১৫. আযতনধাতুনিদ্দেসৰণ্ণনা
আযতনৰিত্থারকথাৰণ্ণনা
৫১০. ‘‘খন্ধাযতনা’’তিআদিনা হেট্ঠা উদ্দিট্ঠানি পদুদ্ধারৰসেন ‘‘আযতনানী’’তি ৰত্ৰা গণনপরিচ্ছেদেনাহ ‘‘দ্ৰাদসাযতনানী’’তি. তত্থ ৰত্তব্বং পরতো সযমেৰ ৰক্খতি. চক্খাযতনন্তিআদি নেসং সরূপদস্সনং.
অত্থো নাম সদ্দত্থো, ভাৰত্থো পন লক্খণমেৰ. সো পন সদ্দত্থো দুৰিধো – অসাধারণো সাধারণোতি. তত্থ অসাধারণো চক্খাদিসদ্দত্থো, সাধারণো আযতনসদ্দত্থো দ্ৰাদসন্নম্পি সমানত্তা.
তেসু অসাধারণং তাৰ দস্সেন্তো ‘‘ৰিসেসতো তাৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিসেসতোতি ৰিসেসত্থতো, চক্খাদিসদ্দত্থতোতি অত্থো. অস্সাদেতীতি চক্খতি-সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি, ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তি রসসাযনত্থো অত্থীতি তস্স ৰসেন অত্থং ৰদতি. ‘‘চক্খুং খো পন, মাগণ্ডিয, রূপারামং রূপরতং রূপসম্মুদিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৯) ৰচনতো চক্খু রূপং অস্সাদেতি. সতিপি সোতাদীনং সদ্দারামতাদিভাৰে যো ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৯৭) পাল়িযং, ‘‘রূপাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণ’’ন্তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ৬০০; ৰিসুদ্ধি. ২.৪৩৩) অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তো অত্থৰিসেসো, তত্থেৰ নিরুল়্হত্তা চক্খুম্হি এৰ চক্খুসদ্দো পৰত্ততি গৰাদীসু গোসদ্দাদি ৰিযাতি দট্ঠব্বং.
ৰিভাৰেতি চাতি সদ্দলক্খণসিদ্ধস্স চক্খতি-সদ্দস্স ৰসেন অত্থং ৰদতি. চক্খতীতি হি আচিক্খতি, অভিব্যত্তং ৰদতীতি অত্থো. নেত্তস্স চ ৰদন্তস্স ৰিয সমৰিসমৰিভাৰনমেৰ আচিক্খনন্তি কত্ৰা আহ ‘‘ৰিভাৰেতি চাতি অত্থো’’তি, অনেকত্থত্তা ৰা ধাতূনং ৰিভাৰনত্থতা চ চক্খতি-সদ্দস্স দট্ঠব্বা. রত্তদুট্ঠাদিকালেসু ককণ্টকরূপং ৰিয, উদ্দরূপং ৰিয চ ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং রূপং হদযঙ্গতভাৰং রূপযতি রূপমিৰ পকাসং করোতি, সৰিগ্গহমিৰ কত্ৰা দস্সেতীতি অত্থো. ৰিত্থারণং ৰা রূপসদ্দস্স অত্থো, ৰিত্থারণঞ্চ পকাসনমেৰাতি আহ ‘‘পকাসেতীতি অত্থো’’তি. অনেকত্থত্তা ৰা ধাতূনং পকাসনত্থো এৰ রূপসদ্দো দট্ঠব্বো. ৰণ্ণৰাচকস্স রূপসদ্দস্স রূপযতীতি নিব্বচনং, রূপক্খন্ধৰাচকস্স রুপ্পতীতি অযং ৰিসেসো. উদাহরীযতীতি ৰুচ্চতীতি অত্থে ৰচনসদ্দো এৰ গহিতো সিযা, ন চ ৰচনসদ্দো এৰেত্থ সদ্দো, অথ খো সব্বোপি সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি. সপ্পতীতি সকেহি পচ্চযেহি সপ্পীযতি, সোতৰিঞ্ঞেয্যভাৰং গমীযতীতি অত্থো.
সূচযতীতি অত্তনো ৰত্থুং অপাকটং গন্ধৰসেন ‘‘ইদং সুগন্ধং, দুগ্গন্ধ’’ন্তি পকাসেতি, পটিচ্ছন্নং ৰা পুপ্ফাদিৰত্থুং ‘‘এত্থ পুপ্ফমত্থি, চম্পকাদিফলমত্থি, অম্বাদী’’তি পেসুঞ্ঞং করোন্তং ৰিয হোতীতি অত্থো. রসগ্গহণমূলকত্তা অজ্ঝোহরণস্স জীৰিতহেতুম্হি আহাররসে নিন্নতায জীৰিতং অৰ্হযতীতি জিৰ্হা নিরুত্তিলক্খণেন. কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযোতি ৰিসেসেন কাযো ৰুত্তো অনুত্তরিযহেতুভাৰং অনাগচ্ছন্তেসু কামরাগনিদানকম্মজনিতেসু, কামরাগস্স চ ৰিসেসপচ্চযেসু ঘানজিৰ্হাকাযেসু কাযস্স ৰিসেসতরসাসৰপচ্চযত্তা. তেন হি ফোট্ঠব্বসুখং অস্সাদেন্তা সত্তা মেথুনম্পি সেৰন্তি. উপ্পত্তিদেসোতি উপ্পত্তিট্ঠানন্তি অত্থো, কাযিন্দ্রিযৰত্থুকা ৰা চত্তারো খন্ধা বলৰকামাসৰাদিহেতুভাৰতো ৰিসেসেন সাসৰাতি ৰুত্তাতি তেসং উপ্পত্তিট্ঠানন্তি অত্থো.
মুনাতীতি নাল়িযা মিনমানো ৰিয, মহাতুলায ধারযমানো ৰিয চ আরম্মণং ৰিজানাতীতি অত্থো. মনতে ইতি ৰা মনো, তং তং আরম্মণং পরিচ্ছেদৰসেন জানাতীতি ৰুত্তং হোতি. অত্তনো লক্খণং ধারেন্তীতি যে ৰিসেসলক্খণেন আযতনসদ্দপরা ৰত্তব্বা, তে চক্খাদযো তথা ৰুত্তাতি ততো অঞ্ঞে মনোগোচরভূতা ধম্মা সামঞ্ঞলক্খণেনেৰ একাযতনভাৰং উপনেত্ৰা ৰুত্তা. যথা হি ওল়ারিকৰত্থারম্মণমননসঙ্খাতেহি ৰিসযৰিসযীভাৰেহি পুরিমানি পাকটানি, তথা অপাকটা চ অঞ্ঞে মনোগোচরা ন অত্তনো সভাৰং ন ধারেন্তীতি ইমস্স অত্থস্স দীপনত্থো ধম্মসদ্দো. ধারীযন্তি সামঞ্ঞরূপেন অৰধারীযন্তীতি ৰা ধম্মা. যথা হি রূপাদযো চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি অসাধারণতো এৰ যথাসকং সভাৰতো ৰিঞ্ঞাযন্তি, ন এৰমেতে, এতে পন অনেকধম্মভাৰতো, সাধারণতো, সভাৰসামঞ্ঞতোপি মনসা ৰিঞ্ঞাযন্তীতি.
৫১১. সেন সেনাতি সকেন সকেন. উট্ঠহন্তীতি উট্ঠানং করোন্তি. ৰাযমন্তীতি উস্সহন্তি, অত্তনো কিচ্চং করোন্তিচ্চেৰ অত্থো. ইমস্মিং চ অত্থে আযতন্তি এত্থাতি আযতনানীতি অধিকরণত্থো আযতনসদ্দো, দুতিযততিযেসু কত্তুঅত্থো. তে চাতি চিত্তচেতসিকে ধম্মে. তে হি তংতংদ্ৰারারম্মণেসু অযন্তি গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি আযা. ৰিত্থারেন্তীতি পুব্বে অনুপ্পন্নত্তা লীনানি অপাকটানি পুব্বন্ততো উদ্ধং পত্থরেন্তি পাকটানি করোন্তি, উপ্পাদেন্তীতি অত্থো. ইদঞ্চ সংসারদুক্খং. ন নিৰত্ততীতি অনুপ্পাদনিরোধৰসেন ন নিরুজ্ঝতি. আযতনং আযতনন্তি আমেডিতৰচনং অস্সা সমঞ্ঞায চক্খাদীসু নিরুল়্হভাৰদস্সনত্থং.
৫১২. এৰং অৰযৰভেদৰসেন আযতনসদ্দস্স অত্থং ৰত্ৰা ইদানি তত্থ পরিযাযতোপি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. সাধুফলভরিততায, অপরিস্সযতায চ মনোরম্মে.
তত্থ নিৰসন্তীতি নিৰসন্তা ৰিয হোন্তি. তেনাহ ‘‘তদাযত্তৰুত্তিতাযা’’তি. যত্থ সুৰণ্ণরতনাদীনি নিৰুত্থানি ৰিয আকিণ্ণানি তিট্ঠন্তি, সো পদেসো তেসং আকরো, এৰং চিত্তচেতসিকা চক্খাদীসূতি তে তেসং আকরোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খাদীসু চ…পে… আকরো’’তি. তন্নিস্সিতত্তাতি এত্থ মনো মনোৰিঞ্ঞাণাদীনং চিত্তচেতসিকানং নিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি তস্স তেসং দ্ৰারভাৰো নিস্সযভাৰোতি দট্ঠব্বো. অহুত্ৰা এৰ পচ্চযসামগ্গিৰসেন উপ্পজ্জন্তাপি চিত্তচেতসিকা অনেকে একজ্ঝং তত্থ লব্ভমানা সমোসটা ৰিয হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘ৰত্থুদ্ৰারারম্মণৰসেন সমোসরণতো’’তি. ন হি ধম্মানং অনাগতদ্ধে ৰিজ্জমানতালেসোপি অত্থি. তেনাহ ‘‘পুঞ্জো নত্থি অনাগতে’’তি (মহানি. ১০). তত্থেৰ উপ্পত্তিতোতি তেসু চক্খাদীসু এৰ উপ্পত্তিতো. উপ্পত্তিযা পচ্চযভূতে চক্খাদিকে উপ্পত্তিট্ঠানং ৰিয কত্ৰা উপচারৰসেন ৰুত্তং. ন হি অরূপধম্মানং নিপ্পরিযাযতো উপ্পত্তিদেসো নাম অত্থি. যদগ্গেন ৰা তে তেসং নিস্সযারম্মণভূতা, তদগ্গেন সঞ্জাতিদেসো. ন হি পচ্চযভাৰমন্তরেন রূপধম্মানম্পি আধারাধেয্যভাৰো অত্থি. তেনাহ ‘‘নিস্সযারম্মণভাৰেনা’’তি. ব্যতিরেকপধানতায কারণলক্খণস্স ‘‘তেসং অভাৰে অভাৰতো’’ ইচ্চেৰাহ, ন ‘‘ভাৰে ভাৰতো’’তি.
যথাৰুত্তেনত্থেনাতি ‘‘চক্খতী’’তিআদিনা, ‘‘আযতনতো আযানং তননতো’’তিআদিনা, ‘‘নিৰাসট্ঠান’’ন্তিআদিনা চ ৰুত্তপ্পকারেন অত্থেন. ধম্মাযতনপরিযাপন্নানং ধম্মানং বহুভাৰতো যেভুয্যেন চ তে বহূ এৰ হুত্ৰা কিচ্চকরাতি ‘‘ধম্মা চ তে আযতনঞ্চা’’তি বহুৰচননিদ্দেসো.
৫১৩. তথা তথা লক্খিতব্বতো লক্খীযতি এতেনাতি ৰা লক্খণং, সভাৰো.
তাৰভাৰতোতি তত্তকতো, তেন অনূনাধিকভাৰং দস্সেতি. তত্থ দ্ৰাদসাযতনৰিনিমুত্তস্স কস্সচি ধম্মস্স অভাৰা অধিকভাৰতো চোদনা নত্থি, সলক্খণধারণং পন সব্বেসং সামঞ্ঞলক্খণন্তি ঊনচোদনা সম্ভৰতীতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খাদযোপি হী’’তিআদি. ভৰঙ্গমনসঙ্খাতোতি দ্ৰিক্খত্তুং চলিত্ৰা পৰত্তভৰঙ্গমনসঙ্খাতো. চলনৰসেন ভৰঙ্গপ্পৰত্তিযা সতি এৰ আৰজ্জনুপ্পত্তি, ন অঞ্ঞত্থাতি আৰজ্জনস্সাপি কারণভূতন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ভৰঙ্গমনসঙ্খাতো…পে… উপ্পত্তিদ্ৰার’’ন্তি. অসাধারণন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অসাধারণং. সতিপি অসাধারণভাৰে চক্খাদীনং দ্ৰারভাৰেন গহিতত্তা ধম্মাযতনেন অগ্গহণং দট্ঠব্বং. দ্ৰারারম্মণভাৰেহি ৰা অসাধারণতং সন্ধায ‘‘অসাধারণ’’ন্তি ৰুত্তং.
৫১৪. যেভুয্যসহুপ্পত্তিআদীহি উপ্পত্তিক্কমাদীসু অযুত্তি যোজেতব্বা. যেভুয্যেন হি চক্খাযতনাদীনি কস্সচি কদাচি একতো উপ্পজ্জন্তি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তিআদি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক ১৮-২১). তস্মা আযতনানং উপ্পত্তিক্কমো তাৰ ন যুজ্জতি, ন পহানক্কমো কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো, ন পটিপত্তিক্কমো অকুসলানং একচ্চঅব্যাকতানঞ্চ অপ্পটিপজ্জনীযতো, ন ভূমিক্কমো অড্ঢেকাদসন্নং আযতনানং একন্তকামাৰচরত্তা, ইতরেসঞ্চ চতুভূমিপরিযাপন্নত্তা, একচ্চস্স লোকুত্তরভাৰতো চাতি. ‘‘অজ্ঝত্তিকেসু হী’’তি এতেন অজ্ঝত্তিকভাৰেন, ৰিসযীভাৰেন চ অজ্ঝত্তিকানং পঠমং দেসেতব্বতং দস্সেতি, তেসুপি পঠমং দেসেতব্বেসু পাকটত্তা পঠমতরং চক্খাযতনং দেসিতন্তি.
ততো ঘানাযতনাদীনীতি এত্থ বহুপকারত্তাভাৰেন চক্খুসোতেহি পুরিমতরং অদেসেতব্বানি, সহ ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা একেন কমেন দেসেতব্বানীতি ঘানাদিক্কমেন দেসিতানীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথাপি হি দেসিতেসু ন ন সক্কা চোদেতুং, ন চ সক্কা বোধেতব্বানি ন দেসেতুন্তি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা ৰা চক্খাদীনি পঠমং ৰুত্তানি আরম্মণতো সুপাকটানীতি, মনাযতনং পন কিঞ্চি পচ্চুন্নারম্মণং…পে… কিঞ্চি যাৰ নৰত্তব্বারম্মণন্তি পচ্ছা ৰুত্তং. পচ্চুপ্পন্নারম্মণেসুপি উপাদারূপারম্মণানি চত্তারি পঠমং ৰুত্তানি, ততো ভূতরূপারম্মণং. উপাদারূপারম্মণেসুপি দূরতরে দূরে, সীঘতরং সীঘঞ্চ আরম্মণসম্পটিচ্ছনদীপনত্থং চক্খাদীনং দেসনাক্কমো. চক্খুসোতদ্ৰযঞ্হি দূরগোচরন্তি পঠমং ৰুত্তং, তত্রাপি চক্খু দূরতরগোচরন্তি সব্বপঠমং ৰুত্তং. পস্সন্তোপি হি দূরতরে নদীসোতং, ন তস্স সোতপটিঘাতসদ্দং সুণাতি. ঘানজিৰ্হাসুপি ঘানং সীঘতরৰুত্তীতি পঠমং ৰুত্তং পুরতো ঠপিতমত্তস্সপি ভোজনস্স গন্ধো গয্হতীতি. যথাঠানং ৰা তেসং দেসনাক্কমো. ইমস্মিঞ্হি সরীরে সব্বুপরি চক্খুস্স অধিট্ঠানং, তস্স অধো সোতস্স, তস্স অধো ঘানস্স, তস্স অধো জিৰ্হায, তথা কাযস্স যেভুয্যতো, মনো পন অরূপিভাৰতো সব্বপচ্ছা ৰুত্তো. তংতংগোচরত্তা তস্স তস্স অনন্তরং বাহিরাযতনানি ৰুত্তানীতি ৰুত্তোৰাযমত্থোতি এৰম্পি ইমেসং কমো ৰেদিতব্বো. গোচরো ৰিসযো এতস্সাতি গোচরৰিসযো, মনো. কস্স পন গোচরো এতস্স ৰিসযো? চক্খাদীনং পঞ্চন্নম্পি. ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকারণৰৰত্থানতোতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং উপ্পত্তিকারণস্স ৰৰত্থিতভাৰতো সৰিভত্তিভাৰতো. এতেন চক্খাদিঅনন্তরং রূপাদিৰচনস্স চ কারণমাহ.
৫১৫. সঙ্গহিতত্তাতি গণনসঙ্গহৰসেন সঙ্গহিতত্তা. জাতিৰসেনাতি চক্খুভাৰসমানতাৰসেন. পচ্চযভেদো কম্মাদিভেদো. দানাদিপাণাতিপাতাদিভেদভিন্নস্স হি কুসলাকুসলকম্মস্স, তস্স চ সহকারীকারণভূতানং অব্ভন্তরানং, বাহিরানঞ্চ পচ্চযানং ভেদেন চক্খাযতনং ভিন্নং ৰিসদিসং হোতীতি. নিরযাদিকো, অপদাদিগতিনানাকরণঞ্চ গতিভেদো গতীনং, গতীসু ৰা ভেদোতি কত্ৰা. হত্থিঅস্সাদিকো, খত্তিযাদিকো চ নিকাযভেদো. তংতংসত্তসন্তানভেদো পুগ্গলভেদো. যা চক্খাদীনং ৰত্থূনং অনন্তপ্পভেদতা ৰুত্তা, সো এৰ হদযৰত্থুস্স ভেদো তাদিসভেদানাতিৰত্তনতো. ততো মনাযতনস্স অনন্তপ্পভেদতা যোজেতব্বা. যস্মা ঝানৰিরহিতং নাম লোকুত্তরং নত্থি, তস্মা পঞ্চন্নং ঝানানং ৰসেন অট্ঠ লোকুত্তরচিত্তানি চত্তালীসং হোন্তীতি তানি একাসীতিযা লোকিযচিত্তেসু পক্খিপিত্ৰা আহ ‘‘একৰীসুত্তরসতপ্পভেদঞ্চা’’তি. ৰত্থূতি চক্খাদিৰত্থু. তপ্পভেদেন ৰিঞ্ঞাণং অনন্তপ্পভেদং. পটিপদা দুক্খাপটিপদাদি. আদি-সদ্দেন ঝানাধিপতিভূমিআরম্মণাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নীলং নীলস্স সভাগং, অঞ্ঞং ৰিসভাগং. পচ্চযো কম্মাদি. তত্থাপি কুসলসমুট্ঠানাদিতা, সীতউতুসমুট্ঠানাদিতা চ ভেদো ৰেদিতব্বো. আদিসদ্দেন গতিনিকাযভেদো. সভাৰনানত্তভেদতোতি সুখা দুক্খা অদুক্খমসুখাতি এৰমাদিকো সভাৰভেদো. চক্খুসম্ফস্সজা সোতসম্ফস্সজাতি এৰমাদিকং নানত্তং.
৫১৬. ‘‘অনাগমনতো অনিগ্গমনতো’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৰুত্তং. পুব্বন্তাপরন্তেসু অৰিজ্জমানসরূপত্তা উদযতো পুব্বে কুতোচি নাগচ্ছন্তি, ৰযতো চ উদ্ধং ন কত্থচি গচ্ছন্তি, ৰিজ্জমানক্খণেপি ইত্তরকালতায অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা. তেনাহ ‘‘অথ খো’’তিআদি. সপরিপ্ফন্দকিরিযাৰসেন ঈহনং ঈহা, চিন্তনৰসেন ব্যাপারনং ব্যাপারো, তত্থ ব্যাপারং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি চক্খুরূপাদীনং এৰং হোতী’’তি. ঈহং দস্সেন্তো ‘‘ন চ তানী’’তিআদি. উভযম্পি পন ঈহা চ হোতি ব্যাপারো চাতি উপ্পটিপাটিৰচনং. ধম্মতাৰাতি সভাৰো এৰ, কারণসমত্থতা ৰা ঈহাব্যাপাররহিতানং দ্ৰারাদিভাৰো ধম্মতা. ইমস্মিঞ্চ অত্থে ‘‘য’’ন্তি এতস্স যস্মাতি অত্থো. পুরিমস্মিং সম্ভৰনৰিসেসনং যং-সদ্দো. ‘‘সুঞ্ঞো গামোতি খো, ভিক্খৰে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮) ৰচনতো সুঞ্ঞগামোৰিয দট্ঠব্বানি. অন্নপানসহিতন্তি গহিতে সুঞ্ঞগামে যং যদেৰ ভাজনং পরামসীযতি, তং তং রিত্তকংযেৰ পরামসীযতি, এৰং ধুৰাদিভাৰেন গহিতানি যোনিসো উপপরিক্খিযমানানি রিত্তকানেৰ এতানি দিস্সন্তীতি. তেনাহ ‘‘ধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহিতত্তা’’তি. চক্খাদিদ্ৰারেসু অভিজ্ঝাদোমনস্সুপ্পাদকভাৰেন রূপাদীনি চক্খাদীনং অভিঘাতকানীতি ৰুত্তানি. অহিসুসুমারপক্খীকুক্কুরসিঙ্গালমক্কটা ছ পাণকা. ৰিসমবিলাকাসগামসুসানৰনানি তেসং গোচরা. তত্থ ৰিসমাদিঅজ্ঝাসযেহি চক্খাদীহি ৰিসমভাৰবিলাকাসগামসুসানসন্নিস্সিতসদিসূপাদিন্নধম্মৰনভাৰেহি অভিরমিতত্তা রূপাদীনং ৰিসমাদিসদিসতা যোজেতব্বা.
ইতি আযতনানং ৰিত্থারকথামুখৰণ্ণনা.
ধাতুৰিত্থারকথাৰণ্ণনা
৫১৭. চক্খুস্স ৰিঞ্ঞাণন্তি চক্খুস্স কারণভূতস্স ৰিঞ্ঞাণং. কামং রূপালোকমনসিকারাদযোপি তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স কারণা, তে পন সাধারণকারণং, চক্খু অসাধারণন্তি অসাধারণকারণেনাযং নিদ্দেসো যথা ভেরিসদ্দো, যৰঙ্কুরোতি. তথা হি চক্খু পুগ্গলন্তরাসাধারণং, নীলাদিসব্বরূপসাধারণঞ্চাতি সামিভাৰেন নিদ্দিট্ঠং.
ৰিদহতীতি এৰং এৰঞ্চ তযা পৰত্তিতব্বন্তি ৰিনিযুঞ্জমানং ৰিয উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৰিদহতীতি চ ধাত্ৰত্থো এৰ ৰিসিট্ঠো উপসগ্গেন দীপীযতীতি ৰিনাপি উপসগ্গেন ধাতূতি এস সদ্দো তমত্থং ৰদতীতি দট্ঠব্বো. কত্তুকম্মভাৰকরণাধিকরণেসু চ ধাতুসদ্দসিদ্ধি হোতীতি পঞ্চাপি তে অত্থা ৰুত্তা. লোকুত্তরা ধাতুযো সংসারদুক্খং ন ৰিদহন্তি, অঞ্ঞদত্থু ৰিধংসেন্তীতি কত্ৰা ‘‘লোকিযা’’তি ৰিসেসিতং. ৰৰত্থিতাতি অৰত্থিতা, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰা অসংকিণ্ণা. সুৰণ্ণরজতাদিধাতুযো সুৰণ্ণাদীনং বীজভূতা সেলাদযো. যথাসম্ভৰন্তি এত্থ কেচি ‘‘লোকিযলোকুত্তরাসু ধাতূসু যো যো অত্থো সম্ভৰতি, তদনুরূপ’’ন্তি অত্থং ৰদন্তি, তদযুত্তং ‘‘লোকিযা হি ধাতুযো’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা. অত্থৰসেন চেতং যথাসম্ভৰগ্গহণং কতং, ন ধাতুৰসেন. কামং পঞ্চপি অত্থা চক্খাদীনং সব্বেসং ইচ্ছিতব্বা, তথাপি চক্খাদীসু যস্স যস্স ধম্মস্স যদা কত্তুৰচনিচ্ছা, ন তদা কম্মভাৰো. যদা পন কম্মৰচনিচ্ছা, ন তদা কত্তুভাৰো. এৰং সেসেসুপীতি যথাসম্ভৰগ্গহণং. তেনাহ ‘‘ইতি চক্খাদীসূ’’তিআদি.
৫১৮. অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযোতি এত্থাপি ধাতীতি ধাতূতি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা ধারণত্থো ধা-সদ্দোতি কত্ৰা. কত্তুঅত্থোপি চাযং পুরিমেন অসদিসো ৰিধানধারণত্থানং ভিন্নসভাৰত্তা. নিস্সত্তসভাৰমত্তধারণঞ্চ ধাতুসদ্দস্স পধানো অত্থোতি ৰিসুং ৰুত্তো. ধাতুযো ৰিয ধাতুযোতি এত্থ সীহসদ্দো ৰিয কেসরিম্হি নিরুল়্হা পুরিসে সেলাৰযৰেসু নিরুল়্হো ধাতুসদ্দো চক্খাদীসু উপচরিতোতি দট্ঠব্বো. ঞাণঞ্চ ঞেয্যঞ্চ ঞাণঞেয্যানি, তেসং অৰযৰা তপ্পভেদভূতা ধাতুযো ঞাণঞেয্যাৰযৰা. তত্থ ঞাণপ্পভেদো ধম্মধাতুএকদেসো, ঞেয্যপ্পভেদো অট্ঠারসাপীতি ঞাণঞেয্যাৰযৰমত্তা ধাতুযো হোন্তীতি. অথ ৰা ঞাণেন ঞাতব্বো সভাৰো অৰিপরীতো ধাতুসদ্দেন ৰুচ্চমানো ঞাণঞেয্যো, ন দিট্ঠিআদীহি ৰিপরীতগ্গাহকেহি ঞেয্যোতি অত্থো, তস্স ঞাণঞেয্যস্স অৰযৰা চক্খাদযো, ৰিসভাগলক্খণাৰযৰেসু রসাদীসু নিরুল়্হো ধাতুসদ্দো তাদিসেসু অঞ্ঞাৰযৰেসু চক্খাদীসু উপচরিতোতি দট্ঠব্বো. রসাদীসু ৰিয ৰা চক্খাদীসুপি নিরুল়্হো এৰ. ‘‘নিজ্জীৰমত্তস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি এতেন নিজ্জীৰমত্তপদত্থে ধাতুসদ্দস্স নিরুল়্হতং দস্সেতি. ছ ধাতুযো এতস্সাতি ছধাতুরো. যো লোকে পুরিসোতি ধম্মসমুদাযো ৰুচ্চতি, সো ছধাতুরো ছন্নং পথৰীআদীনং নিজ্জীৰমত্তানং সভাৰানং সমুদাযমত্তো, ন এত্থ জীৰো ৰা পুরিসো ৰা অত্থীতি অত্থো.
৫১৯. চক্খাদীনং কমো পুব্বে ৰুত্তোতি ইধেকেকস্মিং তিকে তিণ্ণং ধাতূনং কমং দস্সেন্তো আহ ‘‘হেতুফলানুপুব্বৰৰত্থানৰসেনা’’তি. হেতুফলানং অনুপুব্বৰৰত্থানং হেতুফলভাৰো এৰ, মনোধম্মধাতূনঞ্চ মনোৰিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৰো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো. কিরিযমনোধাতু মনোৰিঞ্ঞাণস্স উপনিস্সযকোটিযা, ৰিপাকমনোধাতু ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণস্স অনন্তরাদিনাপি, ইতরস্স সব্বাপি উপনিস্সযকোটিযা চ, ধম্মধাতু পন ৰেদনাদিকা সহজাতা সহজাতাদিনা, অসহজাতা অনন্তরাদিনা, উপনিস্সযেন, আরম্মণাদিনা চ মনোৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দ্ৰারভূতমনোৰসেন ৰা. দ্ৰারভূতমনোপি হি সুত্তেসু মনোধাতূতি ৰুচ্চতীতি তস্সা ৰা মনোধাতুযা মনোৰিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৰো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো. তত্থ হেতূতি পচ্চযো অধিপ্পেতো, ফলন্তি পচ্চযুপ্পন্নন্তি আহ ‘‘চক্খুধাতূ’’তিআদি.
৫২০. সব্বাসং ৰসেনাতি যথাৰুত্তানং আভাধাতুআদীনং পঞ্চতিংসায ধাতূনং ৰসেন. অপরমত্থসভাৰস্স পরমত্থসভাৰেসু ন কদাচি অন্তোগধতা অত্থীতি আহ ‘‘সভাৰতো ৰিজ্জমানান’’ন্তি.
চন্দাভাসূরিযাভাদিকা ৰণ্ণনিভা এৰাতি আহ ‘‘রূপধাতুযেৰ হি আভাধাতূ’’তি. রূপাদিপটিবদ্ধাতি রাগৰত্থুভাৰেন গহেতব্বাকারো সুভনিমিত্তন্তি কত্ৰা ‘‘রূপাদযো এৰা’’তি অৰত্ৰা পটিবদ্ধৰচনং ৰুত্তং. অসতিপি রাগৰত্থুভাৰে কুসলৰিপাকারম্মণং সুভধাতূতি দুতিযো ৰিকপ্পো ৰুত্তো. সেসাতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তা. ধাতুদ্ৰযনিরোধমত্তন্তি মনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নিরোধমত্তং চতুত্থারুপ্পচিত্তুপ্পাদনিরোধভাৰতো. তদঞ্ঞৰিঞ্ঞাণনিরোধো ৰিয হি ৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূনং নিরোধো সমাপত্তিবলসিদ্ধোতি কত্ৰা ধাতুদ্ৰযগ্গহণং.
‘‘ধম্মধাতুমত্ত’’ন্তি ইদং কামধাতুযা ধম্মধাতুপরিযাপন্নত্তা ৰুত্তং. কামপটিসংযুত্তোতি কামরাগসম্পযুত্তো, আরম্মণকরণেন ৰা কামগুণোপসংহিতো. যং এতস্মিং অন্তরেতি যে এতস্মিং অৰীচিপরনিম্মিতৰসৰত্তিপরিচ্ছিন্নে ওকাসে. ওগাল়্হা হুত্ৰা অধোভাগে চ ওকাসে চরন্তীতি এত্থাৰচরা. অঞ্ঞত্থ চরন্তাপি যথাৰুত্তে এৰ ঠানে পরিযাপন্নাতি এত্থ পরিযাপন্না.
নেক্খম্মধাতু ধম্মধাতু এৰ ৰিতক্কপক্খে. সব্বেপি কুসলা ধম্মাতি দানমযপুঞ্ঞকিরিযতো, সীলমযপুঞ্ঞকিরিযতো, পব্বজ্জতো চ পট্ঠায যাৰ অগ্গমগ্গাধিগমা পৰত্তা সব্বেপি অনৰজ্জধম্মা. ৰিহিংসাধাতু চেতনা, পরৰিহেঠনচ্ছন্দো ৰা. অৰিহিংসা করুণা.
হীনাতি হীল়িতা. পণীতাতি সম্ভাৰিতা. ‘‘নাতিহীল়িতা নাতিসম্ভাৰিতা মজ্ঝিমা’’তি খন্ধনিদ্দেসে আগতা হীনদুকতো এৰ নীহরিত্ৰা মজ্ঝিমা ধাতু ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. উভোপীতি ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো.
ৰিঞ্ঞাণধাতু যদিপি ছৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন ৰিভত্তা, তথাপি ৰিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তস্স পুরেচারিকপচ্ছাচারিকত্তা মনোধাতু গহিতাৰ হোতীতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসত্তৰিঞ্ঞাণধাতু সঙ্খেপোযেৰা’’তি. অনেকেসং চক্খুধাতুআদীনং, তাসু চ একেকিস্সা নানপ্পকারতায নানাধাতূনং ৰসেন অনেকধাতু নানাধাতু লোকো ৰুত্তোতি আহ ‘‘অট্ঠারসধাতুপ্পভেদমত্তমেৰা’’তি.
৫২১. চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদেনাতি বহূসু পোত্থকেসু লিখিতং, কেসুচি ‘‘চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযমনোমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি. তত্থ ন চক্খাদীনং কেৰলেন ধাতুসদ্দেন সম্বন্ধো অধিপ্পেতো ৰিজাননসভাৰস্স পভেদৰচনতো. ৰিঞ্ঞাণধাতুসদ্দেন চ সম্বন্ধে করিযমানে দ্ৰে মনোগহণানি ন কাতব্বানি. ন হি দ্ৰে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো সন্তি. অন্তরা ৰা মনোধাতুগহণং অকত্ৰা ‘‘চক্খু…পে… কাযমনোৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূ’’তি ৰত্তব্বং অতুল্যযোগে দ্ৰন্দসমাসাভাৰতো. অযং পনেত্থ পাঠো সিযা ‘‘চক্খু…পে… কাযৰিঞ্ঞাণমনোমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি. তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স যেভুয্যেন অত্তৰাদিনো তস্স একমেকস্স অত্তস্স অদ্ৰযতং, নিচ্চত্তঞ্চ পৰেদেন্তীতি অনেকতানিচ্চতাপকাসনং তেসং জীৰসঞ্ঞাসমূহননায হোতি. খন্ধাযতনদেসনা সঙ্খেপদেসনা, ইন্দ্রিযদেসনা ৰিত্থারদেসনা, তদুভযং অপেক্খিত্ৰা অযং অনতিসঙ্খেপৰিত্থারা ধাতুদেসনা. অভিধম্মে ৰা সুত্তন্তভাজনীযে (ৰিভ. ১৭২ আদযো) ৰুত্তা ধাতুদেসনা অতিসঙ্খেপদেসনা, আভাধাতুআদীনং অনেকধাতুনানাধাতুঅন্তানং ৰসেন দেসেতব্বা অতিৰিত্থারদেসনা, তদুভযং অপেক্খিত্ৰা অযং অনতিসঙ্খেপৰিত্থারা.
অস্স ভগৰতো. সদ্ধম্মতেজসা ৰিহতং সদ্ধম্মতেজৰিহতং.
৫২২. সঙ্খতোতি গণনতো. জাতিতোতি চক্খুভাৰসামঞ্ঞতো. অথ ৰা জাতিতোতি চক্খুসভাৰতো. তেনাহ ‘‘চক্খুপসাদো’’তি. ৰীসতি ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি ৰেদনাদীনং অভিন্দিত্ৰা গহণতো. সেসকুসলাকুসলাব্যাকতৰিঞ্ঞাণৰসেনাতি এত্থ অব্যাকতাপেক্খায সেসগ্গহণং, কুসলাকুসলং পন সব্বসো অগ্গহিতমেৰাতি.
৫২৩. তা চ চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদযো পঞ্চপি.
পুরিমেহেৰাতি অনন্তরাদীহি এৰ. জৰনমনোৰিঞ্ঞাণধাতু পন জৰনমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা আসেৰনপচ্চযেনাপি পচ্চযো হোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. ধম্মধাতূতি পন সহজাতো ৰেদনাদিক্খন্ধো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘সহজাত…পে… পচ্চযো হোতী’’তি. অৰিগতাদীহীতি এত্থ আদি-সদ্দেন মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা যথারহং হেতুঅধিপতিকম্মৰিপাকাহারিন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযভাৰো সঙ্গয্হতি. তেনাহ ‘‘বহুধা পচ্চযো হোতী’’তি. একচ্চা চ ধম্মধাতু সুখুমরূপনিব্বানপ্পকারা, যা চ সম্পযোগানন্তরভাৰাদীনং অভাৰেন আরম্মণকরণে যোগ্যা. পঞ্চদ্ৰারিকৰিপাকৰজ্জনত্থং ‘‘একচ্চায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি ৰুত্তং, মনোদ্ৰারিকা পন ৰিপাকাপি তদারম্মণভূতা একচ্চং ধম্মধাতুং আরব্ভ পৰত্ততীতি. অথ ৰা ‘‘একচ্চায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি ইদং সব্বং কামাৰচরকুসলং কামাৰচরকিরিযং অভিঞ্ঞাদ্ৰযং আরুপ্পদ্ৰযন্তি এৰরূপং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুং সন্ধায ৰুত্তং, লোকুত্তরমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা পন একচ্চা ধম্মধাতু আরম্মণপচ্চযোতি পাকটোযমত্থো. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদীনং চক্খাদীনং যথাৰুত্তপচ্চযধম্মতো অতিরেকেপি পচ্চযধম্মে দস্সেতুং ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ আলোকাদযোতি আলোকো নাম সূরিযালোকাদি. তস্স সুত্তন্তনযেন উপনিস্সযভাৰো ৰেদিতব্বো, এৰং সেসানিপি.
ৰিৰরং নাম ৰিসেসতো সোতবিলং. ৰাযু গন্ধূপসংহরণকৰাতো. আপো মুখে পক্খিত্তআহারস্স তেমনকউদকং. পথৰী কাযপ্পসাদস্স নিস্সযভূতা পথৰীধাতু. ভৰঙ্গমনং দ্ৰিক্খত্তুং চলিতং ভৰঙ্গচিত্তং. সব্বত্থ মনসিকারো আৰজ্জনমনসিকারো.
৫২৪. অৰিসেসতো দট্ঠব্বাকারস্স ৰুচ্চমানত্তা আহ ‘‘সব্বা এৰা’’তি. ৰিসেসতো ৰিপস্সনায ভূমিৰিচারো এসোতি ‘‘সঙ্খতা’’তি ৰিসেসিতং. পুব্বন্তাপরন্তৰিৰিত্ততোতি এত্থ ‘‘পুব্বন্তোনাম অতীতো অদ্ধা, অপরন্তো নাম অনাগতো. উভযত্থ চ সঙ্খতা ধাতুযো সভাৰৰিৰিত্তা অনুপলব্ভমানসভাৰত্তা. পুব্বন্তো ৰা সভাৰধম্মস্স উদযো ততো পুব্বে অৰিজ্জমানত্তা. অপরন্তো ৰযো ততো পরং অভাৰতো. তস্মা পুব্বন্তাপরন্তৰিৰিত্ততোতি পাকাভাৰতো ৰিদ্ধংসাভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি.
ভেরিতলং ৰিয চক্খুদাতু সদ্দস্স ৰিয ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৰতো. আদাসতলাদীসুপি এসেৰ নযো. যন্তং নাম উচ্ছুযন্তং. চক্কযট্ঠীতি তিলমন্থং আহ. সো হি অচক্কবন্ধোপি তংসদিসতায চক্কযট্ঠীত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, চক্কবন্ধমেৰ ৰা সন্ধায তথা ৰুত্তং. ইমাহি চ উপমাহি নিজ্জীৰান. ভেরিতলদণ্ডাদীনং সমাযোগে, নিজ্জীৰানং সদ্দাদীনং ৰিয নিজ্জীৰানং চক্খুরূপাদীনং সমাযোগে নিজ্জীৰানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পৰত্তীতি কারণফলানং ধাতুমত্ততং, কারকৰেদকৰিরহঞ্চ দস্সেতি.
পুরেচরানুচরা ৰিযাতি নিজ্জীৰস্স কস্সচি কেচি নিজ্জীৰা পুরেচরানুচরা ৰিযাতি অত্থো. মনোধাতুযেৰ ৰা অত্তনো খণং অনতিৰত্তন্তী অত্তনো খণ অনতিৰত্তন্তানংযেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অৰিজ্জমানাযপি পুরেচরানুচরাভিসন্ধিযং অনন্তরপুব্বকালাপরকালতায পুরেচরানুচরা ৰিয দট্ঠব্বা.
ছন্নঞ্হি ৰিঞ্ঞাণধাতূনং একজ্ঝং অনেকানন্তরপচ্চযাভাৰতো একজ্ঝং উপ্পত্তিঅভাৰো ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞানন্তরপচ্চযতাভাৰতো অনন্তরুপ্পত্তিপি নত্থি. যদি সিযা, ছল়ারম্মণসন্নিধানে মনসিকারমন্তরেনাপি ছল়ারম্মণূপলদ্ধি সিযা, ন চ হোতি, তস্মা দস্সনাদিঅনন্তরং সৰনাদীনং অভাৰো ৰিয মনোৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং ন দস্সনাদীনি, ন চ দস্সনাদিঅনন্তরং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু হোতি. তত্থ ভৰঙ্গস্স, দস্সনাদীনঞ্চ ভিন্নারম্মণতায মনোৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং দস্সনাদীনি, দস্সনাদীনং অনন্তরঞ্চ সৰনাদীনি ন উপ্পজ্জন্তীতি যুত্তমেতং. দস্সনাদীনং, পন সন্তীরমণস্স চ অভিন্নৰিসযতায দস্সনাদিঅনন্তরং ন মনাৰিঞ্ঞাণদাতু হোতীতি অযুত্তন্তি? নযিদমেৰং নিযতানিযতৰিসযানং ভিন্নৰিসযভাৰুপপত্তিতো. যদি চ দস্সনাদিঅনন্তরং কাচি ৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পজ্জেয্য, সাপি দস্সনাদিদ্ৰারতায দস্সনাদিৰিঞ্ঞাণধাতু এৰ সিযা, ন মনোৰিঞ্ঞাণধাতু, ততো চ দস্সনাদিকিচ্চৰিধুরং চিন্তনং মননন্তি মনোদ্ৰারপ্পৰত্তানং মননকিচ্চাপরিচ্চাগো ৰিয দস্সনৰিঞ্ঞাণধাতুযা দস্সনকিচ্চাপরিচ্চাগো আপজ্জতি. তথা তদনন্তরস্সাতি সব্বাযপি দস্সনৰিঞ্ঞাণভাৰতো চ ৰিঞ্ঞাণকাযা ন ভৰেয্যুং.
যথা পন মনোৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং মনোধাতু, ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি, এৰং দস্সনৰিঞ্ঞাণধাতানন্তরং মনোধাতু, ততো সোতৰিঞ্ঞাণাদীনি হোন্তীতি চে? ন, মনোধাতুযা দস্সনধাতুভাৰপ্পসঙ্গতো. যথা হি মনসো নিব্বিসেসাৰত্থা মননমত্ততায মনোধাতু, এৰং দস্সনস্স নিব্বিসেসাৰত্থা দস্সনমত্ততায দস্সনধাতু সিযা. তঞ্চ চক্খূৰিঞ্ঞাণং রূপৰিসযন্তি সদ্দাদিৰিসযাভোগাভাৰতো সৰনৰিঞ্ঞাণাদীনং অসম্ভৰো. ততো চ রূপারম্মণপসুতমেৰ ৰিঞ্ঞাণং সিযা মনোৰিঞ্ঞাণানং ৰিয দস্সনৰিঞ্ঞাণাদীনং সমানৰত্থুভাৰপ্পসঙ্গতো, অঞ্ঞৰত্থুসন্নিস্সিতঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং ন সিযা, ন চেতং যুত্তং. তস্মা সুখদুক্খানং ৰিয উপেক্খা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং, মনোৰিঞ্ঞাণস্স চ ব্যৰধাযিকা মনোধাতু দট্ঠব্বা, ন চস্সা উপেক্খায ৰিয অদুক্খমসুখতা অদস্সনাদিঅমননতা, অত খো মননকিচ্চাৰিসেসতো মনোৰিঞ্ঞাণসভাগতা. মনো হি হদযৰত্থুম্হি ৰত্তমানো অঞ্ঞৰত্থুসন্নিস্সিতানং ৰিঞ্ঞাণানং ৰিসযং দস্সেত্ৰা নিৰত্তমানো অগ্গি ৰিয উসুমমত্তে মননমত্তে ঠত্ৰা নিৰত্ততি, অঞ্ঞৰত্থুসন্নিস্সিতৰিঞ্ঞাণনিরোধে চ উট্ঠহন্তো অগ্গি ৰিয উসুমমত্তে উট্ঠহতি. পচ্চযানুরূপপৰত্তিকানি চ মননমত্তানি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা অন্তানি হোন্তি. পটিঘসঞ্ঞাসহগতানঞ্হি পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং ইন্দ্রিযারম্মনপটিঘাতজতায অভিনিপাতমত্তকিচ্চং, মননলক্খণিন্দ্রিযসমুপ্পন্নস্স চ মনোৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযৰিচিন্তনাসম্ভূততায তদনুরূপাচিন্তনা. তস্মা অভিনিপাতপ্পচ্চযপটিঘট্টনানিঘংসবলেন ভৰঙ্গলক্খণং চিত্তং চলনাৰত্থং হুত্ৰা নিৰত্তমানং চিন্তনাৰিসেসৰিরহতো অভিনিপাতানুগুণং চিন্তনাৰসানং মননমত্তং উপ্পাদেতি.
দস্সনাদিপি অভিনিপাতমত্তং দুতিযং খণং অনতিৰত্তমানং অত্তানুগুণং চিন্তনামননসমঞ্ঞাৰিরহতো দস্সনাদিঅভিনিপাতৰিসেসৰিচিত্তং চিত্তভাৰাদিনা সমানং চিন্তনাদিমননমত্তং অঞ্ঞৰত্থুস্মিং নিব্বত্তেতি, তস্মা ৰত্থুকিচ্চেহি তং মনোৰিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহিতাপি মনোধাতু মনোদ্ৰারনিক্খমপৰেসভূতা আরম্মণন্তরে দ্ৰারন্তরমনসিকারতব্বিসযসম্পটিচ্ছনভাৰেন পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং যথাক্কমং পুরেচরা, অনুচরাতি চ ৰুত্তা. সা পনাযং সতিপি ৰিঞ্ঞাণভাৰে মনসো সম্ভূয ৰিসিট্ঠমননকিচ্চাভাৰতো ধাতুভাৰসামঞ্ঞেন মনোমত্তা ধাতু মনোধাতূতি ৰুচ্চতি.
যথাৰুত্তেনেৰ চ হেতুনা মত্ত-সদ্দলোপং কত্ৰা ৰিঞ্ঞাণট্ঠযোগতো মনোমত্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি মনোৰিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহোপি চস্সা যুজ্জতি এৰ. অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণেহি পন দ্ৰারারম্মণেহি চ ৰিসেসনত্থং ‘‘মনোধাতূ’’তি ৰুত্তাতি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি পন ৰিঞ্ঞাণধাতুৰিসেসনং মনোগহণং. ধাতুৰিসেসনত্থে চ মনোৰিঞ্ঞাণগ্গহণে ৰিঞ্ঞাণৰিসেসনং দ্ৰারভূতমনোদস্সনমেৰাতি দ্ৰারসমঞ্ঞারহত্তা ন মনোধাতূতি ৰুচ্চতি. তঞ্হি মনোদ্ৰারন্তোগধং, ন চ দস্সনাদিপুরেচরানুচরন্তি মনসো ৰিঞ্ঞাণধাতু, মনসো ৰিঞ্ঞাণন্তি চ মনোদ্ৰারসমঞ্ঞারহং, সৰিসেসঞ্চ তস্স মননকিচ্চং, ৰিঞ্ঞাণকিচ্চঞ্চাতি মত্তসদ্দস্স লোপমন্তরেন ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি, নিজ্জীৰভাৰৰিভাৰনত্থং ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি চ ৰুচ্চতীতি.
সল্লমিৰ সূলমিৰ তিৰিধদুক্খতাসমাযোগতো দট্ঠব্বো. ৰেদনাসল্লসূলযোগাতি ৰেদনাসঙ্খাতসল্লসূলযোগতো. আতুরা ৰিযাতি তেন আতুরিভূতা পুগ্গলা ৰিয. আসাযেৰ দুক্খং আসাদুক্খং, আসাৰিঘাতং দুক্খং ৰা. সঞ্ঞা হি অসুভাদিকম্পি সুভাদিতো সজ্জানন্তী আসং, তস্সা চ ৰিঘাতং আসীসিতসুভাদিঅসিদ্ধিযা জনেতীতি. ৰনমিগো তিণপুরিসং পুরিসোতি গণ্হন্তো অযথাভূচ্চনিমিত্তগ্গাহকো, তথা সঞ্ঞাপীতি আহ ‘‘ৰনমিগো ৰিযা’’তি. কম্মপধানা সঙ্খারাতি ‘‘পটিসন্ধিযং পক্খিপনতো’’তিআদি ৰুত্তং. জাতিদুক্খানুবন্ধতোতি অত্তনা নিব্বত্তিযমানেন জাতিদুক্খেন অনুবন্ধতা. ভৰপচ্চযা জাতি হি জাতিদুক্খন্তি. পদুমং ৰিয দিস্সমানং খুরচক্কং ৰিয রূপম্পি ইত্থিআদিভাৰেন দিস্সমানং নানাৰিধুপদ্দৰং জনেতি. সব্বে অনত্থা রাগাদযো, জাতিআদযো চ ৰিসযভূতা, অনুপসন্তা, সপ্পটিভযা চাতি. তপ্পটিপক্খভূতত্তা অসঙ্খতা ধাতু অমতাদিতো দট্ঠব্বা.
ৰৰত্থানাভাৰো ‘‘ইদমেৰ ইমস্স আরম্মণ’’ন্তি নিযমাভাৰো, তেন যথা অরঞ্ঞমক্কটো কেনচি অনিৰারিতো গহিতং একং রুক্খসাখং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞং গণ্হাতি, তম্পি মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞন্তি কত্থচি অনৰট্ঠিতো পরিব্ভমতি, এৰং গহিতং একং আরম্মণং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞং, তম্পি মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞন্তি অনৰট্ঠিততা, আরম্মণং অগ্গহেত্ৰা পৰত্তিতুং অসমত্থতা চ মক্কটসমানতাতি দস্সেতি. অট্ঠিৰেধৰিদ্ধোপি উপ্পথং অনুগচ্ছন্তো দুট্ঠস্সো অস্সখল়ুঙ্কো. যত্থকামনিপাতিতোতি যত্থ কত্থচি ইচ্ছিতারম্মণে নিপাতিভাৰতো. নানাৰেসধারী রঙ্গনটো.
আযতনদাতুনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি পন্নরসমপরিচ্ছেদৰণ্ণনা.