১৪. খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা
পঞ্ঞাকথাৰণ্ণনা
৪২১. সব্বাকারেনাতি উপচারাকারো, অপ্পনাকারো, ৰসীভাৰাকারো, ৰিতক্কাদিসমতিক্কমাকারো, রূপাদীহি ৰিরজ্জনাকারো, চুদ্দসধা চিত্তস্স পরিদমনাকারো, পঞ্চৰিধআনিসংসাধিগমাকারোতি এৰমাদিনা সব্বেন ভাৰনাকারেন.
তদনন্তরাতি ‘‘চিত্তং পঞ্ঞ’’ন্তি এৰং দেসনাক্কমেন, পটিপত্তিক্কমেন চ তস্স সমাধিস্স অনন্তরা. পঞ্ঞা ভাৰেতব্বা সমাধিভাৰনায সমন্নাগতেন ভিক্খুনাতি সম্বন্ধো. ‘‘পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি এৰং অতিসঙ্খেপদেসিতত্তা, গাথাৰণ্ণনাযং ৰা ‘‘সমাধিসিলাযং সুনিসিতং ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি এৰং অতিৰিয সঙ্খেপেন ভাসিতত্তা অযং সা পঞ্ঞাতি সভাৰতো ৰিঞ্ঞাতুম্পি তাৰ ন সুকরা. ভাৰনাৰিধানস্স পন অদস্সিতত্তা পগেৰ ভাৰেতুং ন সুকরাতি সম্বন্ধো. পুচ্ছনট্ঠেন পঞ্হা, কম্মং কিরিযা করণং, পঞ্হাৰ কম্মং পঞ্হাকম্মং, পুচ্ছনপযোগোতি অত্থো.
কা পঞ্ঞাতি সরূপপুচ্ছা. কেনট্ঠেন পঞ্ঞাতি কেন অত্থেন পঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি, ‘‘পঞ্ঞা’’তি পদং কং অভিধেয্যত্থং নিস্সায পৰত্তন্তি অত্থো. সা পনাযং পঞ্ঞা সভাৰতো, কিচ্চতো, উপট্ঠানাকারতো, আসন্নকারণতো চ কথং জানিতব্বাতি আহ ‘‘কানস্সা লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানী’’তি. কতিৰিধাতি পভেদপুচ্ছা. কস্মা পনেত্থ সংকিলেসৰোদানপুচ্ছা ন গহিতাতি? ৰুচ্চতে – লোকুত্তরায তাৰ পঞ্ঞায নত্থেৰ সংকিলেসো. অসতি চ তস্মিং কুতো ৰোদানপুচ্ছাতি তদুভযং ন গহিতং. লোকিযায পন তানি ভাৰনাৰিধানে এৰ অন্তোগধানীতি কত্ৰা ৰিসুং ন গহিতানি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিঅন্তোগধত্তা, সমাধিভাৰনাযং ৰা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বানীতি ন গহিতানি. পটিপত্তি নাম দিট্ঠানিসংসে এৰ হোতীতি আহ ‘‘পঞ্ঞাভাৰনায কো আনিসংসো’’তি.
৪২২. তত্রাতি তস্মিং, তস্স ৰা পঞ্হাকম্মস্স. ৰিস্সজ্জনন্তি ৰিৰরণং. পুচ্ছিতো হি অত্থো অৰিভাৰিতত্তা নিগূল়্হো মুট্ঠিযং কতো ৰিয তিট্ঠতি, তস্স ৰিৰরণং ৰিস্সজ্জনং ৰিভূতভাৰকরণতো. কা পঞ্ঞাতি কামঞ্চাযং সরূপপুচ্ছা, ৰিভাগৰন্তানং পন সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনমুখেনেৰ হোতীতি ৰিভাগো তাৰ অনৰসেসতো দস্সেতব্বো. তংদস্সনেন চ অযমাদীনৰোতি দস্সেতুং ‘‘পঞ্ঞা বহুৰিধা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ বহুৰিধাতি কুসলাদিৰসেন অনেকৰিধা. নানপ্পকারাতি অত্থজাপিকাদিভেদেন, সুতমযঞাণাদিভেদেন চ নানাৰিধা. তং সব্বন্তি তং অনৰসেসং পঞ্ঞাৰিভাগং. ন সাধেয্যাতি ৰিপস্সনাভাৰনায সদ্ধিং মগ্গভাৰনা ইধ অধিপ্পেতত্থো. তায হি তণ্হাজটাৰিজটনং, তঞ্চ ন সাধেয্য. অনৰসেসতো হি পঞ্ঞাপভেদে ৰিস্সজ্জিযমানে ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থূ’’তিআদিকো (ৰিভ. ৭৫১) সব্বো ঞাণৰত্থু ৰিভঙ্গে, সুত্তন্তেসু চ তত্থ তত্থ আগতো পঞ্ঞাপভেদো. সকলোপি ৰা অভিধম্মনযো আহরিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বো ভৰেয্য, তথা চ সতি য্ৰাযং ইধ পঞ্ঞাভাৰনাৰিধি অধিপ্পেতো, তস্স ৰিস্সজ্জনায ওকাসোৰ ন ভৰেয্য. কিঞ্চ য্ৰাযং ঠানাঠানকম্মন্তরৰিপাকন্তরাদিৰিসযে পঞ্ঞায পৰত্তিভেদো, সোপি যথারহং সদ্ধিং ফলাফলভেদেন ৰিভজিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বো সিযা. সো চ পন ৰিস্সজ্জিযমানো অঞ্ঞদত্থু ৰিক্খেপায সংৰত্তেয্য, যথা তং অৰিসযে. তেনাহ ‘‘উত্তরি চ ৰিক্খেপায সংৰত্তেয্যা’’তি. কুসলচিত্তসম্পযুত্তং ৰিপস্সনাঞাণন্তি এত্থ কুসল-গ্গহণেন দুৰিধম্পি অব্যাকতং নিৰত্তেতি, তথা ‘‘অত্থি সংকিলিট্ঠপঞ্ঞা’’তি এৰং পৰত্তং মিচ্ছাৰাদং পটিসেধেতি. ৰিপস্সনাঞাণ-গ্গহণেন সেসকুসলপঞ্ঞা.
৪২৩. সঞ্জাননৰিজাননাকারৰিসিট্ঠন্তি সঞ্জাননাকারৰিজাননাকারেহি সাতিসযং. যতো নানপ্পকারতো জাননং জাননভাৰো ৰিসযগ্গহণাকারো. সো হি নেসং সমানো, ন সঞ্জাননাদিআকারো. পীতকন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন ‘‘লোহিতকং ওদাতং দীঘং রস্স’’ন্তিআদিকে সঞ্ঞায গহেতব্বাকারে সঙ্গণ্হাতি. সঞ্জাননমত্তমেৰাতি এত্থ সঞ্জাননং নাম ‘‘নীলং পীত’’ন্তিআদিকং আরম্মণে ৰিজ্জমানং ৰা অৰিজ্জমানং ৰা সঞ্ঞানিমিত্তং কত্ৰা জাননং. তথা হেসা পুন সঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকরণরসা. মত্ত-সদ্দেন ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থেন ৰিজাননপজাননাকারে নিৰত্তেতি, এৰ-সদ্দেন কদাচিপি ইমিস্সা তে ৰিসেসা নত্থেৰাতি অৰধারেতি. তেনাহ ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তিআদি. তত্থ ৰিঞ্ঞাণকিচ্চম্পি কাতুং অসক্কোন্তী সঞ্ঞা কুতো পঞ্ঞাকিচ্চং করেয্যাতি ‘‘লক্খণপটিৰেধং পাপেতুং ন সক্কোতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘মগ্গপাতুভাৰ’’ন্তি. আরম্মণে পৰত্তমানং ৰিঞ্ঞাণং ন তত্থ সঞ্ঞা ৰিয নীলপীতাদিকস্স সঞ্জাননৰসেনেৰ পৰত্ততি, অথ খো তত্থ অঞ্ঞঞ্চ ৰিসেসং জানন্তমেৰ পৰত্ততীতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি. কথং পন ৰিঞ্ঞাণং লক্খণপটিৰেধং পাপেতীতি? পঞ্ঞায দস্সিতমগ্গেন. লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনায হি অনেকৰারং লক্খণানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা পটিৰিজ্ঝিত্ৰা পৰত্তমানায পগুণভাৰতো পরিচযৰসেন ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেনপি ৰিপস্সনা সম্ভৰতি, যথা তং পগুণস্স গন্থস্স সজ্ঝাযনে ঞাযাগতাপি ৰারা ন ৰিঞ্ঞাযন্তি. লক্খণপটিৰেধন্তি চ লক্খণানং আরম্মণকরণমত্তং সন্ধায ৰুত্তং, ন পটিৰিজ্ঝনং. উস্সক্কিত্ৰাতি উদযব্বযঞাণপটিপাটিযা আযূহিত্ৰা. মগ্গপাতুভাৰং পাপেতুং ন সক্কোতি অসম্বোধসভাৰত্তা. ৰুত্তনযৰসেনাতি ৰিঞ্ঞাণে ৰুত্তনযৰসেন আরম্মণঞ্চ জানাতি, লক্খণপটিৰেধঞ্চ পাপেতি. অত্তনো পন অনঞ্ঞসাধারণেন আনুভাৰেন উস্সক্কিত্ৰা মগ্গপাতুভাৰঞ্চ পাপেতি.
ইদানি যথাৰুত্তমত্থং উপমায পতিট্ঠাপেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অজাতবুদ্ধীতি অসঞ্জাতব্যৰহারবুদ্ধি. উপভোগপরিভোগন্তি উপভোগপরিভোগারহং, উপভোগপরিভোগৰত্থূনং পটিলাভযোগ্যন্তি অত্থো. ছেকোতি মহাসারো. কূটোতি কহাপণপতিরূপকো তম্বকংসাদিমযো. অদ্ধসারোতি উপড্ঢগ্ঘনকো. ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন পাদসার সমসারপরোপাদসারাদীনং সঙ্গহো. তে পকারেতি ইন্দজালাজাতিপুপ্ফাদিপ্পকারে চেৰ ছেকাদিপ্পকারে চ.
সঞ্ঞা হীতিআদি উপমাসংসন্দনং. সঞ্ঞা ৰিভাগং অকত্ৰা পিণ্ডৰসেনেৰ আরম্মণস্স গহণতো দারকস্স কহাপণদস্সনসদিসী ৰুত্তা. তথা হি সা ‘‘যথাউপট্ঠিতৰিসযপদট্ঠানা’’ ৰুচ্চতি. ৰিঞ্ঞাণং আরম্মণে একচ্চৰিসেসগহণসমত্থতায গামিকপুরিসস্স কহাপণদস্সনসদিসং ৰুত্তং. পঞ্ঞা আরম্মণে অনৰসেসৰিসেসাৰবোধতো হেরঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনসদিসী ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘নানপ্পকারতো জানন’’ন্তি ইমিনা ঞেয্যধম্মা পচ্চেকং নানপ্পকারাতি তেসং যাথাৰতো অৰবোধো পঞ্ঞাতি দস্সেতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছন্তী’’তি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫).
যত্থাতি যস্মিং চিত্তুপ্পাদে. ন তত্থ একংসেন হোতীতি তস্মিং চিত্তুপ্পাদে পঞ্ঞা একন্তেন ন হোতি. ন হি দুহেতুকঅহেতুকচিত্তুপ্পাদেসু পঞ্ঞা উপ্পজ্জতি. অৰিনিব্ভুত্তাতি অৰিযুত্তা. তেহীতি সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণেহি. যথা হি সুখং পীতিযা ন নিযমতো অৰিযুত্তং, এৰং সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণানি পঞ্ঞায ন নিযমতো অৰিযুত্তাতি. যথা পন পীতি সুখেন নিযমতো অৰিযুত্তা, এৰং পঞ্ঞা সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণেহি নিযমতো অৰিযুত্তা. তস্মা এৰং অৰিনিব্ভুত্তেসু ইমেসু তীসু ধম্মেসু তেসং ৰিনিব্ভোগো দুক্করোতি তিণ্ণং জনানং কহাপণদস্সনং নিদস্সিতন্তি. তেসং দুৰিঞ্ঞেয্যনানত্ততংযেৰ ৰচনন্তরেনপি দস্সেতুং ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ রূপধম্মেসুপি তাৰ নানানদীনং উদকস্স, নানাতেলস্স ৰা একস্মিং ভাজনে পক্খিপিত্ৰা মথিতস্স ‘‘ইদং অসুকায নদিযা উদকং, ইদং অসুকতেল’’ন্তি নিদ্ধারেত্ৰা সরূপতো দস্সনং দুক্করং, কিমঙ্গং পন অরূপধম্মেসূতি দস্সেন্তো ‘‘যং অরূপীনং চিত্তচেতসিকান’’ন্তিআদিমাহ.
৪২৪. ধম্মানং সকো ভাৰো, সমানো চ ভাৰো ধম্মসভাৰো. তত্থ পঠমেন কক্খল়ফুসনাদিসলক্খণং গহিতং, দুতিযেন অনিচ্চদুক্খতাদিসামঞ্ঞলক্খণং. তদুভযস্স চ যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝনলক্খণা পঞ্ঞাতি আহ ‘‘ধম্মসভাৰপটিৰেধলক্খণা পঞ্ঞা’’তি. ঘটপটাদিপটিচ্ছাদকস্স বাহিরন্ধকারস্স দীপালোকাদি ৰিয যথাৰুত্তধম্মসভাৰপটিচ্ছাদকস্স মোহন্ধকারস্স ৰিদ্ধংসনরসা. উপ্পজ্জমানো এৰ হি পঞ্ঞালোকো হদযন্ধকারং ৰিধমেন্তো এৰং উপ্পজ্জতি, ততো এৰ ধম্মসভাৰেসু অসম্মুয্হনাকারেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা. কারণভূতা ৰা সযং ফলভূতং অসম্মোহং পচ্চুপট্ঠাপেতীতি এৰম্পি অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা. ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ইধ অধিপ্পেতত্তা ‘‘সমাধি তস্সা পদট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. তথা হি ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি সুত্তপদং নিবন্ধনভাৰেন আগতং (সং. নি. ৩.৫, ৯৯; সং. নি. ৫.১০৭১; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৪).
পঞ্ঞাপভেদকথাৰণ্ণনা
৪২৫. ধম্মসভাৰপটিৰেধো নাম পঞ্ঞায আৰেণিকো সভাৰো, ন তেনস্সা কোচি ৰিভাগো লব্ভতীতি আহ ‘‘ধম্মসভাৰপটিৰেধলক্খণেন তাৰ একৰিধা’’তি. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো ৰুচ্চতি ৰট্টং, তপ্পরিযাপন্নতায লোকে নিযুত্তা, তত্থ ৰা ৰিদিতাতি লোকিযা. তত্থ অপরিযাপন্নতায লোকতো উত্তরা উত্তিণ্ণাতি লোকুত্তরা. লোকুত্তরাপি হি মগ্গসম্পযুত্তা ভাৰেতব্বা. ৰিপস্সনাপরিযাযোপি তস্সা লব্ভতেৰাতি লোকুত্তর-গ্গহণং ন ৰিরুজ্ঝতি. অত্তানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তেহি সহ আসৰেহীতি সাসৰা, আরম্মণকরণৰসেনপি নত্থি এতিস্সা আসৰাতি অনাসৰা. আদি-সদ্দেন আসৰৰিপ্পযুত্তসাসৰদুকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নামরূপৰৰত্থানৰসেনাতি নামৰৰত্থানৰসেন, রূপৰৰত্থানৰসেন চ. পঠমং নিব্বানদস্সনতো দস্সনঞ্চ, নিস্সযভাৰতো সম্পযুত্তা ধম্মা ভৰন্তি এত্থ, সযম্পি ৰা ভৰতি উপ্পজ্জতি ন নিব্বানং ৰিয অপাতুভাৰন্তি ভূমি চাতি দস্সনভূমি, পঠমমগ্গো. সেসমগ্গত্তযং পন যস্মা পঠমমগ্গেন দিট্ঠস্মিংযেৰ ধম্মে ভাৰনাৰসেন উপ্পজ্জতি, ন অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি পস্সতি, তস্মা ভাৰনা চ যথাৰুত্তেনত্থেন ভূমি চাতি ভাৰনাভূমি. তত্থ পঞ্ঞা দস্সনভূমিভাৰনাভূমিৰসেন দুৰিধাতি ৰুত্তা. সুতাদিনিরপেক্খায চিন্তায নিব্বত্তা চিন্তামযা. এৰং সুতমযা, ভাৰনামযা চ. মযসদ্দো পচ্চেকং সম্বন্ধিতব্বো. আযে ৰড্ঢিযং কোসল্লং আযকোসল্লং, অপাযে অৰড্ঢিযং কোসল্লং অপাযকোসল্লং, উপাযে তস্স তস্স অত্থস্স নিব্বত্তিকারণে কোসল্লং উপাযকোসল্লন্তি ৰিসুং ৰিসুং কোসল্লপদং সম্বন্ধিতব্বং. অজ্ঝত্তং অভিনিৰেসো পটিপজ্জনং এতিস্সাতি অজ্ঝত্তাভিনিৰেসা. এৰং বহিদ্ধাভিনিৰেসা, উভযাভিনিৰেসা চ ৰেদিতব্বা.
৪২৬. লোকিযমগ্গসম্পযুত্তাতি লোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদেসু মগ্গসম্পযুত্তা, ৰিসেসতো দিট্ঠিৰিসুদ্ধিআদিৰিসুদ্ধিচতুক্কসঙ্গহিতমগ্গসম্পযুত্তা. সমুদাযেসু পৰত্তা সমঞ্ঞা তদেকদেসেসুপি ৰত্ততীতি আহ ‘‘মগ্গসম্পযুত্তা’’তি, পচ্চেকম্পি ৰা সম্মাদিট্ঠিআদীনং মগ্গসমঞ্ঞাতি কত্ৰা এৰং ৰুত্তং.
ধম্মনানত্তাভাৰেপি পদত্থনানত্তমত্তেন দুক্করৰচনং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অত্থতো পনেসা লোকিযলোকুত্তরাৰা’’তি. আসৰৰিপ্পযুত্তসাসৰদুকাদীসুপি ৰিপ্পযুত্ততাদিগ্গহণমেৰ ৰিসেসো, অত্থতো লোকিযলোকুত্তরাৰ পঞ্ঞাতি আহ ‘‘এসেৰ নযো’’তি. আদি-সদ্দেন ওঘনীযওঘৰিপ্পযুত্তওঘনীযাদিদুকানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. পঠমজ্ঝানিকানি চত্তারি মগ্গচিত্তানি, তথা দুতিযাদিজ্ঝানিকানি চাতি এৰং সোল়সসু মগ্গচিত্তেসু. ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ইধ অধিপ্পেতত্তা মহগ্গতপঞ্ঞা ন গহিতা.
৪২৭. অত্তনো চিন্তাৰসেনাতি তস্স তস্স অনৰজ্জস্স অত্থস্স সাধনে পরোপদেসেন ৰিনা অত্তনো উপাযচিন্তাৰসেনেৰ. সুতৰসেনাতি যথাসুতস্স পরোপদেসস্স ৰসেন. যথা তথা ৰাতি পরতো উপদেসং সুত্ৰা ৰা অসুত্ৰা ৰা সযমেৰ ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তস্স. ‘‘অপ্পনাপ্পত্তা’’তি ইদং সিখাপ্পত্তভাৰনামযং দস্সেতুং ৰুত্তং, ন পন ‘‘অপ্পনাপ্পত্তাৰ ভাৰনামযা’’তি.
যোগৰিহিতেসূতি পঞ্ঞাৰিহিতেসু পঞ্ঞাপরিণামিতেসু উপাযসম্পাদিতেসু. কম্মাযতনেসূতি এত্থ কম্মমেৰ কম্মাযতনং, কম্মঞ্চ তং আযতনঞ্চ আজীৰানন্তি ৰা কম্মাযতনং. এস নযো সিপ্পাযতনেসুপি. তত্থ দুৰিধং কম্মং হীনঞ্চ ৰড্ঢকীকম্মাদি, উক্কট্ঠঞ্চ কসিৰাণিজাদি. সিপ্পম্পি দুৰিধং হীনঞ্চ নল়কারসিপ্পাদি, উক্কট্ঠঞ্চ মুদ্দাগণনাদি. ৰিজ্জাৰ ৰিজ্জাট্ঠানং. তং ধম্মিকমেৰ নাগমণ্ডলপরিত্তফুধমনকমন্তসদিসং ৰেদিতব্বং. তানি পনেতানি একচ্চে পণ্ডিতা বোধিসত্তসদিসা মনুস্সানং ফাসুৰিহারং আকঙ্খন্তা নেৰ অঞ্ঞেহি করিযমানানি পস্সন্তি, ন ৰা কতানি উগ্গণ্হন্তি, ন কথেন্তানং সুণন্তি. অথ খো অত্তনো ধম্মতায চিন্তায করোন্তি, পঞ্ঞৰন্তেহি অত্তনো ধম্মতায চিন্তায কতানিপি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৰা করোন্তেহি কতসদিসানেৰ হোন্তি.
কম্মস্সকতন্তি ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৰং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকন্তি ৰিপস্সনাঞাণং. তং হি সচ্চপটিৰেধস্স অনুলোমনতো ‘‘সচ্চানুলোমিক’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদানিস্স পৰত্তনাকারং দস্সেতুং ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰা-সদ্দেন অনিযমত্থেন দুক্খানত্তলক্খণানিপি গহিতানেৰাতি দট্ঠব্বং নানন্তরিযকভাৰতো. যং হি অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তাতি. যং এৰরূপিন্তি যং এৰং হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠসভাৰং. অনুলোমিকং খন্তিন্তিআদীনি পঞ্ঞাৰেৰচনানি. সা হি হেট্ঠা ৰুত্তানং কম্মাযতনাদীনং অপচ্চনীকদস্সনেন অনুলোমনতো, তথা সত্তানং হিতচরিযায মগ্গসচ্চস্স, পরমত্থসচ্চস্স, নিব্বানস্স চ অৰিলোমনতো অনুলোমেতীতি অনুলোমিকা. সব্বানিপি এতানি কারণানি খমতি দট্ঠুং সক্কোতীতি খন্তি. পস্সতীতি দিট্ঠি. রোচেতীতি রুচি. মুনাতীতি মুতি. পেক্খতীতি পেক্খা. তে চ কম্মাযতনাদযো ধম্মা এতায নিজ্ঝাযমানা নিজ্ঝানং খমন্তীতি ধম্মনিজ্ঝানখন্তি. পরতো অসুত্ৰা পটিলভতীতি অঞ্ঞস্স উপদেসৰচনং অসুত্ৰা সযমেৰ চিন্তেন্তো পটিলভতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং চিন্তামযা পঞ্ঞা নাম ৰুচ্চতি. সা পনেসা অভিঞ্ঞাতানং বোধিসত্তানমেৰ উপ্পজ্জতি. তত্থাপি সচ্চানুলোমিকঞাণং দ্ৰিন্নংযেৰ বোধিসত্তানং অন্তিমভৰিকানং, সেসপঞ্ঞা সব্বেসম্পি পূরিতপারমীনং মহাপঞ্ঞানং উপ্পজ্জতি. পরতো সুত্ৰা পটিলভতীতি কম্মাযতনাদীনি পরেন করিযমানানি ৰা কতানি ৰা দিস্ৰাপি পরস্স কথযমানস্স ৰচনং সুত্ৰাপি আচরিযসন্তিকে উগ্গহেত্ৰাপি পটিলদ্ধা সব্বা পরতো সুত্ৰাৰ পটিলদ্ধা নামাতি ৰেদিতব্বা. সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিসমঙ্গিস্স, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং. ৰিপস্সনামগ্গপঞ্ঞা ইধ ‘‘ভাৰনামযা পঞ্ঞা’’তি অধিপ্পেতা.
সাতি ‘‘পরিত্তারম্মণা মহগ্গতারম্মণা’’তি (ৰিভ. ৭৫৩) ৰুত্তপঞ্ঞা. লোকিযৰিপস্সনাতি লোকিযৰিপস্সনাপঞ্ঞা. সা লোকুত্তরৰিপস্সনাতি যা নিব্বানং আরব্ভ পৰত্তা অপ্পমাণারম্মণা পঞ্ঞা ৰুত্তা, সা লোকুত্তরৰিপস্সনাতি মগ্গপঞ্ঞং সন্ধাযাহ. সা হি সঙ্খারানং অনিচ্চতাদিং অগণ্হন্তীপি ৰিপস্সনাকিচ্চপারিপূরিযা, নিব্বানস্স ৰা তথলক্খণং ৰিসেসতো পস্সতীতি ৰিপস্সনাতি ৰুচ্চতি. গোত্রভুঞাণং পন কিঞ্চাপি অপ্পমাণারম্মণং, মগ্গস্স পন আৰজ্জনট্ঠানিযত্তা ন ৰিপস্সনাৰোহারং লভতি.
অযন্তি এতায সম্পত্তিযোতি আযো, ৰুদ্ধি. তত্থ কোসল্লন্তি তস্মিং অনত্থহানিঅত্থুপ্পত্তিলক্খণে আযে কোসল্লং কুসলতা নিপুণতা.
তং পন একন্তিকং আযকোসল্লং পাল়িৰসেনেৰ দস্সেতুং ‘‘ইমে ধম্মে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইদং ৰুচ্চতীতি যা ইমেসং অকুসলধম্মানং অনুপ্পত্তিপহানেসু, কুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা, ইদং আযকোসল্লং নামাতি ৰুচ্চতি.
ৰুদ্ধিলক্খণা আযতো অপেতত্তা অপাযো, অৰুদ্ধি. তত্থ কোসল্লন্তি তস্মিং অত্থহানিঅনত্থুপ্পত্তিলক্খণে অপাযে কোসল্লং কুসলতা অপাযকোসল্লং. তম্পি পাল়িৰসেনেৰ দস্সেতুং ‘‘ইমে ধম্মে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইদং ৰুচ্চতীতি যা ইমেসং কুসলধম্মানং অনুপ্পজ্জননিরুজ্ঝনেসু, অকুসলধম্মানং ৰা উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা, ইদং অপাযকোসল্লং নামাতি ৰুচ্চতি. আযকোসল্লং তাৰ পঞ্ঞা হোতু, অপাযকোসল্লং কথং পঞ্ঞা নাম জাতাতি? এৰং মঞ্ঞতি ‘‘অপাযুপ্পাদনসমত্থতা অপাযকোসল্লং নাম সিযা’’তি, তং পন তস্স মতিমত্তং. কস্মা? পঞ্ঞৰা এৰ হি ‘‘ময্হং এৰং মনসি করোতো অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তি. অনুপ্পন্না অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পৰড্ঢন্তী’’তি পজানাতি, সো এৰং ঞত্ৰা অনুপ্পন্নে অকুসলে ন উপ্পাদেতি, উপ্পন্নে পজহতি. অনুপ্পন্নে কুসলে উপ্পাদেতি, উপ্পন্নে ভাৰনাপারিপূরিং পাপেতি. এৰং অপাযকোসল্লম্পি পঞ্ঞা এৰাতি.
সব্বত্থাতি সব্বেসু. তেসং তেসং ধম্মানন্তি সত্তানং তংতংহিতসুখধম্মানং. তঙ্খণপ্পৰত্তন্তি অচ্চাযিকে কিচ্চে ৰা ভযে ৰা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনত্থং তস্মিংযেৰ খণে পৰত্তং. ঠানেন উপ্পত্তি এতস্স অত্থীতি ঠানুপ্পত্তিকং, ঠানসো এৰ উপ্পজ্জনকং. তত্রুপাযাতি তত্র তত্র করণীযে উপাযভূতা.
গহেত্ৰাতি ‘‘ইদং রূপং, এত্তকং রূপ’’ন্তিআদিনা পরিগ্গণ্হনৰসেন গহেত্ৰা. উভযং গহেত্ৰাতি ‘‘অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা’’তি উভযং অনুপুব্বতো পরিগ্গহেত্ৰা. অথ ৰা ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি একপ্পহারেনেৰ সব্বেপি পঞ্চক্খন্ধে অৰিভাগেন পরিগ্গহেত্ৰা. অযং পন তিক্খৰিপস্সকস্স মহাপুঞ্ঞস্স ভিক্খুনো ৰিপস্সনাভিনিৰেসো.
৪২৮. দুক্খসচ্চং আরব্ভাতি দুক্খসচ্চং আরম্মণং কত্ৰা, তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহৰিধংসনৰসেন চ পৰত্তং ঞাণং দুক্খে ঞাণং. দুক্খসমুদযংআরব্ভাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তথা সেসপদদ্ৰযেপি. পচ্চৰেক্খণঞাণং হি চতুসচ্চং আরব্ভ পৰত্তঞাণং নাম, ততিযং পন মগ্গঞাণং, ইতরসচ্চানি ৰিপস্সনাঞাণন্তি পাকটমেৰ.
‘‘অত্থাদীসু পভেদগতানি ঞাণানী’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং পাল়িৰসেনেৰ ৰিৰরিতুং ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদাতি যং অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং, অযং অত্থপটিসম্ভিদা নাম. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ধম্মপ্পভেদস্স হি সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপটিভানপ্পভেদা তব্বিসযানং অত্থাদীনং পচ্চযুপ্পন্নতাদিভেদেহি ভিন্দিত্ৰা ৰেদিতব্বা.
নিব্বানম্পি সম্পাপকহেতুঅনুসারেন অরীযতি, অধিগম্মতীতি অত্থো. ‘‘যং কিঞ্চি পচ্চযসম্ভূত’’ন্তি এতেন সচ্চহেতুধম্মপচ্চযাকারৰারেসু আগতানি দুক্খাদীনি গহিতানি. সচ্চপচ্চযাকারৰারেসু নিব্বানং, পরিযত্তিৰারে ভাসিতত্থো, অভিধম্মভাজনীযে ৰিপাকো, কিরিযা চাতি এৰং পাল়িযং ৰুত্তানং এৰ ৰসেন পঞ্চ অত্থা ৰেদিতব্বা. দহতীতি ৰিদহতি, নিব্বত্তকহেতুআদীনং সাধারণমেতং নিব্বচনং. তদত্থং পন ৰিভাৰেতুং ‘‘পৰত্তেতি ৰা সম্পাপুণিতুং ৰা দেতী’’তি ৰুত্তং. তেসু পুরিমো অত্থো মগ্গৰজ্জেসু দট্ঠব্বো. ভাসিতম্পি হি অৰবোধনৰসেন অত্থং পৰত্তেতি, মগ্গো পন নিব্বানং পাপেতীতি তস্মিং পচ্ছিমো অত্থো. নিব্বানং হি পত্তব্বো অত্থো, ভাসিতত্থো ঞাপেতব্বো অত্থো, ইতরো নিব্বত্তেতব্বো অত্থোতি এৰং তিৰিধো হোতি.
‘‘যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতূ’’তি এতেন সচ্চহেতুধম্মপচ্চযাকারৰারেসু আগতানি সমুদযাদীনি গহিতানি, সচ্চপচ্চযাকারৰারেসু মগ্গো, পরিযত্তিৰারে ভাসিতং, অভিধম্মভাজনীযে কুসলাকুসলন্তি এৰং পাল়িযং ৰুত্তানং এৰ ৰসেন পঞ্চ ধম্মা ৰেদিতব্বা. তত্থ মগ্গো সম্পাপকো, ভাসিতং ঞাপকো, ইতরং নিব্বত্তকোতি এৰং তিৰিধো হেতু ৰেদিতব্বো. এত্থ চ কিরিযানং অৰিপাকতায ধম্মভাৰো ন ৰুত্তো. যদি এৰং ৰিপাকা ন হোন্তীতি অত্থভাৰোপি ন ৰত্তব্বো? ন, পচ্চযুপ্পন্নভাৰতো. এৰং সতি কুসলাকুসলানম্পি অত্থভাৰো আপজ্জতীতি চে? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা. ৰিপাকস্স পন পধানহেতুতায পাকটভাৰতো ধম্মভাৰো এৰ তেসং ৰুত্তো. কিরিযানং পচ্চযভাৰতো ধম্মভাৰো আপজ্জতীতি চে? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা. কম্মফলসম্বন্ধস্স পন হেতুভাৰস্সাভাৰতো ধম্মভাৰো ন ৰুত্তো. অপিচ ‘‘অযং ইমস্স পচ্চযো, অযং পচ্চযুপ্পন্নো’’তি এতং ভেদমকত্ৰা কেৰলং কুসলাকুসলে, ৰিপাককিরিযাধম্মে চ পচ্চৰেক্খন্তস্স ধম্মত্থপটিসম্ভিদা হোন্তীতি তেসং অত্থধম্মতা ন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং.
অযমেৰ হি অত্থোতি য্ৰাযং অত্থধম্মানং পঞ্চধা ৰিভজনৰসেন অত্থো ৰুত্তো, অযমেৰ অভিধম্মে ৰিভজিত্ৰা দস্সিতোতি সম্বন্ধো.
‘‘ধম্মনিরুত্তাভিলাপে’’তি এত্থ ধম্ম-সদ্দো সভাৰৰাচকোতি কত্ৰা আহ ‘‘সভাৰনিরুত্তী’’তি, অৰিপরীতনিরুত্তীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অব্যভিচারী ৰোহারো’’তি, তস্স তস্স অত্থস্স বোধনে পটিনিযতসম্বন্ধো সদ্দৰোহারোতি অত্থো. তদভিলাপেতি তস্স সভাৰনিরুত্তিসঞ্ঞিতস্স অব্যভিচারিৰোহারস্স অভিলাপনে. সা পনাযং সভাৰনিরুত্তি মাগধভাসা. অত্থতো নামপঞ্ঞত্তীতি আচরিযা. অপরে পন যদি সভাৰনিরুত্তি পঞ্ঞত্তিসভাৰা, এৰং সতি পঞ্ঞত্তি অভিলপিতব্বা, ন ৰচনন্তি আপজ্জতি. ন চ ৰচনতো অঞ্ঞং অভিলপিতব্বং উচ্চারেতব্বং অত্থি. অথ ফস্সাদিৰচনেহি বোধেতব্বং অভিলপিতব্বং, এৰঞ্চ সতি অত্থধম্মানম্পি বোধেতব্বত্তা তেসম্পি নিরুত্তিভাৰো আপজ্জতি. ফস্সোতি চ সভাৰনিরুত্তি, ফস্সং ফস্সাতি ন সভাৰনিরুত্তীতি দস্সিতোৰাযমত্থো. ন চ অৰচনং এৰংপকারং অত্থি. তস্মা ৰচনভূতায এৰ তস্সা সভাৰনিরুত্তিযা অভিলাপে উচ্চারণেতি অত্থো দট্ঠব্বো.
তং সভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৰনিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, ‘‘এৰমযং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দারম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআরম্মণা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৮) চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা নিরুত্তিসদ্দারম্মণায সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরতো মনোদ্ৰারে নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পৰত্ততীতি ৰদন্তি. ‘‘নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা’’তি (ৰিভ. ৭৪৯) চ ৰচনসদ্দং গহেত্ৰা পচ্ছা জাননং সন্ধায ৰুত্তন্তি. এৰং পন অঞ্ঞস্মিং পচ্চুপ্পন্নারম্মণে অঞ্ঞং পচ্চুপ্পন্নারম্মণং ৰুত্তন্তি আপজ্জতি. যথা পন দিব্বসোতঞাণং মনুস্সাদিসদ্দভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং তংতংসদ্দৰিভাৰকং, এৰং সভাৰাসভাৰনিরুত্তিনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং পচ্চুপ্পন্নসভাৰনিরুত্তিসদ্দারম্মণং তংৰিভাৰকং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি ৰুচ্চমানে ন কোচি পাল়িৰিরোধো. ‘‘তং সভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্সা’’তি চ ‘‘পচ্চুপ্পন্নসদ্দারম্মণং পচ্চৰেক্খণং পৰত্তেন্তস্সা’’তি ন নসক্কা ৰত্তুং. তঞ্হি ঞাণং সভাৰনিরুত্তিং ৰিভাৰেন্তমেৰ তংতংসদ্দপচ্চৰেক্খণানন্তরং তংতংপভেদনিচ্ছযহেতুভাৰতো নিরুত্তিং ভিন্দন্তং পটিৰিজ্ঝন্তমেৰ উপ্পজ্জতীতি পভেদগতম্পি হোতীতি.
সব্বত্থ ঞাণন্তি সব্বস্মিং ৰিসযে ঞাণং, সব্বম্পি ঞাণন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ঞাণারম্মণং ঞাণ’’ন্তি. সব্বত্থাতি ৰা সব্বেসু অত্থাদীসু, তীসু, চতূসুপি ৰা পৰত্তত্তা, কুসলকিরিযাভূতায পটিভানপটিসম্ভিদায ধম্মত্থভাৰতো তীসু এৰ ৰা পৰত্তত্তা ‘‘সব্বত্থ ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘যথাৰুত্তেসু ৰা’’তিআদি. তত্থ সগোচরকিচ্চাদিৰসেনাতি সগোচরস্স, কিচ্চাদিকস্স চ ৰসেন ‘‘ইদং ঞাণং ইদং নাম আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তং ইমিনা নাম কিচ্চেনা’’তি জাননং. আদি-সদ্দেন লক্খণপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানভূমিআদীনং সঙ্গহো. তেনেৰাহ ‘‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’’তিআদি.
৪২৯. পভেদং গচ্ছন্তীতি অনেকভেদভিন্নেসু আরম্মণেসু তেসং যাথাৰতো তংতংপভেদাৰবোধনসমত্থতং উপগচ্ছন্তি.
মহাসাৰকানঞ্চ অসেক্খভূমিযং পভেদং গতাতি সামঞ্ঞৰিধিনা দস্সিতমত্থং অপৰাদেন নিৰত্তেতুং আনন্দত্থের-গ্গহণং কতং.
এতা পটিসম্ভিদা. সেক্খভূমিযং পভেদগমনং অপ্পৰিসযং, অসেক্খভূমিযং বহুৰিসযন্তি আহ ‘‘অধিগমো নাম অরহত্তপ্পত্তী’’তি, সাতিসযং ৰা অধিগমং সন্ধায এৰং ৰুত্তং. সেক্খেন পত্তানম্পি হি ইমাসং অরহত্তপ্পত্তিযা ৰিসদভাৰাধিগমোতি. পুব্বযোগো ৰিয পন অরহত্তপ্পত্তি অরহতোপি পটিসম্ভিদাৰিসদতায পচ্চযো ন ন হোতীতি পঞ্চন্নম্পি যথাযোগং সেক্খাসেক্খপটিসম্ভিদাৰিসদতায কারণতা যোজেতব্বা. অত্থধম্মাদীনং অনৰসেসসঙ্গণ্হনতো বুদ্ধৰচনৰিসযা এৰ পরিযত্তিআদযো দস্সিতা. পাল়িযা সজ্ঝাযো পরিযাপুণনং, তদত্থসৰনং সৰনং, পরিতো সব্বসো ঞাতুং ইচ্ছা পরিপুচ্ছাতি আহ ‘‘পাল়িঅট্ঠকথাদীসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৰিনিচ্ছযকথা’’তি, পদত্থতো, অধিপ্পাযতো চ দুৰিঞ্ঞেয্যট্ঠানং ৰিত্থারতো সন্নিট্ঠানকথাতি অত্থো. যস্স হি পদস্স অত্থো দুৰিঞ্ঞেয্যো, তং গণ্ঠিপদং, যস্স অধিপ্পাযো দুৰিঞ্ঞেয্যো, তং অত্থপদং. আদি-সদ্দেন খন্ধাদিপটিসংযুত্তে কথামগ্গে সঙ্গণ্হাতি. ভাৰনানুযোগসহিতং গতং, পচ্চাগতঞ্চ এতস্স অত্থীতি গতপচ্চাগতিকো, তস্স ভাৰো, তেন গতপচ্চাগতিকভাৰেন. ৰসনট্ঠানতো যাৰ গোচরগামো, ততো চ যাৰ ৰসনট্ঠানং কম্মট্ঠানানুযুত্তোতি অত্থো. যাৰ অনুলোমগোত্রভুসমীপন্তি সঙ্খারুপেক্খাঞাণমাহ. তঞ্হি তেসং সমীপপ্পৰত্তং.
সত্থেসূতি অনৰজ্জেসু সত্তানং হিতসুখাৰহেসু গন্থেসু. তথা সিপ্পাযতনেসূতি এত্থাপি. পুব্বকালে একসতরাজূনং দেসভাসা একসতৰোহারা. ধম্মপদে (ধ. প. ১ আদযো) যমকৰগ্গো ওপম্মৰগ্গোতি ৰদন্তি, মূলপণ্ণাসে (ম. নি. ১.৩২৫ আদযো; ৪৩৯ আদযো) যমকৰগ্গো ওপম্মৰগ্গো এৰাতি অপরে. সুতপটিভানবহুলানন্তি বহুস্সুতানং পটিভানৰন্তানং.
সব্বানীতি পুব্বে ৰুত্তানি পঞ্চ, পচ্ছা ৰুত্তানি অট্ঠপি ৰা. সেক্খফলৰিমোক্খপরিযোসানে ভৰা সেক্খফলৰিমোক্খন্তিকা. ঠানাঠানঞাণবলাদীনি সব্ববুদ্ধগুণেসু সকিচ্চতো পাকটতরানীতি ৰুত্তং ‘‘দস বলানি ৰিযা’’তি, অঞ্ঞে ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদযোপি সব্বে ভগৰতো গুণৰিসেসা অসেক্খফলৰিমোক্খন্তিকা এৰ.
পঞ্ঞাভূমি-মূল-সরীরৰৰত্থানৰণ্ণনা
৪৩০. ইমায পঞ্ঞাযাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায. ভূমি সল্লক্খণাদিগ্গহণৰসেন পৰত্তিট্ঠানভাৰতো. আদি-সদ্দেন আহারাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. কস্মা পনেতে এৰং বহুধম্মা ভূমিভাৰেন গয্হন্তি, ননু খন্ধাদীসু একেনাপি অত্থসিদ্ধি হোতীতি? ন, তিৰিধসত্তানুগ্গহত্থং খন্ধাদিত্তযগ্গহণং কত্তব্বং, অঞ্ঞথা সব্বসাধারণো অনুগ্গহো ন কতো সিযা. তিৰিধা হি সত্তা রূপসম্মূল়্হা অরূপসম্মূল়্হা উভযসম্মূল়্হাতি. তেসু যে অরূপসম্মূল়্হা, তদত্থং খন্ধানং গহণং অরূপধম্মানং চতুধা ৰিভত্তত্তা. যে রূপসম্মূল়্হা, তদত্থং আযতনানং রূপধম্মানং অদ্ধেকাদসধা ৰিভত্তত্তা. যে পন উভযসম্মূল়্হা, তদত্থং ধাতূনং উভযেসম্পি ৰিভত্তত্তা. তথা ইন্দ্রিযভেদেন তিক্খিন্দ্রিযা মজ্ঝিমিন্দ্রিযা মুদিন্দ্রিযা, সংখিত্তরুচী মজ্ঝিমরুচী ৰিত্থাররুচীতি চ তিৰিধা সত্তা, তেসম্পি অত্থায যথাক্কমং খন্ধাদিগ্গহণং কতন্তি যোজেতব্বং. ইন্দ্রিযগ্গহণং পন কামং এতে ধম্মা ইস্সরা ৰিয সহজাতধম্মেসু ইস্সরিযং আধিপচ্চং পৰত্তেন্তি, তং পন নেসং ধম্মসভাৰসিদ্ধং, ন এত্থ কস্সচি ৰসীভাৰো ‘‘সুঞ্ঞা এতে অৰসৰত্তিনো’’তি অনত্তলক্খণস্স সুখগ্গহণত্থং. তং পনেতং চতুব্বিধম্পি পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতুৰসেন দিট্ঠমেৰ উপকারাৰহং, ন অঞ্ঞথাতি সচ্চাদিদ্ৰযং গহিতং. আদি-সদ্দেন গহিতধম্মেসুপি অযং নযো নেতব্বো. মূলং পতিট্ঠাভাৰতো. সতি হি সীলৰিসুদ্ধিযং, চিত্তৰিসুদ্ধিযঞ্চ অযং পঞ্ঞা মূলজাতা হোতি, নাসতীতি. সরীরং পরিব্রূহেতব্বতো. ইমিস্সা হি পঞ্ঞায সন্তানৰসেন পৰত্তমানায পাদপাণিসীসট্ঠানিযা দিট্ঠিৰিসুদ্ধিআদিকা ইমা পঞ্চ ৰিসুদ্ধিযো অৰযৰেন সমুদাযূপলক্খণনযেন ‘‘সরীর’’ন্তি ৰেদিতব্বা.
৪৩১. পঞ্চ খন্ধাতি এত্থ পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো, তেন ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধন্তি দস্সেতি. খন্ধাতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. যস্মা চেত্থ খন্ধ-সদ্দো রাসট্ঠো ‘‘মহাউদকক্খন্ধো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫১; ৬.৩৭) ৰিয, তস্মা অতীতাদিৰিভাগভিন্নং সব্বং রূপং রাসিৰসেন বুদ্ধিযা একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘রূপমেৰ খন্ধো রূপক্খন্ধো’’তি সমানাধিকরণসমাসো দট্ঠব্বো. ‘‘তীহি খন্ধেহি ইণং দস্সামা’’তিআদীসু ৰিয কোট্ঠাসট্ঠে পন খন্ধ-সদ্দে নিব্বানস্সাপি খন্ধন্তরভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অতীতাদিৰিভাগাভাৰতো. ন হি একস্স নিচ্চস্স সতো নিব্বানস্স অতীতাদিৰিভাগো অত্থীতি. পঠমেনত্থেন রূপরাসীতি অত্থো, দুতিযেন রূপকোট্ঠাসোতি. ৰেদনাক্খন্ধোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. কস্মা পনেতে খন্ধা পঞ্চেৰ ৰুত্তা ইমিনা এৰ চ কমেনাতি? ভাজনভোজনব্যঞ্জনভত্তকারকভুঞ্জকৰিকপ্পদস্সনতো, যথোল়ারিকযথাসংকিলেসূপদেসতো চাতি ৰেদিতব্বং. ৰিৰাদমূলহেতুভাৰং সংসারহেতুতং, কম্মহেতুতঞ্চ চিন্তেত্ৰা ৰেদনাসঞ্ঞা সঙ্খারক্খন্ধতো নীহরিত্ৰা ৰিসুং খন্ধভাৰেন দেসিতা.
রূপক্খন্ধকথাৰণ্ণনা
৪৩২. তত্থাতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু. যং কিঞ্চীতি অনৰসেসপরিযাদানং. রুপ্পনলক্খণন্তি অতিপ্পসঙ্গনিযমনং. যং-সদ্দেন হি সনিপাতেন কিং-সদ্দেন চ গহিতেন অনিযমত্থতায অতিপ্পসঙ্গে আপন্নে তং রুপ্পনসদ্দো নিৰত্তেতি, তেন রূপস্স অনৰসেসপরিগ্গহো কতো হোতি. সীতাদীহীতি সীতুণ্হজিঘচ্ছাপিপাসাদীহি. হেতুঅত্থে চেতং করণৰচনং. রুপ্পনং লক্খণং এতস্সাতি রুপ্পনলক্খণং. ধম্মো এৰ ধম্মজাতং. রুপ্পনঞ্চেত্থ সীতাদিৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিসদিসুপ্পত্তি. ননু চ অরূপধম্মানম্পি ৰিরোধিপচ্চযসমাগমে ৰিসদিসুপ্পত্তি লব্ভতীতি? সচ্চং লব্ভতি, ন পন ৰিভূততরং. ৰিভূততরং হেত্থ রুপ্পনং অধিপ্পেতং সীতাদিগ্গহণতো. যদি এৰং, কথং ব্রহ্মলোকে রূপসমঞ্ঞা? তত্থাপি তংসভাৰানতিৰত্তনতো হোতিযেৰ রূপসমঞ্ঞা, অনুগ্গাহকপচ্চযৰসেন ৰা. ৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে যো অত্তনো সন্তানে ভিন্নে ভিজ্জমানস্সেৰ ৰিসদিসুপ্পত্তিহেতুভাৰো, তং রুপ্পনন্তি অঞ্ঞে. ইমস্মিং পক্খে রূপযতি ৰিকারং আপাদেতীতি রূপং, পুরিমপক্খে পন রুপ্পতীতি. সঙ্ঘট্টনেন ৰিকারাপত্তিযং রুপ্পনসদ্দো নিরুল়্হোতি কেচি. ইমস্মিং পক্খে অরূপধম্মেসু রূপসমঞ্ঞায পসঙ্গো এৰ নত্থি সঙ্ঘট্টনাভাৰতো. পটিঘাতো রুপ্পনন্তি অপরে. সব্বং তং একতো কত্ৰাতি রাসট্ঠং হদযে ঠপেত্ৰা ৰদতি.
ভূতোপাদাযভেদতোতি এত্থ তদধীনৰুত্তিতায ভৰতি এত্থ উপাদাযরূপন্তি ভূতং. ভূতানি উপাদিযতেৰ, ন পন সযং তেহি, অঞ্ঞেহি ৰা উপাদীযতীতি উপাদাযং.
কামং চতুধাতুৰৰত্থানে ৰচনত্থাদিতোপি ভূতানি ৰিভাৰিতানেৰ, সভাৰধম্মানং পন লক্খণাদিৰিভাৰনাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানানি চতুধাতুৰৰত্থানে ৰুত্তানী’’তি. তত্থ পদট্ঠানস্স অৰুত্তত্তা আহ ‘‘পদট্ঠানতো পনা’’তিআদি. অৰচনঞ্চ তস্স তস্সত্থস্স পচ্চযতোতি এত্থ পকারন্তরেন ৰিভাৰিতত্তাতি দট্ঠব্বং. সব্বাপীতি চতস্সোপি ধাতুযো. আপোসঙ্গহিতায তেজোনুপালিতায ৰাযোৰিত্থম্ভিতায এৰ পথৰীধাতুযা পৰত্তি, ন অঞ্ঞথাতি সা সেসভূতত্তযপদট্ঠানা, এৰমিতরাপীতি আহ ‘‘অৰসেসধাতুত্তযপদট্ঠানা’’তি.
চতুৰীসতিৰিধন্তি গণনপরিচ্ছেদো বলরূপাদীনং পটিসেধনত্থো. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. চক্খতীতি চক্খু, ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং রূপং অস্সাদেন্তং ৰিয হোতীতি অত্থো. চক্খতীতি হি অযং চক্খতি-সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি, ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তিআদীসু ৰিয অস্সাদনত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘চক্খুং খো, মাগণ্ডিয, রূপারামং রূপরতং রূপসমুদিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৯). অট্ঠকথাযম্পি ৰুচ্চতি ‘‘রূপেসু আৰিঞ্ছনরস’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪৩৩; ধ. স. অট্ঠ. ৬০০). সতিপি সোতাদীনং সদ্দারম্মণাদিভাৰে নিরুল়্হত্তা দস্সনে এৰ চক্খু-সদ্দো পৰত্ততি পদুমাদীসু পঙ্কজাদিসদ্দা ৰিযাতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা চক্খতীতি ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৰিসমং আচিক্খন্তং ৰিয অভিব্যত্তং ৰদন্তং ৰিয হোতীতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰিভাৰেতি চা’’তি (মহানি. অট্ঠ. ১৩; ৰিভ. অট্ঠ. ১৫৪) ৰুত্তং. তং অনেকত্থত্তা ধাতূনং ৰিভাৰনত্থতাপি চক্খতি-সদ্দস্স সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. সুণাতি এতেন, ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সযং ৰা সুণাতীতি সোতং. ঘাযতি এতেন, সযং ৰা ঘাযতীতি ঘানং. রসগ্গহণমূলকত্তা অজ্ঝোহরণস্স জীৰিতনিমিত্তং আহাররসো জীৰিতং, তস্মিং নিন্নতায তং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হা নিরুত্তিনযেন. কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযো উপ্পত্তিট্ঠানন্তি কাযো অনুত্তরিযহেতুভাৰং অনাগচ্ছন্তেসু কামরাগনিদানকম্মজনিতেসু, কামরাগস্স চ ৰিসেসপচ্চযেসু ঘানজিৰ্হাকাযেসু কাযস্স ৰিসেসতো সাসৰপচ্চযত্তা. তেন হি ফোট্ঠব্বসুখং অস্সাদেন্তা সত্তা মেথুনম্পি সেৰন্তি. কাযিন্দ্রিযৰত্থুকা ৰা চত্তারো খন্ধা বলৰকামাসৰাদিহেতুভাৰতো ৰিসেসেন সাসৰাতি কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযোতি কাযো ৰুত্তো. ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং রূপযতীতি রূপং, রূপমিৰ পকাসং করোতি সৰিগ্গহমিৰ দস্সেতীতি অত্থো. অনেকত্থত্তা ৰা ধাতূনং পকাসনত্থো এৰ রূপসদ্দো দট্ঠব্বো. সপ্পতীতি সদ্দো, উদাহরীযতি, সকেহি ৰা পচ্চযেহি সপ্পীযতি সোতৰিঞ্ঞেয্যভাৰং উপনীযতীতি অত্থো. গন্ধযতীতি গন্ধো, অত্তনো ৰত্থুং সূচযতি অপাকটং ‘‘ইদং সুগন্ধং, দুগ্গন্ধ’’ন্তি পকাসেতি, পটিচ্ছন্নং ৰা পুপ্ফফলাদিং ‘‘ইদমেত্থ অত্থী’’তি পেসুঞ্ঞং করোন্তং ৰিয হোতীতি অত্থো. রসন্তি তং সত্তাতি রসো, অসাদেন্তীতি অত্থো.
ইত্থিযাৰ ইন্দ্রিযং ইত্থিন্দ্রিযং, তথা পুরিসিন্দ্রিযং. জীৰন্তি তেন সহজাতধম্মাতি জীৰিতং, তদেৰ ইন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযং. হদযঞ্চ তং ৰত্থু চ, হদযস্স ৰা মনোৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু হদযৰত্থু. চোপনকাযভাৰতো কাযো চ সো অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনতো ৰিঞ্ঞত্তি চাতি কাযৰিঞ্ঞত্তি. চোপনৰাচাভাৰতো, অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনতো চ ৰচী চ সা ৰিঞ্ঞত্তি চাতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি. ৰিগ্গহাভাৰতো ন কস্সতি, কসিতুং ছিন্দিতুং ন সক্কা, ন ৰা কাসতি দিব্বতীতি অকাসং, অকাসমেৰ আকাসং, তদেৰ নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন আকাসধাতু. রূপস্সাতি নিপ্ফন্নরূপস্স. লহুভাৰো লহুতা. সযং অনিপ্ফন্নতায ‘‘রূপস্সা’’তি ৰিসেসিতং. এস নযো সেসেসুপি. অযং পন ৰিসেসো – কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং, তস্স ভাৰো কম্মঞ্ঞতা. পঠমং, উপরি চ চযো পৰত্তি উপচযো. পুব্বাপরৰসেন সম্বন্ধা ততি পৰত্তি সন্ততি. অনিচ্চস্স ৰিনাসিনো ভাৰো অনিচ্চতা. কবলং করীযতীতি কবল়ীকারো. আহরতীতি আহারো. এৰং তাৰ উপাদাযরূপং সদ্দত্থতো ৰেদিতব্বং.
কমতো পন সব্বেসং রূপধম্মানং নিস্সযভাৰেন মূলভূতত্তা পঠমং ভূতরূপানি উদ্দিট্ঠানি. ইতরেসু অজ্ঝত্তিকভাৰেন অত্তভাৰসমঞ্ঞায মূলভাৰতো চক্খাদীনি পঞ্চ আদিতো উদ্দিট্ঠানি. তেসং ৰিসযীনং ইমে ৰিসযাতি দস্সেতুং রূপাদীনি চত্তারি উদ্দিট্ঠানি. ফোট্ঠব্বং পন অনুপাদারূপত্তা, ভূতগ্গহণেন গহিতত্তা চ ইধ ন গহিতং. স্ৰাযং অত্তভাৰো ইমেহি ‘‘ইত্থী’’তি ৰা ‘‘পুরিসো’’তি ৰা সঙ্খং গচ্ছতীতি দস্সনত্থং তদনন্তরং ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযদ্ৰযং উদ্দিট্ঠং. ‘‘ইমিনা জীৰতী’’তি ৰোহারং লব্ভতীতি দস্সনত্থং ততো জীৰিতিন্দ্রিযং. তস্স ইমং নিস্সায ৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিযং অত্তহিতাদিসিদ্ধীতি দস্সনত্থং হদযৰত্থু. তস্স ইমাসং ৰসেন সব্বে কাযৰচীপযোগাতি দস্সনত্থং ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং. ইমায রূপকাযস্স পরিচ্ছেদো, অঞ্জসো চাতি দস্সনত্থং আকাসধাতু. ইমেহিস্স সুখপ্পৰত্তি, উপ্পত্তিআদযো চাতি দস্সনত্থং লহুতাদযো. সব্বো চাযং চতুসন্ততিরূপসন্তানো ইমিনা উপত্থম্ভীযতীতি দস্সনত্থং অন্তে কবল়ীকারো আহারো উদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো.
৪৩৩. ইদানি যথাউদ্দিট্ঠানি উপাদারূপানি লক্খণাদিতো নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ রূপাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণ’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তেসু উপাদারূপেসু. রূপে, রূপস্স ৰা অভিঘাতো রূপাভিঘাতো, তং অরহতীতি রূপাভিঘাতারহো, রূপাভিঘাতো হোতু ৰা মা ৰা এৰংসভাৰো চতুন্নং ভূতানং পসাদো রূপাভিঘাতারহভূতপ্পসাদো, এৰংলক্খণং চক্খূতি অত্থো. যস্মা পচ্চযন্তরসহিতো এৰ চক্খুপসাদো রূপাভিহননৰসেন পৰত্ততি, ন কেৰলো. তস্মা তংসভাৰতাৰ পমাণং, ন রূপাভিঘাতোতি দস্সনত্থং রূপাভিঘাতারহতা ৰুত্তা যথা ৰিপাকারহং কুসলাকুসলন্তি. অভিঘাতো চ ৰিসযৰিসযীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অভিমুখীভাৰো যোগ্যদেসাৰট্ঠানং অভিঘাতো ৰিযাতি কত্ৰা. সো রূপে চক্খুস্স, রূপস্স ৰা চক্খুম্হি হোতি. তেনাহ ‘‘যং চক্খু অনিদস্সনং সপ্পটিঘং রূপম্হি সনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি পটিহঞ্ঞি ৰা’’তি, ‘‘যম্হি চক্খুম্হি অনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি রূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পটিহঞ্ঞি ৰা পটিহঞ্ঞতি ৰা’’তি (ধ. স. ৫৯৭) চ আদি. পরিপুণ্ণাপরিপুণ্ণাযতনত্তভাৰনিব্বত্তকস্স কম্মস্স নিদানভূতা কামতণ্হা, রূপতণ্হা চ তদাযতনিকভৰপত্থনাভাৰতো দট্ঠুকামতাদিৰোহারং অরহতীতি দুতিযনযো সব্বত্থ ৰুত্তো. তত্থ দট্ঠুকামতানিদানকম্মং সমুট্ঠানং এতেসন্তি দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানানি. এৰংৰিধানং ভূতানং পসাদো দট্ঠুকামতা…পে… পসাদো, এৰংলক্খণং চক্খু. তস্স তস্স হি ভৰস্স মূলকারণভূতা তণ্হা তস্মিং তস্মিং ভৰে উপ্পজ্জনারহাযতনৰিসযাপি নাম হোতীতি কামতণ্হাদীনং দট্ঠুকামতাদিৰোহারারহতা ৰুত্তা.
দট্ঠুকামতাতি হি দট্ঠুমিচ্ছা, রূপতণ্হাতি অত্থো. এত্থ চ দট্ঠুকামতায, সেসানঞ্চ তংতংঅত্তভাৰনিব্বত্তককম্মাযূহনক্খণতো সতি পুরিমনিব্বত্তিযং ৰত্তব্বং নত্থি, অসতি পন মগ্গেন অসমুগ্ঘাতিতভাৰোযেৰ কারণন্তি দট্ঠব্বং. যতো মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নং কারণলাভে সতি উপ্পজ্জিত্ৰা অত্তনো ফলস্স পচ্চযভাৰূপগমনতো ৰিজ্জমানমেৰাতি উপ্পন্নতা অত্থিতা পরিযাযেহি ৰুচ্চতি ‘‘অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেন্তো অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকরোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অন্তরাযেৰ অন্তরধাপেতী’’তি (সং. নি. ৫.১৫৬), ‘‘সন্তং ৰা অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দো’তি পজানাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮২; ম. নি. ১.১১৫) চ এৰমাদীসু.
রূপেসু পুগ্গলস্স, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰা আৰিঞ্ছনরসং. আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং নিস্সযপচ্চযভাৰতো. দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং যেসং ভূতানং পসাদো, তেৰস্স আসন্নকারণন্তি কত্ৰা. এত্থ চ তংতংঅত্তভাৰনিপ্ফাদকসাধারণকম্মৰসেন পুরিমং চক্খুলক্খণং ৰুত্তং কারণৰিসেসস্স অনামট্ঠত্তা. ‘‘এৰরূপং নাম মে চক্খু হোতূ’’তি এৰং নিব্বত্তিতআৰেণিককম্মৰসেন দুতিযন্তি ৰদন্তি. সতিপি পন পঞ্চন্নং পসাদভাৰসামঞ্ঞে সৰিসযাৰভাসনসঙ্খাতস্স পসাদব্যাপারস্স ৰসেন পুরিমং ৰুত্তং. পসাদকারণস্স সতিপি কম্মভাৰসামঞ্ঞে, একত্তে ৰা অত্তনো কারণভেদেন ভেদদস্সনৰসেন দুতিযন্তি দট্ঠব্বং. সোতাদীনং লক্খণাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.
এত্থাহ – চক্খাদীনং ইন্দ্রিযানং কিং এককম্মুনা উপ্পত্তি, উদাহু নানাকম্মুনাতি? উভযথাপীতি পোরাণা. তত্থ নানাকম্মুনা তাৰ উপ্পত্তিযং চক্খাদীনং ৰিসেসে ৰত্তব্বং নত্থি কারণস্স ভিন্নত্তা. এককম্মুনা পন উপ্পত্তিযং কথং নেসং ৰিসেসোতি? কারণস্স ভিন্নত্তা এৰ. তংতংভৰপত্থনাভূতা হি তণ্হা তংতংভৰপরিযাপন্নাযতনাভিলাসতায সযং ৰিচিত্তরূপা উপনিস্সযভাৰেন তংতংভৰনিব্বত্তককম্মস্স ৰিচিত্তভেদতং ৰিদহতি. যতো তদাহিতৰিসেসং তং তথারূপসমত্থতাযোগেনানেকরূপাপন্নং ৰিয অনেকং ৰিসিট্ঠসভাৰং ফলং নিব্বত্তেতি. ন চেত্থ সমত্থতা সমত্থভাৰতো অঞ্ঞা ৰেদিতব্বা কারণৰিসেসেন আহিতৰিসেসস্স ৰিসিট্ঠফলনিপ্ফাদনযোগ্যতামত্ততো. অযঞ্চ একস্সপি কম্মস্স অনেকিন্দ্রিযহেতুতাৰিসেসযোগো যুত্তিতো, আগমনতো চ পরতো আগমিস্সতি. অপিচ একস্সেৰ কুসলচিত্তস্স সোল়সাদিৰিপাকচিত্তনিব্বত্তিহেতুতা ৰুচ্চতি. লোকেপি একস্সেৰ সালিবীজস্স পরিপুণ্ণাপরিপুণ্ণতণ্ডুলআতণ্ডুলফলনিব্বত্তিহেতুতা দিস্সতেৰ, কিং ৰা এতায যুত্তিচিন্তায. যতো কম্মফলং চক্খাদীনি, কম্মৰিপাকো চ সব্বসো বুদ্ধানংযেৰ ঞাণস্স ৰিসযোতি.
৪৩৪. কেচীতি মহাসঙ্ঘিকেসু একচ্চে. তেসু হি ৰসুধম্মো এৰং ৰদতি ‘‘চক্খুম্হি তেজো অধিকং, সোতে ৰাযু, ঘানে পথৰী, জিৰ্হায আপো, কাযে সব্বেপি সমা’’তি. চক্খাদীসু তেজাদিঅধিকতা নাম তন্নিস্সযভূতানং তদধিকতাযাতি দস্সেন্তো ‘‘তেজাধিকানং ভূতানং পসাদো চক্খূ’’তিআদিমাহ. কাযো সব্বেসন্তি কো এত্থ ৰিসেসো, ননু তেজাদিঅধিকানঞ্চ ভূতানং পসাদা সব্বেসংযেৰাতি? সচ্চমেতং, ইদং পন ‘‘সব্বেস’’ন্তি ৰচনং সমানানন্তি ইমমত্থং দীপেতি অনুৰত্তমানস্স একদেসাধিকভাৰস্স নিৰারণৰসেন ৰুত্তত্তা. তেজাদীনং হি পচ্চেকং অধিকভাৰে ৰিয দ্ৰিন্নং, তিণ্ণং ৰা অধিকভাৰেপি যথাৰুত্তাধিকভাৰেনেৰ এককাদিৰসেন লব্ভমানায ওমত্ততাযপি কাযপ্পসাদো ন হোতীতি পাকটোযমত্থো. তস্মা চতুন্নম্পি ভূতানং সমভাৰেন কাযপ্পসাদো হোতীতি সব্বসদ্দো ইধ সমভাৰদীপকো দট্ঠব্বো. তেজাদীনন্তি পদীপসঙ্খাতস্স তেজস্স ওভাসরূপেন, ৰাযুস্স সদ্দেন, পথৰিযা গন্ধেন, খেল়সঙ্খাতস্স উদকস্স রসেনাতি পুরিমৰাদে, পচ্ছিমৰাদে চ যথাযোগং তংতংভূতগুণেহি অনুগ্গয্হভাৰতো, রূপাদীনং গহণে উপকারিতব্বতোতি অত্থো. আলোকাদিসহকারীকারণসহিতানংযেৰ চক্খাদীনং রূপাদিঅৰভাসনসমত্থতা, ৰিৰরস্স চ সোতৰিঞ্ঞাণূপনিস্সযভাৰো গুণোতি তেসং লদ্ধি. তেজাদীনং ৰিয পন ৰিৰরস্স ভূতভাৰাভাৰতো যথাযোগ-গ্গহণং. অথ ৰা রূপাদযো ৰিয ৰিৰরম্পি ভূতগুণোতি পরাধিপ্পাযে তেজস্স আলোকরূপেন, আকাসসঙ্খাতস্স ৰিৰরস্স সদ্দেন, ৰাযুস্স গন্ধেন, উদকস্স রসেন, পথৰিযা ফোট্ঠব্বেনাতি এৰং যথাযোগং তংতংভূতগুণেহীতি যোজনা.
রূপাদীনং অধিকভাৰদস্সনতোতি অগ্গিম্হি রূপস্স পভস্সরস্স, ৰাযুম্হি সদ্দস্স সভাৰেন সুয্যমানস্স, পথৰিযা সুরভিআদিনো গন্ধস্স, আপে চ রসস্স মধুরস্সাতি ইমেসং ৰিসেসযুত্তানং দস্সনতো ‘‘রূপাদযো তেসং গুণা’’তি পঠমৰাদী আহাতি. তস্সেৰ ‘‘ইচ্ছেয্যামা’’তিআদিনা উত্তরমাহ. ইমিনাৰ উপাযেন দুতিযৰাদিনোপি নিগ্গহো হোতীতি. অথ ৰা রূপাদিৰিসেসগুণেহি তেজআকাসপথৰীআপৰাযূহি চক্খাদীনি কতানীতি ৰদন্তস্স কণাদস্স ৰাদং উদ্ধরিত্ৰা তং নিগ্গহেতুং ‘‘অথাপি ৰদেয্যু’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আসৰে উপলব্ভমানোপি গন্ধো পথৰিযা আপোসংযুত্তায কপ্পাসতো ৰিসদিসাযাতি ন কপ্পাসগন্ধস্স অধিকভাৰাপত্তীতি চে? ন, অনভিভূতত্তা. আসৰে হি উদকসংযুত্তা পথৰী উদকেন অভিভূতা, ন কপ্পাসপথৰীতি তস্স এৰ গন্ধেন অধিকেন ভৰিতব্বং. উণ্হোদকসংযুত্তো চ অগ্গি উপলব্ভনীযো মহন্তোতি কত্ৰা তস্স ফস্সো ৰিয ৰণ্ণোপি পভস্সরো উপলব্ভেয্যাতি উণ্হোদকে ৰণ্ণতো অগ্গিনা অনভিসম্বন্ধস্স সীতোদকস্স ৰণ্ণো পরিহাযেথ. তস্মাতি এতস্স উভযস্স অভাৰা. তদভাৰেন হি রূপাদীনং তেজাদিৰিসেসগুণতা নিৰত্তিতা. তন্নিৰত্তনেন ‘‘তেজাদীনং গুণেহি রূপাদীহি অনুগ্গয্হভাৰতো’’তি ইদং কারণং নিৰত্তিতন্তি এৰং পরম্পরায উভযাভাৰো ৰিসেসপরিকপ্পনপহানস্স কারণং হোতীতি আহ ‘‘তস্মা পহাযেত’’ন্তিআদি. এককলাপেপি রূপরসাদযো ৰিসদিসা, কো পন ৰাদো নানাকলাপে চক্খাদযো ভূতৰিসেসাভাৰেপীতি দস্সেতুং রূপরসাদিনিদস্সনং ৰুত্তং.
যদি ভূতৰিসেসো নত্থি, কিং পন চক্খাদিৰিসেসস্স কারণন্তি তং দস্সেতুং ‘‘যং অঞ্ঞমঞ্ঞস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. একম্পি কম্মং পঞ্চাযতনিকত্তভাৰভৰপ্পত্থনানিপ্ফন্নং চক্খাদিৰিসেসহেতুতায অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধারণন্তি চ কম্মৰিসেসোতি চ ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি তং যেন ৰিসেসেন চক্খুস্স পচ্চযো, তেনেৰ সোতস্স পচ্চযো হোতি ইন্দ্রিযন্তরাভাৰপ্পত্তিতো. ‘‘পটিসন্ধিক্খণে মহগ্গতা চেতনা কটত্তারূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৭৮) ৰচনেন পটিসন্ধিক্খণে ৰিজ্জমানানং সব্বেসং কটত্তারূপানং একা চেতনা কম্মপচ্চযো হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. নানাচেতনায হি তদা ইন্দ্রিযুপ্পত্তিযং সতি পরিত্তেন চ মহগ্গতেন চ কম্মুনা নিব্বত্তিতং কটত্তারূপং আপজ্জেয্যাতি. ন চেকা পটিসন্ধি অনেককম্মনিব্বত্তা হোতীতি সিদ্ধমেকেন কম্মেন অনেকিন্দ্রিযুপ্পত্তি হোতীতি.
৪৩৫. অনল্লীনো নিস্সযো এতস্সাতি অনল্লীননিস্সযো, রূপসদ্দসঙ্খাতো ৰিসযো. গন্ধরসানং নিস্সযা ঘানজিৰ্হানং নিস্সযে অল্লীযন্তীতি তে নিস্সযৰসেন অল্লীনা. ফোট্ঠব্বং সযং কাযনিস্সযঅল্লীনং ভূতত্তা. অপরো নযো – চক্খুসোতানি অপ্পত্তৰিসযগ্গাহকানি সান্তরে, অধিকে চ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰতো. সোতম্পি সম্পত্তৰিসযগ্গাহীতি কেচি. যদি সোতং সম্পত্তগ্গাহি, চিত্তজো সদ্দো সোতৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং ন সিযা. ন হি বহিদ্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং উপ্পত্তি অত্থি. পাল়িযঞ্চ অৰিসেসেন সদ্দারম্মণস্স সোতৰিঞ্ঞাণারম্মণভাৰো ৰুত্তো. কিঞ্চ দিসাদেসৰৰত্থানঞ্চ সদ্দস্স ন সিযা, অত্তনো ৰিসযিপদেসস্স এৰ গহেতব্বতো গন্ধো ৰিয. তস্মা যত্থ উপ্পন্নো সদ্দো, তত্থেৰ ঠিতো. সচে সোতপথে আপাথমাগচ্ছতি, ননু দূরে ঠিতেহি রজকাদিসদ্দা চিরেন সুয্যন্তীতি? ন দূরাসন্নানং যথাপাকটে সদ্দে গহণৰিসেসতো. যথা হি দূরাসন্নানং ৰচনসদ্দে যথাপাকটে গহণৰিসেসতো আকারৰিসেসানং অগ্গহণং, গহণঞ্চ হোতি, এৰং রজকাদিসদ্দেপি আসন্নস্স আদিতো পভুতি যাৰ অৰসানা কমেন পাকটীভূতে, দূরস্স চ অৰসানে, মজ্ঝে ৰা পিণ্ডৰসেন পৰত্তিপাকটীভূতে নিচ্ছযগ্গহণানং সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরতো পৰত্তানং ৰিসেসতো লহুকং সুতো ‘‘চিরেন সুতো’’তি অধিমানো হোতি. সো পন সদ্দো যত্থ উপ্পন্নো, তন্নিস্সিতোৰ অত্তনো ৰিজ্জমানক্খণে সোতস্স আপাথমাগচ্ছতি. যদি সদ্দস্স ভূতপরম্পরায সমন্ততো পৰত্তি নত্থি, কথং পটিঘোসুপ্পত্তীতি? দূরে ঠিতোপি সদ্দো অঞ্ঞত্থ পটিঘোসুপ্পত্তিযা, ভাজনাদিচলনস্স চ অযোকন্তো ৰিয অযোচলনস্স পচ্চযো হোতীতি দট্ঠব্বং.
৪৩৬. পুব্বে লক্খণাদিনা ৰিভাৰিতম্পি চক্খুং ঠিতট্ঠানাদিতো ৰিভাৰেতুং ‘‘চক্খু চেত্থা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ চক্খু সাধযমানং তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. চ-কারো ব্যতিরেকত্থো, তেনস্স ৰুচ্চমানমেৰ ৰিসেসং জোতেতি. এত্থাতি এতেসু যথানিদ্দিট্ঠেসু পঞ্চসু উপাদারূপেসু. ‘‘সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসে’’তি এতেন অৰসেসং কণ্হমণ্ডলং পটিক্খিপতি. স্নেহমিৰ সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৰা ঠিতাহেৰ অত্তনো নিস্সযভূতাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকারং তন্নিস্সিতেহেৰ আযুৰণ্ণাদীহি অনুপালিতং পরিৰারিতং তিসন্ততিরূপসমুট্ঠাপকেহি উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং তিট্ঠতি. সত্তঅক্খিপটলব্যাপনৰচনেনেৰ চক্খুস্স অনেককলাপগতভাৰং দস্সেতি. পমাণতো ঊকাসিরমত্তন্তি ঊকাসিরমত্তে পদেসে পৰত্তনতো ৰুত্তং. চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থুভাৰং নিস্সযভাৰতো আৰজ্জনসম্পটিচ্ছনাদীনং তদারম্মণাৰসানানং দ্ৰারভাৰং সমৰসরট্ঠানতো. তং পনেতং চক্খু অধিট্ঠানভেদতো, তত্থাপি পচ্চেকং অনেককলাপগতভাৰতো অনেকম্পি সমানং সামঞ্ঞনিদ্দেসেন আৰজ্জনায একত্তা, একস্মিং খণে একস্সেৰ চ কিচ্চকরত্তা একং কত্ৰা ৰুত্তং. এৰম্পি বহূসু কথমেকস্সেৰ কিচ্চকরত্তং. যং তত্থ ৰিসদং হুত্ৰা রূপাভিঘাতারহং, তং ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযো হোতীতি গহেতব্বং. ফোট্ঠব্বৰিসেসো ৰিয কাযৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণভাৰে.
মনুপস্সতীতি ম-কারো পদসন্ধিকরো, অথ ৰা মনূতি মচ্চো.
অঙ্গুলিৰেধকং অঙ্গুলীযকং.
ৰিসমজ্ঝাসযতায চক্খু ৰম্মিকছিদ্দাভিরতসপ্পো ৰিয, বিলজ্ঝাসযতায সোতং উদকবিলাভিরতকুম্ভীলো ৰিয, আকাসজ্ঝাসযতায ঘানং অজটাকাসাভিরতপক্খী ৰিয, গামজ্ঝাসযতায জিৰ্হা গামাভিরতকুক্কুরো ৰিয, উপাদিন্নকজ্ঝাসযতায কাযো আমকসুসানাভিরতসিঙ্গালো ৰিয পস্সিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰম্মি…পে… দট্ঠব্বা’’তি আহ. ৰিসমজ্ঝাসযতা চ চক্খুস্স ৰিসমজ্ঝাসযং ৰিয হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তা, চক্খুমতো ৰা পুগ্গলস্স অজ্ঝাসযৰসেন চক্খু ৰিসমজ্ঝাসযং দট্ঠব্বং. এস নযো সেসেসুপি. সব্বোপি চ যথাৰুত্তো পপঞ্চো সোতাদীসুপি যথারহং ৰেদিতব্বো.
৪৩৭. চক্খুম্হি, চক্খুস্স ৰা পটিহননং চক্খুপটিহননং, তং লক্খণং এতস্সাতি চক্খুপটিহননলক্খণং. পটিহননঞ্চেত্থ যথাৰুত্তো অভিঘাতোৰ. ৰিসযভাৰো আরম্মণপচ্চযতা. কামং সা এৰ গোচরতা, তথাপি ৰিসযগোচরানং অযং ৰিসেসো – অনঞ্ঞত্থভাৰো, তব্বহুলচারিতা চ চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স. ৰিসযভাৰে চস্স যং ৰত্তব্বং, তং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. যত্থ পন কাযৰিঞ্ঞত্তিআদিকে.
৪৩৮. ইত্থিযা ভাৰো, ‘‘ইত্থী’’তি ৰা ভৰতি এতেন চিত্তং, অভিধানঞ্চাতি ইত্থিভাৰো, তং লক্খণং এতস্সাতি ইত্থিভাৰলক্খণং. ততো এৰ ‘‘ইত্থী’’তি তংসহিতং সন্তানং পকাসেন্তং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘ইত্থীতি পকাসনরস’’ন্তি. ৰট্টংসতা অৰিসদহত্থপাদাদিতা চ ইত্থিলিঙ্গং. থনমংসাৰিসদতা, নিম্মস্সুদাঠিতা, কেসবন্ধনং, ৰত্থগ্গহণঞ্চ ‘‘ইত্থী’’তি সঞ্জাননস্স পচ্চযভাৰতো ইত্থিনিমিত্তং. দহরকালেপি সুপ্পকমুসলকাদীহি কীল়া, মত্তিকতক্কেন সুত্তকন্তনাদি চ ইত্থিকুত্তং, ইত্থিকিরিযাতি অত্থো. অৰিসদট্ঠানগমনাদিকো আকারো ইত্থাকপ্পো. অপরো নযো – ইত্থীনং মুত্তকরণং ইত্থিলিঙ্গং. সরাধিপ্পাযা ইত্থিনিমিত্তং. অৰিসদট্ঠানগমননিসজ্জাখাদনভোজনাদিকা ইত্থিকুত্তং. ইত্থিসণ্ঠানং ইত্থাকপ্পো. ইমানি চ ইত্থিলিঙ্গাদীনি যথাসকং কম্মাদিনা পচ্চযেন উপ্পজ্জমানানিপি যেভুয্যেন ইত্থিন্দ্রিযসহিতে এৰ সন্তানে তংতদাকারানি হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি ইত্থিন্দ্রিযং তেসং কারণন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কারণভাৰপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি. ইত্থিলিঙ্গাদীসু এৰ চ কারণভাৰসঙ্খাতেন অধিপতিভাৰেন তস্স ইন্দ্রিযতা ৰুত্তা, ইন্দ্রিযসহিতে সন্তানে ইত্থিলিঙ্গাদিআকাররূপপচ্চযানং অঞ্ঞথা অনুপ্পাদনতো, ইত্থিগ্গহণস্স চ তেসং রূপানং পচ্চযভাৰতো.
যস্মা পন ভাৰদসকেপি রূপানং ইত্থিন্দ্রিযং ন জনকং, নাপি অনুপালকং, উপত্থম্ভকং ৰা, ন চ অঞ্ঞেসং কলাপরূপানং, তস্মা তং জীৰিতিন্দ্রিযং ৰিয সকলাপরূপানং, আহারো ৰিয ৰা কলাপন্তররূপানঞ্চ ‘‘ইন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযো’’তি পাল়িযং ন ৰুত্তং. যস্মা চ পচ্চযন্তরাধীনানি লিঙ্গাদীনি, তস্মা যত্থস্স আধিপচ্চং, তংসদিসেসু মতচিত্তকতরূপেসুপি তংসণ্ঠানতা দিস্সতি. এস নযো পুরিসিন্দ্রিযেপি. যং পনেত্থ ৰিসদিসং, তং ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং. তযিদং দ্ৰযং যস্মা একস্মিং সন্তানে সহ ন পৰত্ততি ‘‘যস্স ইত্থিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? নো’’তিআদি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১৮৮) ৰচনতো, তস্মা উভতোব্যঞ্জনকস্সাপি একস্মিং খণে একমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. যে পন ‘‘সরীরেকদেসৰুত্তি ভাৰরূপ’’ন্তি ৰদন্তি, তেসম্পি তং মিচ্ছাতি দস্সেতুং ‘‘তদুভযম্পি…পে… ব্যাপকমেৰা’’তি ৰত্ৰা যদি এৰং কাযপ্পসাদেন সঙ্করো সিযাতি আসঙ্কং নিৰত্তেন্তো ‘‘ন চ কাযপ্পসাদেনা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যদিপি সকলসরীরব্যাপিতায কাযপ্পসাদেন অট্ঠিতোকাসে ঠিতন্তি ৰত্তব্বতং নাপজ্জতি, তেন পন ভিন্ননিস্সযত্তা ঠিতোকাসে ঠিতন্তিপি ৰত্তব্বতং নাপজ্জতীতি অযমেৰ চেত্থ নিপ্পরিযাযকথা. ‘‘রূপরসাদযো ৰিযা’’তি এতেন সমাননিস্সযেসুপি নাম সঙ্করো নত্থি লক্খণভেদতো, কিমঙ্গং পন ভিন্ননিস্সযসভাৰেসূতি দস্সেতি.
৪৩৯. সহজরূপানুপালনলক্খণন্তি অত্তনা সহজাতরূপানং অনুপালনলক্খণং. জীৰিতিন্দ্রিযস্স একন্তকম্মজত্তা সহজ-গ্গহণেনেৰ অনুপালেতব্বানম্পি কম্মজভাৰো সিদ্ধোতি কম্মজ-গ্গহণং ন কতং. যথাসকং খণমত্তট্ঠাযিনোপি কম্মজরূপস্স পৰত্তিহেতুভাৰেন তং অনুপালকং, তস্মা সহজরূপানুপালনলক্খণং. ন হি কম্মজানং কম্মংযেৰ ঠিতিহেতু ভৰিতুং অরহতি আহারজাদীনং আহারাদি ৰিয. কিং কারণা? তঙ্খণাভাৰতো. তেসন্তি সহজরূপানং. পৰত্তনং যাপনং. ঠপনং ঠিতিহেতুতা. অত্তনা অনুপালনৰসেন যাপেতব্বানি পৰত্তেতব্বানি ভূতানি এতস্স পদট্ঠানন্তি যাপযিতব্বভূতপদট্ঠানং. অনুপালনলক্খণাদিম্হীতি আদি-সদ্দেন পৰত্তনরসাদিমেৰ সঙ্গণ্হাতি. অত্থিক্খণেযেৰাতি অনুপালেতব্বানং অত্থিক্খণেযেৰ. অসতি অনুপালেতব্বে উপ্পলাদিম্হি কিং উদকং অনুপালেয্য. যদি কম্মজানং ঠিতিহেতুমন্তরেন ঠিতি ন হোতি, জীৰিতিন্দ্রিযস্স কো ঠিতিহেতূতি আহ ‘‘সয’’ন্তিআদি. যদি কম্মজানং ঠানং জীৰিতিন্দ্রিযপটিবদ্ধং, অথ কস্মা সব্বকালং ন ঠপেতীতি আহ ‘‘ন ভঙ্গতো’’তিআদি. তস্স তস্স অনুপালনাদিকস্স সাধনতো. তং সাধনঞ্চ জীৰমানতাৰিসেসস্স পচ্চযভাৰতো. ইন্দ্রিযবদ্ধরূপস্স হি মতরূপতো কম্মজস্স, তদনুবন্ধভূতস্স চ উতুসমুট্ঠানাদিতো জীৰিতিন্দ্রিযকতো ৰিসেসো, ন কেৰলং খণট্ঠিতিযা এৰ, পবন্ধানুপচ্ছেদস্সাপি জীৰিতিন্দ্রিযং কারণন্তি দট্ঠব্বং, ইতরথা আযুক্খযতো মরণং ন যুজ্জেয্যাতি.
৪৪০. মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযলক্খণং হদযৰত্থূতি কথমেতং ৰিঞ্ঞাতব্বন্তি? আগমতো, যুত্তিতো চ. ‘‘যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ পৰত্তন্তি, তং রূপং মনোধাতুযা চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) এৰমাদি আগমো. যদি এৰং, কস্মা রূপকণ্ডে তং ন ৰুত্তন্তি? তত্থ অৰচনং অঞ্ঞকারণং. কিং পন তন্তি? দেসনাভেদো. যথা হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি একন্ততো চক্খাদিনিস্সযানি, ন এৰং মনোৰিঞ্ঞাণং একন্তেন হদযৰত্থুনিস্সযং. নিস্সিতৰসেন চ ৰত্থুদুকাদিদেসনা পৰত্তা ‘‘অত্থি রূপং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু, অত্থি রূপং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ন ৰত্থূ’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮৪). যম্পি একন্ততো হদযৰত্থুনিস্সযং, তস্স ৰসেন ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থূ’’তিআদিনা দুকাদীসু ৰুচ্চমানেসুপি ন তদনুগুণা আরম্মণদুকাদযো সম্ভৰন্তি. ন হি ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং, অত্থি রূপং ন মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণ’’ন্তি সক্কা ৰত্তুন্তি ৰত্থারম্মণদুকা ভিন্নগতিকা সিযুন্তি একরসা দেসনা ন ভৰেয্য. একরসঞ্চ দেসনং দেসেতুং ইধ সত্থু অজ্ঝাসযো. তস্মা তত্থ হদযৰত্থু ন ৰুত্তং, ন অলব্ভমানত্তাতি দট্ঠব্বং.
যুত্তি পন এৰং ৰেদিতব্বা – নিপ্ফন্নউপাদাযরূপনিস্সযং ধাতুদ্ৰযং পঞ্চৰোকারভৰে. তত্থ রূপাযতনাদীনং, ওজায চ ইন্দ্রিযবদ্ধতো বহিপি পৰত্তিদস্সনতো ন তংনিস্সযতা যুজ্জতি, ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানম্পি তদুভযরহিতেপি সন্তানে ধাতুদ্ৰযদস্সনতো ন তংনিস্সযতা যুজ্জতি, জীৰিতিন্দ্রিযস্সাপি অঞ্ঞকিচ্চং ৰিজ্জতীতি ন তংনিস্সযতা যুজ্জতি এৰাতি পারিসেসতো হদযৰত্থু, তেসং নিস্সযোতি ৰিঞ্ঞাযতি. সক্কা হি ৰত্তুং নিপ্ফন্নউপাদাযরূপনিস্সযং ধাতুদ্ৰযং পঞ্চৰোকারভৰে রূপপটিবদ্ধৰুত্তিভাৰতো. যং যঞ্হি রূপপটিবদ্ধৰুত্তি, তং তং নিপ্ফন্নউপাদাযরূপনিস্সযং দিট্ঠং যথা ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি. ‘‘পঞ্চৰোকারভৰে’’তি চ ৰিসেসনং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন কতং. মনোধাতু পন চতুৰোকারভৰে নত্থেৰ. ননু চ ইন্দ্রিযনিস্সযতাযপি সাধনতো ৰিরুদ্ধো হেতু আপজ্জতীতি? ন দিট্ঠবাধনতো. দিট্ঠং হেতং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিয ধাতুদ্ৰযস্স ৰত্থুনো মন্দতিক্খাদিঅননুৰিধানং. তথা হিস্স পাল়িযং ইন্দ্রিযপচ্চযতা ন ৰুত্তা. তেন তদনুৰিধানসঙ্খাতা ইন্দ্রিযনিস্সযতা বাধীযতি. হোতু ধাতুদ্ৰযনিস্সযো হদযৰত্থু, উপাদাযরূপঞ্চ, এতং পন কম্মসমুট্ঠানং, পটিনিযতকিচ্চং, হদযপদেসে ঠিতমেৰাতি কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি? ৰুচ্চতে – ৰত্থুরূপভাৰতো কম্মসমুট্ঠানং চক্খু ৰিয, ততো এৰ পটিনিযতকিচ্চং, ৰত্থুরূপভাৰতোতি চ ৰিঞ্ঞাণনিস্সযভাৰতোতি অত্থো. অট্ঠিং কত্ৰা মনসি কত্ৰা সব্বচেতসা সমন্নাহরিত্ৰা কিঞ্চি চিন্তেন্তস্স হদযস্স খিজ্জনতো তত্থেতমৰট্ঠিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. তাসঞ্ঞেৰ ধাতূনন্তি মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনংযেৰ. নিস্সযভাৰতো উপরি আরোপেত্ৰা ৰহন্তং ৰিয পচ্চুপতিট্ঠতীতি উব্বহনপচ্চুপট্ঠানং. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
৪৪১. অভিক্কমো আদি যেসং তে অভিক্কমাদী. আদি-সদ্দেন পটিক্কমসমিঞ্জনপসারণউক্খেপনঅৰেক্খেপনাদিকা সব্বা কিরিযা পরিগ্গয্হতি. তেসং অভিক্কমাদীনং পৰত্তকং চিত্তং সমুট্ঠানং যস্সা সা অভিক্কমাদিপ্পৰত্তকচিত্তসমুট্ঠানা, ৰাযোধাতু. তস্সা যং সহজরূপকাযস্স থম্ভনসন্ধারণচলনসঙ্খাতং কিচ্চং, তস্স সহকারীকারণভূতো আকারৰিসেসো কাযৰিঞ্ঞত্তি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অভিক্কমাদি…পে… কাযৰিঞ্ঞত্তী’’তি.
কস্স পন আকারৰিকারোতি? সামত্থিযতো ৰাযোধাতুঅধিকানং চিত্তজমহাভূতানং. কিং তং সামত্থিযং? চিত্তজতা, উপাদাযরূপতা চ. অথ ৰা ৰাযোধাতুযা আকারৰিকারো সহজ…পে… পচ্চযোতি সম্বন্ধিতব্বং. যদি এৰং ৰিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযরূপভাৰো ন যুজ্জতি. ন হি উপাদাযরূপং একভূতসন্নিস্সযং অত্থি. ‘‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযরূপ’’ন্তি হি ৰুত্তং, নাযং দোসো চতুন্নং ৰিকারো চতূসু একস্সাপি হোতি চতুসাধারণধনং ৰিয. ৰাযোধাতুঅধিকতায চ কলাপস্স ‘‘ৰাযোধাতুযা’’তি ৰচনং ন ৰিরুজ্ঝতি. এৰং অধিকতা চ সামত্থিযতো, ন পমাণতো. অঞ্ঞথা হি অৰিনিব্ভোগৰুত্তিতা ন যুজ্জেয্য. ৰাযোধাতুযা এৰাতি কেচি. তেসং মতেন ৰিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযরূপতা দুরুপপাদা. ন হি একস্স ৰিকারো চতুন্নং হোতি. সা পনাযং হত্থচলনাদীসু ফন্দমানৰণ্ণগ্গহণানন্তরমৰিঞ্ঞাযমানন্তরেন মনোদ্ৰারজৰনেন গয্হতি. ফন্দমানৰণ্ণৰিনিমুত্তো কোচি ৰিকারো অত্থি. তস্স চ তগ্গহণানন্তরং গহণং হোতীতি কথমেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযগ্গহণতো. ন হি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকাররহিতেসু রুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কারেতি মঞ্ঞে’’তি অধিপ্পাযগ্গহণং দিট্ঠং, হত্থচলনাদীসু পন দিট্ঠং. তস্মা ফন্দমানৰণ্ণৰিনিমুত্তো কোচি ৰিকারো অত্থি অধিপ্পাযস্স ঞাপকোতি ৰিঞ্ঞাযতি. ঞাপকো চ হেতু ঞাপেতব্বমত্থং সযং গহিতো এৰ ঞাপেতি, ন ৰিজ্জমানতামত্তেনাতি ৰণ্ণগ্গহণানন্তরং ৰিকারগ্গহণম্পি অনুমানতো ৰিঞ্ঞাযতি. তথা হি ৰদন্তি –
‘‘ৰিসযত্তমনাপন্না, সদ্দা নেৰত্থবোধকা;
ন সত্তামত্ততো অত্থে, তে অঞ্ঞাতা পকাসকা’’তি.
যদি ৰিকারগ্গহণমেৰ কারণং অধিপ্পাযগ্গহণস্স, কস্মা অগ্গহিতসঙ্কেতানং অধিপ্পাযগ্গহণং ন হোতীতি? ন কেৰলং ৰিকারগ্গহণমেৰ অধিপ্পাযগ্গহণস্স কারণং, অথ খো পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণঞ্চ ইমস্স উপনিস্সযোতি দট্ঠব্বং. থম্ভনসন্ধারণচলনানি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতায ৰাযোধাতুযা হোন্তীতি ৰুত্তং. কিং সব্বাৰ ৰাযোধাতূ সব্বানি তানি করোন্তীতি? নযিদমেৰং. সত্তমজৰনসম্ভূতা হি ৰাযোধাতু পুরিমজৰনসম্ভূতা ৰাযোধাতুযো উপথম্ভকপচ্চযে লভিত্ৰা দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চলযতি চিত্তজরূপং, ন ইতরা. ইতরা পন সন্থম্ভনসন্ধারণমত্তং করোন্তিযো তস্সা উপকারায হোন্তি. দেসন্তরুপ্পত্তি এৰ চলনন্তি নিমিত্তে চ কত্তুভাৰো সমারোপিতোতি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞথা ধম্মানং অব্যাপারতা, খণিকতা চ ন সিযা. সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বসকটমেত্থ অট্ঠকথাযং নিদস্সিতং. চিত্তজরূপে পন চলন্তে তংসম্বন্ধতায উতুকম্মাহারজরূপম্পি চলতি নদীসোতে পক্খিত্তসুক্খগোমযপিণ্ডং ৰিয ফন্দমানৰণ্ণগ্গহণানন্তরং ৰিঞ্ঞত্তিগ্গহণস্স ৰুত্তত্তা. কিং চলনকরা এৰ ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতাতি? নযিদমেৰং, তথা চলযিতুমসক্কুণন্তিযোপি থম্ভনসন্ধারণমত্তকরা পঠমজৰনাদিসম্ভূতাপি ৰাযোধাতুযো ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতা এৰাতি গহেতব্বং. যেন দিসাভাগেনাযং অভিক্কমাদিং পৰত্তেতুকামো, তদভিমুখৰিকারসব্ভাৰতো. অধিপ্পাযসহভাৰী হি ৰিকারো ৰিঞ্ঞত্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্সাপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকৰচনং সুট্ঠু যুজ্জতি. যথাৰুত্তৰিকারগ্গহণমুখেন তংসমঙ্গিনো অধিপ্পাযো ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং ‘‘অধিপ্পাযপ্পকাসনরসা’’তি.
কাযৰিপ্ফন্দনস্স হেতুভূতায ৰাযোধাতুযা ৰিকারভাৰতো পরিযাযেন ৰিঞ্ঞত্তি কাযৰিপ্ফন্দনহেতুভাৰপচ্চুপট্ঠানা ৰুত্তা. চিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুপদট্ঠানাতি চ ৰাযোধাতুযা কিচ্চাধিকতায ৰুত্তং. কাযৰিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুত্তাতি কাযৰিপ্ফন্দনেন করণভূতেন অধিপ্পাযস্স ৰিঞ্ঞাপনহেতুভাৰতো কাযৰিঞ্ঞত্তীতি ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ৰিঞ্ঞাপেতীতি ৰিঞ্ঞত্তি. কিং ৰিঞ্ঞাপেতি? অধিপ্পাযং. কেন? কাযেন. কীদিসেন? ৰিপ্ফন্দমানেনাতি. দুতিযনযে পন যথাৰুত্তেন কাযেন ৰিঞ্ঞাযতীতি কাযৰিঞ্ঞত্তি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
অত্থাৰবোধনসমত্থো ৰচীৰিসেসো ৰচীভেদো. তেন ৰাযুৰনপ্পতিনদীঘোসাদিং নিৰত্তেতি. তস্স পৰত্তকং চিত্তং সমুট্ঠানং যস্সা সা ৰচীভেদপ্পৰত্তকচিত্তসমুট্ঠানা, পথৰীধাতু. তস্সা যং উপাদিন্নসঙ্খাতস্স অক্খরুপ্পত্তিট্ঠানস্স ঘট্টনসঞ্ঞিতং কিচ্চং, তস্স সহকারীকারণভূতো আকারৰিসেসো ৰচীৰিঞ্ঞত্তি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰচীভে…পে… ৰচীৰিঞ্ঞত্তী’’তি.
ইদানি ‘‘কস্স পন আকারৰিকারো’’তিআদি কাযৰিঞ্ঞত্তিযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ ‘‘ফন্দমানৰণ্ণগ্গহণানন্তর’’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধ ‘‘সুয্যমানসদ্দসৰনানন্তর’’ন্তি যোজেতব্বং. ইধ চ থম্ভনাদীনং অভাৰতো ‘‘সত্তমজৰনসম্ভূতা’’তিআদিনযো ন লব্ভতি. ঘট্টনেন হি সদ্ধিং সদ্দো উপ্পজ্জতি. ঘট্টনঞ্চ পঠমজৰনাদীসুপি লব্ভতেৰ. ঘট্টনং পচ্চযৰসেন ভূতকলাপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আসন্নতরুপ্পাদো. চলনং একস্সাপি দেসন্তরুপ্পাদপরম্পরতাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. যথা চ ৰাযোধাতুযা চলনং কিচ্চং, এৰং পথৰীধাতুযা ঘট্টনং. তেনেৰাহ ‘‘পথৰীধাতুযা উপাদিন্নঘট্টনস্স পচ্চযো’’তি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. যথা হীতিআদি কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তীনং অনুমানৰসেন গহেতব্বভাৰৰিভাৰনং. যথা হি উস্সাপেত্ৰা বদ্ধগোসীসাদিরূপানি দিস্ৰা তদনন্তরপ্পৰত্তায অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায মনোদ্ৰারৰীথিযা গোসীসাদীনং উদকসহচারিপ্পকারসঞ্ঞাণাকারং গহেত্ৰা উদকগ্গহণং হোতি, এৰং ৰিপ্ফন্দমানসমুচ্চারিযমানৰণ্ণসদ্দে গহেত্ৰা তদনন্তরপৰত্তায অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায মনোদ্ৰারৰীথিযা পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধগহণূপনিস্সযসহিতায সাধিপ্পাযৰিকারগ্গহণং হোতি.
৪৪২. রূপানি পরিচ্ছিন্দতি, সযং ৰা তেহি পরিচ্ছিজ্জতি, রূপানং ৰা পরিচ্ছেদমত্তং রূপপরিচ্ছেদো, তং লক্খণং এতিস্সাতি রূপপরিচ্ছেদলক্খণা. অযং হি আকাসধাতু তং তং রূপকলাপং পরিচ্ছিন্দন্তী ৰিয হোতি. তেনাহ ‘‘রূপপরিযন্তপ্পকাসনরসা’’তি. অত্থতো পন যস্মা রূপানং পরিচ্ছেদমত্তং হুত্ৰা গয্হতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘রূপমরিযাদপচ্চুপট্ঠানা’’তি. যস্মিং কলাপে ভূতানং পরিচ্ছেদো, তেহেৰ অসম্ফুট্ঠভাৰপচ্চুপট্ঠানা. ৰিজ্জমানেপি হি কলাপন্তরভূতানং কলাপন্তরভূতেহি সম্ফুট্ঠভাৰে তংতংভূতৰিৰিত্ততা রূপপরিযন্তো আকাসোতি যেসং সো পরিচ্ছেদো, তেহি সো অসম্ফুট্ঠোৰ. অঞ্ঞথা পরিচ্ছিন্নতা ন সিযা তেসং ভূতানং ব্যাপিভাৰাপত্তিতো. অব্যাপিতা হি অসম্ফুট্ঠতা. তেনাহ ভগৰা ‘‘অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহী’’তি (ধ. স. ৬৩৭, ৭২৪). কণ্ণচ্ছিদ্দমুখৰিৰরাদিৰসেন চ ছিদ্দৰিৰরভাৰপচ্চুপট্ঠানা ৰা. যেসং রূপানং পরিচ্ছেদো, তত্থেৰ তেসং পরিচ্ছেদভাৰেন লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘পরিচ্ছিন্নরূপপদট্ঠানা’’তি. ‘‘যায পরিচ্ছিন্নেসূ’’তিআদিনা আকাসধাতুযা তংতংকলাপানং কলাপন্তরেহি অসঙ্করকারণতং দস্সেতি.
৪৪৩. অদন্ধতাতি অগরুতা. ৰিনোদনং ৰিক্খিপনং, অপনযনন্তি অত্থো. অথদ্ধতাতি অকথিনতা. অত্তনো মুদুভাৰেনেৰ সব্বকিরিযাসু অৰিরোধিতা. মুদু হি কত্থচি ন ৰিরুজ্ঝতি. তীসুপি ঠানেসু পটিপক্খে অ-কারো দন্ধতাদিহেতূনং পটিপক্খসমুট্ঠানত্তা লহুতাদীনন্তি কেচি. অপরে পন ‘‘সত্তাপটিসেধে’’তি ৰদন্তি. সরীরেন কত্তব্বকিরিযানং অনুকূলতাসঙ্খাতকম্মঞ্ঞভাৰো লক্খণং এতিস্সাতি সরীরকিরিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৰলক্খণা. অকম্মঞ্ঞং দুব্বলং নাম হোতীতি কম্মঞ্ঞতা অদুব্বলভাৰপচ্চুপট্ঠানা ৰুত্তা.
লহুতাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞাৰিজহনেন দুৰিঞ্ঞেয্যনানত্ততা ৰুত্তাতি তংতংৰিকারাধিকরূপেহি তংনানত্তপ্পকাসনত্থং ‘‘এৰং সন্তেপী’’তি ৰুত্তং. ধাতুক্খোভো ৰাতপিত্তসেম্হপকোপো, রসাদিধাতূনং ৰা ৰিকারাৰত্থা. দ্ৰিধা ৰুত্তোপি অত্থতো পথৰীধাতুআদীনং ধাতূনংযেৰ ৰিকারোতি দট্ঠব্বো. পটিপক্খপচ্চযা সপ্পাযউতুআহারাৰিক্খিত্তচিত্ততা. তে চ তংতংৰিকারস্স ৰিসেসপচ্চযভাৰতো ৰুত্তা, অৰিসেসেন পন সব্বে সব্বেসং পচ্চযা. যতো নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞাৰিজহনং, ইদ্ধিৰল়ঞ্জনাদীসু ৰিয ৰসৰত্তনং মদ্দৰপ্পকারো. সুপরিমদ্দিতচম্মসুধন্তসুৰণ্ণগহণঞ্চেত্থ মুদুকম্মঞ্ঞসদিসরূপনিদস্সনমত্তং, ন তং ইধ অধিপ্পেতং মুদুতাকম্মঞ্ঞতাসব্ভাৰতো. ন হি অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপসন্তানে লহুতাদীনি সম্ভৰন্তি, ইন্দ্রিযবদ্ধেপি রূপভৰে ন সন্তি দন্ধত্তকরাদিধাতুক্খোভাভাৰতো. সতি হি তাদিসে ধাতুক্খোভে তপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানাহি লহুতাদীহি ভৰিতব্বন্তি কেচি, তং অকারণং. ন হি ৰূপসমেতব্বপচ্চনীকাপেক্খো তব্বিরোধিধম্মসমুপ্পাদো, তথা সতি সহেতুককিরিযচিত্তুপ্পাদেসু কাযলহুতাদীনং অভাৰোৰ সিযা. কস্মা পন কম্মজরূপেসু লহুতাদযো ন হোন্তীতি? পচ্চুপ্পন্নপচ্চযাপেক্খত্তা. অঞ্ঞথা সব্বদাভাৰীহি লহুতাদীহি ভৰিতব্বং সিযাতি.
৪৪৪. আদি চযো, ঈসং ৰা চযোতি আচযো, যথাপচ্চযং ততো ততো আগতস্স ৰিয চযোতি ৰা আচযো, তদুভযং একজ্ঝং গহেত্ৰা আচযো লক্খণং এতস্সাতি আচযলক্খণো. রূপস্স উপচযো পঠমুপ্পাদো, ৰড্ঢি চ ‘‘উপঞ্ঞত্তং উপসিত্ত’’ন্তিআদীসু ৰিয উপ-সদ্দস্স পঠমূপরিঅত্থস্স নিদস্সনতো. পুব্বন্ততোতি পুব্বকোট্ঠাসতো, অনাগতভাৰতোতি অত্থো. উপ্পজ্জমানে রূপধম্মে উপ্পাদো অনাগতক্খণতো উম্মুজ্জাপেন্তো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘উম্মুজ্জাপনরসো’’তি. তথা সো ‘‘ইমে রূপধম্মা’’তি নিয্যাতেন্তো ৰিয গয্হতীতি আহ ‘‘নিয্যাতনপচ্চুপট্ঠানো’’তি. পরিপুণ্ণভাৰপচ্চুপট্ঠানতা ‘‘উপরিচযো উপচযো’’তি ইমস্স অত্থস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা. পৰত্তিলক্খণাতি রূপানং পৰত্তনন্তি লক্খিতব্বা. অনুপ্পবন্ধনরসাতি পুব্বাপরৰসেন অনু অনু পবন্ধনকিচ্চা. ততো এৰ অনুপচ্ছেদৰসেন গহেতব্বতো অনুপচ্ছেদপচ্চুপট্ঠানা.
উভযম্পীতি উপচযো সন্ততীতি উভযম্পি. জাতিরূপস্সেৰাতি রূপুপ্পাদস্সেৰ অধিৰচনং. যদি এৰং কস্মা ৰিভজ্জ ৰুত্তাতি আহ ‘‘আকারনানত্ততো’’তি, জাতিরূপস্স পৰত্তিআকারভেদতোতি অত্থো. ৰেনেয্যৰসেন ৰিভজ্জকথনে কারণং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. কথং পনেতং ৰিঞ্ঞাতব্বং, পৰত্তিআকারনানত্ততো জাতিরূপস্স ভেদো, ন সভাৰতোতি? নিদ্দেসতোতি দস্সেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যো আযতনানন্তি যো অড্ঢেকাদসন্নং রূপাযতনানং আদিচযত্তা ‘‘আচযো’’তি ৰুত্তো. সো এৰ উপচযো পঠমুপ্পাদভাৰতো উপ-সদ্দো পঠমত্থোতি কত্ৰা. যো পন তত্থেৰ উপ্পজ্জমানানং উপরি চযত্তা উপচযো, সা এৰ সন্ততি অনুপবন্ধৰসেন উপ্পত্তিভাৰতো. অথ ৰা যো আযতনানং আচযো পঠমভাৰেন উপলক্খিতো উপ্পাদো, সো পন তত্থেৰ উপ্পজ্জমানানং উপরি চযত্তা উপচযো, ৰড্ঢীতি অত্থো. উপচযো ৰড্ঢিভাৰেন উপলক্খিতো উপ্পাদো, সা এৰ সন্ততি পবন্ধাকারেন উপ্পত্তিভাৰতো. তেনাহ ‘‘অট্ঠকথাযম্পী’’তিআদি.
তত্থ এৰং কিং কথিতন্তি ‘‘যো আযতনানং আচযো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৪১) নিদ্দেসেন কিং অত্থজাতং কথিতং হোতি? আযতনেন আচযো কথিতো. আচযুপচযসন্ততিযো হি নিব্বত্তিভাৰেন আচযো এৰাতি আযতনেহি আচযাদীনং পকাসিতত্তা তেহি আচযো কথিতো. আযতনানং আচযাদিৰচনেনেৰ আচযসভাৰানি উপ্পাদধম্মানি আযতনানীতি আচযেন তংপকতিকং আযতনং কথিতং. লক্খণঞ্হি উপ্পাদো, ন রূপরূপন্তি.
রূপপরিপাকো রূপধম্মানং জিণ্ণতা. উপনযনরসাতি ভঙ্গুপনযনকিচ্চা. সভাৰানপগমেপীতি কক্খল়তাদিসভাৰস্স অৰিগমেপি. ঠিতিক্খণে হি জরা, ন চ তদা ধম্মো সভাৰং ৰিজহতি নাম. নৰভাৰো উপ্পাদাৰত্থা, তস্স অপগমভাৰেন গয্হতীতি আহ ‘‘নৰভাৰাপগমপচ্চুপট্ঠানা’’তি. ‘‘অরূপধম্মান’’ন্তি ইদং তেসং জরায সুট্ঠু পটিচ্ছন্নতায ৰুত্তং. রূপধম্মানম্পি হি খণিকজরা পটিচ্ছন্না এৰ, যা অৰীচিজরাতিপি ৰুচ্চতি. এস ৰিকারোতি খণ্ডিচ্চাদিৰিকারমাহ. সো হি অরূপধম্মেসু ন লব্ভতি. যা অৰীচিজরা নাম, তস্সাপি এস ৰিকারো নত্থীতি সম্বন্ধিতব্বং. নত্থি এতিস্সা জরায ৰীচীতি অৰীচিজরা, নৰভাৰতো দুৰিঞ্ঞেয্যন্তরজরাতি অত্থো.
পরিতো সব্বসো ‘‘ভিজ্জন’’ন্তি লক্খিতব্বাতি পরিভেদলক্খণা. নিচ্চং নাম ধুৰং, রূপং পন খণভঙ্গিতায যেন ভঙ্গেন ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, সো অনিচ্চস্স ভাৰোতি অনিচ্চতা. সা পন যস্মা ঠিতিপ্পত্তং রূপং ৰিনাসভাৰেন সংসীদন্তী ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সংসীদনরসা’’তি. যস্মা চ সা রূপধম্মানং ভঙ্গভাৰতো খযৰযাকারেনেৰ গয্হতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘খযৰযপচ্চুপট্ঠানা’’তি.
৪৪৫. ওজালক্খণোতি এত্থ অঙ্গমঙ্গানুসারিনো রসস্স সারো উপথম্ভবলকরো ভূতনিস্সিতো একো ৰিসেসো ওজা. কবল়ং করীযতীতি কবল়ীকারো. আহরীযতীতি আহারো, কবল়ং কত্ৰা অজ্ঝোহরীযতীতি অত্থো. ইদং পন সৰত্থুকং ওজং দস্সেতুং ৰুত্তং. বাহিরং আহারং পচ্চযং লভিত্ৰা এৰ অজ্ঝত্তিকাহারো রূপং উপ্পাদেতি, সো পন রূপং আহরতীতি আহারো. তেনাহ ‘‘রূপাহরণরসো’’তি. ততো এৰ ওজট্ঠমকরূপুপ্পাদনেন ইমস্স কাযস্স উপথম্ভনপচ্চুপট্ঠানো. ওজায রূপাহরণকিচ্চং বাহিরাধীনন্তি আহ ‘‘আহরিতব্বৰত্থুপদট্ঠানো’’তি.
৪৪৬. বলরূপন্তিআদীসু ইমস্মিং কাযে বলং নাম অত্থি, সম্ভৰো নাম অত্থি, রোগো নাম অত্থি, ‘‘জাতি সঞ্জাতী’’তি (ৰিভ. ১৯১) ৰচনতো জাতি নাম অত্থি, তেহিপি চতূহি মহাভূতেহি ৰিনা অভাৰতো উপাদাযরূপেহি ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. একচ্চানন্তি অভযগিরিৰাসীনং. পটিক্খিত্তন্তি এত্থ এৰং পটিক্খেপো ৰেদিতব্বো – মিদ্ধং রূপমেৰ ন হোতি নীৰরণেসু দেসিতত্তা. যস্স হি নীৰরণেসু দেসনা, তং ন রূপং যথা কামচ্ছন্দো. সিযা পনেতং দুৰিধং মিদ্ধং রূপং, অরূপঞ্চাতি. তত্থ যং অরূপং, তং নীৰরণেসু দেসিতং ‘‘ন রূপ’’ন্তি? তং ন, ৰিসেসৰচনাভাৰতো. ন হি ৰিসেসেত্ৰা মিদ্ধং নীৰরণেসু দেসিতং, তস্মা মিদ্ধস্স দুৰিধতং পরিকপ্পেত্ৰাপি ন সক্কা নীৰরণভাৰং নিৰত্তেতুং. সক্কা হি ৰত্তুং ‘‘যং তং অরূপতো অঞ্ঞং মিদ্ধং পরিকপ্পিতং, তম্পি নীৰরণং মিদ্ধসভাৰত্তা ইতরং মিদ্ধং ৰিযা’’তি.
ভৰতু নীৰরণং, কো ৰিরোধোতি চে? নীৰরণঞ্চ পহাতব্বং. পঞ্চ নীৰরণে পহায ‘‘অদ্ধা মুনীসি সম্বুদ্ধো, নত্থি নীৰরণা তৰা’’তি (সু. নি. ৫৪৬) ৰচনতো. অপ্পহাতব্বঞ্চ রূপং ‘‘কতমে ধম্মা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বা? চতূসু ভূমীসু কুসলং, চতূসু ভূমীসু ৰিপাকো, তীসু ভূমীসু কিরিযাব্যাকতং, রূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ. ইমে ধম্মা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বা’’তি (ধ. স. ১৪০৭) ৰচনতো. ন চেত্থ তদারম্মণকিলেসপ্পহানং অধিপ্পেতং ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৩৪) ৰিয কামচ্ছন্দাদীনং তথা পহানস্স অনধিপ্পেতত্তা. তস্মা ন মিদ্ধং রূপং. যদি মিদ্ধস্স রূপভাৰং ন সম্পটিচ্ছথ, কথং ভগৰতো নিদ্দা. মিদ্ধঞ্হি ‘‘নিদ্দাপচলাযিকা’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে ৰিভত্তত্তা নিদ্দাতি? ন মিদ্ধং নিদ্দা, নিদ্দাহেতুভাৰতো পন তং ‘‘নিদ্দা’’তি ৰিভত্তং যথা ইত্থিলিঙ্গাদি. এৰম্পি নিদ্দাহেতুনো মিদ্ধস্স অভাৰতো কথং ভগৰতো নিদ্দাতি? নিদ্দা ভগৰতো সরীরগিলানিযা, ন মিদ্ধেন. সা চ নত্থীতি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতি, তমহং আযমিস্সামী’’তি (ম. নি. ২.২২) ৰচনতো. ন চেত্থ এৰমৰধারণং মিদ্ধমেৰ নিদ্দাহেতূতি, নিদ্দাহেতু এৰ মিদ্ধন্তি এৰমৰধারণা. তস্মা অঞ্ঞোপি অত্থি নিদ্দাহেতু, কো পন সোতি? সরীরগিলানিযা. তেন ৰুত্তং ‘‘নিদ্দা ভগৰতো সরীরগিলানিযা, ন মিদ্ধেনা’’তি.
নিদ্দা চ ভগৰতো নত্থীতি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘অভিজানামি খো পনাহং অগ্গিৰেস্সন…পে… দিৰা সুপিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) ৰচনতো. ইতোপি ন মিদ্ধং রূপং সম্পযোগৰচনতো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘থিনমিদ্ধনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণেন নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তঞ্চা’’তিআদি (ধ. স. ১১৭৬). ন চেত্থ যথালাভভৰনং? সক্কা পচ্চেতুং ‘‘সক্খরকথলিকম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চরন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তিআদি (দী. নি. ১.২৪৯) ৰিয অপ্পসিদ্ধতায রূপভাৰস্স. সিদ্ধে হি তস্স রূপভাৰে সম্ভৰতো যথালাভপচ্চযো যুজ্জেয্যাতি. ইতোপি ন রূপং মিদ্ধং আরুপ্পেসু উপ্পজ্জনতো. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘নীৰরণং ধম্মং পটিচ্চ নীৰরণো ধম্মো উপ্পজ্জতি নপুরেজাতপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) ইমস্স ৰিভঙ্গে ‘‘আরুপ্পে কামচ্ছন্দনীৰরণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণং উপ্পজ্জতী’’তি ৰিত্থারো. তস্মা ‘‘ন মিদ্ধং রূপ’’ন্তি যং অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তং, তং সুপটিক্খিত্তমেৰ.
ইতরেসূতি বলরূপাদীসু. কম্মসমুট্ঠানস্সাপি রোগস্স ৰিসভাগপচ্চযসমুপ্পন্নো ধাতুক্খোভো আসন্নকারণং, পগেৰ ইতরস্স. সো চ অত্থতো রূপধম্মানং ৰিকারাৰত্থাঠিতিভঙ্গক্খণেসু এৰ সিযাতি ৰুত্তং ‘‘রোগরূপং জরতাঅনিচ্চতাগহণেন গহিতমেৰা’’তি. উপচযসন্ততিগহণেন গহিতমেৰাতি তব্বিনিমুত্তস্স রূপুপ্পাদস্স অভাৰতো. উপাদাৰত্থায চ অঞ্ঞা জাতি নাম নত্থেৰ. সম্ভৰো কামধাতুযং একচ্চিযসত্তানং ইন্দ্রিযপরিপাকপচ্চযো আপোধাতুযা পৰত্তিআকারৰিসেসোতি আহ ‘‘সম্ভৰরূপং আপোধাতুগ্গহণেন গহিতমেৰা’’তি. কাযবলং নাম অত্থতো ৰাযোধাতুযা পৰত্তিআকারৰিসেসো তস্সা ৰিপ্ফারভাৰতো. যতো নং ‘‘পাণবল’’ন্তি ৰদন্তি, তেনাহ ‘‘বলরূপং ৰাযোধাতুগ্গহণেন গহিতমেৰা’’তি. কস্মা পন নেসং অযথাক্কমতো পটিক্খেপো কতোতি? ৰিসুং নত্থীতি কত্ৰা অনুপলব্ভমানত্তা অনাদরদস্সনত্থং, মিদ্ধপটিক্খেপো ৰা মহাপঞ্হোতি পঠমং কতো. তদনুসারেন পটিলোমনযেন ইতরেসম্পি অভাৰো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.
‘‘ইতী’’তি ইদং ‘‘অট্ঠৰীসতিৰিধ’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধিতব্বং, ইমিনা ৰুত্তক্কমেন অট্ঠৰীসতিৰিধং হোতীতি. সো চ খো পাল়িযং আগতনযেনেৰাতি অনূনতা ৰেদিতব্বা. অনধিকভাৰো পন দস্সিতো এৰ.
৪৪৭. সম্পযুত্তধম্মরাসি হিনোতি এতেন পতিট্ঠহতীহি হেতু, মূলট্ঠেন লোভাদিকো, অলোভাদিকো চ, তাদিসো হেতু ন হোতীতি নহেতু. নাস্স হেতু অত্থীতি অহেতুকং, সহেতুকপটিযোগিভাৰতো হেতুনা সহ ন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. অহেতুকমেৰ হেতুনা ৰিপ্পযুত্ততায হেতুৰিপ্পযুত্তং. ধম্মনানত্তাভাৰেপি হি সদ্দত্থনানত্তেন ৰেনেয্যৰসেন দুকন্তরদেসনা হোতীতি দুকপদৰসেন চেতং ৰুত্তং. পচ্চযাধীনৰুত্তিতায সহ পচ্চযেনাতি সপ্পচ্চযং. অত্তনো পচ্চযেহি লোকে নিযুত্তং, ৰিদিতন্তি ৰা লোকিযং. আ ভৰগ্গং, আ গোত্রভুং ৰা সৰন্তীতি আসৰা, সহ আসৰেহীতি সাসৰং, আসৰেহি আলম্বিতব্বন্তি অত্থো. আদিসদ্দেন সংযোজনীযং ওঘনীযং যোগনীযং নীৰরণীযং সংকিলেসিকং পরামট্ঠং অচেতসিকং চিত্তৰিপ্পযুত্তং নরূপাৰচরং নঅরূপাৰচরং নঅপরিযাপন্নং অনিযতং অনিয্যানিকং অনিচ্চন্তি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৰো. তং অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তা অজ্ঝত্তা, ইন্দ্রিযবদ্ধধম্মা, তেসু ভৰং অজ্ঝত্তিকং, চক্খাদি. অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তনযেন অজ্ঝত্তমেৰ অজ্ঝত্তিকং যথা ৰেনযিকোতি (অ. নি. ৮.১১; পারা. ৮) ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অত্তভাৰং অধিকিচ্চ পৰত্তত্তা অজ্ঝত্তিক’’ন্তি. সেসং তেৰীসতিৰিধং. ‘‘ততো বাহিরত্তা’’তি ইদং অজ্ঝত্তিকলক্খণাভাৰতো ৰুত্তং. ঘট্টনৰসেনাতি ৰিসযী, ৰিসযো চ হুত্ৰা সঙ্ঘট্টনৰসেন. সেসং সোল়সৰিধং. ৰিপরীতত্তাতি ঘট্টনৰসেন অগহেতব্বতো. দুপ্পটিৰিজ্ঝসভাৰত্তাতি সুখুমভাৰেন দুৰিঞ্ঞেয্যসভাৰত্তা. ঞাণস্স আসন্নে ন হোতীতি দূরে. তেরস হদযৰত্থুপরিযোসানানি. সভাৰেনেৰাতি ‘‘রূপস্স পরিচ্ছেদো, রূপস্স ৰিকারো, রূপস্স উপচযো’’তিআদিনা অগ্গহেত্ৰা অত্তনো সভাৰেনেৰ কক্খল়ত্তাদিনা ঞাণেন পরিচ্ছিজ্জ গহেতব্বতো. সেসং দসৰিধং. তব্বিপরীততাযাতি সভাৰেন অপরিগ্গহিতব্বতো. সোতাদীনম্পি চক্খুনো ৰিয পসন্নসভাৰত্তা এৰ যথাসকং ৰিসযগ্গহণপচ্চযতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খাদি…পে… পসাদরূপ’’ন্তি. ৰিপরীতত্তাতি তব্বিধুরসভাৰত্তা. অধিপতিযট্ঠেনাতি এত্থ চক্খাদীনং তাৰ পঞ্চন্নং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু আধিপতেয্যং তেসং পটুমন্দভাৰানুৰত্তনতো, ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযদ্ৰযস্স সকিচ্চে জীৰিতিন্দ্রিযস্স সহজরূপানুপালনে. তদুভযং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. উপাদিন্নত্তাতি গহিতত্তা. কম্মনিব্বত্তঞ্হি ‘‘মমেতং ফলং’’ন্তি কম্মুনা গহিতং ৰিয হোতি অপটিক্খেপতো.
৪৪৮. সনিদস্সনকম্মজাদীনং তিকানন্তি সনিদস্সনত্তিকস্স, কম্মজাদিত্তিকানঞ্চ. ওল়ারিকেতি দ্ৰাদসৰিধে ওল়ারিকরূপে. রূপন্তি রূপাযতনং. দট্ঠব্বভাৰসঙ্খাতেন সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনং, পটিহননভাৰসঙ্খাতেন সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘং, সনিদস্সনঞ্চ তং সপ্পটিঘঞ্চাতি সনিদস্সনসপ্পটিঘং. তত্থ যস্স দট্ঠব্বভাৰো অত্থি, তং সনিদস্সনং. চক্খুৰিঞ্ঞাণগোচরভাৰোৰ দট্ঠব্বভাৰো. তস্স রূপাযতনতো অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি রূপাযতনং ৰিসেসেতুং অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সহ নিদস্সনেন সনিদস্সন’’ন্তি. ধম্মভাৰসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকরো ৰিসেসো, সো অঞ্ঞো ৰিয কত্ৰা উপচরিতুং যুত্তো. এৰং হি অত্থৰিসেসাৰবোধো হোতীতি. যো সযং, নিস্সযৰসেন চ সম্পত্তানং, অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞং পতনং, সো পটিহননভাৰো, যেন ব্যাপারাদিৰিকারপচ্চযন্তরসহিতেসু চক্খাদীনং ৰিসযেসু ৰিকারুপ্পত্তি. সেসং একাদসৰিধং ওল়ারিকরূপং. তঞ্হি সনিদস্সনত্তাভাৰতো অনিদস্সনং, ৰুত্তনযেনেৰ সপ্পটিঘং. উভযপটিক্খেপেন অনিদস্সনঅপ্পটিঘং. কম্মতো জাতন্তি এত্থ যং একন্তকম্মসমুট্ঠানং অট্ঠিন্দ্রিযানি, হদযঞ্চাতি নৰৰিধং রূপং, যঞ্চ নৰৰিধে চতুসমুট্ঠানে কম্মসমুট্ঠানং নৰৰিধমেৰ রূপন্তি এৰং অট্ঠারসৰিধম্পি কম্মতো উপ্পজ্জনতো কম্মজং. যঞ্হি জাতঞ্চ যঞ্চ জাযতি যঞ্চ জাযিস্সতি, তং সব্বম্পি ‘‘কম্মজ’’ন্তি ৰুচ্চতি যথা দুদ্ধন্তি. তদঞ্ঞপচ্চযজাতন্তি কম্মতো অঞ্ঞপচ্চযতো জাতং উতুচিত্তাহারজং. নকুতোচিজাতন্তি লক্খণরূপমাহ. ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং, সদ্দো, আকাসধাতু, লহুতাদিত্তযং চিত্তসমুট্ঠানানি অৰিনিব্ভোগরূপানীতি এতং পঞ্চদসৰিধং রূপং চিত্তজং. আকাসধাতু, লহুতাদিত্তযং, আহারসমুট্ঠানানি অৰিনিব্ভোগরূপানীতি এতং দ্ৰাদসৰিধং রূপং আহারজং. এত্থ সদ্দং পক্খিপিত্ৰা তেরসৰিধং রূপং উতুতো সমুট্ঠিতং উতুজং. সেসং কম্মজতিকে ৰুত্তনযানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৪৪৯. দিট্ঠাদিচতুক্কৰসেন, রূপরূপাদিচতুক্কৰসেন, ৰত্থাদিচতুক্কৰসেনাতি পাটেক্কং চতুক্কসদ্দো যোজেতব্বো. যং রূপাযতনং অদক্খি যং পস্সতি যং দক্খিস্সতি যং পস্সেয্য, তং সব্বং দিট্ঠং নাম দিট্ঠসভাৰানাতিৰত্তনতো যথা দুদ্ধন্তি. এস নযো সেসেসুপি. দস্সনৰিসযত্তাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যত্তা. সৰনৰিসযত্তাতি সোতৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যত্তা. গন্ধরসফোট্ঠব্বত্তযন্তি গন্ধো রসো ফোট্ঠব্বন্তি এতং তযং. মুতং নাম মুত্ৰা পত্ৰা গহেতব্বতো. তেনাহ ‘‘সম্পত্তগ্গাহকইন্দ্রিযৰিসযত্তা’’তি.
কিমিদং ফোট্ঠব্বং নামাতি? পথৰীতেজোৰাযোধাতুত্তযং. কস্মা পনেত্থ আপোধাতু অগ্গহিতা, ননু সীততা ফুসিত্ৰা গয্হতি, সা চ আপোধাতূতি? সচ্চং গয্হতি, ন পন সা আপোধাতু. কিঞ্চরহীতি? তেজোধাতু এৰ. মন্দে হি উণ্হভাৰে সীতবুদ্ধি. ন হি সীতং নাম কোচি গুণো অত্থি, কেৰলং পন উণ্হভাৰস্স মন্দতায সীততাভিমানো. কথমেতং ৰিঞ্ঞাতব্বন্তি চে? অনৰট্ঠিতত্তা সীতবুদ্ধিযা যথা পারাপারে. তথা হি ঘম্মকালে আতপে ঠিতানং ছাযং পৰিট্ঠানং সীতবুদ্ধি হোতি, তত্থেৰ পন পথৰীগব্ভতো উট্ঠিতানং উণ্হবুদ্ধি. যদি হি সীততা আপোধাতু সিযা, একস্মিং কলাপে উণ্হভাৰেন সদ্ধিং উপলব্ভেয্য, ন চ উপলব্ভতি. তস্মা ৰিঞ্ঞাযতি ন আপোধাতু সীততাতি. ইদঞ্চ ভূতানং অৰিনিব্ভোগৰুত্তিতং ইচ্ছন্তানং উত্তরং, অনিচ্ছন্তানম্পি পন চতুন্নং ভূতানং একস্মিং কলাপে কিচ্চদস্সনেন সভাগৰুত্তিতায সাধিতায উত্তরমেৰ. যে পন ‘‘ৰাযোধাতুযা লক্খণং সীততা’’তি ৰদন্তি, তেসম্পি ইদমেৰ উত্তরং. যদি হি ৰাযোধাতু সীততা সিযা, একস্মিং কলাপে উণ্হভাৰেন সদ্ধিং সীততা উপলব্ভেয্য, ন চ উপলব্ভতি. তস্মা ৰিঞ্ঞাযতি ন ৰাযোধাতু সীততাতি. যেসং পন দ্রৰতা আপোধাতু, সা চ ফুসিত্ৰা গয্হতীতি দস্সনং. তে ৰত্তব্বা ‘‘দ্রৰভাৰোপি ফুসীযতীতি আযস্মন্তানং অধিমানমত্তং সণ্ঠানং ৰিযা’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং পুরাতনেহি –
‘‘দ্রৰতা সহৰুত্তীনি, তীণি ভূতানি সম্ফুসং;
‘দ্রৰতং সম্ফুসামী’তি, লোকোযমভিমঞ্ঞতি.
‘‘ফুসং ভূতানি সণ্ঠানং, মনসা গণ্হতে যথা;
‘পচ্চক্খতো ফুসামী’তি, ঞাতব্বা দ্রৰতা তথা’’তি.
সেসন্তি যথাৰুত্তং রূপাদিসত্তৰিধং রূপং ঠপেত্ৰা অৰসিট্ঠং একৰীসতিৰিধং রূপং. ৰিঞ্ঞাণস্সেৰাতি মনোৰিঞ্ঞাণস্সেৰ. অৰধারণেন রূপাযতনাদীনম্পি মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যত্তে নিযমাভাৰতো ন ৰিঞ্ঞাতরূপতাতি সঙ্করাভাৰং দস্সেতি.
নিপ্ফন্নরূপং পনেত্থ রূপরূপং নামাতি যদেত্থ অট্ঠৰীসতিৰিধে রূপে ‘‘নিপ্ফন্ন’’ন্তি ৰুত্তং রূপং, তদেৰ রূপলক্খণযোগতো রূপং. রুপ্পনং রূপং, তং এতস্স অত্থীতি যথা অরিসসোতি, রূপগুণযোগতো ৰা যথা নীলগুণযোগতো নীলং ৰত্থন্তি. স্ৰাযং রূপসদ্দো রুল়্হিযা অতংসভাৰেপি পৰত্ততীতি অপরেন রূপসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘রূপরূপ’’ন্তি যথা তিলতেলং, দুক্খদুক্খন্তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৩৯) চ, রুপ্পনসভাৰং রূপন্তি অত্থো. যদি এৰং, আকাসধাতুআদীনং কথং রূপভাৰোতি? নিপ্ফন্নরূপস্স পরিচ্ছেদৰিকারলক্খণভাৰতো তগ্গতিকমেৰাতি ‘‘রূপ’’ন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি.
ৰসন্তি এত্থ চিত্তচেতসিকা পৰত্তন্তীতি ৰত্থু, চিত্ততংসম্পযুত্তানং আধারভূতং রূপং. তং পন ছব্বিধং. তত্থ হদযরূপং ৰত্থু এৰ মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযভাৰতো. ন দ্ৰারং অঞ্ঞনিস্সযানং চক্খাদি ৰিয. যথা হি চক্খাদীনি সম্পটিচ্ছনাদীনং পৰত্তিযা দ্ৰারং হোন্তি, ন এৰং হদযৰত্থু. তেন ৰুত্তং ‘‘যং পনেত্থ হদযরূপং নাম, তং ৰত্থু, ন দ্ৰার’’ন্তি. ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং দ্ৰারং কম্মদ্ৰারভাৰতো. তন্নিস্সিতস্স চিত্তুপ্পাদস্স অভাৰতো ন ৰত্থু. পসাদরূপং ৰত্থু চেৰ অত্তসন্নিস্সিতস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিকস্স, দ্ৰারঞ্চ অঞ্ঞনিস্সিতস্স সম্পটিচ্ছনাদিকস্স. সেসং একৰীসতিৰিধং রূপং ৰুত্তৰিপরিযাযতো নেৰ ৰত্থু ন চ দ্ৰারং.
৪৫০. একতো এৰ জাতং একজং. ননু চ একতো এৰ পচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তি নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, রূপজনকপচ্চযেসু একতোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. ন হি রূপুপ্পত্তি রূপজনকতো অঞ্ঞং পচ্চযং অপেক্খতি. দ্ৰিজন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. ইমেসন্তি ইমেসং পভেদানং ৰসেন. কম্মজমেৰাতি কম্মতো এৰ জাতং. চিত্তজমেৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. চিত্ততো চ উতুতো চ জাতন্তি কালেন চিত্ততো, কালেন উতুতোতি এৰং চিত্ততো চ উতুতো চ জাতং দট্ঠব্বং. তং দ্ৰিজং দ্ৰীহি জাতন্তি. পরতো দ্ৰীসুপি এসেৰ নযো. সদ্দাযতনমেৰাতি এত্থ যং চিত্তজং সদ্দাযতনং, তং সৰিঞ্ঞত্তিকমেৰাতি একে. অৰিঞ্ঞত্তিকোপি অত্থি ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দোতি পোরাণা.
ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো ন সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি হি এৰং পৰত্তমহাঅট্ঠকথাৰাদং নিস্সায চিত্তসমুট্ঠানস্স সদ্দস্স ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিনাপি উপ্পত্তি ইচ্ছিতব্বা. ন হি ৰিঞ্ঞত্তি ‘‘কাযৰাচায ৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰচনতো অসোতৰিঞ্ঞেয্যেন সদ্দেন সহ উপ্পজ্জতি, এৰং সন্তে চিত্তজেনাপি সদ্দনৰকেন ভৰিতব্বং. সো চ ৰাদো ‘‘সদ্দো চ হোতি, ন সোতৰিঞ্ঞেয্যো চা’’তি ৰিরুদ্ধমেৰেতন্তি মঞ্ঞমানেহি সঙ্গহকারেহি পটিক্খিত্তো. অপরে পন মহাঅট্ঠকথাৰাদং অপ্পটিক্খিপিত্ৰা তস্স অধিপ্পাযং ৰণ্ণেন্তি. কথং? ‘‘জিৰ্হাতালুচলনাদিকং ৰিতক্কসমুট্ঠিতং ৰিঞ্ঞত্তিসহজমেৰ সুখুমসদ্দং দিব্বসোতেন সুত্ৰা আদিসতী’’তি সুত্তে, পট্ঠানে চ ওল়ারিকং সদ্দং সন্ধায সোতৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দস্স অসোতৰিঞ্ঞেয্যতা ৰুত্তাতি. তং চতুজং. অৰসেসন্তি অৰিনিব্ভোগরূপেন সদ্ধিং আকাসধাতুমাহ.
লক্খণরূপং পন নকুতোচিজাতন্তি কুতোচিপি পচ্চযতো ন জাতং, নাপি সযমেৰ জাতং পচ্চযেহি ৰিনা সযমেৰ জাতস্স সব্বেন সব্বং অভাৰতো. কথং পনেতং ৰিঞ্ঞাতব্বং লক্খণরূপং ন জাযতীতি? লক্খণাভাৰতো. উপ্পত্তিমন্তানং হি রূপাযতনাদীনং জাতিআদীনি লক্খণানি ৰিজ্জন্তি, ন এৰং জাতিআদীনং. তস্মা ৰিঞ্ঞাতব্বমেতং জাতিআদীনি ন জাযন্তীতি. সিযা পনেতং ‘‘জাতিআদীনং জাতিআদীনি লক্খণানি ৰিজ্জন্তী’’তি? তং ন, কস্মা? তথা সতি অনৰট্ঠানাপত্তিতো. যদি হি জাতিআদীনি জাতিআদিমন্তানি সিযুং, তানিপি জাতিআদিমন্তানি, তানিপি জাতিআদিমন্তানীতি অনৰট্ঠানমেৰ আপজ্জতি. তস্মা সুট্ঠু ৰুত্তং ‘‘জাতিআদীনি ন জাযন্তী’’তি. তেনাহ ‘‘ন হি উপ্পাদস্স উপ্পাদো অত্থি, উপ্পন্নস্স চ পরিপাকভেদমত্তং ইতরদ্ৰয’’ন্তি, জরামরণন্তি অত্থো.
তত্থ ‘‘উপ্পাদো নত্থী’’তি এতেন উপ্পাদস্স জরামরণাভাৰমাহ. অসতি উপ্পাদে কুতো জরামরণন্তি মত্তগ্গহণেন জরামরণস্স উপ্পাদাভাৰম্পি. যদি এৰং জাতিযা কুতোচি জাততাৰচনং কথন্তি আহ ‘‘যম্পী’’তিআদি. তত্থ কিচ্চানুভাৰক্খণে দিট্ঠত্তাতি যে তে চিত্তাদযো রূপাযতনাদীনং রূপানং জনকপচ্চযা, তেসং তদুপ্পাদনং পতি অনুপরতব্যাপারানং যো সো পচ্চযভাৰূপলক্খণীযো কিচ্চানুভাৰক্খণো, তদা জাযমানানং রূপাযতনাদীনং ধম্মানং ৰিকারভাৰেন উপলব্ভমানতং সন্ধায ৰেনেয্যপুগ্গলৰসেন জাতিযা কুতোচি পচ্চযতো জাতত্তং পাল়িযং অনুঞ্ঞাতং যথা তং চিত্তসমুট্ঠানতাদি ৰিঞ্ঞত্তিআদীনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – যেহি পচ্চযধম্মেহি রূপাদযো উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পচ্চযভাৰূপগমনক্খণে উপলব্ভমানা রূপাদযো ততো পুরে, পচ্ছা চ অনুপলব্ভমানা ততো উপ্পজ্জন্তীতি ৰিঞ্ঞাযন্তি, এৰং জাতিপি ৰেদিতব্বা. যদি এৰং নিপ্পরিযাযতো জাতিযা কুতোচি জাততা সিদ্ধা, অথ কস্মা ৰেনেয্যপুগ্গলৰসেনাতি ৰুত্তন্তি? নযিদমেৰং জাযমানধম্মৰিকারভাৰেন উপলব্ভমানত্তা. যদি হি ধম্মো ৰিয উপলব্ভেয্য জাতি, নিপ্পরিযাযোৰ তস্সা কুতোচি জাতভাৰো, ন এৰমুপলব্ভতি, অথ খো ৰিকারভাৰেন. তস্মা ৰুত্তং ‘‘ৰেনেয্যপুগ্গলৰসেনা’’তি.
তদা কির সোতূনং এৰং চিত্তং উপ্পন্নং ‘‘অযং জাতি সব্বেসং ধম্মানং পভৰো, সযঞ্চ ন কুতোচি জাযতি যথা তং পকতিৰাদীনং পকতী’’তি, তং নেসং মিচ্ছাগাহং ৰিধমেন্তো সত্থা ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা কুতোচি পচ্চযতো জাতঞ্চ কত্ৰা দেসেসি, ন পন জরামরণং পচ্চযধম্মানং কিচ্চানুভাৰক্খণে অদস্সনতো. যদি এৰং কথং ‘‘জরামরণং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি (সং. নি. ২.২০) ৰুত্তং? যস্মা পটিচ্চসমুপ্পন্নানং ধম্মানং পরিপাকভঙ্গতায তেসু সন্তেসু হোন্তি, ন অসন্তেসু. ন হি অজাতং পরিপচ্চতি, ভিজ্জতি ৰা, তস্মা তং জাতিপচ্চযতং সন্ধায ‘‘জরামরণং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি (সং. নি. ২.২০) পরিযাযেন সুত্তেসু ৰুত্তং. যো পনেত্থ কামভৰাদীসু কম্মাদিনা পচ্চযেন যোনিৰিভাগতো পটিসন্ধিযং, পৰত্তিযঞ্চ রূপধম্মানং পৰত্তিভেদো ৰত্তব্বো, সো পরতো পটিচ্চসমুপ্পাদকথাযং আৰি ভৰিস্সতীতি ন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.
ইতি রূপক্খন্ধে ৰিত্থারকথামুখৰণ্ণনা.
ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধকথাৰণ্ণনা
৪৫১. যং কিঞ্চীতি অনৰসেসপরিযাদানদীপকেন পদদ্ৰযেন ৰেদযিতস্স বহুভেদতং দস্সেন্তো ৰুচ্চমানং রাসট্ঠং উল্লিঙ্গেতি. ৰেদযিতং আরম্মণরসানুভৰনং লক্খণং এতস্সাতি ৰেদযিতলক্খণং. সব্বং তং ধম্মজাতন্তি অধিপ্পাযো, পুব্বে ৰা রূপক্খন্ধকথাযং ৰুত্তং অধিকারতো আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. একতো কত্ৰাতি অতীতাদিভেদভিন্নং সব্বং তং বুদ্ধিযা একতো কত্ৰা. এৰঞ্হি রাসট্ঠস্স সম্ভৰো. নীলাদিভেদস্স আরম্মণস্স সঞ্জাননং, ‘‘নীলং পীতং দীঘং রস্স’’ন্তি (ধ. স. ৬১৫) চ আদিনা সঞ্ঞুপ্পাদৰসেন জাননং গহণং লক্খণং এতস্সাতি সঞ্জাননলক্খণং. অভিসঙ্খরণং আযূহনং ব্যাপারাপত্তি, অভিসন্দহনং ৰা, উভযথাপি চেতনাপধানতায সঙ্খারক্খন্ধস্স এৰং ৰুত্তং ‘‘অভিসঙ্খরণলক্খণ’’ন্তি. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খারক্খন্ধং ৰিভজন্তেন ভগৰতা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা (ৰিভ. ২১) চেতনাৰ ৰিভত্তা. মিনিতব্বৰত্থুং নাল়িযা মিনমানো পুরিসো ৰিয যেন সঞ্জাননাকারৰিসিট্ঠেন আকারেন ৰিসযং গণ্হাতি, তং আরম্মণূপলদ্ধিসঙ্খাতং ৰিজাননং লক্খণং এতস্সাতি ৰিজাননলক্খণং. ইতরে ৰেদনাক্খন্ধাদযো সুৰিঞ্ঞেয্যা হোন্তীতি ৰিঞ্ঞাণেন একুপ্পাদাদিভাৰতো, সমানজাতিআদিৰিভাগতো চ.
অত্তনা ‘‘ৰিজাননলক্খণ’’ন্তি ৰুত্তমত্থং সুত্তেন সমত্থেতুং ‘‘যং কিঞ্চী’’তিআদি ৰুত্তং. যথাপচ্চযং পৰত্তিমত্তমেতং, যদিদং সভাৰধম্মোতি দস্সেতুং ‘‘ৰিজাননলক্খণ’’ন্তি ভাৰসাধনৰসেন ৰুত্তং. ধম্মসভাৰা ৰিনিমুত্তো কোচি কত্তা নাম নত্থীতি তস্সেৰ কত্তুভাৰং দস্সেতুং ‘‘ৰিজানাতী’’তি ৰুত্তং. যং ৰিজাননট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণং, তদেৰ চিন্তনাদিঅত্থেন চিত্তং, মননট্ঠেন মনোতি পরিযাযতোপি নং বোধেতি. এত্তাৰতা চ খন্ধতো, ভেদতো, পরিযাযতো চ ৰিঞ্ঞাণং ৰিভাৰিতং হোতি.
জাযন্তি এত্থ ৰিসদিসাপি সদিসাকারাতি জাতি, সমানাকারো. সা পনাযং জাতি কামং অনেকৰিধা নানপ্পকারা, তং ইধাধিপ্পেতমেৰ পন দস্সেন্তো ‘‘কুসলং, অকুসলং, অব্যাকতঞ্চা’’তি আহ. তত্থ কুসলট্ঠেন কুসলং. কোযং কুসলট্ঠো নাম? আরোগ্যট্ঠো অনৰজ্জট্ঠো সুখৰিপাকট্ঠো. আরোগ্যট্ঠেনাপি হি কুসলং ৰুচ্চতি ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসল’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯). অনৰজ্জট্ঠেনাপি ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কুসলো কাযসমাচারো? যো খো, মহারাজ, অনৰজ্জো কাযসমাচারো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৬১). সুখৰিপাকট্ঠেনাপি ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতূ’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০). কুসলচিত্তঞ্হি রাগাদীনং চেতসিকরোগানং অৰজ্জসভাৰানং পটিপক্খভাৰতো, সুখৰিপাকৰিপচ্চনতো চ অরোগং, অনৰজ্জং, সুখৰিপাকঞ্চাতি.
সদ্দত্থতো পন কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযতি চলযতি কম্মেতি ৰিদ্ধংসেতীতি কুসলং. কুচ্ছিতেন ৰা আকারেন সযন্তীতি কুসা, পাপধম্মা, তে কুসে লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৰা সানতো তনুকরণতো ঞাণং কুসং নাম, তেন লাতব্বং গহেতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি কুসলং. যথা ৰা কুসো উভযভাগগতং হত্থপদেসং লুনাতি, এৰমিদং উপ্পন্নানুপ্পন্নৰসেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনাতি ছিন্দতি, তস্মা কুসো ৰিয লুনাতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৰা সাৰজ্জধম্মানং সলনতো সংৰরণতো কুসলং. কুসলধম্মৰসেন হি অকুসলা পৰত্তিনিৰারণেন, অপ্পৰত্তিভাৰাপাদনেন চ মনচ্ছট্ঠেসু দ্ৰারেসু অপ্পৰত্তিযা সংৰুতা পিহিতা হোন্তি. কুচ্ছিতে ৰা পাপধম্মে সলযতি কম্পেতি অপনেতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৰা পাণাতিপাতাদীনং পাপধম্মানং সানতো নিসানতো তেজনতো কুসা, দোসলোভাদযো. দোসাদীনঞ্হি ৰসেন চেতনায তিক্খভাৰপ্পত্তিযা পাণাতিপাতাদীনং মহাসাৰজ্জতা, তে কুসে লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৰা সানতো অন্তকরণতো ৰিনাসনতো কুসানি, পুঞ্ঞকিরিযৰসেন পৰত্তানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি, তেহি লাতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি কুসলং. ‘‘কু’’ ইতি ৰা ভূমি ৰুচ্চতি, অধিট্ঠানভাৰেন তংসদিসস্স অত্তনো নিস্সযভূতস্স রূপারূপপ্পবন্ধস্স সম্পতি, আযতিঞ্চ অনুদহনেন ৰিনাসনতো কুং সিযন্তীতি কুসা, রাগাদযো, তে ৰিয অত্তনো নিস্সযস্স লৰনতো ছিন্দনতো কুসলং. পযোগসম্পাদিতা হি কুসলধম্মা অচ্চন্তমেৰ রূপারূপধম্মে অপ্পৰত্তিকরণেন সমুচ্ছিন্দন্তীতি.
ন কুসলন্তি অকুসলং, কুসলপটিপক্খন্তি অত্থো. ন কুসলন্তি হি কুসলপটিক্খেপেন অকুসলপদস্স অৰযৰভেদেন অত্থে ৰুচ্চমানে যথা যং ধম্মজাতং ন অরোগং, ন অনৰজ্জং, ন সুখৰিপাকং, ন চ কোসল্লসম্ভূতং, তং অকুসলন্তি অযমত্থো দস্সিতো হোতি, এৰং যং ন কুচ্ছিতানং সলনসভাৰং, ন কুসানং লৰনসভাৰং, ন কুসেন কুসেহি ৰা পৰত্তেতব্বং, ন চ কুসো ৰিয লৰনকং, তং অকুসলং নামাতি অযম্পি অত্থো দস্সিতো হোতি. এত্থ চ যস্মা কুসলং অকুসলস্স উজুৰিপচ্চনীকভূতং, যতো চেতসিকরোগপটিপক্খাদিভাৰতো অরোগাদিপরিযাযেনপি বোধিতং, তস্মা অকুসলং পন কুসলস্স উজুৰিপচ্চনীকভূতন্তি ৰুত্তং ‘‘কুসলপটিপক্খন্তি অত্থো’’তি. তং পন যথাক্কমং পহাযকপহাতব্বভাৰেনেৰাতি দট্ঠব্বং.
ন ব্যাকতন্তি অব্যাকতং, কুসলাকুসলভাৰেন অকথিতন্তি অত্থো. তত্থ কুসলভাৰো অনৰজ্জসুখৰিপাকট্ঠো. অকুসলভাৰো সাৰজ্জদুক্খৰিপাকট্ঠো, তদুভযভাৰেন অৰুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. এতেনেৰ অরোগসরোগাদিভাৰেন চ অৰুত্ততা ৰণ্ণিতাতি দট্ঠব্বা. এত্থ চ ‘‘কুসলং অকুসল’’ন্তি চ ৰত্ৰা ‘‘অব্যাকত’’ন্তি ৰুত্তত্তা কুসলাকুসলভাৰেনেৰ অৰুত্ততা ৰিঞ্ঞাযতি, ন পকারন্তরেন. অৰুত্ততা চেত্থ ন তথা অৰত্তব্বতামত্তেন, অথ খো তদুভযৰিনিমুত্তসভাৰতায তেসং ধম্মানন্তি দট্ঠব্বং. তথা হেতং ‘‘অৰিপাকলক্খণ’’ন্তি ৰুচ্চতি.
৪৫২. ভূমিভেদতোতি ভৰন্তি এত্থ ধম্মাতি ভূমি, ঠানং, অৰত্থা চ. অৰত্থাপি হি অৰত্থাৰন্তানং পৰত্তিট্ঠানং ৰিয গয্হতি, এৰং নেসং সুখগ্গহণং হোতীতি. তত্থ লোকিযা ভূমি ঠানৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা, লোকুত্তরা অৰত্থাৰসেন. লোকিযা ৰা ঠানাৰত্থাৰসেন, লোকুত্তরা অৰত্থাৰসেনেৰ. কামাৰচরন্তি এত্থ ৰত্থুকামো কিলেসকামোতি দ্ৰে কামা. তেসু ৰত্থুকামো ৰিসেসতো পঞ্চ কামগুণা কামীযন্তীতি, কিলেসকামো তণ্হা কামেতীতি. তে দ্ৰেপি সহিতা হুত্ৰা যত্থ অৰচরন্তি, তং কামাৰচরং. কিং পন তন্তি? একাদসৰিধো কামভৰো. ইদং যেভুয্যেন তত্থ অৰচরতি পৰত্ততীতি কামাৰচরং একস্স অৰচরসদ্দস্স লোপং কত্ৰা. এৰং রূপারূপাৰচরানিপি ৰেদিতব্বানি রূপতণ্হা রূপং, অরূপতণ্হা অরূপন্তি কত্ৰা. অথ ৰা কামতণ্হা কামো উত্তরপদলোপেন, অৰচরতি এত্থাতি অৰচরং, কামস্স অৰচরং কামাৰচরং. এৰং রূপাৰচরারূপাৰচরানিপি ৰেদিতব্বানি. লোকতো উত্তরতীতি লোকুত্তরং কুসলস্স অধিপ্পেতত্তা. ইতরং পন লোকতো উত্তিণ্ণন্তি লোকুত্তরং.
সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খারভেদতোতি এত্থ সোমনস্সুপেক্খাভেদো তাৰ যুত্তো তেসং ভিন্নসভাৰত্তা, ঞাণসঙ্খারভেদো পন কথন্তি? নাযং দোসো ঞাণসঙ্খারকতো ভেদোঞাণসঙ্খারভেদো, সো চ তেসং ভাৰাভাৰকতোতি কত্ৰা. সোভনং মনো, সুন্দরং ৰা মনো এতস্সাতি সুমনো, সুমনস্স ভাৰো সোমনস্সং, মানসিকসুখা ৰেদনা রুল়্হিযা, সোমনস্সেন উপ্পাদতো পট্ঠায যাৰ ভঙ্গা সহগতং পৰত্তং সংসট্ঠং, সম্পযুত্তন্তি অত্থো. সোমনস্সসহগততা চস্স আরম্মণৰসেন ৰেদিতব্বা. ইট্ঠারম্মণে হি চিত্তং সোমনস্সসহগতং হোতি. ননু চ ইট্ঠারম্মণং লোভস্স ৰত্থু, কথং তত্থ কুসলং হোতীতি? নযিদমেকন্তিকং ইট্ঠেপি আভোগাদিৰসেন কুসলস্স উপ্পজ্জনতো. যস্স হি চতুসম্পত্তিচক্কসমাযোগাদিৰসেন যোনিসোৰ আভোগো হোতি, কুসলমেৰ চ মযা কত্তব্বন্তি কুসলকরণে চিত্তং নিযমিতং, অকুসলপ্পৰত্তিতো চ নিৰত্তেত্ৰা কুসলকরণে এৰ পরিণামিতং, অভিণ্হকরণৰসেন চ সমুদাচরিতং, তস্স ইট্ঠেপি আরম্মণে অলোভাদিসম্পযুত্তমেৰ চিত্তং হোতি, ন লোভাদিসম্পযুত্তং.
ঞাণেন সমং পকারেহি যুত্তন্তি ঞাণসম্পযুত্তং. একুপ্পাদাদযো এৰ চেত্থ পকারাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ কম্মূপপত্তিইন্দ্রিযপরিপাককিলেসদূরীভাৰা ঞাণসম্পযুত্ততায কারণং. যো হি পরেসং ধম্মং দেসেতি, অনৰজ্জানি সিপ্পাযতনকম্মাযতনৰিজ্জট্ঠানানি সিক্খাপেতীতি এৰমাদিকং পঞ্ঞাসংৰত্তনিযং করোতি, তস্স কম্মূপনিস্সযৰসেন কুসলচিত্তং উপ্পজ্জমানং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. তথা অব্যাপজ্জে লোকে উপ্পন্নস্স উপপত্তিং নিস্সায ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘তস্স তত্থ সুখিনো ধম্মপদা প্লৰন্তি, দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো, অথ খো সো সত্তো খিপ্পংযেৰ ৰিসেসভাগী (অ. নি. ৪.১৯১) হোতী’’তি. তথা পঞ্ঞাদসকপত্তস্স ইন্দ্রিযপরিপাকং নিস্সায কুসলং উপ্পজ্জমানং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. যেন পন কিলেসা ৰিক্খম্ভিতা, তস্স কিলেসদূরীভাৰং নিস্সায ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘যোগা ৰে জাযতে ভূরি, অযোগা ভূরিসঙ্খযো’’তি (ধ. প. ২৮২). অত্তনো ৰা পরস্স ৰা সমুস্সাহজনিতং চিত্তপযোগসঙ্খাতং সঙ্খরণং সঙ্খারো, সো এতস্স নত্থীতি অসঙ্খারং. তেন পন সহ সঙ্খারেন পৰত্ততীতি সসঙ্খারং. ঞাণেন ৰিপ্পযুত্তং ৰিরহিতন্তি ঞাণৰিপ্পযুত্তং. ৰিপ্পযোগোতি চেত্থ ঞাণস্স অভাৰো অপ্পৰত্তিযেৰাতি দট্ঠব্বং. উপেক্খতীতি উপেক্খা, ৰেদযমানাপি আরম্মণং অজ্ঝুপেক্খতি মজ্ঝত্ততাকারসণ্ঠিতত্তাতি অত্থো. অথ ৰা উপেতা সুখদুক্খানং অৰিরুদ্ধা ইক্খা অনুভৰনন্তি উপেক্খা. অথ ৰা ইট্ঠে চ অনিট্ঠে চ আরম্মণে পক্খপাতাভাৰেন উপপত্তিতো যুত্তিতো ইক্খতি অনুভৰতীতি উপেক্খা, তায সহগতন্তি উপেক্খাসহগতং. সেসং সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
এৰং অট্ঠ কামাৰচরকুসলচিত্তানি উদ্দিসিত্ৰা ইদানি তেসং পৰত্তিআকারং দস্সেতুং ‘‘যদা হী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ পটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন দেসকালকল্যাণমিত্তাদিসম্পত্তিং সঙ্গণ্হাতি. অঞ্ঞং ৰা সোমনস্সহেতুন্তি এত্থ অঞ্ঞগ্গহণেন সদ্ধাবহুলতা, ৰিসুদ্ধদিট্ঠিতা, কুসলকিরিযায আনিসংসদস্সাৰিতা, সোমনস্সপটিসন্ধিকতা, একাদস পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা ধম্মাতি এৰমাদীনং সঙ্গহো. আদিনযপ্পৰত্তন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন ন কেৰলং ‘‘অত্থি যিট্ঠ’’ন্তিআদীনং (ম. নি. ১.৪৪১; ২.৯৫) নৰন্নংযেৰ সম্মাদিট্ঠিৰত্থূনং গহণং, অথ খো ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযাদীনম্পি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. পুরক্খত্ৰাতি পুব্বঙ্গমং কত্ৰা. তঞ্চ খো সহজাতপুব্বঙ্গমৰসেন ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. প. ১-২) ৰিয সম্পযোগস্স অধিপ্পেতত্তা. অসংসীদন্তোতি সিলোকমচ্ছরিযাদিৰসেন পুঞ্ঞকিরিযাযং সংসীদং সঙ্কোচং অনাপজ্জন্তো, তেন মুত্তচাগতাদিং দস্সেতি. অনুস্সাহিতোতি কেনচিপি ন উস্সাহিতো. সরসতো হি পুঞ্ঞপটিপত্তিদস্সনমিদং. পরেহীতি পন পাকটুস্সাহনদস্সনং.
দানাদীনীতি দানং সীলং যাৰ দিট্ঠিজুকম্মন্তি ইমানি দানাদীনি দস পুঞ্ঞানি, দানাদীনীতি ৰা দানসীলভাৰনামযানি ইতরেসম্পি সত্তন্নং এত্থেৰন্তোগধত্তা. যত্থ সযং উপ্পজ্জন্তি, তং সন্তানং পুনন্তি, পুজ্জং ভৰফলং নিব্বত্তেন্তীতি ৰা পুঞ্ঞানি. অস্স পুঞ্ঞচেতনাসমঙ্গিনো. অমুত্তচাগতা দেয্যধম্মে সাপেক্খচিত্ততা. আদি-সদ্দেন সীলসমাদানাদীসু অনধিমুত্ততাদিং সঙ্গণ্হাতি. তদেৰাতি সোমনস্সসহগতাদিনা সদিসতায ৰুত্তং. সদিসম্পি হি ‘‘তদেৰা’’তি ৰোহরীযতি যথা ‘‘সা এৰ তিত্তিরী, তানিযেৰ ওসধানী’’তি. ইমস্মিঞ্হি অত্থেতি লীনস্স চিত্তস্স উস্সাহনপযোগসঙ্খাতে অত্থে. এতন্তি ‘‘সঙ্খারো’’তি এতং পদং. পুব্বপযোগস্সাতি পুঞ্ঞকিরিযাযং সঙ্কোচে জাযমানে ততো ৰিৰেচেত্ৰা সমুস্সাহনৰসেন পৰত্তস্স চিত্তপযোগস্স, পুব্বগ্গহণঞ্চেত্থ তথাপৰত্তপুব্বাভিসঙ্খারৰসেন সো সঙ্খারো হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং, ন তস্স সঙ্খারস্স পুব্বকালিকত্তা. ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৪৪১; ২.৯৫) নযপ্পৰত্তায সম্মাদিট্ঠিযা অসম্ভৰদস্সনত্থং বাল-গ্গহণং. সংসীদনুস্সাহনাভাৰদস্সনত্থং সহসা-গহণং. সোমনস্সরহিতা হোন্তি পুঞ্ঞং করোন্তাতি অধিপ্পাযো. সোমনস্সহেতূনং অভাৰং আগম্মাতি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. মজ্ঝত্তারম্মণতথারূপচেতোসঙ্খারাদযোপি হি উপেক্খাসহগততায কারণং হোন্তিযেৰাতি.
এৰন্তিআদি নিগমনং. তযিদং অট্ঠৰিধম্পি কামাৰচরং কুসলচিত্তং রূপারম্মণং যাৰ ধম্মারম্মণন্তি ছসু আরম্মণেসু যং ৰা তং ৰা আলম্বিত্ৰা উপেক্খাসহগতাহেতুককিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং কাযদ্ৰারাদীহি তীহি দ্ৰারেহি কাযকম্মাদিৰসেন উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. তত্থ ঞাণসম্পযুত্তানি চত্তারি যদা তিহেতুকপটিসন্ধিং উপ্পাদেন্তি, তদা সোল়স ৰিপাকচিত্তানি ফলন্তি. যদা পন দুহেতুকং, তদা দ্ৰাদস তিহেতুকৰজ্জানি. অহেতুকং পন পটিসন্ধিং তিহেতুকানি ন উপ্পাদেন্তেৰ, দুহেতুকানি পন দুহেতুকপটিসন্ধিদানকালে দ্ৰাদস, অহেতুকপটিসন্ধিং দানকালে অট্ঠ ফলন্তি. তিহেতুকা পন পটিসন্ধি দুহেতুকেহি ন হোতিযেৰ. ‘‘অট্ঠ ফলন্তী’’তি চেতং পটিসন্ধিং জনককম্মৰসেন ৰুত্তং. অঞ্ঞেন পন কম্মুনা ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ৰচনতো সহেতুকম্পি ৰিপাকচিত্তং অহেতুকপটিসন্ধিকস্স হোতিযেৰ. ইমস্মিং চ পক্খে বলৰতা পচ্চযেন উপ্পন্নং অসঙ্খারং, দুব্বলেন সসঙ্খারন্তি ৰেদিতব্বং. যে পন আগমনতো চ ৰিপাকস্স অসঙ্খারসসঙ্খারভাৰং ইচ্ছন্তি, তেসং মতেন দ্ৰাদস, অট্ঠ চ ফলন্তীতি যোজেতব্বং. এৰং তিধা ফলং দদন্তঞ্চেতং কামাৰচরসুগতিযং উপপত্তিং, সুগতিদুগ্গতীসু ভোগসম্পদঞ্চ করোতি. নাগসুপণ্ণাদীনম্পি হি যং দেৰভোগসম্পত্তিসদিসং ভোগজাতং উপ্পজ্জতি, তম্পি কামাৰচরকুসলস্সেৰ ফলং. ন হি অকুসলস্স ইট্ঠং ফলং অত্থীতি.
রূপাৰচরং পনাতি পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতকো. তেন যথা কামাৰচরং কিলেসানং তদঙ্গপ্পহানমত্তকরং, ন এৰমিদং, ইদং পন ৰিক্খম্ভনপ্পহানকরং. যথা ৰা তং ৰেদনাঞাণসঙ্খারভেদতো অট্ঠধা ভিজ্জতি, ন এৰমিদং, ইদং পন ততো অঞ্ঞথা ৰাতি ৰক্খমানং ৰিসেসং জোতেতি. তং পনেতং সৰত্থুকং, সাসৰং, ৰিনীৰরণঞ্চ রূপাৰচরন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সৰত্থুকং এৰা’’তি হি ইমিনা অরূপাৰচরং নিৰত্তেতি, ‘‘সাসৰ’’ন্তি ইমিনা পঠমমগ্গচিত্তং, ‘‘ৰিনীৰরণ’’ন্তি ইমিনা পটিঘসহিতদ্ৰযং. কত্থচি পঞ্চ ঝানঙ্গানি, কত্থচি চত্তারি, কত্থচি তীণি, কত্থচি দ্ৰে, কত্থচি অপরানি দ্ৰেতি এৰং ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৰিধন্তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ঝানকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ১.৭৯ আদযো) ৰুত্তমেৰ. তযিদং ভাৰনামযমেৰ হুত্ৰা ৰুত্তনযেন পথৰীকসিণাদিকং আলম্বিত্ৰা যথারহং ঞাণসম্পযুত্তকুসলানন্তরং উপ্পজ্জতি, হীনাদিভেদভিন্নং পনেতং যথাক্কমং ব্রহ্মপারিসজ্জাদীসু সোল়সসুপি ব্রহ্মলোকেসু উপপত্তিনিপ্ফাদকন্তি দট্ঠব্বং.
রূপসঞ্ঞাসমতিক্কমাদিনা সমধিগন্তব্বং অরূপাৰচরং. চতুন্নং অরূপানন্তি উপেক্খাসমাধিসঙ্খাতেহি চতূহি অরূপজ্ঝানেহি. করণে হি এতং সামিৰচনং. অরূপানং ৰা যো আরম্মণাদিকতো সম্পযুত্তধম্মেহি যোগো যোগভেদো, তস্স ৰসেন. ৰুত্তপ্পকারেনাতি হেট্ঠা আরুপ্পকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ১.২৭৫ আদযো) ৰুত্তপ্পকারেন. পঠমন্তি পঠমং অরূপাৰচরকুসলচিত্তং. দুতিযততিযচতুত্থানীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তানিমানি ভাৰনামযানেৰ হুত্ৰা যথানুপুব্বং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং, পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণং, নত্থিভাৰং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি ইমানি আলম্বিত্ৰা উপেক্খাসহগতঞাণসম্পযুত্তকুসলানন্তরং উপ্পজ্জিত্ৰা চতূসু অরূপীব্রহ্মলোকেসু পটিসন্ধিপৰত্তিৰিপাকদাযীনি. সেসং পনেত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ছৰিসুদ্ধিপরম্পরায সমধিগন্তব্বং লোকুত্তরং. তত্থ ৰত্তব্বং পরতো আগমিস্সতি. চতুমগ্গসম্পযোগতোতি সোতাপত্তিমগ্গো যাৰ অরহত্তমগ্গোতি ইমেহি চতূহি অরিযমগ্গেহি সম্পযোগতো. চতুব্বিধম্পি চেতং ভাৰনামযমেৰ হুত্ৰা নিব্বানং আলম্বিত্ৰা সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো, অনিমিত্তো ৰিমোক্খো, অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খোতি নামেন উপ্পজ্জতি, সত্তভৰাদিভৰূপপত্তিনিৰত্তকন্তি দট্ঠব্বং. একৰীসতিৰিধং হোতি নাতিসঙ্খেপৰিত্থারনযেনাতি অধিপ্পাযো.
৪৫৩. কামাৰচরমেৰাতি এত্থ নিকাযন্তরিযা রূপারূপাৰচরম্পি অকুসলং ইচ্ছন্তীতি তেসং মতিনিসেধনত্থং কামাৰচরগ্গহণং. মহগ্গতভূমিযং উপ্পজ্জন্তম্পি তত্থ রূপধাতুযং পৰত্তিৰিপাকং দেন্তম্পি একন্তেন কামাৰচরমেৰাতি দস্সনত্থং অৰধারণং. যদি এৰং, কস্মা কামাৰচরমেৰাতি? তত্থ কারণং ৰুত্তমেৰ. কথং ৰুত্তং? ‘‘কামতণ্হা কামো উত্তরপদলোপতো, অৰচরতি এত্থাতি অৰচরং, কামস্স অৰচরং কামাৰচর’’ন্তি. এত্থ হি কামতণ্হাৰিসযতা ‘‘কামাৰচরভাৰস্স কারণং’’ ৰুত্তা যথা রূপারূপতণ্হাৰিসযতা ‘‘রূপারূপাৰচরভাৰস্স’’. একংসেন চেতং এৰং ইচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা ব্যাপিলক্খণং ন সিযা. যদি হি আলম্বিতব্বধম্মৰসেন ভূমিৰৰত্থানং করেয্য, এৰং সতি অনারম্মণানং সঙ্গহো ন সিযা. অথ ৰিপাকদানৰসেন, এৰম্পি অৰিপাকানং সঙ্গহো ন সিযা. তস্মা আলম্বণধম্মৰসেন পরিযাপন্নানং সা কাতব্বা, অপরিযাপন্নানং পন লোকতো উত্তিণ্ণতায লোকুত্তরতা, উত্তরিতরাভাৰতো অনুত্তরতা চ ৰেদিতব্বা.
পরিযাপন্নাতি চ পরিচ্ছেদকারিকায তণ্হায পরিচ্ছিজ্জ আপন্না, গহিতাতি অত্থো. ননু চেত্থ কামতণ্হা কতমা? কামাৰচরধম্মারম্মণা তণ্হা, কামাৰচরধম্মা কতমে? কামতণ্হাৰিসযাতি ইতরেতরসন্নিস্সযতাদোসোতি? নযিদমেৰং অৰীচিআদিএকআদসোকাসনিন্নতায কঞ্চি তণ্হং কামতণ্হাভাৰেন গহেত্ৰা তংসভাৰায তণ্হায ৰিসযভাৰেন কামাৰচরধম্মানং উপলক্খিতব্বত্তা. নিক্খেপকণ্ডেপি (ধ. স. ৯৮৫ আদযো) ‘‘এত্থাৰচরা’’তি ৰচনং অৰীচিপরনিম্মিতপরিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায ৰিসযভাৰং সন্ধায ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. তদোকাসতা চ তণ্হায তন্নিন্নতায ৰেদিতব্বা.
মূলতো তিৰিধন্তি তীণি অকুসলমূলানি লোভাদীনি, তেসং ৰসেন তংসহিতম্পি তিৰিধন্তি অত্থো. তানি হি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰকারণত্তা মূলমিৰাতি মূলানি, লোভো মূলং এতস্সাতি লোভমূলং. অসাধারণেন নিদ্দেসো যথা ভেরিসদ্দো, যৰঙ্কুরোতি. তথা দোসমূলং. মোহো এৰ মূলং ইমস্স, নাঞ্ঞন্তি মোহমূলং.
সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিগতসঙ্খারভেদতোতি সোমনস্সুপেক্খাভেদতো দিট্ঠিগতভেদতো সঙ্খারভেদতোতি পচ্চেকং ভেদসদ্দো যোজেতব্বো. যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. দিট্ঠিগতসম্পযুত্তন্তি দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিগতং ‘‘গূথগতং, মুত্তগত’’ন্তি (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১) যথা. অথ ৰা ৰিপরিযেসগ্গাহতায দিট্ঠিযা গতমেৰ, ন এত্থ গন্তব্বৰত্থু তথা সভাৰন্তি দিট্ঠিগতং. তযিদং ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ২.১৮৭, ২০২, ২০৩, ৪২৭; ৩.২৭-২৯) অভিনিৰেসভাৰতো লোভেনেৰ সদ্ধিং পৰত্ততি, ন দোসেন.
যদাহীতিআদি লোভমূলচিত্তানং পৰত্তিআকারদস্সনং. মিচ্ছাদিট্ঠিন্তি উচ্ছেদদিট্ঠিআদিমিচ্ছাদিট্ঠিং. তায হি ৰিপল্লত্থচিত্তা সত্তা ‘‘এতাৰকো জীৰৰিসযো যাৰ ইন্দ্রিযগোচরো’’তি পরলোকং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘নত্থি কামেসু আদীনৰো’’তি যথা তথা কামেসু পাতব্যতং আপজ্জন্তি. আদি-সদ্দেন ‘‘এস পন্থো পগেৰ ৰিহিতো দেৰযানে, যেন যন্তি পুত্তৰন্তো ৰিসোকা. তং পস্সন্তি পসৰো, পক্খিনো চ, তেন তে মাতরিপি মিথুনং চরন্তী’’তিআদিনা নযেন পুত্তমুখদস্সনং সগ্গমোক্খমগ্গোতি এৰমাদিকং মিচ্ছাদিট্ঠিং সঙ্গণ্হাতি.
কামে ৰাতি এত্থ ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো, তেন ব্রাহ্মণানং সুৰণ্ণহরণমেৰ অদিন্নাদানে সাৰজ্জং, ইতরং অনৰজ্জং. গরূনং, গুন্নং, অত্তনো, জীৰিতস্স, ৰিৰাহস্স চ অত্থায মুসাৰাদো অনৰজ্জো, ইতরো সাৰজ্জো. গরুআদীনং অত্থায পেসুঞ্ঞহরণং অনৰজ্জং, ইতরং সাৰজ্জং. ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিকথা পাপৰূপসমায হোতীতি এৰমাদিকে মিচ্ছাগাহে সঙ্গণ্হাতি. দিট্ঠমঙ্গলাদীনীতি দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলানি. সভাৰতিক্খেনাতি লোভস্স, মিচ্ছাভিনিৰেসস্স ৰা ৰসেন সরসেনেৰ তিখিণেন কুরূরেন. মন্দেনাতি দন্ধেন অতিখিণেন. তাদিসং পন অত্তনো, পরস্স ৰা সমুস্সাহনেন পৰত্ততীতি আহ ‘‘সমুস্সাহিতেনা’’তি. পরভণ্ডং ৰা হরতীতি ৰা-সদ্দেন তথাপৰত্তনকমুসাৰাদাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. কামানং ৰা অনুভুয্যমানানং. ৰা-সদ্দেন পরসন্তকস্স ৰা অযথাধিপ্পেততায যং লদ্ধং, তং গহেতব্বন্তি গহণাদিকং সঙ্গণ্হাতি.
দুৰিধমেৰ হোতি সম্পযুত্তধম্মৰসেন ভেদাভাৰতো. যদি এৰং, কস্মা ‘‘দোমনস্সসহগতং পটিঘসম্পযুত্ত’’ন্তি ৰুত্তন্তি? অসাধারণধম্মেহি তস্স চিত্তস্স উপলক্খণত্থং. পাণাতিপাতাদীসূতি পাণাতিপাতনাদীসু. আদি-সদ্দেন অদিন্নাদানমুসাৰাদপেসুঞ্ঞফরুসসম্ফপ্পলাপব্যাপাদে সঙ্গণ্হাতি. সভাৰতিক্খং হুত্ৰা পৰত্তমানং চিত্তং অসঙ্খারমেৰ হোতি, ইতরং সসঙ্খারন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘তিক্খমন্দপ্পৰত্তিকালে’’তি. মন্দং পন হুত্ৰা পৰত্তমানং একংসেন সসঙ্খারমেৰাতি ন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. যং সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন পৰত্ততি, তং মন্দমেৰ হোতীতি কত্ৰা তথাৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
মোহেকহেতুকং চিত্তং মূলন্তরৰিরহতো অতিমূল়্হং, ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চযোগতো চঞ্চলঞ্চাতি উপেক্খাসহগতমেৰ হোতি, ন তস্স কদাচিপি সভাৰতিক্খতা অত্থি. আরম্মণে হি সংসপ্পনৰসেন, ৰিক্খিপনৰসেন চ পৰত্তমানস্স চিত্তদ্ৰযস্স কীদিসে কিচ্চে সভাৰতিক্খতায, উস্সাহেতব্বতায ৰা ভৰিতব্বং, তস্মা ন তত্থ সঙ্খারভেদো অত্থি. অঞ্ঞেসু অকুসলচিত্তেসু লব্ভমানম্পি উদ্ধচ্চং ৰিসেসতো এত্থেৰ বলৰং, ততো এৰ সম্পযুত্তধম্মেসু পধানং হুত্ৰা পৰত্ততীতি ইদমেৰ উদ্ধচ্চেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চসম্পযুত্ত’’ন্তি. তথা হি পাল়িযং (ধ. স. ৪২৭) ইধ সরূপতো উদ্ধচ্চং আগতং, এৰং অসাধারণপধানধম্মৰসেন মোহমূলং ‘‘ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং, উদ্ধচ্চসম্পযুত্ত’’ন্তি দুৰিধং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অসন্নিট্ঠানং সংসযো. ৰিক্খেপো অৰূপসমো, ভন্ততাতি অত্থো.
তযিদং দ্ৰাদসৰিধম্পি অকুসলচিত্তং ছসু আরম্মণেসু যং ৰা তং ৰা আলম্বিত্ৰা উপেক্খাসহগতাহেতুককিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং কাযদ্ৰারাদীহি তীহি দ্ৰারেহি কাযকম্মাদিৰসেন যথারহং পাণাতিপাতাদিকম্মপথৰসেন চেৰ কম্মৰসেন চ উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং.
তত্থ ঠপেত্ৰা উদ্ধচ্চসহগতং সেসং একাদসৰিধম্পি চতূসুপি অপাযেসু পটিসন্ধিং দেতি, পৰত্তিৰিপাকং সুগতিযম্পি. উদ্ধচ্চসহগতং পন পৰত্তিৰিপাকমেৰাতি. এত্থাহ – কিং পন কারণং সব্বদুব্বলং ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং পটিসন্ধিং দেতি, অধিমোক্খসব্ভাৰতো ততো বলৰন্তম্পি উদ্ধচ্চসহগতং ন দেতীতি? দস্সনেন পহাতব্বেসু অৰুত্তত্তা. ইদং হি পটিসন্ধিং দেন্তং অপাযেসু দদেয্য, অপাযগমনীযঞ্চ দস্সনপহাতব্বন্তি তত্থ ৰুচ্চেয্য, ন চ ৰুত্তং. তস্মা পটিসন্ধিং ন দেতি, পৰত্তিৰিপাকদানং পনস্স ন সক্কা পটিক্খিপিতুং. পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গে ‘‘উদ্ধচ্চসহগতে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তস্স ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭৩০ অত্থতো সমানং) ৰচনতো.
অপরে পনাহু – পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জমানং উদ্ধচ্চসহগতং দস্সনপ্পহাতব্বসহাযসব্ভাৰতো উভযৰিপাকম্পি দেতি, ন সেক্খস্স তদভাৰতোতি. ইদমেত্থ ৰিচারেতব্বং, যস্স ৰিপাকদানং ৰুত্তং, কিং তং ভাৰনায পহাতব্বং, উদাহু নোতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ ভাৰনায পহাতব্বং, পট্ঠানে ভাৰনায পহাতব্বস্স নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ৰত্তব্বো সিযা. অথ ন ভাৰনায পহাতব্বং, দস্সনেনপহাতব্বত্তিকে ‘‘নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্ব’’মিচ্চস্স ৰিভঙ্গে ৰত্তব্বং সিযা. যদি তব্বিরুদ্ধসভাৰতায তত্থ ন ৰুচ্চেয্য, এৰম্পি তস্মিং তিকে তস্স নৰত্তব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, কিং কারণং? চিত্তুপ্পাদকণ্ডে (ধ. স. ৩৬৫ আদযো) আগতানং দ্ৰাদসন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং দ্ৰীহি পদেহি সঙ্গহিতত্তা ৰিভজিত্ৰা দস্সেতব্বস্স নিযোগতো কস্সচি চিত্তুপ্পাদস্স অভাৰা, যথা উপ্পন্নত্তিকে অতীতাদীনং নৰত্তব্বতা ন ৰুত্তা, এৰমেতস্সাপি. অথ ৰা ভাৰনায পহাতুং অসক্কুণেয্যস্সাপি তস্স পুথুজ্জনে ৰত্তমানস্স ভাৰনায পহাতব্বসভাৰসামঞ্ঞতো, সাৰজ্জতো চ ভাৰনায পহাতব্বপরিযাযো ৰিজ্জতীতি নত্থি নৰত্তব্বতাপসঙ্গদোসো. নিপ্পরিযাযেন চ ন ভাৰনায পহাতব্বন্তি তস্স ৰসেন নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰোপি ন ৰুত্তো. দস্সনপহাতব্বপচ্চযস্সাপি উদ্ধচ্চসহগতস্স সহাযৰেকল্লমত্তমেৰ দস্সনেন কতং, ন কোচিপি ভাৰো অনুপ্পাদধম্মতং তস্স আপাদিতোতি একন্তেন ভাৰনায পহাতব্বতা ৰুত্তা. অথ ৰা অপাযগমনীযভাৰাপেক্খং দস্সনপ্পহাতব্বৰচনন্তি তদভাৰতো তং ৰিভজনং ৰুত্তন্তি.
৪৫৪. ‘‘ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি পদং অপেক্খিত্ৰা ‘‘অব্যাকতং ৰিপাক’’ন্তি আদিকো নপুংসকনিদ্দেসো, ততো এৰ অধিকতাব্যাকতাপেক্খায দুৰিধন্তি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা রূপনিব্বানানম্পি অব্যাকতভাৰতো তং চতুব্বিধন্তি ৰত্তব্বং সিযা. ৰিপাকস্স কামাৰচরাদিভাৰো কুসলে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অহেতুকতা সহেতুকতা ৰিয সম্পযুত্তহেতুৰসেন, ন নিব্বত্তকহেতুৰসেন. ৰিপাকস্স হি সহেতুকতা সহেতুককম্মৰসেন সিজ্ঝমানাপি সম্পযুত্তহেতুৰসেনেৰ ৰুচ্চতি, অঞ্ঞথা অহেতুকানম্পি সহেতুকতা আপজ্জেয্যাতি. কস্মা পন সহেতুকস্স অহেতুকো ৰিপাকো হোতীতি? তত্থ কারণং ৰুত্তমেৰ. কিঞ্চ আরম্মণাভিনিপাতমত্তেসু পঞ্চসু ৰিঞ্ঞাণেসু যথা অলোভাদিসম্পযোগো ন সম্ভৰতি, এৰং মন্দতরমন্দকিচ্চেসু সম্পটিচ্ছনসন্তীরণেসূতি হেতূনং উপ্পত্তিযা অসম্ভৰতোপি নেসং অহেতুকতা দট্ঠব্বা.
মনোৰিঞ্ঞাণতো উপ্পজ্জনৰিসিট্ঠমননকিচ্চানং অভাৰতো মনোমত্তা ধাতু মনোধাতু.
চক্খুসন্নিস্সিতং হুত্ৰা রূপস্স ৰিজাননং লক্খণং এতস্সাতি চক্খুসন্নিস্সিতরূপৰিজাননলক্খণং. তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতৰচনেন রূপারম্মণং অঞ্ঞং ৰিঞ্ঞাণং নিৰত্তেতি. ৰিজাননগ্গহণেন চক্খুসন্নিস্সিতে ফস্সাদিকে নিৰত্তেতি. চক্খুরূপগ্গহণেন নিস্সযতো, আরম্মণতো চ ৰিঞ্ঞাণং ৰিভাৰেতি উভযাধীনৰুত্তিকত্তা. যদি হি চক্খু নাম ন সিযা, অন্ধাপি রূপং পস্সেয্যুং, ন চ পস্সন্তি. যদি চ নীলাদিরূপং নাম ন সিযা, দেসাদিনিযমেন ন ভৰিতব্বং, অত্থেৰ চ নিযমো, একন্তসারম্মণতা চ চিত্তস্স ৰুত্তাতি ‘‘আরম্মণেন ৰিনা নীলাদিআভাসং চিত্তং পৰত্ততী’’তি এৰং পৰত্তো ৰাদো মিচ্ছাৰাদোতি ৰেদিতব্বং. তেনাহ ভগৰা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫; সং. নি. ২.৪৪; ৪.৬০; কথা. ৪৬৫).
কস্মা পনেত্থ ৰচনভেদো কতোতি? একম্পি চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, রূপং পন অনেকমেৰ সংহতন্তি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং. কিং পন কারণং একম্পি চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, রূপং পন অনেকমেৰাতি? পচ্চযভাৰৰিসেসতো. চক্খু হি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তং অত্থিভাৰেনেৰ হোতি, তস্মিং সতি তস্স ভাৰতো, অসতি অভাৰতো. যতো তং অত্থিঅৰিগতপচ্চযেহিস্স পচ্চযো হোতীতি ৰুচ্চতি, তংনিস্সযতা চস্স ন একদেসেন অল্লীযনৰসেন ইচ্ছিতব্বা অরূপভাৰতো, অথ খো গরুরাজাদীসু সিস্সরাজপুরিসাদীনং ৰিয তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতায. ইতরে পন পচ্চযা তেন তেন ৰিসেসেন ৰেদিতব্বা. স্ৰাযং পচ্চযভাৰো ন একস্মিং ন সম্ভৰতীতি একম্পি চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তি একৰচনেন নিদ্দেসো কতো.
রূপং পন যদিপি চক্খু ৰিয পুরেজাতঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি পুরেতরং হুত্ৰা ৰিজ্জমানক্খণেযেৰ উপকারকত্তা, তথাপি অনেকমেৰ সংহতং হুত্ৰা পচ্চযো হোতি আরম্মণভাৰতো. যঞ্হি পচ্চযধম্মং সভাৰভূতং, পরিকপ্পিতাকারমত্তং ৰা ৰিঞ্ঞাণং ৰিভাৰেন্তং পৰত্ততি, তদঞ্ঞেসঞ্চ সতিপি পচ্চযভাৰে সো তস্স সারম্মণসভাৰতায যং কিঞ্চি অনালম্বিত্ৰা পৰত্তিতুং অসমত্থস্স ওলুব্ভ পৰত্তিকারণতায আলম্বনীযতো আরম্মণং নাম. তস্স যস্মা যথা তথা সভাৰূপলদ্ধিৰসেন আরম্মণপচ্চযলাভো, তস্মা চক্খুৰিঞ্ঞাণং রূপং আরব্ভ পৰত্তমানং তস্স সভাৰং ৰিভাৰেন্তমেৰ পৰত্ততি. সা চস্স ইন্দ্রিযাধীনৰুত্তিকস্স আরম্মণসভাৰূপলদ্ধি, ন একদ্ৰিকলাপগতৰণ্ণৰসেন হোতি, নাপি কতিপযকলাপগতৰণ্ণৰসেন, অথ খো আভোগানুরূপং আপাথগতৰণ্ণৰসেনাতি অনেকমেৰ রূপং সংহচ্চকারিতায ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘রূপে চা’’তি বহুৰচনেন নিদ্দিসি.
যং পন ‘‘রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.২) ৰুত্তং, তং কথন্তি? তম্পি যাদিসং রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তাদিসমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. কীদিসং পন তন্তি? সমুদিতন্তি পাকটোযমত্থো. এৰঞ্চ কত্ৰা যদেকে ৰদন্তি ‘‘আযতনসল্লক্খণৰসেন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো সল্লক্খণারম্মণা, ন দব্বসল্লক্খণৰসেনা’’তি, তম্পি যুত্তমেৰ হোতি. ন চেত্থ সমুদাযারম্মণতা আসঙ্কিতব্বা সমুদাযাভোগস্সেৰাভাৰতো. সমুদিতা পন ৰণ্ণধম্মা আরম্মণপচ্চযা হোন্তি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থা সমুদিতা আরম্মণা পচ্চযা হোন্তি, ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তা অন্ধা সমুদিতা পস্সন্তীতি? নযিদমেকন্তিকং ৰিসুং ৰিসুং অসমত্থানং সিৰিকাৰহনাদীসু সমত্থতায দস্সনতো. কেসাদীনঞ্চ যস্মিং ঠানে ঠিতানং পচ্চেকং ৰণ্ণং গহেতুং ন সক্কা, তস্মিংযেৰ ঠানে সমুদিতানং ৰণ্ণং গহেতুং সক্কাতি ভিয্যোপি তেসং সংহচ্চকারিতা পরিব্যত্তা. এতেন চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পরমাণুরূপং আরম্মণং, উদাহু তংসমুদাযোতিআদিকা চোদনা পটিক্খিত্তাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চা’’তিআদীসুপি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬) এসেৰ নযো. এৰং উভযাধীনৰুত্তিকতায চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযতো, আরম্মণতো চ ৰিভাৰনং কতং, এৰং সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি যথারহং ৰত্তব্বং.
রূপমত্তারম্মণরসন্তি রূপাযতনমত্তস্সেৰ আরম্মণকরণরসং. মত্তসদ্দেন যথা আরম্মণন্তরং নিৰত্তেতি, এৰং রূপাযতনেপি লব্ভমানে একচ্চে ৰিসেসে নিৰত্তেতি. ন হি চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰণ্ণমত্ততো অঞ্ঞং কিঞ্চি ৰিসেসং তত্থ গহেতুং সক্কোতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন কিঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতি অঞ্ঞত্র অভিনিপাতমত্তা’’তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জমানং রূপারম্মণে এৰ উপ্পজ্জনতো তদভিমুখভাৰেন গয্হতীতি ৰুত্তং ‘‘রূপাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি. অত্তনো অনন্তরং উপ্পজ্জমানানং অরূপধম্মানং সমনন্তরৰিগতা অরূপধম্মা পৰত্তিওকাসদানেন অনন্তরসমনন্তরনত্থিৰিগতপচ্চযেহি উপকারকা নিস্সযারম্মণধম্মা ৰিয আসন্নকারণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘রূপারম্মণায কিরিযমনোধাতুযা অপগমপদট্ঠান’’ন্তি. সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.
চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিগহিতং রূপাদিআরম্মণং তদনন্তরমেৰ অপরিপতন্তং কত্ৰা সম্পটিচ্ছন্তী গণ্হন্তী ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘রূপাদিসম্পটিচ্ছনরসা’’তি. তথাভাৰেন সম্পটিচ্ছনভাৰেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা.
ছসু আরম্মণেসু কদাচি পঞ্চন্নং, ততো ৰা কতিপযানং ৰিজাননসভাৰাপি ছল়ারম্মণৰিজাননলক্খণা ৰুত্তা তংসভাৰানতিৰত্তনতো, ছস্ৰেৰ ৰা ইতরেসং আরম্মণানং অন্তোগধত্তা. সন্তীরণাদিকিচ্চাতি সন্তীরণতদারম্মণকিচ্চা ৰা, সন্তীরণতদারম্মণপটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিকিচ্চা ৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘হদযৰত্থুপদট্ঠানা’’তি ইদং ইমাসং দ্ৰিন্নং মনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং একন্তেনেৰ হদযৰত্থুসন্নিস্সযতায ৰুত্তং. হেট্ঠা ৰুত্তনযেন পন তংতংঅনন্তরাতীতৰিঞ্ঞাণাপগমপদট্ঠানাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. তস্সা ভেদোতি তস্সা ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা ‘‘দুৰিধা’’তি ৰুত্তায দুৰিধতাসঙ্খাতো ভেদো. একন্তমিট্ঠারম্মণেতি একন্তেনেৰ ইট্ঠে আরম্মণে, অতিৰিয ইট্ঠারম্মণেতি অত্থো. পঞ্চদ্ৰারে চেৰ জৰনাৰসানে চাতি এত্থ পঞ্চদ্ৰারে সম্পটিচ্ছনৰোট্ঠব্বনানং অন্তরাল়ং ঠানং, ইতরত্র জৰনভৰঙ্গানন্তি এৰং দ্ৰিঠানা হোতি. ইতরাযপি সন্তীরণতদারম্মণকালে যথাৰুত্তমেৰ ঠানং, পটিসন্ধিআদিকালে পন চুতিভৰঙ্গানং অন্তরাল়ং পটিসন্ধিযা, পটিসন্ধিআৰজ্জনানং তদারম্মণাৰজ্জনানং জৰনাৰজ্জনানং ৰোট্ঠব্বনাৰজ্জনানঞ্চ অন্তরাল়ং ভৰঙ্গস্স, তদারম্মণপটিসন্ধীনং জৰনপটিসন্ধীনং ৰা অন্তরাল়ং চুতিযা ঠানন্তি ৰেদিতব্বং.
ছসূতি এত্থ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. কাযস্স নিস্সযভূতানং নাতিইট্ঠফোট্ঠব্বভূতানং পটিঘট্টনানিঘংসস্স বলৰভাৰতো কাযৰিঞ্ঞাণং সুখসম্পযুত্তং. উপাদারূপানংযেৰ ঘট্টনা দুব্বলাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি উপেক্খাসহগতানি. তেনাহ ‘‘সেসং উপেক্খাযুত্ত’’ন্তি. সেসং ছব্বিধম্পি.
অলোভাদোসামোহা চেৰ অলোভাদোসা চ অলোভাদযো, তেহি অলোভাদীহি ৰিপাকহেতূহি সম্পযুত্তং অলোভাদিৰিপাকহেতুসম্পযুত্তং. কামাৰচরকুসলং ৰিয সোমনস্সাদিভেদতোতি যথা কামাৰচরং কুসলং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খারভেদতো অট্ঠৰিধং, এৰমিদম্পীতি অট্ঠৰিধতায সদিসতং দস্সেতি. কামাৰচরভাৰতো হীনাদিতো, যোনীসু উপ্পত্তিতো চ সদিসমেৰ, সম্পযুত্তধম্মতো পন আরম্মণতো, পৰত্তিআকারতো চ ৰিসদিসং. তথা হি কুসলং কম্মদ্ৰারৰসেন পৰত্ততি, ন ইদং, ৰিপাকানং অৰিঞ্ঞত্তিজনকত্তা. উপ্পত্তিদ্ৰারৰসেন পন ইমস্সাপি অত্থেৰ পৰত্তিভেদো পঞ্চদ্ৰারমনোদ্ৰারেসু মহাৰিপাকানং তদারম্মণৰসেন পৰত্তিসম্ভৰতো. যথা পন কুসলং গতিৰসেন পঞ্চৰিধং, ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিৰসেন সত্তৰিধঞ্চ, ন এৰমিদং তদেকদেসে এৰ উপ্পজ্জনতো. তত্থ আরম্মণতো, একচ্চপৰত্তিআকারতো চ ৰিসদিসতং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ছসু আরম্মণেসূতি পরিত্তাদিঅতীতাদিঅজ্ঝত্তাদিপ্পভেদেসু ছসু আরম্মণেসু.
আগমনাদিৰসেনাতি আগমনপচ্চযৰসেন. তত্থ একচ্চানং আচরিযানং মতেন মুখে চলিতে আদাসতলে মুখনিমিত্তং চলনং ৰিয অসঙ্খারস্স কুসলস্স ৰিপাকো অসঙ্খারো, সসঙ্খারস্স কুসলস্স ৰিপাকো সসঙ্খারোতি এৰং আগমনৰসেন. একচ্চানং পন আচরিযানং মতেন বলৰন্তেহি ৰিভূতেহি পচ্চযেহি কম্মাদীহি উপ্পন্নো অসঙ্খারো, দুব্বলেহি সসঙ্খারোতি এৰং পচ্চযৰসেন. সম্পযুত্তধম্মানন্তি পাল়িযং সরূপতো আগতসম্পযুত্তধম্মানং. তেসং হি ৰসেন কুসলতো ৰিপাকস্স ৰিসেসাভাৰো. নিরুস্সাহন্তি এত্থ উস্সাহো নাম অনুপচ্ছিন্নাৰিজ্জাতণ্হামানসন্তানে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতাসঙ্খাতো ব্যাপারো, সো ৰিপাকেসু নত্থীতি তং নিরুস্সাহং. কুসলেসু পন অভিঞ্ঞাৰসপৰত্তেসুপি অত্থেৰাতি তং সউস্সাহং.
লোভাদীনং একন্তসাৰজ্জতায অযোনিসোমনসিকারহেতুকানং নত্থি ৰিপাকভাৰো, অলোভাদীনম্পি একন্তঅনৰজ্জসভাৰানং কারণস্স তব্বিধুরতায নত্থেৰ অকুসলৰিপাকভাৰোতি আহ ‘‘অকুসলৰিপাকং অহেতুকমেৰা’’তি. যথা অতিইট্ঠে, ইট্ঠমজ্ঝত্তে চ আরম্মণে ৰেদনাভেদসব্ভাৰতো কুসলৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু দুৰিধা হোতি সোমনস্সসহগতা, উপেক্খাসহগতাতি, ন এৰং অতিঅনিট্ঠে, অনিট্ঠমজ্ঝত্তে চ আরম্মণে ৰেদনাভেদো অত্থীতি অকুসলৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু একমেৰাতি ‘‘সত্তৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং. সতি হি তত্থ ৰেদনাভেদে অতিঅনিট্ঠে দোমনস্সেন ভৰিতব্বং, ন চ পটিঘেন ৰিনা দোমনস্সং উপ্পজ্জতীতি.
কাযৰিঞ্ঞাণস্স দুক্খসহগততা কুসলৰিপাকে ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বা. উপেক্খা হীনাতি একন্তনিহীনস্স অকুসলস্স ৰিপাকভাৰতো উপেক্খাপি সমানা হীনা এৰ দুক্খসভাৰত্তা. তেনাহ ‘‘দুক্খং ৰিয নাতিতিখিণা’’তি. যথা দুক্খং অতিৰিয তিখিণং কটুকং, ন এৰমযং, তথাপি দুক্খসভাৰেনেৰ পৰত্ততি. ন হি অকুসলস্স ৰিপাকো অদুক্খো হোতি. উপেক্খাভাৰো চস্স বলৰতা বাধিযমানস্স পটিপ্পহরিতুং অসক্কোন্তস্স দুব্বলস্স পুরিসস্স তেন করিযমানবাধায উপেক্খনা ৰিযাতি দট্ঠব্বো. ইতরেসূতি কুসলৰিপাকেসু.
রূপাৰচরন্তি রূপাৰচরৰিপাকৰিঞ্ঞাণং. ৰিপাককথা হেসাতি. কুসলং ৰিযাতি রূপাৰচরকুসলং ৰিয. ন হি রূপাৰচরৰিপাকো তদঞ্ঞকুসলসদিসো. অপিচ সম্বন্ধিসদ্দা এতে, যদিদং ‘‘কুসলং, ৰিপাকো’’তি চ. তস্মা যথা ‘‘মাতরং পযিরুপাসতী’’তি ৰুত্তে অত্তনো মাতরন্তি অৰুত্তম্পি সিদ্ধমেৰেতং, এৰং ইধাপীতি অত্তনো কুসলং ৰিযাতি অত্থো. কুসলসদিসতা চেত্থ ধম্মতো, আরম্মণতো চ ৰেদিতব্বা. তথা হি যে ফস্সাদযো কুসলে লব্ভন্তি, তে ৰিপাকেপি লব্ভন্তি. যস্মিং চ আরম্মণে কুসলং পৰত্ততি, তত্থেৰ অযং ৰিপাকোপি পৰত্ততি. যং পনেত্থ পঞ্চমজ্ঝানচিত্তং অভিঞ্ঞাপ্পত্তং, তস্স ৰিপাকো এৰ নত্থি. কস্মা নত্থি? অসম্ভৰতো, আনিসংসভূতত্তা চ. তঞ্হি ৰিপাকং দেন্তং রূপাৰচরমেৰ দদেয্য. ন হি অঞ্ঞভূমিকং কম্মং অঞ্ঞভূমিকং ৰিপাকং দেতি. কম্মনিমিত্তারম্মণতা চ রূপাৰচরৰিপাকস্স ৰুত্তাতি ন তং অঞ্ঞং আরব্ভ পৰত্ততি. পরিত্তারম্মণাদিআরম্মণঞ্চ তং ন হোতীতি অযমসম্ভৰো. ঝানস্স আনিসংসভূতঞ্চ দানাদীনং তস্মিং অত্তভাৰে পচ্চযলাভো ৰিযাতি.
পৰত্তিতো পন ৰিপাকস্স, কুসলস্স চ অত্থেৰ ভেদোতি তং দস্সেতুং ‘‘কুসলং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. কুসলং ৰিয কসিণুগ্ঘাটিমাকাসাদিআরম্মণভেদতো চতুব্বিধং. পৰত্তিভেদো ৰুত্তনযোৰ জৰনৰসেন, পটিসন্ধিআদিৰসেন চ পৰত্তনতো.
চতুমগ্গযুত্তচিত্তফলত্তাতি চতূহি অরিযমগ্গেহি সম্পযুত্তকুসলচিত্তস্স ফলত্তা, চতুব্বিধসামঞ্ঞফলসম্পযুত্তভাৰতোতি অত্থো. মগ্গৰীথিযং দ্ৰিক্খত্তুং, তিক্খত্তুং ৰা ফলসমাপত্তিযং অপরিচ্ছিন্নপরিমাণং পৰত্তমানম্পি দ্ৰীসু ঠানেসু পৰত্তিযা ‘‘দ্ৰিধা পৰত্ততী’’তি ৰুত্তং. সব্বম্পীতি তেৰীসতিৰিধং কামাৰচরৰিপাকং, পঞ্চৰিধং রূপাৰচরৰিপাকং, চতুব্বিধং অরূপাৰচরৰিপাকং, চতুব্বিধমেৰ লোকুত্তরৰিপাকন্তি সব্বম্পি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং নাতিসঙ্খেপৰিত্থারনযেন ছত্তিংসৰিধং হোতি.
ভূমিভেদতো তিৰিধং লোকুত্তরস্স অভাৰতো. লোকুত্তরঞ্হি কিরিযচিত্তং নত্থি একন্তেন অনন্তরৰিপাকদাযিভাৰতো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহূ’’তি (খু. পা. ৬.৫; সু. নি. ২২৮). হোতু তাৰ সেক্খানং উপ্পজ্জমানং অনুত্তরং কুসলং পুগ্গলন্তরভাৰূপনযনতো সফলং, অরহতো পন উপ্পজ্জমানং পুগ্গলন্তরভাৰূপনযনতো নিপ্ফলং, তস্স কিরিযভাৰো কস্মা ন ইচ্ছিতোতি? ইচ্ছিতব্বো সিযা. যদি তস্স পুনপ্পুনং উপ্পত্তি সিযা, সকিংযেৰ পন লোকুত্তরকুসলং পৰত্ততি. যদি হি পুনপ্পুনং পৰত্তেয্য, মগ্গচিত্তং অরহতোপি পৰত্ততীতি লোকুত্তরকিরিযচিত্তং সিযা, ন চেতং অত্থি পযোজনাভাৰতো. তস্মা নত্থি লোকুত্তরকিরিযৰিঞ্ঞাণং. কিরিযৰিঞ্ঞাণন্তি চ কিরিযামত্তং ৰিঞ্ঞাণং, কুসলাকুসলং ৰিয কিঞ্চি ৰিপাকং অনুপ্পাদেত্ৰা কিরিযামত্তমেৰ হুত্ৰা পৰত্তনকৰিঞ্ঞাণন্তি অত্থো. কস্মা পনেতং ৰিপাকং ন উপ্পাদেতীতি? ৰুচ্চতে – এত্থ হি যদেতং আৰজ্জনদ্ৰযং, তং অনুপচ্ছিন্নভৰমূলেপি সন্তানে পৰত্তং অনাসেৰনতায দুব্বলভাৰতো অবীজসামত্থিযং ৰিয পুপ্ফং অফলমেৰ হোতি. যং পন উচ্ছিন্নভৰমূলাযং সন্ততিযং পৰত্তং অট্ঠারসৰিধং ৰিঞ্ঞাণং, তং সমুচ্ছিন্নমূলায লতায পুপ্ফং ৰিয ফলদাযি ন হোতীতি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞস্স অসম্ভৰতো কিরিযহেতুনা নাম অলোভাদিনাৰ ভৰিতব্বন্তি আহ ‘‘অলোভাদিকিরিযহেতুৰিরহিত’’ন্তি.
চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পুরেচরা হুত্ৰা রূপাদিআরম্মণানং ৰিজাননলক্খণা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপুরেচররূপাদিৰিজাননলক্খণা. অযং পন মনোৰিঞ্ঞাণতো উপ্পন্নাপি ৰিসিট্ঠমননকিচ্চাভাৰেন মনোমত্তা ধাতূতি মনোধাতু. তথা হেসা মনোৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ধাতুনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫১৭) আগমিস্সতি. আৰজ্জনরসাতি আভোগরসা, চিত্তসন্তানস্স ৰা পুরিমাকারতো অঞ্ঞথা ওণোজনরসা. ভৰঙ্গৰিচ্ছেদপদট্ঠানাতি ভৰঙ্গসন্তানৰিচ্ছেদপদট্ঠানা. অপুব্বারম্মণা সকিদেৰ পৰত্তমানা সব্বথা ৰিসযরসং অনুভৰিতুং ন সক্কোতীতি ইট্ঠাদীসু সব্বত্থ উপেক্খাযুত্তাৰ হোতি.