি কমলমকুল়সণ্ঠানং, অন্তো কোসাতকীফলসদিসন্তি ৰুচ্চতি, তঞ্হি নিস্সায দানি ৰুচ্চমানং লোহিতং তিট্ঠতি. হদযৰত্থু পন ইমং লোহিতং নিস্সায পৰত্ততীতি. কথং পন দিব্বচক্খুনা লোহিতস্স ৰণ্ণদস্সনেন অরূপং চিত্তং পরিযেসতীতি আহ ‘‘যদা হী’’তিআদি. কথং পন সোমনস্সসহগতাদিচিত্তৰুত্তিযা কম্মজস্স লোহিতস্স ৰিৰিধৰণ্ণভাৰাপত্তীতি? কো ৰা এৰমাহ ‘‘কম্মজমেৰ তং লোহিত’’ন্তি চতুসন্ততিরূপস্সাপি তত্থ লব্ভমানত্তা. তেনেৰাহ ‘‘ইদং রূপং সোমনস্সিন্দ্রিযসমুট্ঠান’’ন্তিআদি. এৰম্পি যং তত্থ অচিত্তজং, তস্স যথাৰুত্তৰণ্ণভেদেন ন ভৰিতব্বন্তি? ভৰিতব্বং, সেসতিসন্ততিরূপানং তদনুৰত্তনতো. যথা হি গমনাদীসু চিত্তজরূপানি উতুকম্মাহারসমুট্ঠানরূপেহি অনুৰত্তীযন্তি, অঞ্ঞথা কাযস্স দেসন্তরুপ্পত্তিযেৰ ন সিযা, এৰমিধাপি চিত্তজরূপং সেসতিসন্ততিরূপানি অনুৰত্তমানানি পৰত্তন্তি. পসাদকোধৰেলাসু চক্খুস্স ৰণ্ণভেদাপত্তিযেৰ চ তদত্থস্স নিদস্সনং দট্ঠব্বং.
পরিযেসন্তেনাতি পঠমং তাৰ অনুমানতো ঞাণং পেসেত্ৰা গৰেসন্তেন. চেতোপরিযঞাণঞ্হি উপ্পাদেতুকামেন যোগিনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং অভিনীহারক্খমং কত্ৰা দিব্বচক্খুঞাণস্স লাভী সমানো আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বেন চক্খুনা পরস্স হদযমংসপেসিং নিস্সায পৰত্তমানস্স লোহিতস্স ৰণ্ণদস্সনেন ‘‘ইদানি ইমস্স চিত্তং সোমনস্সসহগত’’ন্তি ৰা ‘‘দোমনস্সসহগত’’ন্তি ৰা ‘‘উপেক্খাসহগত’’ন্তি ৰা নযগ্গাহৰসেনপি ৰৰত্থপেত্ৰা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পরিকম্মং কাতব্বং. কালসতম্পি কালসহস্সম্পি পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তথেৰ পটিপজ্জিতব্বং. তস্সেৰং দিব্বচক্খুনা হদযলোহিতৰণ্ণদস্সনাদিৰিধিনা পটিপজ্জন্তস্স ইদানি চেতোপরিযঞাণং উপ্পজ্জিস্সতীতি যং তদা পৰত্ততীতি ৰৰত্থাপিতং চিত্তং, তং আরম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিরুদ্ধে চত্তারি, পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তি. তেসং পুরিমানি তীণি, চত্তারি ৰা পরিকম্মাদিসমঞ্ঞানি কামাৰচরানি, চতুত্থং, পঞ্চমং ৰা অপ্পনাচিত্তং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানিকং. তত্থ যং অন্তেন অপ্পনাচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঞাণং, ইদং চেতোপরিযঞাণং. তঞ্হি যত্থানেন পরিকম্মং কতং, তং পরস্স চিত্তং পচ্চক্খতো পটিৰিজ্ঝন্তং ৰিভাৰেন্তমেৰ হুত্ৰা পৰত্ততি রূপং ৰিয চ দিব্বচক্খুঞাণং, সদ্দং ৰিয চ দিব্বসোতঞাণং. ততো পরং পন কামাৰচরচিত্তেহি সরাগাদিৰৰত্থাপনং হোতি নীলাদিৰৰত্থাপনং ৰিয. এৰমধিগতস্স পন চেতোপরিযঞাণস্স থামগমনৰিধানম্পি অধিগমনৰিধানসদিসমেৰাতি তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা তেন…পে… থামগতং কাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.
এৰং থামগতে হীতিআদি থামগতানিসংসদস্সনং. সব্বম্পি কামাৰচরচিত্তন্তি চতুপণ্ণাসৰিধম্পি কামাৰচরচিত্তং. ‘‘সব্বম্পী’’তি পদং ‘‘রূপাৰচরারূপাৰচরচিত্ত’’ন্তি এত্থাপি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তেন পঞ্চদসৰিধম্পি রূপাৰচরচিত্তং, দ্ৰাদসৰিধম্পি অরূপাৰচরচিত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. পজানাতীতি সরাগাদিপকারেহি জানাতি, পচ্চক্খতো পটিৰিজ্ঝতীতি অধিপ্পাযো. পুথুজ্জনৰসেনাযং অভিঞ্ঞাকথাতি লোকুত্তরং চিত্তং ইধ অনুদ্ধটং. তম্পি হি উপরিমো, সদিসো ৰা অরিযো হেট্ঠিমস্স, সদিসস্স চ চিত্তম্পি পজানাতি এৰ. তেনাহ ‘‘অনুত্তরং ৰা চিত্ত’’ন্তিআদি. সঙ্কমন্তোতি ঞাণেন উপসঙ্কমন্তো. একচ্চঞ্হি চিত্তং ঞত্ৰা পরিকম্মেন ৰিনা তদঞ্ঞং চিত্তং জানন্তো ‘‘চিত্তা চিত্তং সঙ্কমন্তো’’তি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘ৰিনাপি হদযরূপদস্সনেনা’’তি. হদযরূপদস্সনাদিৰিধানং হি আদিকম্মিকৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি. যত্থ কত্থচীতি পঞ্চৰোকারভৰে, চতুৰোকারভৰেপি ৰা. ন কতো অভিঞ্ঞানুযোগসঙ্খাতো অভিনিৰেসো এতেনাতি অকতাভিনিৰেসো, তস্স, আদিকম্মিকস্সাতি অত্থো. অযং কথাতি ‘‘আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তপরিকম্মকথা.
অৰসেসন্তি ৰুত্তাৰসেসং. এৰং অৰিভাগেন ৰুত্তং ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘চতুভূমকং কুসলাব্যাকতং চিত্তং ৰীতরাগ’’ন্তি আহ. তঞ্হি যোনিসোমনসিকারপ্পচ্চযতংহেতুকতাহি রাগেন সম্পযোগাসঙ্কাভাৰতো ‘‘ৰীতরাগ’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতি. সেসাকুসলচিত্তানং রাগেন সম্পযোগাভাৰতো নত্থেৰ সরাগতা, তংনিমিত্তকতায পন সিযা তংসহিততালেসোতি নত্থেৰ ৰীতরাগতাপীতি দুকৰিনিমুত্ততাৰ যুত্তাতি ৰুত্তং ‘‘ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তী’’তি. যদি এৰং পদেসিকং চেতোপরিযঞাণং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, দুকন্তরপরিযাপন্নত্তা তেসং. যে পন ‘‘পটিপক্খভাৰে অসতিপি সম্পযোগাভাৰো এৰেত্থ পমাণং একচ্চঅব্যাকতানং ৰিযা’’তি সেসাকুসলচিত্তানম্পি ৰীতরাগতং পটিজানন্তি, তে সন্ধাযাহ ‘‘কেচি পন থেরা তানিপি সঙ্গণ্হন্তী’’তি. সদোসদুকেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
পাটিপুগ্গলিকনযেনাতি আৰেণিকনযেন, তদঞ্ঞাকুসলচিত্তেসু ৰিয লোভদোসেহি অমিস্সিতস্স মোহস্সেৰ সব্ভাৰতোতি অত্থো. অকুসলমূলসঙ্খাতেসু সহ মোহেনেৰাতি সমোহং পঠমনযে, দুতিযনযে পন সহেৰ মোহেনাতি সমোহন্তি এৰং উত্তরপুরিমপদাৰধারণতো দ্ৰীসু নযেসু ভেদো ৰেদিতব্বো. অত্তনা সম্পযুত্তং থিনমিদ্ধং অনুৰত্তনৰসেন গতং পৰত্তং থিনমিদ্ধানুগতং পঞ্চৰিধং সসঙ্খারিকাকুসলচিত্তং সংখিত্তং, আরম্মণে সঙ্কোচনৰসেন পৰত্তনতো. ৰুত্তনযেন উদ্ধচ্চানুগতং ৰেদিতব্বং, তং পন উদ্ধচ্চসহগতং চিত্তং, যত্থ ৰা উদ্ধচ্চং পচ্চযৰিসেসেন থামজাতং হুত্ৰা পৰত্ততি. কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতায, ৰিপুলফলতায, দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৰং গতং, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দৰীরিযচিত্তপঞ্ঞেহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং. অৰসেসন্তি পরিত্তঅপ্পমাণং. অত্তানং উত্তরিতুং সমত্থেহি সহ উত্তরেহীতি সউত্তরং. উত্তিণ্ণন্তি উত্তরং, লোকে অপরিযাপন্নভাৰেন লোকতো উত্তরন্তি লোকুত্তরং. ততো এৰ নত্থি এতস্স উত্তরন্তি অনুত্তরং. উপনিজ্ঝানলক্খণপ্পত্তেন সমাধিনা সম্মদেৰ আহিতন্তি সমাহিতং. তদঙ্গৰিমুত্তিপ্পত্তং কামাৰচরকুসলচিত্তং. ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিপ্পত্তং মহগ্গতচিত্তং. সমুচ্ছেদৰিমুত্তিপ্পত্তং মগ্গচিত্তং. পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিপ্পত্তং ফলচিত্তং. নিস্সরণৰিমুত্তিপ্পত্তম্পি তদুভযমেৰ. কামং কানিচি পচ্চৰেক্খণচিত্তাদীনি নিব্বানারম্মণানি হোন্তি, নিস্সরণৰিমুত্তিপ্পত্তানি পন ন হোন্তি তাদিসকিচ্চাযোগতো. পাল়িযং আগতসরাগাদিভেদৰসেন চেৰ তেসং অন্তরভেদৰসেন চ সব্বপ্পকারম্পি.
চেতোপরিযঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণকথাৰণ্ণনা
৪০২. পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, তস্স ৰা অনুস্সরণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতি, তং নিস্সযাদিপচ্চযভূতং পটিচ্চ উপ্পজ্জনতো ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিম্হি যং ঞাণং, তদত্থাযা’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো পুব্বেনিৰাসং তাৰ দস্সেত্ৰা তত্থ সতিঞাণানি দস্সেতুং ‘‘পুব্বেনিৰাসো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পুব্বে’’তি ইদং পদং ‘‘একম্পি জাতি’’ন্তিআদিৰচনতো অতীতভৰৰিসযং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অতীতজাতীসূ’’তি নিৰাস-সদ্দো কম্মসাধনো, খন্ধৰিনিমুত্তো চ নিৰসিতধম্মো নত্থীতি আহ ‘‘নিৰুত্থক্খন্ধা’’তি. নিৰুত্থতা চেত্থ সসন্তানে পৰত্ততা, তথাভূতা চ তে অনু অনু ভূতা জাতা পৰত্তা তত্থ উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিগতাৰ হোন্তীতি আহ ‘‘নিৰুত্থাতি অজ্ঝাৰুত্থা অনুভূতা অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা’’তি. এৰং সসন্ততিপরিযাপন্নধম্মৰসেন নিৰাস-সদ্দস্স অত্থং ৰত্ৰা ইদানি অৰিসেসেন ৰত্তুং ‘‘নিৰুত্থধম্মা ৰা নিৰুত্থা’’তি ৰত্ৰা তং ৰিৰরিতুং ‘‘গোচরনিৰাসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. গোচরভূতাপি হি গোচরাসেৰনায আসেৰিতা আরম্মণকরণৰসেন অনুভূতা নিৰুত্থা নাম হোন্তীতি. তে পন দুৰিধা সপরৰিঞ্ঞাণগোচরতাযাতি উভযেপি তে দস্সেতুং ‘‘অত্তনো’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ ‘‘অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘পরিচ্ছিন্না’’তি ৰচনং যে তে গোচরনিৰাসেন নিৰুত্থধম্মা, তে ন কেৰলং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাণমত্তা, অথ খো যথা পুব্বে জাতিনামগোত্তৰণ্ণলিঙ্গাহারাদিৰিসেসেহি পরিচ্ছেদকারিকায পঞ্ঞায পরিচ্ছিজ্জ গহিতা, তথেৰেতং ঞাণং পরিচ্ছিজ্জ গণ্হাতীতি ইমস্স অত্থস্স দীপনত্থং ৰুত্তং. পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতাপি ৰা নিৰুত্থাতি সম্বন্ধো. ন কেৰলং অত্তনোৰ ৰিঞ্ঞাণেন, অথ খো পরেসং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতাপি ৰাতি অত্থো. ইধাপি ‘‘পরিচ্ছিন্না’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং ‘‘পরেসম্পি ৰা ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতা পরিচ্ছিন্না’’তি. তস্স চ গহণে পযোজনং ৰুত্তনযেনেৰ ৰত্তব্বং. তে চ খো যস্মা অভীতাসু এৰ জাতীসু অঞ্ঞেহি ৰিঞ্ঞাতা পরিচ্ছিন্না, তে চ পরিনিব্বুতাপি হোন্তি. যে হি তে ৰিঞ্ঞাতা, তেসং তদা ৰত্তমানসন্তানানুসারেন তেসম্পি অতীতে পৰত্তি ঞাযতীতি সিখাপ্পত্তং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স ৰিসযভূতং পুব্বেনিৰাসং দস্সেতুং ‘‘ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসূ’’তি ৰুত্তং. ছিন্নৰটুমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং অনুস্সরণা ছিন্নৰটুমকানুস্সরণং. আদি-সদ্দেন পচ্চেকসম্বুদ্ধবুদ্ধসাৰকানুস্সরণানি গয্হন্তীতি ৰদন্তি. ছিন্নৰটুমকা পন সব্বেৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতা. তেসং অনুস্সরণং নাম তেসং পটিপত্তিযা অনুস্সরণং, সা পন পটিপত্তি সঙ্খেপতো ছল়ারম্মণগ্গহণলক্খণাতি তানি ইধ পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতগ্গহণেন গহিতানি, তে পনেতে সম্মাসম্বুদ্ধানংযেৰ ৰিসযা, ন অঞ্ঞেসন্তি আহ ‘‘তে বুদ্ধানংযেৰ লব্ভন্তী’’তি. ন হি অতীতে বুদ্ধা ভগৰন্তো এৰং ৰিপস্সিংসু, এৰং মগ্গং ভাৰেসুং, এৰং ফলনিব্বানানি সচ্ছাকংসু, এৰং ৰেনেয্যে ৰিনেসুন্তি এত্থ সব্বদা অঞ্ঞেসং ঞাণস্স গতি অত্থীতি. যায সতিযা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সা পুব্বেনিৰাসানুস্সতীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.
অনেকৰিধন্তি নানাভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসাদিৰসেন বহুৰিধং. পকারেহীতি নামগোত্তাদিআকারেহি সদ্ধিং, সহযোগে চেতং করণৰচনং. পৰত্তিতং দেসনাৰসেন. তেনাহ ‘‘সংৰণ্ণিত’’ন্তি, ৰিত্থারিতন্তি অত্থো. ‘‘নিৰাস’’ন্তি অন্তোগধভেদসামঞ্ঞৰচনমেতন্তি তে ভেদে ব্যাপনিচ্ছাৰসেন সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ তত্থ নিৰুত্থসন্তান’’ন্তি আহ. সাৰকস্সেৰেতং অনুস্সরণং, ন সত্থুনোতি ৰুত্তং ‘‘খন্ধপটিপাটিৰসেন চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰা’’তি. খন্ধপটিপাটি খন্ধানং অনুক্কমো. সা চ খো চুতিতো পট্ঠায উপ্পটিপাটিৰসেন. কেচি পনেত্থ ‘‘ইরিযাপথপটিপাটি খন্ধপটিপাটী’’তি ৰদন্তি. অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰাতি ঞাণগতিযা অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰা. তিত্থিযাতি অঞ্ঞতিত্থিযা, তে পন কম্মৰাদিনো কিরিযৰাদিনো তাপসাদযো. ঠপেত্ৰা অগ্গসাৰকমহাসাৰকে ইতরে সত্থু সাৰকা পকতিসাৰকা.
যস্মা তিত্থিযানং ব্রহ্মজালাদীসু চত্তালীসায এৰ সংৰট্টৰিৰট্টানং অনুস্সরণং আগতং, তস্মা ‘‘ন ততো পর’’ন্তি ৰত্ৰা তং কারণং ৰদন্তো ‘‘দুব্বলপঞ্ঞত্তা’’তিআদিমাহ, তেন ৰিপস্সনাভিযোগো পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স ৰিসেসকারণন্তি দস্সেতি. বলৰপঞ্ঞত্তাতি এত্থ নামরূপপরিচ্ছেদাদিযেৰ পঞ্ঞায বলৰকারণং দট্ঠব্বং. তঞ্হেত্থ নেসং সাধারণকারণং. এত্তকোতি কপ্পানং লক্খং, তদধিকং একং, দ্ৰে চ অসঙ্খ্যেয্যানীতি কালৰসেন এৰংপরিমাণো যথাক্কমং তেসং মহাসাৰকঅগ্গসাৰকপচ্চেকবুদ্ধানং পুঞ্ঞঞাণাভিনীহারো সাৰকপচ্চেকবোধিপারমিতা সমিতা. যদি বোধিসম্ভারসম্ভরণকালপরিচ্ছিন্নো তেসং তেসং অরিযানং অভিঞ্ঞাঞাণৰিভাগো, এৰং সন্তে বুদ্ধানম্পি ৰিসযপরিচ্ছেদতা আপন্নাতি আহ ‘‘বুদ্ধানং পন পরিচ্ছেদো নাম নত্থী’’তি. ‘‘যাৰতকং ঞেয্যং, তাৰতকং ঞাণ’’ন্তি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ৰচনতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিয বুদ্ধানং অভিঞ্ঞাঞাণানম্পি ৰিসযে পরিচ্ছেদো নাম নত্থি. তত্থ যং যং ঞাতুং ইচ্ছন্তি, তং তং জানন্তি এৰ. অথ ৰা সতিপি কালপরিচ্ছেদে কারণূপাযকোসল্লপরিগ্গহাদিনা সাতিসযত্তা মহাবোধিসম্ভারানং পঞ্ঞাপারমিতায পৰত্তিআনুভাৰস্স পরিচ্ছেদো নাম নত্থি, কুতো তন্নিব্বত্তানং অভিঞ্ঞাঞাণানন্তি আহ ‘‘বুদ্ধানং পন পরিচ্ছেদো নাম নত্থী’’তি. অতীতে এত্তকানি কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যানীতি এৰং কালপরিচ্ছেদো নাম নত্থি, অনাগতে অনাগতংসঞাণস্স ৰিয.
এৰং ছন্নং জনানং পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং কালৰিভাগতো দস্সেত্ৰা ইদানি আরম্মণগ্গহণতো আনুভাৰৰিসেসতো, পৰত্তিআকারতো চ দস্সেতুং ‘‘তিত্থিযা চা’’তিআদি ৰুত্তং. চুতিপটিসন্ধিৰসেনাতি অত্তনো, পরস্স ৰা তস্মিং তস্মিং অত্তভাৰে চুতিং দিস্ৰা অন্তরা কিঞ্চি অনামসিত্ৰা পটিসন্ধিযা এৰ গহণৰসেন. ৰুত্তমেৰত্থং ব্যতিরেকতো, অন্ৰযতো চ ৰিভাৰেতুং ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. পকতিসাৰকা চুতিপটিসন্ধিৰসেনপি সঙ্কমন্তীতি অযমত্থো হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ‘‘বলৰপঞ্ঞত্তা’’তি হেতুনা ৰিভাৰেতব্বো, চুতিপটিসন্ধিৰসেন সঙ্কমনং ৰেমজ্ঝদস্সনে পযোজনাভাৰতো. ঞাণবলদস্সনত্থং পনেত্থ ৰুত্তং.
তং তং পাকটমেৰাতি যথা নাম সরদসমযে ঠিতমজ্ঝন্হিকৰেলাযং চতুরতনিকে গেহে চক্খুমতো পুরিসস্স রূপগতং সুপাকটমেৰ হোতীতি লোকসিদ্ধমেতং, সিযা পন তস্স সুখুমতরতিরোহিতাদিভেদস্স রূপগতস্স অগোচরতা. নত্থেৰ বুদ্ধানং ঞাতুং ইচ্ছিতস্স ঞেয্যস্স অগোচরতা, অথ খো তং ঞাণালোকেন ওভাসিতং হত্থতলে আমলকং ৰিয সুপাকটং সুৰিভূতমেৰ হোতি তথা ঞেয্যাৰরণস্স সুপহীনত্তা. পেয্যালপাল়িং ৰিয সঙ্খিপিত্ৰাতি যথা পেয্যালপাল়িং পঠন্তা ‘‘পঠমং ঝানং…পে… পঞ্চমং ঝান’’ন্তি আদিপরিযোসানমেৰ গণ্হন্তা সঙ্খিপিত্ৰা সজ্ঝাযন্তি, ন অনুপদং, এৰং অনেকাপি কপ্পকোটিযো সঙ্খিপিত্ৰা. যং যং ইচ্ছন্তীতি যস্মিং কপ্পে, যস্মিং ভৰে যং যং জানিতুং ইচ্ছন্তি, তত্থ তত্থেৰ ঞাতুং ইচ্ছিতে এৰ ঞাণেন ওক্কমন্তা. সীহোক্কন্তৰসেন সীহগতিপতনৰসেন ঞাণগতিযা গচ্ছন্তি. সতধা ভিন্নস্স ৰাল়স্স কোটিযা কোটিপটিপাদনৰসেন কতৰালৰেধপরিচযস্স. সরভঙ্গসদিসস্সাতি সরভঙ্গবোধিসত্তসদিসস্স (জা. ২.১৭.৫০ আদযো). লক্খট্ঠানস্স অপ্পত্তৰসেন ন সজ্জতি. অতিক্কমনপস্সগমনৰসেন ন ৰিরজ্ঝতি.
খজ্জুপনকপ্পভাসদিসং হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি ঞাণস্স অতিৰিয অপ্পানুভাৰতায খজ্জোতোভাসসমং হুত্ৰা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং উপট্ঠাতি. এস নযো সেসেসুপি. দীপপ্পভাসদিসন্তি পাকতিকদীপালোকসদিসং. উক্কাপভা মহাউম্মুকালোকো. ওসধিতারকপ্পভাতি উস্সন্না পভা এতায ধীযতীতি ওসধি, ওসধীনং ৰা অনুবলপ্পদাযিকত্তা ওসধীতি এৰং লদ্ধনামায তারকায পভা. সরদসূরিযমণ্ডলসদিসং সৰিসযে সব্বসো অন্ধকারৰিধমনতো.
যট্ঠিকোটিগমনং ৰিয খন্ধপটিপাটিযা অমুঞ্চনতো. কুন্নদীনং অতিক্কমনায একেনেৰ রুক্খদণ্ডেন কতসঙ্কমো দণ্ডকসেতু. চতূহি, পঞ্চহি ৰা জনেহি গন্তুং সক্কুণেয্যো ফলকে অত্থরিত্ৰা আণিযো কোট্টেত্ৰা কতসঙ্কমো জঙ্ঘসেতু. জঙ্ঘসত্থস্স গমনযোগ্গো সঙ্কমো জঙ্ঘসেতু জঙ্ঘমগ্গো ৰিয. সকটস্স গমনযোগ্গো সঙ্কমো সকটসেতু সকটমগ্গো ৰিয. মহতা জঙ্ঘসত্থেন গন্তব্বমগ্গো মহাজঙ্ঘমগ্গো. বহূহি ৰীসায ৰা তিংসায ৰা সকটেহি একজ্ঝং গন্তব্বমগ্গো মহাসকটমগ্গো.
ইমস্মিং পন অধিকারেতি ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) চিত্তসীসেন সাৰকস্স নিদ্দিট্ঠসমাধিভাৰনাধিকারে.
৪০৩. তস্মাতি যস্মা সাৰকানং পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং ইধাধিপ্পেতং, তস্মা. এৰন্তি যথা তে অনুস্সরন্তি, এৰং অনুস্সরিতুকামেন. হেট্ঠা তীসু ঝানেসু যথারহং পীতিসুখেহি কাযচিত্তানং সম্পীননায ‘‘চত্তারি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা’’তি ৰুত্তং, অঞ্ঞথা পাদকজ্ঝানমেৰ সমাপজ্জিতব্বং সিযা. যায নিসজ্জায নিসিন্নস্স অনুস্সরণারম্ভো, সা ইধ সব্বপচ্ছিমা নিসজ্জা. ততো আসনপঞ্ঞাপনন্তি ততো নিসজ্জায পুরিমকং আসনপঞ্ঞাপনং আৰজ্জিতব্বন্তি সম্বন্ধো. এস নযো সেসেসুপি. ভোজনকালোতিআদীসু কালসীসেন তস্মিং তস্মিং কালে কতকিচ্চমাহ. চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৰন্দনকালোতি চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণেসু চেতিযবোধীনং ৰন্দনকালো. সকলং রত্তিন্দিৰন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং.
কিঞ্চি কিচ্চং. এত্তকেনাতি পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনেন. পাদকজ্ঝানঞ্হি সত্থকস্স ৰিয নিসানসিলা সতিপঞ্ঞানম্পি নিসিতভাৰাৰহং. যং তস্স, তা তং সমাপজ্জনেন পরমনেপক্কপ্পত্তা হোন্তি. তেনাহ ‘‘দীপে জলিতে ৰিয পাকটং হোতী’’তি, অন্ধকারট্ঠানেতি অধিপ্পাযো. পুরিমভৰেতি ইমস্স ভৰস্স অনন্তরে পুরিমস্মিং ভৰে. পৰত্তিতনামরূপন্তি অত্তনো পচ্চযেহি পৰত্তিতনামরূপং. তঞ্চ খো পঠমং রূপং আৰজ্জিত্ৰা নামং আৰজ্জিতব্বং. পঠমং নামং আৰজ্জিত্ৰা পচ্ছা রূপন্তি অপরে. পহোতীতি সক্কোতি. পণ্ডিতো নাম ইমিস্সা অভিঞ্ঞাভাৰনায কতাধিকারো.
‘‘অঞ্ঞং উপ্পন্ন’’ন্তি ইদং অঞ্ঞস্মা কম্মভৰা অঞ্ঞো উপপত্তিভৰো উপ্পন্নোতি কত্ৰা ৰুত্তং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নন্তরভাৰতো. অঞ্ঞথা একভৰেপি অঞ্ঞমঞ্ঞমেৰ নামরূপং উপ্পজ্জতি, নিরুদ্ধঞ্চ অপ্পটিসন্ধিকং. তেনেৰাহ –
‘‘যে নিরুদ্ধা মরন্তস্স, তিট্ঠমানস্স ৰা ইধ;
সব্বেপি সদিসা খন্ধা, গতা অপ্পটিসন্ধিকা’’তি. (মহানি. ৩৯);
তং ঠানন্তি তং নিক্খেপট্ঠানং. আহুন্দরিকন্তি সমন্ততো, উপরি চ ঘনসঞ্ছন্নং সম্বাধট্ঠানং. অন্ধতমমিৰাতি অন্ধকারতিমিসা ৰিয.
কূটাগারকণ্ণিকত্থাযাতি কূটাগারস্স কূটত্থায. কূটাগারস্স কণ্ণিকা ৰিয পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং, মহারুক্খো ৰিয পুরিমভৰে চুতিক্খণে পৰত্তনামরূপং, সাখাপলাসা ৰিয তেন সম্বন্ধং ইমস্মিং ভৰে পটিসন্ধিচিত্তং, ফরসুধারা ৰিয পরিকম্মভাৰনা, কম্মারসালা ৰিয পাদকজ্ঝানন্তি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং. কট্ঠফালকোপমাপি ‘‘যথা নাম বলৰা পুরিসো ওদনপচনাদিঅত্থং মহন্তং দারুং ফালেন্তো তস্স তচফেগ্গুমত্তফালনে ফরসুধারায ৰিপন্নায মহন্তং দারুং ফালেতুং অসক্কোন্তো ধুরনিক্খেপং অকত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা. তথা কেসোহারকূপমা.
পুব্বেনিৰাসঞাণং নাম ন হোতি অতীতাসু জাতীসু নিৰুত্থধম্মারম্মণত্তাভাৰা. তন্তি পচ্ছিমনিসজ্জতো পভুতি যাৰ পটিসন্ধি পৰত্তং ঞাণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স পরিকম্মভাৰেন পৰত্তসমাধিনা সম্পযুত্তঞাণং পরিকম্মসমাধিঞাণং. তং রূপাৰচরং সন্ধায ন যুজ্জতীতি তং তেসং ৰচনং অতীতংসঞাণং চে, রূপাৰচরং অধিপ্পেতং ন যুজ্জতি পরিকম্মসমাধিঞাণস্স কামাৰচরভাৰতো. ন হি অনন্তরচুতিচিত্তস্স ওরতো পৰত্তিক্খন্ধে আরব্ভ রূপাৰচরং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি পাল়িযং, অট্ঠকথাযং ৰা আগতং অত্থি. যেসং জৰনানং পুরিমানীতি যোজনা. যদা পন অপ্পনাচিত্তং হোতি, তদাস্সাতি সম্বন্ধো. ইদং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং নামাতি কামং অনন্তরস্স ভৰস্স চুতিক্খণে পৰত্তিতনামরূপং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তঞাণং দস্সিতং, তং পন নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং ঞাণসামঞ্ঞস্স জোতিতভাৰতো. যথেৰ হি ততো নামরূপতো পভুতি সব্বে অতীতা খন্ধা, খন্ধপটিবদ্ধা চ সব্বো পুব্বেনিৰাসো, এৰং তস্স পটিৰিজ্ঝনৰসেন পৰত্তঞাণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং. তেনাহ ‘‘তেন ঞাণেন সম্পযুত্তায সতিযা অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতী’’তি.
৪০৪. একম্পি জাতিন্তি একম্পি ভৰং. সো হি এককম্মনিব্বত্তো আদাননিক্খেপপরিচ্ছিন্নো অন্তোগধধম্মপ্পভেদো খন্ধপ্পবন্ধো ইধ জাতীতি অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘একম্পি…পে… খন্ধসন্তান’’ন্তি. পরিহাযমানোতি খীযমানো ৰিনস্সমানো. কপ্পোতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পো. সো পন অত্থতো কালো, তদা পৰত্তমানসঙ্খারৰসেনস্স পরিহানি ৰেদিতব্বা. ৰড্ঢমানো ৰিৰট্টকপ্পোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. যো পন ‘‘কালং খেপেতী’’তি, ‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৰ সহত্তনা’’তি (জা. ১.২.১৯০) চ আদীসু কালস্সাপি খযো ৰুচ্চতি, সো ইধ নাধিপ্পেতো অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. সংৰট্টনং ৰিনস্সনং সংৰট্টো, সংৰট্টতো উদ্ধং তথা ঠাযী সংৰট্টট্ঠাযী. তংমূলকত্তাতি তংপুব্বকত্তা. ৰিৰট্টনং নিব্বত্তনং, ৰড্ঢনং ৰা ৰিৰট্টো.
তেজোসংৰট্টো আপোসংৰট্টো ৰাযোসংৰট্টোতি এৰং সংৰট্টসীমানুক্কমেন সংৰট্টেসু ৰত্তব্বেসু তথা অৰত্ৰা ‘‘আপোসংৰট্টোতেজোসংৰট্টো ৰাযোসংৰট্টো’’তি ৰচনং সংৰট্টকমহাভূতদেসনানুপুব্বিযাতি কেচি. সংৰট্টানুপুব্বিযাতি অপরে. আপেন সংৰট্টো আপোসংৰট্টো. সংৰট্টসীমাতি সংৰট্টমরিযাদা.
সংৰট্টতীতি ৰিনস্সতি. সদাতি সব্বকালং, তীসুপি সংৰট্টকালেসূতি অত্থো.
‘‘একং বুদ্ধখেত্ত’’ন্তি ইধ যং সন্ধায ৰুত্তং, তং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধখেত্তং নাম তিৰিধ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যত্তকে ঠানে তথাগতস্স পটিসন্ধিঞাণানুভাৰো পুঞ্ঞফলসমুত্তেজিতো সরসেনেৰ পথৰী ৰিজম্ভতি, তং সব্বম্পি বুদ্ধঙ্কুরস্স নিব্বত্তনখেত্তং নামাতি আহ ‘‘জাতিখেত্তং দসসহস্সচক্কৰাল়পরিযন্ত’’ন্তি. আনুভাৰো ৰত্ততীতি ইধ ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো আণাখেত্তপরিযাপন্নে যত্থ কত্থচি চক্কৰাল়ে ঠত্ৰা অত্তনো অত্থায পরিত্তং কত্ৰা তত্থেৰ অঞ্ঞং চক্কৰাল়ং গতোপি কতপরিত্তো এৰ হোতি. অথ ৰা তত্থ একচক্কৰাল়ে ঠত্ৰা সব্বসত্তানং অত্থায পরিত্তে কতে আণাখেত্তে সব্বসত্তানং অভিসম্ভুণাত্ৰেৰ পরিত্তানুভাৰো তত্থ দেৰতাহি পরিত্তাণায সম্পটিচ্ছিতব্বতো. যং ৰিসযখেত্তং সন্ধায একস্মিংযেৰ খণে সরেন অভিৰিঞ্ঞাপনং, অত্তনো রূপদস্সনঞ্চ পটিজানন্তেন ভগৰতা ‘‘যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৰুত্তং. যত্থাতি যস্মিং অনন্তাপরিমাণে ৰিসযখেত্তে. যং যং তথাগতো আকঙ্খতি, তং তং জানাতি আকঙ্খামত্তপটিবদ্ধৰুত্তিতায বুদ্ধঞাণস্স. সণ্ঠহন্তন্তি ৰিৰট্টমানং জাযমানং.
৪০৫. গোখাযিতকমত্তেসূতি গোহি খাদিতব্বপ্পমাণেসু. যন্তি যস্মিং সমযে. পুপ্ফফলূপজীৰিনিযো চ দেৰতা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তীতি সম্বন্ধো.
এতেসন্তি ‘‘ৰস্সূপজীৰিনো’’তিআদিনা ৰুত্তসত্তানং. তত্থাতি ব্রহ্মলোকে. সো চ খো পরিত্তাভাদিব্রহ্মলোকো ৰেদিতব্বো. ‘‘পটিলদ্ধজ্ঝানৰসেনা’’তি ৰত্ৰা ঝানপ্পটিলাভস্স সম্ভৰং দস্সেতুং ‘‘তদা হী’’তিআদি ৰুত্তং. লোকং ব্যূহেন্তি সম্পিণ্ডেন্তীতি লোকব্যূহা. তে কির দিস্ৰা মনুস্সা তত্থ তত্থ ঠিতাপি নিসিন্নাপি সংৰেগজাতা, সম্ভমপ্পত্তা চ হুত্ৰা তেসং আসন্নে ঠানে সন্নিপতন্তি. সিখাবন্ধস্স মুত্ততায মুত্তসিরা. ইতো চিতো চ ৰিধূযমানকেসতায ৰিকিণ্ণকেসা. লোকৰিনাসভযেন সোকৰন্তচিত্ততায অতিৰিয ৰিরূপৰেসধারিনো. মারিসাতি দেৰানং পিযসমুদাচারো. কথং পনেতে কপ্পৰুট্ঠানং জানন্তীতি? ধম্মতায সঞ্চোদিতাতি আচরিযা. তাদিসনিমিত্তদস্সনেনাতি একে. ব্রহ্মদেৰতাহি উয্যোজিতাতি অপরে.
মেত্তাদীনীতি মেত্তামনসিকারাদীনি কামাৰচরপুঞ্ঞানি. দেৰলোকেতি কামদেৰলোকে. দেৰানং কির সুখসম্ফস্সৰাতগ্গহণপরিচযেন ৰাযোকসিণে ঝানানি সুখেনেৰ ইজ্ঝন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰা ঝানং পটিলভন্তী’’তি. তদঞ্ঞে পনাতি আপাযিকে সন্ধাযাহ. তত্থাতি দেৰলোকে.
দুতিযো সূরিযোতি দুতিযং সূরিযমণ্ডলং. সত্তসূরিযন্তি সত্তসূরিযপাতুভাৰসুত্তং. পকতিসূরিযেতি কপ্পৰুট্ঠানকালতো পুব্বে উপ্পন্নসূরিযৰিমানে. কপ্পৰুট্ঠানকালে পন যথা অঞ্ঞে কামাৰচরদেৰা, এৰং সূরিযদেৰপুত্তোপি ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ব্রহ্মলোকং উপপজ্জতি, সূরিযমণ্ডলং পন পভস্সরতরঞ্চেৰ তেজৰন্ততরঞ্চ হুত্ৰা পৰত্ততি. তং অন্তরধাযিত্ৰা অঞ্ঞমেৰ উপ্পজ্জতীতি অপরে. গঙ্গা যমুনা সরভূ অচিরৰতী মহীতি ইমা পঞ্চ মহানদিযো.
পভৰাতি উপ্পত্তিট্ঠানভূতা. হংসপাতনোতি মন্দাকিনিমাহ.
ন সণ্ঠাতীতি ন তিট্ঠতি.
পরিযাদিন্নসিনেহন্তি পরিক্খীণসিনেহং. যায আপোধাতুযা তত্থ তত্থ পথৰীধাতু আবন্ধত্তা সম্পিণ্ডতা হুত্ৰা তিট্ঠতি, সা ছসূরিযপাতুভাৰেন পরিক্খযং গচ্ছতি. যথা চিদন্তি যথা চ ইদং চক্কৰাল়ং. এৰং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানিপীতি ৰিপত্তিমহামেঘুপ্পত্তিতো পট্ঠায ইধ ৰুত্তং সব্বং কপ্পৰুট্ঠানং, তং তত্থ অতিদিসতি.
পলুজ্জিত্ৰাতি ছিজ্জিত্ৰা. সঙ্খারগতন্তি ভূতুপাদাযপ্পভেদং সঙ্খারজাতং. সব্বসঙ্খারপরিক্খযাতি ঝাপেতব্বসঙ্খারপরিক্খযা. সযম্পি সঙ্খারগতং সমানং ইন্ধনাভাৰতো ছারিকম্পি অসেসেত্ৰা নিড্ডহিত্ৰা ৰূপসমতীতি আহ ‘‘সপ্পি…পে… নিব্বাযতী’’তি.
৪০৬. দীঘস্স অদ্ধুনোতি সংৰট্টট্ঠাযীঅসঙ্খ্যেয্যকপ্পসঙ্খাতস্স দীঘস্স কালস্স অচ্চযেন. তালক্খন্ধাদীতি আদি-সদ্দেন সাকসালাদিরুক্খে সঙ্গণ্হাতি. ঘনং করোতীতি ৰিসরিতুং অদত্ৰা পিণ্ডিতং করোতি. তেনাহ ‘‘পরিৰটুম’’ন্তি, ৰট্টভাৰেন পরিচ্ছিন্নং. তন্তি উদকং. অস্সাতি ৰাতস্স. ৰিৰরং দেতীতি যথা ঘনং করোতি সম্পিণ্ডেতি, এৰং তত্থ অন্তরং দেতি. পরিক্খযমানন্তি পুব্বে যাৰ ব্রহ্মলোকা একোঘভূতেন ৰাতেন পরিসোসিযমানতায পরিক্খযং গচ্ছন্তং. ব্রহ্মলোকো পাতুভৰতীতি যোজনা. ব্রহ্মলোকোতি চ পঠমজ্ঝানভূমিমাহ. উপরি চতুকামাৰচরদেৰলোকট্ঠানেতি যামদেৰলোকাদীনং চতুন্নং পতিট্ঠানট্ঠানে. চাতুমহারাজিকতাৰতিংসভৰনানং পন পতিট্ঠানট্ঠানানি পথৰীসম্বন্ধতায ন তাৰ পাতুভৰন্তি.
রুন্ধন্তীতি যথা হেট্ঠা ন ভস্সতি, এৰং নিরোধেন্তি.
‘‘পঠমতরাভিনিব্বত্তা’’তি ইদং আযুক্খযস্স সম্ভৰদস্সনং, তেন দ্ৰিন্নং, চতুন্নং, অট্ঠন্নং ৰা কপ্পানং আদিম্হি নিব্বত্তাতি দস্সেতি. ততোতি আভস্সরব্রহ্মলোকতো. পরিত্তাভঅপ্পমাণাভাপি হি আভস্সরগ্গহণেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ‘‘তে হোন্তি সযংপভা অন্তলিক্খচরা’’তি ইদং উপচারজ্ঝানপুঞ্ঞস্স মহানুভাৰতায ৰুত্তং. আলুপ্পকারকন্তি আলোপং কত্ৰা কত্ৰাতি ৰদন্তি, আলুপ্পনং ৰিলোপং কত্ৰাতি অত্থো.
হট্ঠতুট্ঠাতি অতিৰিয হট্ঠা উপ্পিলাৰিতচিত্তা. নামং করোন্তীতি তথা ৰোহরন্তি.
সিনেরুচক্কৰাল়হিমৰন্তপব্বতাতি এত্থ দীপসমুদ্দাপীতি ৰত্তব্বং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘নিন্ননিন্নট্ঠানে সমুদ্দা, সমসমট্ঠানে দীপা’’তি. থূপথূপাতি উন্নতুন্নতা.
অতিমঞ্ঞন্তীতি অতিক্কমিত্ৰা মঞ্ঞন্তি, হীল়েন্তীতি অত্থো. তেনেৰ নযেনাতি ‘‘একচ্চে ৰণ্ণৰন্তো হোন্তী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১২৩) ৰুত্তেন নযেনেৰ. পদালতাতি এৰংনামিকা লতাজাতি. তস্সা কির পারাসৰজাতি গল়োচীতি ৰদন্তি. অকট্ঠে এৰ ভূমিপ্পদেসে পচ্চনকো অকট্ঠপাকো. অকণোতি কুণ্ডকরহিতো.
সুমনসঙ্খাতজাতিপুপ্ফসদিসো সুমনজাতিপুপ্ফসদিসো. যো যো রসো এতস্সাতি যংযংরসো, ওদনো, তং যংযংরসং, যাদিসরসৰন্তন্তি অত্থো. রসপথৰী, ভূমিপপ্পটকো, পদালতা চ পরিভুত্তা সুধাহারো ৰিয খুদ্দং ৰিনোদেত্ৰা রসহরণীহি রসমেৰ ব্রূহেন্তা তিট্ঠন্তি, ন ৰত্থুনো সুখুমভাৰেন নিস্সন্দা, সুখুমভাৰেনেৰ গহণিন্ধনমেৰ চ হোন্তি. ওদনো পন পরিভুত্তো রসং ৰড্ঢেন্তোপি ৰত্থুনো ওল়ারিকভাৰেন নিস্সন্দং ৰিস্সজ্জেন্তো পস্সাৰং, কসটঞ্চ উপ্পাদেতীতি আহ ‘‘ততো পভুতি মুত্তকরীসং সঞ্জাযতী’’তি. পুরিমত্তভাৰেসু পৰত্তউপচারজ্ঝানানুভাৰেন যাৰ সত্তসন্তানে কামরাগৰিক্খম্ভনৰেগো ন সমিতো, ন তাৰ বলৰকামরাগূপনিস্সযানি ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানি পাতুরহেসুং. যদা পনস্স ৰিচ্ছিন্নতায বলৰকামরাগো লদ্ধাৰসরো অহোসি, তদা তদুপনিস্সযানি তানি সত্তানং অত্তভাৰেসু সঞ্জাযিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘পুরিসস্স…পে… পাতুভৰতী’’তি. তেনেৰাহ ‘‘তত্র সুদ’’ন্তিআদি.
অলসজাতিকস্সাতি সজ্জুকমেৰ তণ্ডুলং অগ্গহেত্ৰা পরদিৰসস্সত্থায গহণেন অলসপকতিকস্স.
অনুত্থুনন্তীতি অনুসোচন্তি. সম্মন্নেয্যামাতি সমনুজানেয্যাম. নোতি অম্হেসু. সম্মাতি সম্মদেৰ যথারহং. খীযিতব্বন্তি খীযনারহং নিন্দনীযং. গরহিতব্বন্তি হীল়েতব্বং.
অযমেৰ ভগৰা পটিবলো পগ্গহনিগ্গহং কাতুন্তি যোজনা. রঞ্জেতীতি সঙ্গহৰত্থূহি সম্মদেৰ রমেতি পীণেতি.
ৰিৰট্টট্ঠাযীঅসঙ্খ্যেয্যং চতুসট্ঠিঅন্তরকপ্পসঙ্গহং. ৰীসতিঅন্তরকপ্পসঙ্গহন্তি কেচি. সেসাসঙ্খ্যেয্যানি কালতো তেন সমপ্পমাণানেৰ.
৪০৭. মহাধারাহীতি তালসালক্খন্ধপ্পমাণাহি মহতীহি খারুদকধারাহি. সমন্ততোতি সব্বসো. পথৰিতোতি পথৰিযা হেট্ঠিমন্ততো পভুতি. তেন হি খারুদকেন ফুট্ঠফুট্ঠা পথৰীপব্বতাদযো উদকে পক্খিত্তলোণসক্খরা ৰিয ৰিলীযন্তেৰ, তস্মা পথৰীসন্ধারুদকেন সদ্ধিং একূদকমেৰ তং হোতীতি কেচি. অপরে ‘‘পথৰীসন্ধারকং উদকক্খন্ধঞ্চ উদকসন্ধারকং ৰাযুক্খন্ধঞ্চ অনৰসেসতো ৰিনাসেত্ৰা সব্বত্থ সযমেৰ একোঘভূতং তিট্ঠতী’’তি ৰদন্তি, তং যুত্তং. তযোপি ব্রহ্মলোকেতি পরিত্তাভঅপ্পমাণাভআভস্সরব্রহ্মলোকে, তযিদং ‘‘অযং পন ৰিসেসো’’তি আরদ্ধত্তা ৰুত্তং, অঞ্ঞথা ‘‘ছপি ব্রহ্মলোকে’’তি ৰত্তব্বং সিযা. সুভকিণ্হেতি উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ততিযজ্ঝানভূমিযা উপলক্খণং. পরিত্তাসুভঅপ্পমাণাসুভেপি হি আহচ্চ উদকং তিট্ঠতি. হেট্ঠা ‘‘আভস্সরে আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. তন্তি তং কপ্পৰিনাসকউদকং. উদকানুগতন্তি উদকেন অনুগতং ফুট্ঠং. অভিভৰিত্ৰাতি ৰিলীযাপেত্ৰা.
ইদমেকং অসঙ্খ্যেয্যন্তি ইদং সংৰট্টসঙ্খাতং কপ্পস্স একং অসঙ্খ্যেয্যং.
৪০৮. থূলরজে অপগতে এৰ পথৰীনিস্সিতং সণ্হরজং অপগচ্ছতীতি ৰুত্তং ‘‘ততো সণ্হরজ’’ন্তি. সমুট্ঠাপেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ৰিসমট্ঠানে ঠিতমহারুক্খে’’তি ইদং পঠমং সমুট্ঠাপেতব্বতং সন্ধায ৰুত্তং.
চক্কৰাল়পব্বতম্পি সিনেরুপব্বতম্পীতি মহাপথৰিযা ৰিপরিৰত্তনেনেৰ ৰিপরিৰত্তিতং চক্কৰাল়পব্বতম্পি সিনেরুপব্বতম্পি ৰাতো উক্খিপিত্ৰা আকাসে খিপতি. তে চক্কৰাল়পব্বতাদযো. অভিহন্ত্ৰাতি ঘট্টেত্ৰা. অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি একিস্সা লোকধাতুযা চক্কৰাল়হিমৰন্তসিনেরুং অঞ্ঞিস্সা লোকধাতুযা চক্কৰাল়াদীহীতি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগমৰসেন ঘট্টেত্ৰা. সব্বসঙ্খারগতন্তি পথৰীসন্ধারকউদকং, তংসন্ধারকৰাতন্তি সব্বং সঙ্খারগতং ৰিনাসেত্ৰা সযম্পি ৰিনস্সতি অৰট্ঠানস্স কারণাভাৰতো.
৪০৯. যদিপি সঙ্খারানং অহেতুকো সরসনিরোধো ৰিনাসকাভাৰতো, সন্তাননিরোধো পন হেতুৰিরহিতো নত্থি যথা তং সত্তকাযেসূতি. ভাজনলোকস্সাপি সহেতুকেন ৰিনাসেন ভৰিতব্বন্তি হেতুং পুচ্ছতি ‘‘কিং কারণা এৰং লোকো ৰিনস্সতী’’তি. ইতরো যথা তত্থ নিব্বত্তনকসত্তানং পুঞ্ঞবলেন পঠমং লোকো ৰিৰট্টতি, এৰং তেসং পাপবলেন সংৰট্টতীতি দস্সেন্তো ‘‘অকুসলমূলকারণা’’তি আহ. যথা হি রাগদোসমোহানং অধিকভাৰেন যথাক্কমং রোগন্তরকপ্পো, সত্থন্তরকপ্পো, দুব্ভিক্খন্তরকপ্পোতি ইমে তিৰিধা অন্তরকপ্পা ৰিৰট্টট্ঠাযিম্হি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পে জাযন্তি, এৰমেতে যথাৰুত্তা তযো সংৰট্টা রাগাদীনং অধিকভাৰেনেৰ হোন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘অকুসলমূলেসু হী’’তিআদিমাহ. উস্সন্নতরেতি অতিৰিয উস্সন্নে. দোসে উস্সন্নতরে অধিকতরদোসেন ৰিয তিক্খতরেন খারুদকেন ৰিনাসো যুত্তোতি ৰুত্তং ‘‘দোসে উস্সন্নতরে উদকেন ৰিনস্সতী’’তি. পাকটসত্তুসদিসস্স দোসস্স অগ্গিসদিসতা, অপাকটসত্তুসদিসস্স রাগস্স খারুদকসদিসতা চ যুত্তাতি অধিপ্পাযেন ‘‘দোসে উস্সন্নতরে অগ্গিনা, রাগে উস্সন্নতরে উদকেনা’’তি কেচিৰাদস্স অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. রাগো সত্তানং বহুলং পৰত্ততীতি রাগৰসেন বহুসো লোকৰিনাসো.
৪১০. এৰং পসঙ্গেন সংৰট্টাদিকে পকাসেত্ৰা ইদানি যথাধিকতং নেসং অনুস্সরণাকারং দস্সেতুং ‘‘পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তোপী’’তিআদি আরদ্ধং.
‘‘অমুম্হি সংৰট্টকপ্পে’’তি ইদং সংৰট্টকপ্পস্স আদিতো পাল়িযং (দী. নি. ১.২৪৪) গহিতত্তা ৰুত্তং. তত্থাপি হি ইমস্স কতিপযং কালং ভৰাদীসু সংসরণং উপলব্ভতীতি. সংৰট্টকপ্পে ৰা ৰট্টমানেসু ভৰাদীসু ইমস্স উপপত্তি অহোসি, তংদস্সনমেতং দট্ঠব্বং. অথ ৰা অমুম্হি সংৰট্টকপ্পেতি এত্থ ৰা-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো দট্ঠব্বো, তেন চ অনিযমত্থেন ইতরাসঙ্খ্যেয্যানম্পি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. ভৰে ৰাতিআদীসু কামাদিভৰে ৰা অণ্ডজাদিযোনিযা ৰা দেৰাদি গতিযা ৰা নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞীআদিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৰা সত্তাৰাসে ৰা খত্তিযাদি সত্তনিকাযে ৰা. আসিন্তি অহোসিং. ৰণ্ণসম্পত্তিং ৰাতি ৰা-সদ্দেন ৰণ্ণৰিপত্তিং ৰাতি দস্সেতি.
সালিমংসোদনাহারো ৰা গিহিকালে. পৰত্তফলভোজনো ৰা তাপসাদিকালে. সামিসা গেহস্সিতা সোমনস্সাদযো. নিরামিসা নেক্খম্মস্সিতা. আদি-সদ্দেন ৰিৰেকজসমাধিজসুখাদীনং সঙ্গহো.
‘‘অমুত্রাসি’’ন্তিআদিনা সব্বং যাৰদিচ্ছকং অনুস্সরণং দস্সেত্ৰা ইদানি অঞ্ঞথা অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অমুত্রাসিন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসোযং, ব্যাপনিচ্ছালোপো ৰা, অমুত্র অমুত্রাসিন্তি ৰুত্তং হোতি. অনুপুব্বেন আরোহন্তস্স যাৰদিচ্ছকং অনুস্সরণন্তি এত্থ আরোহন্তস্সাতি পটিলোমতো ঞাণেন পুব্বেনিৰাসং আরোহন্তস্স. পচ্চৰেক্খণন্তি অনুস্সরিতানুস্সরিতস্স পচ্চৰেক্খণং, ন অনুস্সরণং. ইতীতি ৰুত্তত্থনিদস্সনং. তঞ্চ খো যথারহতো, ন যথানুপুব্বতোতি দস্সেন্তো ‘‘নামগোত্তৰসেনা’’তিআদিমাহ. ৰণ্ণাদীহীতি ৰণ্ণাহারৰেদযিতাযুপরিচ্ছেদেহি. ওদাতোতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, তেন এৰমাদি এৰংপকারনানত্ততোতি দস্সিতং হোতি.
পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চুতূপপাতঞাণকথাৰণ্ণনা
৪১১. চুতিযাতি চৰনে. উপপাতেতি উপপজ্জনে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচনং, চুতিক্খণসামন্তা, উপপত্তিক্খণসামন্তা চাতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘যে পন আসন্নচুতিকা’’তিআদি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১১). দিব্বচক্খুঞাণেনেৰ সত্তানং চুতি চ উপপত্তি চ ঞাযতীতি আহ ‘‘দিব্বচক্খুঞাণত্থন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি. দিব্বসদিসত্তাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অযং পন ৰিসেসো – তত্থ ‘‘সোতধাতূ’’তি পদং অপেক্খিত্ৰা ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তং, ইধ নপুংসকলিঙ্গৰসেন ৰত্তব্বং. তত্থ চ আলোকপরিগ্গহেন পযোজনং নত্থি, ইধ অত্থীতি ৰুত্তং ‘‘আলোকপরিগ্গহেন মহাজুতিকত্তাপি দিব্ব’’ন্তি, কসিণালোকানুগ্গহেন পত্তব্বত্তা, সযং ঞাণালোকফরণভাৰেন চ মহাজুতিকভাৰতোতি অত্থো. মহাজুতিকম্পি হি ‘‘দিব্ব’’ন্তি ৰুচ্চতি ‘‘দিব্বমিদং ব্যম্হ’’ন্তিআদীসু. মহাগতিকত্তাতি মহনীযগমনত্তা, ৰিম্হযনীযপৰত্তিকত্তাতি অত্থো. ৰিম্হযনীযা হিস্স পৰত্তি তিরোকুট্টাদিগতরূপদস্সনতো. ‘‘দিব্বসদিসত্তা’’তি চ হীনূপমাদস্সনং দেৰতানং দিব্বচক্খুতোপি ইমস্স মহানুভাৰত্তা. তেন দিব্বচক্খুলাভায যোগিনো পরিকম্মকরণং তপ্পটিপক্খাভিভৰস্স অত্থতো তস্স ৰিজযিচ্ছা নাম হোতি, দিব্বচক্খুলাভী চ ইদ্ধিমা দেৰতানং ৰচনগ্গহণক্খমনধম্মদানৰসেন মহামোগ্গল্লানত্থেরাদযো ৰিয দানগ্গহণলক্খণে, ৰোহারে চ পৰত্তেয্যাতি এৰং ৰিহারৰিজযিচ্ছাৰোহারজুতিগতিসঙ্খাতানং অত্থানং ৰসেন ইমস্স অভিঞ্ঞাঞাণস্স দিব্বচক্খুভাৰসিদ্ধিতো. সদ্দৰিদূ চ তেসু এৰ অত্থেসু দিৰু-সদ্দং ইচ্ছন্তীতি ৰুত্তং ‘‘তং সব্বং সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্ব’’ন্তি.
দস্সনট্ঠেনাতি রূপদস্সনভাৰেন. চক্খুনা হি সত্তা রূপং পস্সন্তি. যথা মংসচক্খু ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৰিসমং আচিক্খন্তং ৰিয পৰত্ততি, ন তথা ইদং. ইদং পন সযমেৰ ততো সাতিসযং চক্খুকিচ্চকারীতি আহ ‘‘চক্খুকিচ্চকরণেন চক্খুমিৰাতিপি চক্খূ’’তি. ‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৰুত্তং. উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি পরতো উপপত্তিযা অদস্সনতো এত্থেৰাযং সত্তো উচ্ছিন্নো, এৰমিতরেপীতি. নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি লাভী অধিচ্চসমুপ্পত্তিকো ৰিয. বুদ্ধপুত্তা পস্সন্তিযেৰাতি উত্তরপদাৰধারণং, ন পুরিমপদাৰধারণং. এৰং হি জযদ্দিসজাতকাদীহি অৰিরোধো সিদ্ধো হোতি.
মনুস্সানং ইদন্তি মানুসকং, মনুস্সানং গোচরভূতং রূপারম্মণং. তদঞ্ঞস্স পন দিব্বতিরোহিতাতিসুখুমাদিভেদস্স রূপস্স দস্সনতো অতিক্কন্তমানুসকং. এৰরূপঞ্চ মনুস্সূপচারং অতিক্কন্তং নাম হোতীতি আহ ‘‘মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা রূপদস্সনেনা’’তি. এৰং ৰিসযমুখেন দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিসযীমুখেন দস্সেতুং ‘‘মানুসকং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাপি মংসচক্খাতিক্কমো তস্স কিচ্চাতিক্কমেনেৰ দট্ঠব্বো.
দিব্বচক্খুনাতি দিব্বচক্খুঞাণেনপি. দট্ঠুং ন সক্কা খণস্স অতিইত্তরতায অতিসুখুমতায কেসঞ্চি রূপস্স. অপিচ দিব্বচক্খুস্স পচ্চুপ্পন্নং রূপারম্মণং, তঞ্চ পুরেজাতপচ্চযভূতং, ন চ আৰজ্জনপরিকম্মেহি ৰিনা মহগ্গতস্স পৰত্তি অত্থি, নাপি উপ্পজ্জমানমেৰ রূপং আরম্মণপচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতি, ভিজ্জমানং ৰা. তস্মা ‘‘চুতূপপাতক্খণে রূপং দিব্বচক্খুনা দট্ঠুং ন সক্কা’’তি সুৰুত্তমেতং. যদি দিব্বচক্খুঞাণং রূপারম্মণমেৰ, অথ কস্মা ‘‘সত্তে পস্সতী’’তি ৰুত্তন্তি? যেভুয্যেন সত্তসন্তানগতরূপদস্সনতো এৰং ৰুত্তং. সত্তগহণস্স ৰা কারণভাৰতো ৰোহারৰসেন ৰুত্তন্তিপি কেচি. তে চৰমানাতি অধিপ্পেতাতি সম্বন্ধো. এৰরূপেতি ন চুতূপপাতক্খণসমঙ্গিনোতি অধিপ্পাযো.
মোহূপনিস্সযং নাম কম্মং নিহীনং নিহীনফলং হোতীতি আহ ‘‘মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা’’তি. তব্বিপরীতেতি তস্স হীল়িতাদিভাৰস্স ৰিপরীতে, অহীল়িতে অনোহীল়িতে অনোঞ্ঞাতে অনৰঞ্ঞাতে চিত্তীকতেতি অত্থো. সুৰণ্ণেতি সুন্দরৰণ্ণে. দুব্বণ্ণেতি অসুন্দরৰণ্ণে. সা পনাযং সুৰণ্ণদুব্বণ্ণতা যথাক্কমং কম্মস্স অদোসদোসূপনিস্সযতায হোতীতি আহ ‘‘অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা’’তিআদি. সুন্দরং গতিং গতা সুগতাতি আহ ‘‘সুগতিগতে’’তি, সুগতিং উপপন্নেতি অত্থো. অলোভজ্ঝাসযা সত্তা ৰদঞ্ঞূ ৰিগতমচ্ছেরা অলোভূপনিস্সযেন কম্মুনা সুভগা সমিদ্ধা হোন্তীতি আহ ‘‘অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা অড্ঢে মহদ্ধনে’’তি. দুক্খং গতিং গতা দুগ্গতাতি আহ ‘‘দুগ্গতিগতে’’তি. লোভজ্ঝাসযা সত্তা লুদ্ধা মচ্ছরিনো লোভূপনিস্সযেন কম্মুনা দুগ্গতা দুরুপেতা হোন্তীতি আহ ‘‘লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানে’’তি.
উপচিতন্তি ফলাৰহভাৰেন কতং. যথা কতং হি কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তথা কতং উপচিতং. চৰমানেতিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তন্তি ৰিসযমুখেন ৰিসযীব্যাপারমাহ. পুরিমেহীতি ৰা ‘‘দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদীনি পদানি সন্ধায ৰুত্তং. আদীহীতি এত্থ চ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তস্মা ‘‘দিব্বেন…পে… পস্সতী’’তি ইমেহি, ‘‘চৰমানে’’তিআদীহি চ দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তন্তি অত্থো.
ইমিনা পন পদেনাতি ‘‘যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতী’’তি ইমিনা ৰাক্যেন. ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু, দিব্বচক্খুঞাণলাভীতি অধিপ্পাযো. সো চ দিব্বচক্খুঞাণলাভী নেরযিকে চ সত্তে পচ্চক্খতো দিস্ৰা ঠিতো. এৰং মনসি করোতীতি তেসং নেরযিকানং নিরযসংৰত্তনিযস্স কম্মস্স ঞাতুকামতাৰসেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায পরিকম্মৰসেন মনসি করোতি. কিং নু খোতিআদি মনসিকারৰিধিদস্সনং. এৰং পন পরিকম্মং কত্ৰা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স তং কম্মং আরম্মণং কত্ৰা আৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিরুদ্ধে চত্তারি, পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তীতিআদি সব্বং ৰুত্তনযমেৰ. ‘‘ৰিসুং পরিকম্মং নাম নত্থী’’তি ইদং পন দিব্বচক্খুঞাণেন ৰিনা যথাকম্মূপগঞাণস্স ৰিসুং পরিকম্মং নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. এৰঞ্চেতং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা যথাকম্মূপগঞাণস্স মহগ্গতভাৰো এৰ ন সিযা. দেৰানং দস্সনেপি এসেৰ নযো. নেরযিকদেৰগ্গহণং চেত্থ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. আকঙ্খমানো হি দিব্বচক্খুলাভী অঞ্ঞগতিকেসুপি এৰং পটিপজ্জতিযেৰ. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অপাযগ্গহণেন তিরচ্ছানযোনিং দীপেতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১১), ‘‘সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১১) চ. তং নিরযসংৰত্তনিযং কম্মং আরম্মণং এতস্সাতি তংকম্মারম্মণং. ফারুসকৰনাদীসূতি আদি-সদ্দেন চিত্তলতাৰনাদীনং সঙ্গহো.
যথা চিমস্সাতি যথা চ ইমস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স ৰিসুং পরিকম্মং নত্থি, এৰং অনাগতংসঞাণস্সপীতি ৰিসুং পরিকম্মাভাৰং নিদস্সেতি. তত্থ কারণমাহ ‘‘দিব্বচক্খুপাদকানেৰ হি ইমানী’’তি. তত্রাযমধিপ্পাযো – যথা দিব্বচক্খুলাভী নিরযাদিঅভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা, নেরযিকাদিকে সত্তে দিস্ৰা তেহি পুব্বে আযূহিতং নিরযসংৰত্তনিযাদিকং কম্মং তাদিসেন সমাদানেন, তজ্জেন চ মনসিকারেন পরিক্খতে চিত্তে যাথাৰতো জানাতি, এৰং যস্স যস্স সত্তস্স সমনন্তরা অনাগতং অত্তভাৰং ঞাতুকামো তং তং ওদিস্স আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা তেন তেন অতীতে, এতরহি ৰা আযূহিতং তস্স নিব্বত্তকং কম্মং যথাকম্মূপগঞাণেন দিস্ৰা তেন নিব্বত্তেতব্বং অনাগতং অত্তভাৰং ঞাতুকামো তাদিসেন সমাদানেন, তজ্জেন চ মনসিকারেন পরিক্খতে চিত্তে যাথাৰতো জানাতি. এসেৰ নযো ততো পরেসুপি অত্তভাৰেসু. এতং অনাগতংসঞাণং নাম. যস্মা এতং দ্ৰযং দিব্বচক্খুঞাণে সতিযেৰ সিজ্ঝতি, নাসতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তী’’তি.
কাযেন দুট্ঠু চরিতং, কাযতো ৰা উপ্পন্নং কিলেসপূতিকত্তা দুট্ঠং চরিতং কাযদুচ্চরিতন্তি এৰং যোজেতব্বো. কাযোতি চেত্থ চোপনকাযো অধিপ্পেতো. কাযৰিঞ্ঞত্তিৰসেন পৰত্তং অকুসলং কাযকম্মং কাযদুচ্চরিতন্তি. ইতরেসূতি ৰচীমনোদুচ্চরিতেসু. যস্মিং সন্তানে কম্মং কতূপচিতং, অসতিস্স অন্তরুপচ্ছেদে ৰিপাকারহভাৰস্স অৰিগচ্ছনতো সো তেন সহিতোযেৰাতি ৰত্তব্বোতি আহ ‘‘সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা’’তি. ‘‘অনত্থকামা হুত্ৰা’’তি এতেন মাতাপিতরো ৰিয পুত্তানং, আচরিযুপজ্ঝাযা ৰিয চ নিস্সিতকানং অত্থকামা হুত্ৰা গরহকা উপৰাদকা ন হোন্তীতি দস্সেতি. গুণপরিধংসনেনাতি ৰিজ্জমানানং গুণানং ৰিদ্ধংসনেন, ৰিনাসনেনাতি অত্থো. ননু চ অন্তিমৰত্থুনাপি উপৰাদো গুণপরিধংসনমেৰাতি? সচ্চমেতং. গুণাতি পনেত্থ ঝানাদিৰিসেসা উত্তরিমনুস্সধম্মা অধিপ্পেতাতি সীলপরিধংসনং ৰিসুং গহিতং. তেনাহ ‘‘নত্থি ইমেসং সমণধম্মো’’তিআদি. সমণধম্মোতি চ সীলসংযমং সন্ধায ৰদতি. জানং ৰাতি যং উপৰদতি, তস্স অরিযভাৰং জানন্তো ৰা. অজানং ৰাতি অজানন্তো ৰা. জাননং অজাননং চেত্থ অপ্পমাণং, অরিযভাৰো এৰ পমাণং. তেনাহ ‘‘উভযথাপি অরিযূপৰাদোৰ হোতী’’তি. ‘‘অরিযো’’তি পন অজানতো অদুট্ঠচিত্তস্সেৰ তত্থ অরিযগুণাভাৰং পৰেদেন্তস্স গুণপরিধংসনং ন হোতীতি তস্স অরিযূপৰাদো নত্থীতি ৰদন্তি. সতেকিচ্ছং পন হোতি খমাপনেন, ন অনন্তরিযং ৰিয অতেকিচ্ছং.
রুজ্ঝতীতি তুদতি, দুক্খং ৰেদনং উপ্পাদেতীতি অত্থো. তন্তি তং থেরং, তং ৰা কিরিযং. জানন্তো এৰ থেরো ‘‘অত্থি তে, আৰুসো, পতিট্ঠা’’তি পুচ্ছি. ইতরোপি সচ্চাভিসমযো সাসনে পতিট্ঠাতি আহ ‘‘সোতাপন্নো অহ’’ন্তি. থেরো তং করুণাযমানো ‘‘খীণাসৰো তযা উপৰদিতো’’তি অত্তানং আৰিকাসি.
সচে নৰকতরা হোন্তি তস্মিং ৰিহারে ভিক্খূ. সম্মুখা অখমাপেন্তেপীতি পুরতো খমাপনে অসম্ভৰন্তেপি. ‘‘অখমন্তে’’তি ৰা পাঠো. তং সোতাপন্নস্স ৰসেন ৰেদিতব্বং.
পরিনিব্বুতমঞ্চট্ঠানন্তি পূজাকরণট্ঠানং সন্ধাযাহ.
সমাদাতব্বট্ঠেন সমাদানানি, কম্মানি সমাদানানি যেসং, তে কম্মসমাদানা, মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন কম্মসমাদানা, হেতুঅত্থং ৰা অন্তোগধং কত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন পরে কম্মেসু সমাদাপকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা. তযিমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেনা’’তিআদিমাহ. সীলসম্পন্নোতিআদি পরিপক্কিন্দ্রিযস্স মগ্গসমঙ্গিনো ৰসেন ৰুত্তং. অগ্গমগ্গট্ঠে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. অঞ্ঞন্তি অরহত্তং. এৰংসম্পদন্তি যথা তং অৰস্সম্ভাৰী, এৰমিদম্পীতি অত্থো. তং ৰাচং অপ্পহাযাতিআদীসু অরিযূপৰাদং সন্ধায ‘‘পুন এৰরূপিং ৰাচং ন ৰক্খামী’’তি ৰদন্তো ৰাচং পজহতি নাম, ‘‘পুন এৰরূপং চিত্তং ন উপ্পাদেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো চিত্তং পজহতি নাম, ‘‘পুন এৰরূপিং দিট্ঠিং ন গণ্হিস্সামী’’তি পজহন্তো দিট্ঠিং পজহতি নাম, তথা অকরোন্তো নেৰ পজহতি, ন পটিনিস্সজ্জতি. যথাভতং নিক্খিত্তো, এৰং নিরযেতি যথা নিরযপালেহি আহরিত্ৰা নিরযে ঠপিতো, এৰং নিরযে ঠপিতোযেৰাতি অত্থো. মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন অকত্তব্বং নাম পাপং নত্থি, যতো সংসারখাণুভাৰোপি নাম হোতীতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি, ভিক্খৰে, ৰজ্জানী’’তি.
‘‘উচ্ছিন্নভৰনেত্তিকো, ভিক্খৰে, তথাগতস্স কাযো তিট্ঠতি, অযঞ্চেৰ কাযো, বহিদ্ধা চ নামরূপ’’ন্তি (দী. নি. ১.১৪৭) এৰমাদীসু ৰিয ইধ কায-সদ্দো খন্ধপঞ্চকৰিসযোতি আহ ‘‘কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা’’তি. অৰীতরাগস্স মরণতো পরং নাম ভৰন্তরূপাদানমেৰাতি আহ ‘‘পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তিক্খন্ধগ্গহণে’’তি. যেন তিট্ঠতি, তস্স উপচ্ছেদেনেৰ কাযো ভিজ্জতীতি আহ ‘‘কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদা’’তি.
এতি ইমস্মা সুখন্তি অযো, পুঞ্ঞন্তি আহ ‘‘পুঞ্ঞসম্মতা অযা’’তি. অযন্তি এতস্মা সুখানীতি আযো, পুঞ্ঞকম্মাদিসুখসাধনং. তেনাহ ‘‘সুখানং ৰা আযস্স অভাৰা’’তি. ইযতি অস্সাদিযতীতি অযো, অস্সাদোতি আহ ‘‘অস্সাদসঞ্ঞিতো অযো’’তি.
নাগরাজাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সুপণ্ণাদীনং সঙ্গহো. অসুরসদিসন্তি পেতাসুরসদিসং. সোতি অসুরকাযো. সব্বসমুস্সযেহীতি সব্বেহি সম্পত্তিসমুস্সযেহি. ৰুত্তৰিপরিযাযেনাতি ‘‘সুট্ঠু চরিতং, সোভনং ৰা চরিতং অনৰজ্জত্তা’’তিআদিনা ‘‘কাযদুচ্চরিতেনা’’তিআদীনং পদানং ৰুত্তস্স অত্থস্স ৰিপরিযাযেন.
নিগমনৰচনং ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পুন ৰচনন্তি কত্ৰা. অযমেত্থ সঙ্খেপত্থোতি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা…পে… পস্সতী’’তি এত্থ অযং যথাৰুত্তো সঙ্খেপত্থো.
৪১২. কসিণারম্মণন্তি অট্ঠন্নম্পি কসিণানং ৰসেন কসিণারম্মণং. সব্বাকারেনাতি ‘‘চুদ্দসৰিধেন চিত্তপরিদমনেন অট্ঠঙ্গসমন্নাগমেন ভূমিপাদপদমূলসম্পাদনেনা’’তি ইমিনা সব্বপ্পকারেন. অভিনীহারক্খমং দিব্বচক্খুঞাণাভিমুখং পেসনারহং পেসনযোগ্গং কত্ৰা. আসন্নং কাতব্বন্তি দিব্বচক্খুঞাণুপ্পত্তিযা সমীপভূতং কাতব্বং. তত্থ উপচারজ্ঝানং পগুণতরং কত্ৰা আরম্মণঞ্চ ৰড্ঢেতব্বং. তেনাহ ‘‘উপচারজ্ঝানগোচরং কত্ৰা ৰড্ঢেত্ৰা ঠপেতব্ব’’ন্তি. তত্থাতি তস্মিং ৰড্ঢিতে কসিণারম্মণে. অপ্পনাতি ঝানৰসেন অপ্পনা. ন হি অকতপরিকম্মস্স অভিঞ্ঞাৰসেন অপ্পনা ইজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘পাদকজ্ঝাননিস্সযং হোতী’’তি, পাদকজ্ঝানারম্মণং হোতীতি অত্থো. ন পরিকম্মনিস্সযন্তি পরিকম্মস্স তং কসিণারম্মণং অপস্সযো ন হোতি. তথা সতি রূপদস্সনং ন সিযা. ইমেসূতি যথাৰুত্তেসু তেজোকসিণাদীসু তীসু কসিণেসু. উপ্পাদেত্ৰাতি উপচারজ্ঝানুপ্পাদনেন উপ্পাদেত্ৰা. উপচারজ্ঝানপৰত্তিযা হি সদ্ধিং পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তি. তত্থাতি কসিণনিদ্দেসে.
অন্তোযেৰ রূপগতং পস্সিতব্বং ন বহিদ্ধা ৰিক্খেপাপত্তিহেতুভাৰতো. পরিকম্মস্স ৰারো অতিক্কমতীতি ইধ পরিকম্মং নাম যথাৰুত্তকসিণারম্মণং উপচারজ্ঝানং, তং রূপগতং পস্সতো ন পৰত্ততি. কসিণালোকৰসেন চ রূপগতদস্সনং, কসিণালোকো চ পরিকম্মৰসেনাতি তদুভযম্পি পরিকম্মস্স অপ্পৰত্তিযা ন হোতি. তেনাহ ‘‘ততো আলোকো অন্তরধাযতি, তস্মিং অন্তরহিতে রূপগতম্পি ন দিস্সতী’’তি. রূপগতং পস্সতো পরিকম্মস্স ৰারো অতিক্কমতি, পরিকম্মমতিক্কন্তস্স কসিণারম্মণং ঞাণং ন হোতীতি রূপগতং ন দিস্সতি, কথং পন পটিপজ্জিতব্বন্তি আহ ‘‘অথানেনা’’তিআদি. এৰং অনুক্কমেনাতি পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ততো ৰুট্ঠায অভিণ্হং আলোকস্স ফরণৰসেন আলোকো থামগতো হোতি চিরট্ঠাযী. তথা চ সতি তত্থ সুচিরম্পি রূপগতং পস্সতেৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘এত্থ আলোকো…পে… হোতী’’তি.
স্ৰাযমত্থো তিণুক্কূপমায ৰিভাৰেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘রত্তিং তিণুক্কাযা’’তিআদি. তত্থ পুনপ্পুনং পৰেসনন্তি পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনং. থামগতালোকস্স যথাপরিচ্ছেদেন ঠানন্তি যত্তকং ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কসিণং ৰড্ঢিতং, থামগতস্স আলোকস্স তত্তকং ফরিত্ৰা অৰট্ঠানং.
অনাপাথগতন্তি আপাথগমনযোগ্যস্স ৰসেন ৰুত্তং. অন্তোকুচ্ছিগতাদি পন তদভাৰতো তেন ৰিসেসিতব্বমেৰ. তদেৰাতি দিব্বচক্খুমেৰ. এত্থাতি এতেসু রূপমারব্ভ পৰত্তচিত্তেসু. রূপদস্সনসমত্থন্তি রূপং সভাৰতো ৰিভাৰনসমত্থং চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰিয. পুব্বভাগচিত্তানীতি আৰজ্জনপরিকম্মসঙ্খাতানি পুব্বভাগচিত্তানি. তানি হি আরম্মণং করোন্তানিপি ন যাথাৰতো তং ৰিভাৰেত্ৰা পৰত্তন্তি আৰজ্জনসম্পটিচ্ছনচিত্তানি ৰিয.
তং পনেতং দিব্বচক্খু. পরিপন্থোতি অন্তরাযিকো. ঝানৰিব্ভন্তকোতি ঝানুম্মত্তকো ঝানভাৰনামুখেন উম্মাদপ্পত্তো. অপ্পমত্তেন ভৰিতব্বন্তি ‘‘দিব্বচক্খু মযা অধিগত’’ন্তি সন্তোসং অনাপজ্জিত্ৰা ৰিপস্সনানুযোগৰসেন ৰা সচ্চাভিসমযৰসেন ৰা অপ্পমত্তেন ভৰিতব্বং.
‘‘এৰং পস্সিতুকামেনা’’তিআদিনা দিব্বচক্খুস্স নানাৰজ্জনপরিকম্মঞ্চেৰ দিব্বচক্খুঞাণঞ্চ দস্সিতং, ন তস্স উপ্পত্তিক্কমোতি তং দস্সেতুং ‘‘তত্রায’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
চুতূপপাতঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা
৪১৩. ইতীতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেনাতি অত্থো. তেন ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪, ৪৩১-৪৩৩; পারা. ১২-১৪) যথাদস্সিতপাল়িগতিং, তস্সা অত্থৰিৰরণনযঞ্চ পচ্চামসতি. সচ্চেসু ৰিয অরিযসচ্চানি খন্ধেসু উপাদানক্খন্ধা অন্তোগধা. তদুভযে চ সভাৰতো, সমুদযতো, অত্থঙ্গমতো, অস্সাদতো, আদীনৰতো, নিস্সরণতো চ যথাভূতং সযম্ভুঞাণেন অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি পৰেদেসি ৰাতি সাতিসযেন পঞ্চক্খন্ধাৰবোধেন ভগৰাৰ থোমেতব্বোতি আহ ‘‘পঞ্চক্খন্ধৰিদূ’’তি. ঞত্ৰা ৰিঞ্ঞেয্যাতি সম্বন্ধো. তাসূতি পঞ্চসু অভিঞ্ঞাসু. তগ্গহণেনেৰ চ পরিভণ্ডঞাণানং গহিতত্তা ‘‘পঞ্চা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘এতাসু হী’’তিআদি.
তত্থ পরিভণ্ডঞাণানীতি পরিৰারঞাণানি. যথা হি সিনেরুস্স পরিৰারট্ঠানানি যানি তংসিদ্ধিযা সিদ্ধানি মেখলট্ঠানানি পরিভণ্ডানীতি ৰুচ্চন্তি, এৰং ইমানিপি দিব্বচক্খুসিদ্ধিযা সিদ্ধানি তস্স পরিভণ্ডানীতি ৰুত্তানি. ইধাগতানীতি এত্থ ইধাতি যথাদস্সিতানি সুত্তপদানি সন্ধায ৰুত্তং. ততো অঞ্ঞেসু পন সামঞ্ঞফলাদীসু মনোমযঞাণম্পি ৰিসুং অভিঞ্ঞাঞাণভাৰেন আগতং.
‘‘তেসূ’’তি ইদং পচ্চামসনং কিং তিকানং, উদাহু আরম্মণানন্তি? কিঞ্চেত্থ যদি তিকানং, তদযুত্তং. ন হি তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি পৰত্তন্তি. অথ আরম্মণানং, তম্পি অযুত্তং. ন হি অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৰা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং যুত্তন্তি. যথা ইচ্ছতি, তথা ভৰতু তাৰ তিকানং, ননু ৰুত্তং ‘‘ন হি তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি পৰত্তন্তী’’তি? নাযং ৰিরোধো তিকৰোহারেন আরম্মণানংযেৰ গয্হমানত্তা. অথ ৰা পন হোতু আরম্মণানং, ননু ৰুত্তং ‘‘ন হি অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৰা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং যুত্ত’’ন্তি? অযম্পি ন দোসো যথাৰুত্তকারণেনেৰাতি.
৪১৪. অসতিপি ৰত্থুভেদে ভূমিকালসন্তানভেদৰসেন ভিন্নেসু সত্তসু আরম্মণেসু. তিকৰসেন হেস ভেদো গহিতো. ইদ্ধিৰিধঞাণস্স মগ্গারম্মণতায অভাৰতো ইধ মগ্গারম্মণতিকো ন লব্ভতি. তন্তি ইদ্ধিৰিধঞাণং. কাযং চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৰাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. উপযোগলদ্ধন্তি লদ্ধউপযোগৰচনং. দুতিযাৰিভত্তিৰসেন ৰুত্তং ‘‘কাযং পরিণামেতী’’তি. তেনাহ ‘‘রূপকাযারম্মণতো’’তি, রূপকাযস্স ৰণ্ণারম্মণতোতি অত্থো.
তদেৰ চিত্তন্তি যদেৰ কাযৰসেন চিত্তপরিণামনে ৰুত্তং পাদকজ্ঝানচিত্তং, তদেৰ. রামগামে চেতিযং ঠপেত্ৰা সেসেসু সত্তসু চেতিযেসু ধাতুযো ইদ্ধিযা আহরিত্ৰা রাজগহে ভূমিঘরমণ্ডপে কতং মহাধাতুনিধানং. ‘‘ইমে গন্ধা’’তিআদিনা পচ্চুপ্পন্নে গন্ধাদিকে গহেত্ৰাপি অসুস্সনাদিৰিসেসযুত্তং অনাগতমেৰ নেসং রূপং অধিট্ঠানচিত্তস্স আরম্মণং হোতি অনাগতাধিট্ঠানত্তা. ৰত্তনিযসেনাসনং নাম ৰিঞ্ঝাটৰিযং ৰিহারো. দধিরসন্তি দধিমণ্ডো, তং অধিট্ঠহন্তস্স অনাগতং দধিৰণ্ণং আরম্মণং হোতি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হোতি পচ্চুপ্পন্নস্স রূপকাযস্স আরম্মণকরণতো.
সকাযচিত্তানন্তি অত্তনো কাযস্স, চিত্তস্স চ.
৪১৫. সদ্দো চ পরিত্তো সব্বস্স রূপস্স কামাৰচরভাৰতো. ৰিজ্জমানমেৰাতি ৰত্তমানংযেৰ.
৪১৬. সোতাপন্নস্স চিত্তন্তি সোতাপন্নস্স আৰেণিকং চিত্তং. সকদাগামিস্সাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. যাৰ অরহতো নেতব্বন্তি ‘‘সকদাগামী অনাগামিনো চিত্তং ন জানাতি, অনাগামী অরহতো’’তি এৰং নেতব্বং. সব্বেসন্তি সব্বেসং অরিযানং জানাতি, কো পন ৰাদো অনরিযানং. অঞ্ঞোপি চ উপরিমো অনাগামিআদি হেট্ঠিমস্স সকদাগামিআদিকস্স চিত্তং জানাতীতি সম্বন্ধো.
অতীতস্স, অনাগতস্স চ পরস্স চিত্তস্স জাননং সম্ভৰতি, পচ্চুপ্পন্নস্স পন ন সম্ভৰতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি ‘‘কথং পচ্চুপ্পন্নং আরম্মণং হোতী’’তি. ইতরো যত্থ সম্ভৰতি, তংদস্সনত্থং পচ্চুপ্পন্নং তাৰ ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নং নাম তিৰিধ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গপ্পত্তন্তি উপ্পাদং, ঠিতিং, ভঙ্গঞ্চ পত্তং, খণত্তযপরিযাপন্নন্তি অত্থো. এত্থন্তরে একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বাতি এত্থন্তরে পৰত্তা রূপসন্ততিৰারা একদ্ৰেসন্ততিৰারা নামাতি ৰেদিতব্বাতি অত্থো. আলোকট্ঠানতো ওৰরকং পৰিট্ঠস্স পগেৰ তত্থ নিসিন্নস্স ৰিয যাৰ রূপগতং পাকটং হোতি. তত্থ উপড্ঢৰেলা অৰিভূতৰারা, উপড্ঢৰেলা ৰিভূতৰারা, তদুভযং গহেত্ৰা ‘‘দ্ৰে সন্ততিৰারা’’তি ৰুত্তং. তযিদং ন সব্বসাধারণং, একচ্চস্স সীঘম্পি পাকটং হোতীতি ‘‘একদ্ৰেসন্ততিৰারা’’তি একগ্গহণম্পি কতং, অতিপরিত্তসভাৰউতুআদিসমুট্ঠানা ৰা একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বা.
তীরে অক্কন্তউদকলেখা নাম কালুস্সিযং গতা তীরসমীপে উদকরাজি. যাৰ ন ৰিপ্পসীদতীতি কালুস্সিযৰিগমেন যাৰ ৰিপ্পসন্না ন হোতি. কেচি পন ‘‘অতিন্তে তীরে অল্লপাদেন অক্কন্তে যাৰ পাদে উদকলেখা ন ৰিপ্পসীদতি, ন সংসীদতি, ন ৰূপসম্মতী’’তি এৰমেত্থ অত্থং ৰদন্তি. তে পনেতে কিরিযাভেদেন ৰুত্তা কালৰিসেসা, ন অঞ্ঞমঞ্ঞং সমসমা, ঊনাধিকভাগৰন্তোৰ দট্ঠব্বা. দ্ৰে তযো জৰনৰারা কামাৰচরজৰনৰসেন ৰেদিতব্বা, ন ইতরজৰনৰসেন. ন হি তে পরিমিতকালা, অনন্তরা পৰত্তভৰঙ্গাদযোপি তদন্তোগধাৰ দট্ঠব্বা. তদুভযন্তি রূপারূপসন্ততিদ্ৰযং.
একভৰপরিচ্ছিন্নন্তি পটিসন্ধিচুতিপরিচ্ছিন্নং. একভৰপরিযাপন্নং ধম্মজাতং এতরহীতি ৰত্তব্বং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং নাম. মনোতি সসম্পযুত্তং ৰিঞ্ঞাণমাহ. ধম্মাতি আরম্মণধম্মা. মনোতি ৰা মনাযতনং. ধম্মাতি ৰেদনাদযো অরূপক্খন্ধা. উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং হোন্তং এতং উভযং হোতীতি অত্থো. ৰিঞ্ঞাণন্তি নিকন্তিৰিঞ্ঞাণং. তঞ্হি তস্মিং পচ্চুপ্পন্নে ছন্দরাগৰসেন পটিবদ্ধং হোতি. অভিনন্দতীতি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনাহি অভিনন্দতি. তথাভূতো চ ৰত্থুপরিঞ্ঞায অভাৰতো তেসু পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি তণ্হাদিট্ঠীহি আকড্ঢীযতি. এত্থ চ দ্ৰাদসাযতনানং ‘‘এতং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৮৪) আগতত্তা তত্থ পৰত্তো ছন্দরাগো অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নারম্মণো, ন খণপচ্চুপ্পন্নারম্মণোতি ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যং সন্ধায ভদ্দেকরত্তসুত্তে…পে… সংহীরতীতি ৰুত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতী’’তি (ম. নি. ৩.২৭২, ২৮৫) এত্থাপি ৰিপস্সনাচিত্তং খণপচ্চুপ্পন্নং, ৰিপস্সিতব্বধম্মা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নাতি গহেতব্বং. অঞ্ঞথা ৰিপস্সনাৰ ন সম্ভৰেয্য. ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নং পাল়িযং আগত’’ন্তি ন ৰুত্তং তস্স ৰসেন আরম্মণকরণস্স অট্ঠকথাযং অনাগতত্তা.
কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো. একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতীতি ইদ্ধিচিত্তস্স উপ্পত্তিসমকালমেৰ পরচিত্তস্সপি উপ্পত্তিসম্ভৰতোতি যুত্তিদস্সনং. যথা আকাসেতিআদি সদিসূদাহরণং. তং পন তেসং ৰচনং অযুত্তং. কস্মা? মগ্গফলৰীথিতো অঞ্ঞত্থ অনিট্ঠে ঠানে আৰজ্জনজৰনানং নানারম্মণভাৰপ্পত্তিদোসতোতি যুত্তিৰচনং.
যদি এৰং কথং চেতোপরিযঞাণং পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হোতীতি আহ ‘‘সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং পনা’’তিআদি. অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং পন জৰনৰারেন দীপেতব্বং, ন সকলেন পচ্চুপ্পন্নদ্ধুনাতি অধিপ্পাযো.
তত্রাযং দীপনাতিআদি জৰনৰারস্স অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নভাৰদীপনমুখেন ইদ্ধিচিত্তস্স পৰত্তিআকারদীপনং. ইতরানীতি আৰজ্জনপরিকম্মচিত্তানি. এত্থ চ ‘‘কেচী’’তি যদিপি অভযগিরিৰাসিনো অধিপ্পেতা, তে পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং ন ইচ্ছন্তীতি ‘‘ঠিতিক্খণে ৰা পটিৰিজ্ঝতী’’তি ন ৰত্তব্বং সিযা. তথা যে ‘‘ইদ্ধিমস্স চ পরস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৰদন্তি, তেসং ‘‘ঠিতিক্খণে ৰা ভঙ্গক্খণে ৰা পটিৰিজ্ঝতী’’তি ৰচনং ন সমেতি. ন হি তস্মিং খণদ্ৰযে উপ্পজ্জমানং পরচিত্তেন সহ একক্খণে উপ্পজ্জতি নামাতি. ঠিতিভঙ্গক্খণেসু চ উপ্পজ্জমানং একদেসং পচ্চুপ্পন্নারম্মণং, একদেসং অতীতারম্মণং আপজ্জতি. যঞ্চ ৰুত্তং ‘‘পরস্স চিত্তং জানিস্সামীতি রাসিৰসেন মহাজনস্স চিত্তে আৰজ্জিতে’’তি, এত্থ চ মহাজনো অত্থতো পরে অনেকপুগ্গলাতি ‘‘পরেসং চিত্তং জানিস্সামী’’তি আৰজ্জনপ্পৰত্তি ৰত্তব্বা সিযা. অথাপি পরস্সাতি মহাজনস্সাতি অত্থো সম্ভৰেয্য, তথাপি তস্স একপুগ্গলস্সেৰ ৰা চিত্তরাসিং আৰজ্জিত্ৰা একস্স পটিৰিজ্ঝনং অযুত্তং. ন হি রাসিআৰজ্জনং একদেসাৰজ্জনং হোতীতি, তস্মা তেহি ‘‘মহাজনস্স চিত্তে আৰজ্জিতে’’তিআদি ন ৰত্তব্বং.
যং পন তে ৰদন্তি ‘‘যস্মা ইদ্ধিমস্স চ পরস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি. তত্থাযং অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা, চেতোপরিযঞাণলাভী পরস্স চিত্তং ঞাতুকামো পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অতীতাদিৰিভাগং অকত্ৰা চিত্তসামঞ্ঞেন ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামি, ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পরিকম্মং কত্ৰা পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায সামঞ্ঞেনেৰ চিত্তং আৰজ্জিত্ৰা তিণ্ণং, চতুন্নং ৰা পরিকম্মানং অনন্তরা চেতোপরিযঞাণেন পরচিত্তং পটিৰিজ্ঝতি ৰিভাৰেতি রূপং ৰিয দিব্বচক্খুনা. ততো পরং পন কামাৰচরচিত্তেহি সরাগাদিৰৰত্থানং হোতি নীলাদিৰৰত্থানং ৰিয. তত্থ দিব্বচক্খুনা দিট্ঠহদযৰত্থুরূপস্স সত্তস্স অভিমুখীভূতস্স চিত্তসামঞ্ঞেন চিত্তং আৰজ্জযমানং আৰজ্জনং অভিমুখীভূতং ৰিজ্জমানং চিত্তং আরম্মণং কত্ৰা চিত্তং আৰজ্জেতি. পরিকম্মানি চ তং তং ৰিজ্জমানং চিত্তং চিত্তসামঞ্ঞেনেৰ আরম্মণং কত্ৰা চিত্তজাননপরিকম্মানি হুত্ৰা পৰত্তন্তি. চেতোপরিযঞাণং পন ৰিজ্জমানং চিত্তং পটিৰিজ্ঝন্তং ৰিভাৰেন্তং তেন সহ একক্খণে এৰ উপ্পজ্জতি.
তত্থ যস্মা সন্তানস্স সন্তানগ্গহণতো একত্তৰসেন আৰজ্জনাদীনি ‘‘চিত্ত’’ন্ত্ৰেৰ পৰত্তানি. তঞ্চ চিত্তমেৰ, যং চেতোপরিযঞাণেন ৰিভাৰিতং. তস্মা সমানাকারপ্পৰত্তিতো ন অনিট্ঠে মগ্গফলৰীথিতো অঞ্ঞস্মিং ঠানে নানারম্মণতা আৰজ্জনজৰনানং হোতি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণঞ্চ পরিকম্মং পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স চেতোপরিযঞাণস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযোতি সিদ্ধং হোতি. অতীতত্তিকো চ এৰং উপপন্নো হোতি. অঞ্ঞথা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নে, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে চ ‘‘পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি ইধ ৰুচ্চমানে অতীতানাগতানঞ্চ পচ্চুপ্পন্নতা আপজ্জেয্য. তথা চ সতি ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ তং ৰুত্তং. ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো. পুরিমা পুরিমা অতীতা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং পচ্চুপ্পন্নানং খন্ধানং অনন্তর …পে… অনুলোমং গোত্রভুস্সা’’তিআদি ৰচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৫) ন অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নেস্ৰেৰ চ অনন্তরাতীতা চত্তারো খন্ধা অতীতাতি ৰিঞ্ঞাযন্তি. ন চ অভিধম্মমাতিকাযং (ধ. স. তিকমাতিকা ১৮-১৯) আগতস্স পচ্চুপ্পন্নপদস্স অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নপদত্থতা কত্থচি পাল়িযং ৰুত্তা. তস্মা তেহি ইদ্ধিমস্স চ পরস্স চ একক্খণে চিত্তুপ্পত্তিযা চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰুত্তা. যদা পন ‘‘যং ইমস্স চিত্তং পৰত্তং, তং জানামি. যং ভৰিস্সতি, তং জানামী’’তি ৰা আভোগং কত্ৰা পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনাদীনি করোতি, তদা আৰজ্জনপরিকম্মানি, চেতোপরিযঞাণঞ্চ অতীতানাগতারম্মণানেৰ হোন্তি আৰজ্জনেনেৰ ৰিভাগস্স কতত্তা.
যে পন ‘‘ইদ্ধিমা পরস্স চিত্তং জানিতুকামো আৰজ্জেতি, আৰজ্জনং খণপচ্চুপ্পন্নং আরম্মণং কত্ৰা তেনেৰ সহ নিরুজ্ঝতি. ততো চত্তারি, পঞ্চ ৰা জৰনানি, যেসং পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, সেসানি কামাৰচরানি, তেসং সব্বেসম্পি তদেৰ নিরুদ্ধং চিত্তং আরম্মণং হোতি, ন চ তানি নানারম্মণানি হোন্তি অদ্ধানৰসেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা’’তি ইদং ৰচনং নিস্সায ‘‘আৰজ্জনজৰনানং পচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণভাৰেপি নানারম্মণতাভাৰো ৰিয একদ্ৰিতিচতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতেসুপি চিত্তেসু আৰজ্জিতেসু আৰজ্জনজৰনানং যথাসম্ভৰং অনাগতপচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণভাৰেপি নানারম্মণতা ন সিযা. তেন চতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতে আৰজ্জিতে অনাগতারম্মণপরিকম্মানন্তরং খণপচ্চুপ্পন্নারম্মণং চেতোপরিযঞাণং সিদ্ধ’’ন্তি ৰদন্তি. তেসং ৰাদো ‘‘অনাগতারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো, পচ্চুপ্পন্নারম্মণো ধম্মো অতীতারম্মণস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমেসং পঞ্হানং অনুদ্ধটত্তা, গণনায চ ‘‘আসেৰনে তীণী’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.৩৯) ৰুত্তত্তা ন সিজ্ঝতি. ন হি কুসলকিরিযামহগ্গতং অনাসেৰনং অত্থীতি. এতস্স চ ৰাদস্স নিস্সযভাৰো আৰজ্জনজৰনানং খণপচ্চুপ্পন্ননিরুদ্ধারম্মণতাৰচনস্স ন সিজ্ঝতি, ‘‘যং পৰত্তং, পৰত্তিস্সতি চা’’তি ৰিসেসং অকত্ৰা গহণে আৰজ্জনস্স অনাগতগ্গহণাভাৰং, তদভাৰা জৰনানম্পি ৰত্তমানগ্গহণাভাৰঞ্চ সন্ধাযেৰ তস্স ৰুত্তত্তা. তদা হি ভৰঙ্গচলনানন্তরং অভিমুখীভূতমেৰ চিত্তং আরব্ভ আৰজ্জনা পৰত্ততীতি জাননচিত্তস্সপি ৰত্তমানারম্মণভাৰে আৰজ্জনজাননচিত্তানং সহট্ঠানদোসাপত্তিযা, রাসিএকদেসাৰজ্জনপটিৰেধে সম্পত্তসম্পত্তাৰজ্জনজাননে চ অনিট্ঠে ঠানে আৰজ্জনজৰনানং নানারম্মণভাৰদোসাপত্তিযা চ যং ৰুত্তং ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নং চিত্তং চেতোপরিযঞাণস্স আরম্মণং হোতী’’তি, তং অযুত্তন্তি পটিক্খিপিত্ৰা যথাৰুত্তদোসাপত্তিং, কালৰসেন চ অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা নানারম্মণতাভাৰং দিস্ৰা আৰজ্জনজৰনানং ৰত্তমানতং নিরুদ্ধারম্মণভাৰো ৰুত্তোতি. তম্পি ৰচনং পুরিমৰাদিনো নানুজানেয্যুং. তস্মিং হি সতি ‘‘আৰজ্জনা কুসলান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা ১.১.৪১৭) ৰিয অঞ্ঞপদসঙ্গহিতস্স অনন্তরপচ্চযৰিধানতো ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণআৰজ্জনা অতীতারম্মণানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চ ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰুত্তন্তি.
কস্মা পনেৰং চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰিচারিতা, ননু ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.২) এতেসং ৰিভঙ্গেসু ‘‘অতীতা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, অনাগতা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘অনুপ্পন্না খন্ধা উপ্পাদিনো খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.৩) চেতোপরিযঞাণগ্গহণং কত্ৰা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সা’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.৩) এতস্স ৰিভঙ্গে ‘‘পচ্চুপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.৩), উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘উপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.২) এত্তকস্সেৰ ৰুত্তত্তা পচ্চুপ্পন্নে চিত্তে চেতোপরিযঞাণং নপ্পৰত্ততীতি ৰিঞ্ঞাযতি. যদি হি পৰত্তেয্য, পুরিমেসু ৰিয ইতরেসু চ চেতোপরিযঞাণগ্গহণং কত্তব্বং সিযাতি? সচ্চং কত্তব্বং, নযদস্সনৰসেন পন তং সংখিত্তন্তি অঞ্ঞায পাল়িযা ৰিঞ্ঞাযতি.
‘‘অতীতারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, অনাগতারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স, পচ্চুপ্পন্নারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্সা’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২০-২২) এতেসং হি ৰিভঙ্গেসু ‘‘চেতোপরিযঞাণেন অতীতারম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি, অতীতারম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, চেতোপরিযঞাণেন অনাগতারম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি, অনাগতারম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, চেতোপরিযঞাণেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি, পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২০-২২) চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণে পৰত্তি ৰুত্তাতি. তেনেৰাযং ৰিচারণা কতাতি ৰেদিতব্বা.
৪১৭. তেসন্তি তেসু দ্ৰীসু ঞাণেসূতি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. চিত্তমেৰ আরম্মণং চেতোপরিযঞাণত্তাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞং খন্ধং ৰা খন্ধপ্পটিবদ্ধং ৰা ন জানাতী’’তি. তত্থ খন্ধপ্পটিবদ্ধং নামগোত্তাদি. যদি এৰং কথং মগ্গারম্মণন্তি আহ ‘‘মগ্গসম্পযুত্তচিত্তারম্মণত্তা পন পরিযাযতো মগ্গারম্মণন্তি ৰুত্ত’’ন্তি. চেতনামত্তমেৰ আরম্মণং, তথা হি তং ‘‘যথাকম্মূপগঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. খন্ধপ্পটিবদ্ধেসূতি এত্থ নিব্বানম্পি খন্ধপ্পটিবদ্ধমেৰ. খন্ধেহি ৰিসযীকতত্তাতি ৰদন্তি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠসালিনিযং ‘‘অতীতে বুদ্ধা মগ্গং ভাৰযিংসু, ফলং সচ্ছাকংসু, অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযিংসূতি ছিন্নৰটুমকানুস্সরণৰসেন মগ্গফলনিব্বানপচ্চৰেক্খণতোপি অপ্পমাণারম্মণ’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪২১). তত্থ মগ্গফলপচ্চৰেক্খণানি তাৰ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন মগ্গফলেসু ঞাণেসু পৰত্তন্তি. নিব্বানপচ্চৰেক্খণঞ্চ নিব্বানারম্মণেসু অপ্পমাণধম্মেসু ঞাণেসূতি মগ্গাদিপচ্চৰেক্খণানি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অপ্পমাণারম্মণতং সাধেন্তীতি ৰেদিতব্বানি. ‘‘অপ্পমাণা খন্ধা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’ইচ্চেৰ (পট্ঠা. ৯.১২.৫৮) হি ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘নিব্বান’’ন্তি. তস্মা পুব্বেনিৰাসঞাণেন এৰ মগ্গফলপচ্চৰেক্খণকিচ্চে ৰুচ্চমানেপি নিব্বানপচ্চৰেক্খণতা ন সক্কা ৰত্তুং. অট্ঠকথাযং পন নিব্বানারম্মণতা নিদস্সিতা.
কুসলা খন্ধাতি ইদ্ধিৰিধপুব্বেনিৰাসানাগতংসঞাণাপেক্খো বহুৰচননিদ্দেসো, ন চেতোপরিযযথাকম্মূপগঞাণাপেক্খাতি তেসং চতুক্খন্ধারম্মণভাৰস্স অসাধকোতি চে? ন, অঞ্ঞত্থ ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা খন্ধা চ ৰিচারো চ চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৭২), ‘‘সৰিতক্কসৰিচারা খন্ধা চ ৰিতক্কো চ চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৭৩) চ ৰুত্তত্তা চেতোপরিযঞাণাপেক্খাপি বহুৰচননিদ্দেসোতি ইমস্স অত্থস্স সিদ্ধিতো. এৰম্পি যথাকম্মূপগঞাণস্স ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা খন্ধা চ ৰিচারো চা’’তিআদীসু অৰুত্তত্তা চতুক্খন্ধারম্মণতা ন সিজ্ঝতীতি? ন, তত্থ অৰচনস্স অঞ্ঞকারণত্তা. যথাকম্মূপগঞাণেন হি কম্মসংসট্ঠা চত্তারো খন্ধা কম্মমুখেন গয্হতি. তঞ্হি যথা চেতোপরিযঞাণং পুরিমপরিকম্মৰসেন অৰিতক্কাদিৰিভাগং, সরাগাদিৰিভাগঞ্চ চিত্তং ৰিভাৰেতি, ন এৰং ৰিভাগং ৰিভাৰেতি. কম্মৰসেনেৰ পন সমুদাযং ৰিভাৰেতি, তস্মা ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা খন্ধা চ ৰিচারো চা’’তিআদিকে ৰিভাগকরণে তং ন ৰুত্তং, ন চতুক্খন্ধানারম্মণতোতি. ইদং পনস্স অকারণন্তি কেচি. তত্থাপি ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্সা’’তি পঠন্তি এৰ. ন হি তং কুসলাকুসলৰিভাগং ৰিয সৰিতক্কাদিৰিভাগং কম্মং ৰিভাৰেতুং অসমত্থং. দুচ্চরিতসুচরিতৰিভাৰনম্পি হি লোভাদিঅলোভাদিসম্পযোগৰিভাগৰিসেসৰিভাৰনং হোতীতি.
‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং নামগোত্তানুস্সরণকালে ন ৰত্তব্বারম্মণ’’ন্তি এত্তকমেৰ অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. নামগোত্তং পন খন্ধূপনিবন্ধো সম্মুতিসিদ্ধো ব্যঞ্জনত্থো, ন ব্যঞ্জনন্তি. অযমেত্থ অম্হাকং খন্তীতি আচরিযস্সাযং অত্তনো মতি. যং পন ৰুত্তং ‘‘ন ব্যঞ্জন’’ন্তি, তস্স সমত্থনং ‘‘ব্যঞ্জনঞ্হী’’তিআদি.
৪১৯. কামাৰচরে নিব্বত্তিস্সতীতি নিব্বত্তিক্খন্ধজাননমাহ.
৪২০. এত্থাতি এতস্মিং অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকৰসেন অভিঞ্ঞাঞাণানং, আরম্মণৰিচারে. ‘‘অজ্ঝত্তারম্মণঞ্চেৰ বহিদ্ধারম্মণঞ্চা’’তি একজ্ঝং গহেত্ৰা যং ৰুত্তং পোরাণট্ঠকথাযং, তং ‘‘কালেন…পে… হোতিযেৰা’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্তন্তি অত্থো. ন হি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা নাম ৰিসুং একং অত্থি, নাপি তং একজ্ঝং আরম্মণং করীযতীতি. যদি এৰং তিকো এৰ ন পূরতি পদদ্ৰযাসঙ্গহিতস্স ততিযস্স অত্থন্তরস্স অভাৰতো, ন, পকারভেদৰিসযত্তা তিকনিদ্দেসস্স. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘তে এৰ তিপ্পকারেপি ধম্মে’’তি ৰুত্তং. তে এৰ অজ্ঝত্তাদিৰসেন তিৰিধেপি ধম্মেতি অত্থো. এত্থ হি ‘‘তে এৰ ধম্মে’’তি অৰত্ৰা ‘‘তিপ্পকারে’’তি ৰচনং পকারভেদনিবন্ধনা অযং তিকদেসনাতি দস্সনত্থং. যথা হি কুসলত্তিকাদীনং দেসনা যথারহং ধম্মানং জাতিসম্পযোগপ্পহানসিক্খাভূমিআরম্মণপ্পভেদনিযমকালাদিভেদনিবন্ধনা, ন এৰমযং জাতিআদিভেদনিবন্ধনা, নাপি সনিদস্সনত্তিকহেতুদুকাদিদেসনা ৰিয সভাৰাদিভেদনিবন্ধনা, অথ খো পকারভেদনিবন্ধনা. পঞ্চেৰ হি খন্ধা সসন্ততিপরিযাপন্নতং উপাদায ‘‘অজ্ঝত্তা’’তি ৰুত্তা, পরসন্ততিপরিযাপন্নতং উপাদায ‘‘বহিদ্ধা’’তি, তদুভযং উপাদায ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধা’’তি. তেনাহ ‘‘অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ ঠপেত্ৰা সব্বে ধম্মা সিযা অজ্ঝত্তা, সিযা বহিদ্ধা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা’’তি (ধ. স. ১৪৩৫). ননু চেত্থ অত্থন্তরাভাৰতো, পকারন্তরস্স চ অনামট্ঠত্তা ততিযো রাসি নত্থীতি? নযিদমেৰং. যদিপি হি পঠমপদেন অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৰসেন দুতিযপদস্স পৰত্তত্তা সব্বেপি সভাৰধম্মা পদদ্ৰযেনেৰ পরিগ্গহিতা, তেহি পন ৰিসুং ৰিসুং গহিতধম্মে একজ্ঝং গহণৰসেন ততিযপদং ৰুত্তন্তি অত্থেৰ ততিযো রাসি. ন হি সমুদাযো অৰযৰো হোতি, ভিন্নৰত্থুকে পন ধম্মে অধিট্ঠানভেদং অমুঞ্চিত্ৰা একজ্ঝং গহণং ন সম্ভৰতীতি কালেন অজ্ঝত্তং, কালেন বহিদ্ধা জাননকালেতি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
অভিঞ্ঞানিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি তেরসমপরিচ্ছেদৰণ্ণনা.