১৬. ইন্দ্রিযসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

ইন্দ্রিযৰিত্থারকথাৰণ্ণনা

৫২৫. বাৰীসতীতি গণনপরিচ্ছেদো. ইন্দ্রিযানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. চক্খুন্দ্রিযন্তিআদি তেসং সরূপদস্সনং. তত্থ চক্খুদ্ৰারে ইন্দট্ঠং কারেতি চক্খুদ্ৰারভাৰে তংদ্ৰারিকেহি অত্তনো ইন্দভাৰং পরমিস্সরভাৰং কারযতীতি চক্খুন্দ্রিযং. তঞ্হি তে রূপগ্গহণে অত্তানং অনুৰত্তেতি, তে চ তং অনুৰত্তন্তি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তস্মা সোতঘানজিৰ্হাকাযদ্ৰারে ইন্দট্ঠং কারেতীতি. কাযিন্দ্রিযং. ৰিজাননলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি মনিন্দ্রিযং. ইত্থিভাৰলক্খণে, পরিসভাৰলক্খণে, অনুপালনলক্খণে, সুখলক্খণে, দুক্খলক্খণে, সোমনস্সলক্খণে, দোমনস্সলক্খণে, উপেক্খালক্খণে, অধিমোক্খলক্খণে, পগ্গহলক্খণে, উপট্ঠানলক্খণে, অৰিক্খেপলক্খণে, দস্সনলক্খণে, অনঞ্ঞাতং ঞস্সামীতি পৰত্তে জাননলক্খণে, ঞাতানং এৰ ধম্মানং পুন আজাননে অঞ্ঞাতাৰিভাৰে ইন্দট্ঠং কারেতীতি অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং.

ৰিজানিযাতি ৰিজানেয্য. ভূমিতো চাতি চ-সদ্দো অৰুত্তসম্পিপণ্ডনত্থো, তেন তাৰত্ৰং সঙ্গণ্হাতি, তং পন তাৰত্ৰং পরতো ৰণ্ণযিস্সাম. অসম্মসনুপগানম্পি অত্থিভাৰতো দট্ঠব্বতা ইধ ন গহিতা.

পুব্বভাগেতি অরিযমগ্গতো পুব্বভাগে. অনঞ্ঞাতন্তি ন অঞ্ঞাতং ন অধিগতং. নিচ্চতায নত্থি এতস্স মতং ভঙ্গো, ন ৰা এতস্মিং অধিগতে মরণন্তি অমতং, পজ্জিতব্বতো পদঞ্চাতি অমতপদং নিব্বানং. ‘‘এৰং পটিপন্নস্স উপ্পজ্জনতো’’তি এতেন পুব্বভাগৰসেনেতং ইন্দ্রিযং এৰং ৰোহরীযতীতি দস্সেতি. আজাননতোতি পঠমমগ্গেন দিট্ঠমরিযাদং অনতিক্কমিত্ৰাৰ জাননতো. যেন তংসমঙ্গিপুগ্গলো, তংসম্পযুত্তধম্মা ৰা অঞ্ঞাতাৰিনো হোন্তি, সো অঞ্ঞাতাৰিভাৰো পরিনিট্ঠিতকিচ্চজাননখীণাসৰস্স ভাৰভূতো হুত্ৰা উপ্পত্তিতো ‘‘খীণাসৰস্স উপ্পজ্জনতো’’তি ৰুত্তং.

লিঙ্গেতি গমেতি ঞাপেতীতি লিঙ্গং, লিঙ্গীযতি ৰা এতেনাতি লিঙ্গং. কিং লিঙ্গেতি, কিং ৰা লিঙ্গীযতীতি? ইন্দং, ইন্দো ৰা. ইন্দস্স লিঙ্গ ইন্দলিঙ্গং, ইন্দলিঙ্গস্স অত্থো তংসভাৰো ইন্দলিঙ্গট্ঠো, ইন্দলিঙ্গমেৰ ৰা ইন্দ্রিযসদ্দস্স অত্থোতি ইন্দলিঙ্গট্ঠো. সজ্জিতং উপ্পাদিতন্তি সিট্ঠং, ইন্দেন সিট্ঠং ইন্দসিট্ঠং. জুট্ঠং সেৰিতং. কম্মসঙ্খাতস্স ইন্দস্স লিঙ্গানি, তেন চ সিট্ঠানীতি কম্মজানেৰ যোজেতব্বানি, ন অঞ্ঞানি, তে চ দ্ৰে অত্থা কম্মে এৰ যোজেতব্বা, ইতরে চ ভগৰতি এৰাতি আহ ‘‘যথাযোগ’’ন্তি. তেনাতি ভগৰতো, কম্মস্স চ ইন্দত্তা. এত্থাতি এতেসু ইন্দ্রিযেসু. উল্লিঙ্গেন্তি ঞাপেন্তি পকাসেন্তি ফলসম্পত্তিৰিপত্তীহি কারণসম্পত্তিৰিপত্তিঅৰবোধতো. ‘‘সো তং নিমিত্তং আসেৰতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৯.৩৫) গোচরকরণম্পি আসেৰনা ৰুত্তাতি আহ ‘‘কানিচি গোচরাসেৰনাযা’’তি. তত্থ সব্বেসং গোচরিকাতব্বত্তেপি ‘‘কানিচী’’তি ৰচনং অৰিপস্সিতব্বানং বহুলং মনসিকরণেন অনাসেৰনীযত্তা. পচ্চৰেক্খনামত্তমেৰ হি তেসু হোতীতি. ‘‘তস্স তং মগ্গং আসেৰতো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৭০) ভাৰনা আসেৰনাতি ৰুত্তাতি ভাৰেতব্বানি সদ্ধাদীনি সন্ধাযাহ ‘‘কানিচি ভাৰনাসেৰনাযা’’তি.

আধিপচ্চং ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰো. অসতিপি চ ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰে ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানং, অত্তনো অত্তনো পচ্চযৰসেন পৰত্তমানে তংসহিতসন্তানে অঞ্ঞাকারেন অপ্পৰত্তমানেহি লিঙ্গাদীহি অনুৰত্তনীযভাৰে আধিপচ্চং. ইমস্মিং চ অত্থে ইন্দন্তি পরিমিস্সরিযং করোন্তিচ্চেৰ ইন্দ্রিযানি. চক্খাদীসু দস্সিতেন নযেন অঞ্ঞেসঞ্চ জীৰিতাদীনং তদনুৰত্তীসু আধিপচ্চং যথারহং যোজেতব্বং.

অমোহোযেৰ ন ৰিসুং চত্তারো ধম্মা, তস্মা তস্স সঙ্খারক্খন্ধকথাযং ৰিভাৰিতানি লক্খণাদীনি তেসঞ্চ ৰেদিতব্বানীতি অধিপ্পাযো. সেসানি তত্থ খন্ধনিদ্দেসে লক্খণাদীহি অরূপেনেৰ আগতানি.

৫২৬. সত্তানং অরিযভূমিপটিলাভো ভগৰতো দেসনায সাধারণং, পদানঞ্চ পযোজনন্তি আহ ‘‘অজ্ঝত্তধম্মে পরিঞ্ঞাযা’’তিআদি. অঞ্ঞেসম্পি ইন্দ্রিযানং অত্তভাৰপরিযাপন্নতায সতিপি অত্তভাৰপঞ্ঞাপনায মূলভাৰতো চক্খাদীনং সাতিসযা অত্তভাৰপরিযাপন্নাতি ৰুত্তং ‘‘অত্তভাৰপরিযাপন্নানি চক্খুন্দিযাদীনী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২১৯). অভিধম্মট্ঠকথাযং ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানন্তরং জীৰিতিন্দ্রিযদেসনাক্কমো ৰুত্তোতি ইধাপি ‘‘ততো জীৰিতিন্দ্রিয’’ন্তি ৰুত্তং. তং ইন্দ্রিযযমকদেসনায (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১ আদযো) সমেতি. ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২১৯ আদযো) পন মনিন্দ্রিযানন্তরং জীৰিতিন্দ্রিযং ৰুত্তং, তং পুরিমপচ্ছিমানং অজ্ঝাত্তিকবাহিরানং অনুপালকভাৰদীপনত্থং তেস মজ্ঝে ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যঞ্চ কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খং. যাৰ চ দুৰিধত্তভাৰানুপালকস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স পৰত্তি, তাৰ দুক্খভূতানং এতেসং ৰেদযিতানং অনিৰত্তীতি ঞাপনত্থং, তেন চ চক্খাদীনং দুক্খানুবন্ধতায পরিঞ্ঞেয্যতং ঞাপেতি. পটিপত্তিদস্সনত্থন্তি পুব্বভাগপটিপত্তিদস্সনত্থং. তস্সেৰাতি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযস্সেৰ. ততো অনন্তরং ভাৰেতব্বত্তাতি ভাৰনামগ্গসম্পযুত্তং অঞ্ঞিন্দ্রিযং সন্ধায ৰুত্তং. দস্সনান্তরা হি ভাৰনাতি.

ভেদোতি ইধ সভাৰতো ভেদো অধিপ্পেতো, ন ভূমিপুগ্গলাদিৰসেনাতি আহ ‘‘সেসানং অভেদো’’তি. ননু চ জীৰিতিন্দ্রিযস্স অনুপালনলক্খণং সভাৰো, তেনস্স দুৰিধস্সাপি অভেদোতি? সচ্চমেতং, তস্স পন রূপারূপসভাৰকতো ভেদো গহিতো, ন এৰং সেসানং কোচি ভেদো অত্থীতি তেসং অভেদোতি ভেদাভাৰো ৰুত্তো. ননু চেত্থ ৰেদনা, পঞ্ঞা চ ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তাতি? ন, যথা দেসিতেসু বাৰীসতিযা ইন্দ্রিযেসু ভেদাভেদস্স অধিপ্পেতত্তা.

৫২৭. চক্খুন্দ্রিযাদীনং সতিপি পুরেজাতাদিপচ্চযভাৰে ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰেন সাধেতব্বমেৰ কিচ্চং কিচ্চন্তি ৰুত্তং তস্স অনঞ্ঞসাধারণত্তা, ইন্দ্রিযকথায চ অধিকতত্তা. অত্তনো তিক্খমন্দাদিআকারো অত্তাকারো, তস্স অনুৰত্তাপনং অত্তাকারানুৰত্তাপনং. তেনাহ ‘‘তিক্খমন্দাদিসঙ্খাতঅত্তাকারানুৰত্তাপন’’ন্তি. অথ ৰা তিক্খমন্দাদিসঙ্খাতস্স চ অত্তাকারস্স চ অনুৰত্তাপনং তিক্খ…পে… ৰত্তাপনং. ৰিসুং অত্তাকারগ্গহণেন চেত্থ রূপাৰভাসনাদিকস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. চক্খুন্দ্রিযস্স হি রূপাভিহননযোগ্যতাসঙ্খাতে রূপাৰভাসনসামত্থিযে অসতি ন কদাচিপি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স দস্সনকিচ্চং সম্ভৰতি. এস নযো সোতিন্দ্রিযাদীসুপি. পুব্বঙ্গমভাৰেন মনিন্দ্রিযস্স ৰসাৰত্তাপনং হোতি, ন অঞ্ঞেসং. তংসম্পযুত্তানিপি হি ইন্দ্রিযানি তব্বসেনেৰ হুত্ৰা অত্তনো অত্তনো ইন্দ্রিযকিচ্চং সাধেন্তি চেতসিকভাৰতো, ন তেসং ৰসেন মনিন্দ্রিযং. অযঞ্হিস্স পুব্বঙ্গমতা. সব্বত্থ চ ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰেন সাধেতব্বন্তি অধিকারো অনুৰত্ততীতি দট্ঠব্বো. সতিপি অনুপ্পাদনে, অনুপত্থম্ভনে চ তপ্পচ্চযানং তপ্পৰত্তনে নিমিত্তভাৰো অনুৰিধানং.

ছাদেত্ৰা ফরিত্ৰা উপ্পজ্জমানা সুখদুক্খৰেদনা সহজাতধম্মে অভিভৰিত্ৰা অজ্জোত্থরিত্ৰা সযমেৰ পাকটা হোতি, সহজাতধম্মা চ তস্সা ৰসেন সুখদুক্খবাৰপ্পতা ৰিয হোন্তীতি আহ ‘‘যথাসকং ওল়ারিকাকারানুপাপন’’ন্তি. অসন্তস্স, অপণীতস্সপি অকুসলতব্বিপাকাদিসম্পযুত্তস্স যথারহং মজ্ঝত্তাকারানুপাপনং যোজেতব্বং. সমানজাতিযেহি ৰা সুখদুক্খেহি সন্তপণীতাকারানুপাপনং দট্ঠব্বং. পটিপক্খাভিভৰনন্তি অস্সদ্ধিযাদিপটিপক্খাভিভৰনং. পসন্নাকারাদাতি পসন্নপগ্গহিতউপট্ঠিতসমাহিতদস্সনাকারানুপাপনং যথাক্কমং সদ্ধাদীনং. ব্যাপাদাদীতি আদি-সদ্দেন উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি গহিতানি. মগ্গসম্পযুত্তস্সেৰ চ অঞ্ঞিন্দ্রিযস্স কিচ্চং দস্সিতং. তেনেৰ চ ফলসম্পযুত্তস্স তংতংসংযোজনপ্পটিপ্পস্সদ্ধিপহানকিচ্চতা দস্সিতা হোতীতি. কতসব্বকিচ্চস্স অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং অঞ্ঞস্স কাতব্বস্স অভাৰা অমতাভিমুখমেৰ তব্ভাৰপচ্চযো চ হোতি, ন ইতরানি ৰিয কিচ্চন্তরপসুতং. তেনাহ ‘‘অমতাভিমুখভাৰপচ্চযতা চা’’তি.

৫২৮. ভূমিতো ৰিনিচ্ছযো উত্তানত্থো এৰ. এত্থাহ – কস্মা পন এত্তকেনেৰ ইন্দ্রিযানি ৰুত্তানি, এতানি এৰ চ ৰুত্তানীতি? আধিপচ্চট্ঠৰসেন, আধিপচ্চং নাম ইস্সরিযন্তি ৰুত্তমেৰেতং. তযিদং আধিপচ্চং অত্তনো অত্তনো কিচ্চে, ফলে চাতি অঞ্ঞেসম্পি সভাৰধম্মানং কস্মা ন লব্ভতি? পচ্চযাধীনৰুত্তিকা হি পচ্চযুপ্পন্নাতি সিযা ফলহেতুধম্মেসু অনুৰত্তনানুৰত্তনীযতাতি? সচ্চমেতং, তথাপি অত্থি তেসং ৰিসেসো. স্ৰাযং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপ্পৰত্তিযঞ্হি চক্খাদীনং সিদ্ধমাধিপচ্চ’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ২১৯) অট্ঠকথাযং দস্সিতোযেৰ. অপিচ খন্ধপঞ্চকে যাযং সত্তপঞ্ঞত্তি, তস্সা ৰিসেসনিস্সযো ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানী’’তি তানি তাৰ আধিপচ্চত্তং উপাদায ‘‘চক্খুন্দ্রিযং…পে…মনিন্দ্রিয’’ন্তিআদিতো (ৰিভ. ২১৯) ৰুত্তানি. স্ৰাযং অত্তভাৰো ইমেসং ৰসেন ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তি সমঞ্ঞং লভতীতি দস্সনত্থং ভাৰদ্ৰযং. তযিমে উপাদিন্নধম্মা যেন ধম্মেন পৰত্তন্তি, অযং সো ধম্মো তেসং ঠিতিহেতূতি দস্সনত্থং জীৰিতিন্দ্রিযং. স্ৰাযং সত্তসঞ্ঞিতো ধম্মপুঞ্জো পবন্ধৰসেন পৰত্তমানো ইমাহি ৰেদনাহি সংকিলিস্সতীতি দস্সনত্থং ৰেদনাপঞ্চকং. ততো ৰিসুদ্ধিকামানং ৰোদানসম্ভারদস্সনত্থং সদ্ধাদিপঞ্চকং. সম্ভৰৰোদানসম্ভারা ইমেহি ৰিসুজ্জন্তি, ৰিসুদ্ধিপ্পত্তা নিট্ঠিতকিচ্চাৰ হোন্তীতি দস্সনত্থং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনি তীণি ৰুত্তানি. সব্বত্থ ‘‘আধিপচ্চত্তং উপাদাযা’’তি পদং যোজেতব্বং. এত্তাৰতা অধিপ্পেতত্থসিদ্ধীতি অঞ্ঞেসং অগ্গহণং.

অথ ৰা পৰত্তিনিৰত্তীনং নিস্সরাদিদস্সনত্তম্পি এতানিযেৰ ৰুত্তানি. পৰত্তিযা হি ৰিসেসতো মূলনিস্সযভূতানি ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি. যথাহ ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো’’তিআদি (সু. নি. ১৭১). তস্স উপ্পত্তি ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযেহি ৰিসভাগৰত্থুসরাগনিমিত্তেহি যেভুয্যেন সত্তকাযস্স অভিনিব্বত্তি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘তিণ্ণং খো, মহারাজ, সন্নিপাতা গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতি মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪০৮; মি. প. ৪.১.৬). অৰট্ঠানং জীৰিতিন্দ্রিযেন তেন অনুপালেতব্বতো. তেনাহ ‘‘আযু ঠিতি যপনা যাপনা’’তিআদি (ধ. স. ১৯). উপভোগো ৰেদনাহি. ৰেদনাৰসেন হি ইট্ঠাদিসব্বৰিসযূপভোগো. যথাহ ‘‘ৰেদযতি ৰেদযতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ৰেদনাতি ৰুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০). এৰং পৰত্তিযা নিস্সযসমুপ্পাদট্ঠিতিসম্ভোগদস্সনত্তং চক্খুন্দ্রিযং যাৰ উপেক্খিন্দ্রিযন্তি চুদ্দসিন্দ্রিযানি দেসিতানি. যথা চেতানি পৰত্তিযা, এৰং ইতরানি নিৰত্তিযা. ৰিৰট্টসন্নিস্সিতেন হি নিব্বত্তিতানি সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্রিযানি নিৰত্তিযা নিস্সযো. উপ্পাদো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযেন তস্স নিৰত্তিৰসেন পঠমং উপ্পজ্জনতো. অৰট্ঠানং অঞ্ঞিন্দ্রিযেন, উপভোগো অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযেন অগ্গফলসমুপভোগতো. খীণাসৰাহি ৰিসৰিতায নিব্বুতিসুখং পরিভুজ্জন্তি. এৰম্পি এতানি এৰ ইন্দ্রিযানি দেসিতানি. এত্তাৰতা যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিতো অঞ্ঞেসং অগ্গহণং. ইমিনাৰ নেসং দেসনাক্কমোপি সংৰণ্ণিতোতি ৰেদিতব্বোতি.

ইন্দ্রিযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্চৰিত্থারকথাৰণ্ণনা

৫২৯. অরিযসদ্দেন ৰিসেসনং অকত্ৰা কেৰলং সচ্চসদ্দেন উদ্ধিট্ঠানিপি অরিযসচ্চানি এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘সচ্চানীতি চত্তারি অরিযসচ্চানী’’তি আদ. সমাঞ্ঞজোতনা হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতি, ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসো অনুপযুজ্জিতব্বোতি. অরিযসচ্চেসু ৰা ৰিচারিতেসু ইতরানিপি অত্থতো ৰিচারিতানেৰ হোন্তীতি ৰিপস্সনায চ ভূমিভূতানি, অরিযসচ্চানেৰাতি চ কত্ৰা ‘‘সচ্চানী’’তি উদ্ধরিত্ৰাপি ‘‘চত্তারি অরিযসচ্চানী’’তি ৰুত্তং.

সাসনক্কমোতি অরিযসচ্চানি ৰুচ্চন্তি, অরিযসচ্চদেসনা ৰা. সকলঞ্হি সাসনং ভগৰতো ৰচনং সচ্চৰিনিমুত্তং নত্থি পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতুসন্দস্সনৰসেন পৰত্তনতো. তস্মা সচ্চেসু কমতি, সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতং ৰা সাসনং এতেসু কমতি, পরিঞ্ঞাদিকিচ্চসাধনৰসেন পৰত্ততি, তস্মা কমতি এত্থাতি কমো, কিং কমতি? সাসনং. সাসনস্স কমো ‘‘সাসনক্কমো’’তি সচ্চানি সাসনপ্পৰত্তিট্ঠানানি ৰুচ্চন্তি, তংদেসনা চ তব্বোহারেনাতি.

তথাতি তংসভাৰা দুক্খাদিসভাৰা. অৰিতথাতি অমুসাসভাৰা বাধনাদিভাৰেন ভূতসভাৰা. অনঞ্ঞথাতি অঞ্ঞাকাররহিতা অবাধনাদিআকারৰিৰিত্তা. দুক্খদুক্খতাতন্নিমিত্ততাহি অধিট্ঠিতত্তা পীল়নট্ঠো. সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতভাৰো সঙ্খতট্ঠো. দুক্খদুক্খতাতন্নিমিত্ততাহি পরিদহনং, কিলেসদাহসমাযোগো ৰা সন্তাপট্ঠো. জরায, মরণেন চাতি দ্ৰেদা ৰিপরিণামেতব্বতা ৰিপরিণামট্ঠো. এত্থ চ পীল়নট্ঠো দুক্খস্স সরসেনেৰ আৰিভৰনাকারো, ইতরে যথাক্কমং সমুদযমগ্গনিরোধদস্সনেহি আৰিভৰনাকারাতি অযং চতুন্নম্পি ৰিসেসো. তত্রত্রাভিনন্দনৰসেন ব্যাপিত্ৰা ঊহনং রাসিকরণং দুক্খস্স নিব্বত্তনং আযূহনং আকারস্স ব্যাপনত্থত্তা. আগচ্ছতি সমুদযতোতি ৰা আযং, দুক্খং, তস্স ঊহনং পৰত্তনং আযূহনং, অযং সরসেনেৰ আৰিভৰনাকারো. নিদদাতি দুক্খন্তি নিদানং, ‘‘ইদং তং দুক্খ’’ন্তি সম্পটিচ্ছাপেন্তং ৰিয সমুট্ঠাপেতীতি অত্থো. অযং নিদানট্ঠো দুক্খদস্সনেন আৰিভৰনাকারো. সংসারদুক্খেন সংযোজনং সংযোগট্ঠো. মগ্গাধিগমননিৰারণং পলিবোধট্ঠো. ইমে চ সংযোগপলিবোধট্ঠা নিরোধমগ্গদস্সনেহি আৰিভৰনাকারা. নিস্সরন্তি সত্তা এত্থ, সযমেৰ ৰা নিস্সটং ৰিসংযুত্তং সব্বসঙ্খতেহি সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গভাৰতোতি নিস্সরনং. অযমস্স সভাৰেন আৰিভৰনাকারো, ইতরে ৰিৰেকাসঙ্খাতামতট্টা, সমুদযক্খরঅপচ্চযঅৰিনাসিতা ৰা সমুদযমগ্গদুক্খদস্সনেন আৰিভৰনাকারা.

সংসারতো নিগ্গমনং নিয্যানং. অযমস্স সরসেন আৰিভৰনাকারো. পরিবোধূপচ্ছেদনেন নিব্বানাধিগমোৰ নিব্বাননিমিত্তত্তা মগ্গস্স হেতুট্ঠো. পঞ্ঞাপধানত্তা চস্স নিব্বানদস্সনং, চতুসচ্চদস্সনং ৰা দস্সনট্ঠো. চতুসচ্চদস্সনে, কিলেসদুক্খসন্তাপৰূপসমনে চ আধিপচ্চং করোন্তি মগ্গধম্মা সম্পযুত্তধম্মেসূতি সো মগ্গস্স আধিপতেয্যট্ঠো. ৰিসেসতো ৰা আলম্বনাধিপতিভূতা মগ্গধম্মা হোন্তি ‘‘মগ্গাধিপতিনো’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ১৬) ৰচনতোতি সো তেসং আকারো আধিপতেয্যট্ঠো. এতে হেতুদস্সনাধিপতেয্যট্ঠা সমুদযনিরোধদুক্খদস্সনেহি আৰিভৰনাকারা. এৰমাদি আহাতি সম্বন্ধো. অভিসমযট্ঠোতি অভিসমেতব্বট্ঠো. অভিসমযস্স ৰা ৰিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠো. অথ ৰা অভিসমযস্স পৰত্তিআকারো অভিসমযট্ঠো. সো চেত্থ অভিসমেতব্বেন পীল়নাদিনা দস্সিতোতি দট্ঠব্বো.

৫৩০. কুচ্ছিতং খং দুক্খং, গারয্হং হুত্ৰা অসারন্তি অত্থো.

‘‘সমাগমো সমেত’’ন্তিআদীসু কেৰলস্স আগমসদ্দস্স, এত-সদ্দস্স চ পযোগে সংযোগত্থস্স অনুপলব্ভনতো, সং-সদ্দস্স চ সংযোগে উপলব্ভনতো ‘‘সংযোগং দীপেতী’’তি আহ অন্ৰযতো, ব্যতিরেকতো চ তদত্থজোতকতাসিদ্ধিতো. উপ্পন্নং উদিতন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. অয-সদ্দো গতিঅত্থে সিদ্ধো হেতুসদ্দোৰিয কারণং দীপেতি. অত্তনো ফলনিপ্ফাদনেন অযতি পৰত্ততি, এতি ৰা এতস্মা ফলন্তি অযোতি, সংযোগে উপ্পত্তিকারণং সমুদযোতি. এত্থ ৰিসুং পযুজ্জমানাপি উপসগ্গসদ্দা সধাতুকং সংযোগত্থং, উপ্পাদত্থঞ্চ দীপেন্তি, কিরিযাৰিসেসকত্তাতি ৰেদিতব্বা.

‘‘অভাৰো এত্থ রোধস্সাতি নিরোধো’’তি এতেন নিব্বানস্স দুক্খৰিৰিত্তভাৰং দস্সেতি. সমধিগতে তস্মিং তদধিগমতো পুগ্গলস্স রোধাভাৰো পৰত্তিসঙ্খাতস্স রোধস্স পটিপক্খভূতায নিৰত্তিযা অধিগতত্তাতি. এতস্মিঞ্চ অত্থে অভাৰো এতস্মিং রোধস্সাতি নিরোধো ইচ্চেৰ পদসমাসো. দুক্খাভাৰো পনেত্থ পুগ্গলস্স, ন নিব্বানস্সেৰ. অনুপ্পাদো এৰ নিরোধো অনুপ্পাদনিরোধো. আযতিং ভৰাদীসু অপ্পৰত্তি, ন পন ভঙ্গোতি ভঙ্গৰাচকং নিরোধসদ্দং নিৰত্তেত্ৰা অনুপ্পাদৰাচকং গণ্হাতি. এতস্মিং অত্থে কারণে ফলূপচারং কত্ৰা নিরোধপচ্চযো নিরোধোতি ৰুত্তো.

পটিপদা চ হোতি পুগ্গলস্স দুক্খনিরোদপ্পত্তিযা. ননু চ সা এৰ দুক্খনিরোদপ্পত্তীতি তস্সা এৰ সা পটিপদাতি ন যুজ্জতীতি? ন পুগ্গলাধিগমস্স পত্তিভাৰেন, যেহি সো অধিগচ্ছতি, তেসং কারণভূতানং পটিপদাভাৰেন চ ৰুত্তত্তা. সচ্ছি কিরিযাসচ্ছিকরণধম্মানঞ্হি অঞ্ঞত্থাভাৰেপি পুগ্গলসচ্ছিকিরিযাধম্মভাৰেহি নানত্তং কত্ৰা নিদ্দেসো কতোতি. অথ ৰা যং দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা নিট্ঠানং ফলং, সযঞ্চ দুক্খনিরোধপ্পত্তিভূতং, তস্স অভিসমযভূতায দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা পটিপদতা দট্ঠব্বা.

৫৩১. বুদ্ধাদযো অরিযা পটিৰিজ্ঝন্তীতি এত্থ পটিৰিদ্ধকালে পৰত্তং বুদ্ধাদিৰোহারং ‘‘অগমা রাজগহং বুদ্ধো’’তিআদীসু (সু. নি. ৪১০) ৰিয ভাৰিনি ভূতে ৰিয উপচারোতি পুরিমকালেপি আরোপেত্ৰা ‘‘বুদ্ধাদযো’’তি ৰুত্তং. তে হি বুদ্ধাদযো চতূহি মগ্গেহি পটিৰিজ্ঝন্তীতি. তস্মা অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তীতি এত্থ অরিযপটিৰিজ্ঝিতব্বানি সচ্চানি অরিযসচ্চানীতি পুরিমপদে উত্তরপদলোপো অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তীতি অত্থো. তথাগতেন হি সযং অধিগতত্তা, পৰেদিতত্তা, ততো এৰ চ অঞ্ঞেহি অধিগমনীরত্তা তানি তস্স হোন্তীতি. অরিযভাৰসিদ্ধিতোপীতি এত্থ অরিযসাধকানি সচ্চানি অরিযসচ্চানীতি পুব্বে ৰিয উত্তরপদলোপো দট্ঠব্বো. অরিযানি সচ্চানীতিপীতি এত্থ অৰিতথভাৰেন অরণীযত্তা অধিগন্তব্বত্তা অরিযানি, অরিযসমঞ্ঞা ৰা অৰিসংৰাদকে অৰিতথে নিরুল়্হা দট্ঠব্বা.

৫৩২. বাধনলক্খণন্তি এত্থ দুক্খদুক্খতন্নিমিত্তভাৰো, উদযৰযপটিপীল়িতভাৰো ৰা বাধনং. ভৰাদীসু জাতিআদিৰসেন, চক্খুরোগাদিৰসেন চ অনেকদা দুক্খস্স পৰত্তনমেৰ পুগ্গলস্স সন্তাপনং, তদস্স কিচ্চং রসোতি সন্তাপনরসং. পৰত্তিনিৰত্তীসু সংসারৰিমোক্খেসু পৰত্তি হুত্ৰা গয্হতীতি পৰত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৰতি এতস্মা দুক্খং নিব্বত্ততি, পুরিমভৰেন পচ্ছিমভৰো ঘটিতো সংযুত্তো হুত্ৰা পৰত্ততীতি পভাৰো. ‘‘এৰম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে, নিব্বত্ততি দুক্খমিদং পুনপ্পুন’’ন্তি (ধ. প. ৩৩৮; নেত্তি. ৩০) এৰং পুনপ্পুনং উপ্পাদনং অনুপচ্ছেদকরণং. ভৰনিস্সরণনিৰারণং পলিবোধো. তণ্হক্খযাদিভাৰেন সব্বদুক্খসন্ততা সন্তি. অচ্চুতিরসন্তি অচ্চুতিসম্পত্তিকং অচৰনকিচ্চং ৰা. কিচ্চন্তি চ চৰনাভাৰং কিচ্চমিৰ কত্ৰা পরিযাযেন ৰুত্তং, অচৰনঞ্চস্স সভাৰাপরিচ্চজনং অৰিকারিতা দট্ঠব্বা. পঞ্চক্খন্ধনিমিত্তসুঞ্ঞতায অৰিগ্গহং হুত্ৰা গয্হতীতি অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. অনুসযসমুচ্ছিন্দনেন সংসারচারকতো নিগ্গমনূপাযভাৰো নিয্যানং. সব্বকিলেসানং অনুপ্পাদনিরোধনং কিলেসপ্পহানকরণং. নিমিত্ততো, পৰত্ততো চ চিত্তস্স ৰুট্ঠানং হুত্ৰা গয্হতীতি ৰুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং.

৫৩৩. অসুৰণ্ণাদি সুৰণ্ণাদি ৰিয দিস্সমানং মাযাতি ৰত্থুসব্ভাৰা তস্সা ৰিপরীততা ৰুত্তা. উদকং ৰিয দিস্সমানা পন মরীচি উপগতানং তুচ্ছা. ৰত্থুমত্তম্পি তস্সা ন দিস্সতীতি ৰিসংৰাদিকা ৰুত্তা. মরীচিমাযাঅত্তৰিধুরো ভাৰো তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰো. অরিযঞাণস্সাতি অরিযস্স অৰিতথগ্গাহকস্স ঞাণস্স, তেন পটিৰেধঞাণং ৰিয পচ্চৰেক্খণঞাণম্পি গহিতং হোতি. তেসং গোচরভাৰো পটিৰিজ্জিতব্বতা, আরম্মণভাৰো চ দট্ঠব্বো. অগ্গিলক্খণং উণ্হত্তং. তঞ্হি কত্থচি কট্ঠাদিউপাদানভেদে ৰিসংৰাদকং, ৰিপরীতং, অভূতং ৰাকদাচিপি ন হোতি. ‘‘জাতিধম্মা জরাধম্মা, অথো মরণধম্মিনো’’তি (অ. নি. ৩.৩৯; ৫.৫৭) এৰং ৰুত্তা জাতিআদিকা লোকপকতি. একচ্চানং তিরচ্ছানানং তিরিযং দীঘতা, মনুস্সাদীনং উদ্ধং দীঘতা, ৰুদ্ধিনিট্ঠং পত্তানং পুন অৰড্ঢনন্তি এৰমাদিকা চ লোকপকতীতি ৰদন্তি. তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰেসু পচ্ছিমো তথতা. পঠমো অৰিতথতা, মজ্ঝিমো অনঞ্ঞততাতি অযমেতেসং ৰিসেসো,

দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধক ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু তণ্হাপি জাতি ৰিয দুক্খনিমিত্ততায বাধিকাতি? ন, বাধকপ্পভৰভাৰেন ৰিসুং গহিতত্তা. এৰম্হি পৰত্তি, পৰত্তিহেতু চ অসঙ্করতো বোধিতা হোন্তি. অথ ৰা জাতিআদীনং ৰিয দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰো, দুক্খদুক্খতা চ বাধকতা, ন দুক্খপ্পভৰতাতি নত্থি তণ্হায পভৰভাৰেন ৰিসুং গহিতায বাধকভাৰপসঙ্গো. তেনাহ ‘‘দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধক’’ন্তি. বাধকত্তনিযামেনাতি দুক্খং বাধকমেৰ, দুক্খমেৰ বাধকন্তি এৰং দ্ৰিধাপি বাধকত্তাৰধারনেনাতি অত্থো. বাধকত্তনিযামেনাতি হি বাধকস্স, বাধকত্তে চ নিযামেন. যতা বাধকত্তস্স দুক্খে নিযততা, এৰং দুক্খস্স চ বাধকত্তে নিযততাতি.

তং ৰিনা নাঞ্ঞতোতি সতিপি অৰসেসকিলেসঅৰসেসাকুসলসাসৰকুসলমূলাৰসেসসাসৰকুসলধম্মানং দুক্খহেতুভাৰে ন তণ্হায ৰিনা তেসং দুক্খহেতুভাৰো অত্থি, তেহি পন ৰিনাপি তণ্হায দুক্খহেতুভাৰো অত্থি কুসলেহি ৰিনা অকুসলেহি রূপাৰচরাদিকুসলেহি ৰিনা কামাৰচরাদীহি চ তণ্হায দুক্খনিব্বত্তকত্তা. সন্তভাৰস্স, সন্তভাৰে ৰা নিযামো সন্তভাৰনিযামো, তেন সন্তভাৰনিযামেন. তচ্ছনিয্যানভাৰত্তাতি দ্ৰিধাপি নিযামেন তচ্ছো নিয্যানভাৰো এতস্স, ন মিচ্ছামগ্গস্স ৰিয ৰিপরীততায, ন লোকিযমগ্গস্স ৰিয ৰা অনেকন্তিকতায অতচ্ছোতি তচ্ছনিয্যানভাৰো, মগ্গো, তস্স ভাৰো তচ্ছনিয্যানভাৰত্তং, তস্মা তচ্ছনিয্যানভাৰত্তা. সব্বত্থ দ্ৰিধাপি নিযামেন তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰো ৰুত্তোতি আহ ‘‘ইতি তচ্ছাৰিপল্লাসা’’তিআদি.

৫৩৪. সচ্চসদ্দস্স সম্ভৰন্তানং অত্থানং উদ্ধরণং, সম্ভৰন্তে ৰা অত্থে ৰত্ৰা অধিপ্পেতস্স অত্থস্স উদ্ধরণং নিদ্ধারণং অত্থুদ্ৰারো. ৰিরতিসচ্চেতি মুসাৰাদৰিরতিযং. ন হি অঞ্ঞৰিরতীসু সচ্চসদ্দো নিরুল়্হো. যে পন ‘‘ৰিরতিসচ্চং সমাদানৰিরতী’’তি ৰদন্তি, তেসম্পি ন সমাদানমত্তং ৰিরতিসচ্চং, অথ খো সমাদানাৰিসংৰাদনং. তং পন পটিঞ্ঞাসচ্চং মুসাৰাদৰিরতিযেৰ হোতি. ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ২.১৮৭, ২০২-২০৩, ৪২৭; ৩.২৭-২৯) পৰত্তা দিট্ঠি ‘‘সচ্চ’’ন্তি অভিনিৰিসনৰুত্তিযা দিট্ঠিসচ্চং. অমোসধম্মত্তা নিব্বানং পরমত্থসচ্চং. ‘‘অমোসধম্মং নিব্বানং, তদরিযা সচ্চতো ৰিদূ’’তি (সু. নি. ৭৬৩) হি ৰুত্তং, তস্স পন তংসম্পাপকস্স চ মগ্গস্স পজাননা পটিৰেধো অৰিৰাদকারণন্তি দ্ৰযম্পি ‘‘একং হি সচ্চং ন দুতিযমত্থি, যস্মিং পজা নো ৰিৰদে পজান’’ন্তি ইমিস্সা (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯) গাথায ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং.

৫৩৫. ‘‘নেতং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি এতেন জাতিআদীনং দুক্খঅরিযসচ্চভাৰে অৰিপরীততং দস্সেতি একন্তেনেৰ বাধকভাৰতো. ‘‘অঞ্ঞং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি ইমিনা দুক্খঅরিযসচ্চভাৰস্স জাতিআদীসু নিযততং দস্সেতি অনঞ্ঞত্থভাৰতো. সচেপি কথঞ্চি কোচি এৰংচিত্তো আগচ্ছেয্য, পঞ্ঞাপনে পন সহধম্মেন ঞাপনে অত্তনো ৰাদস্স পতিট্ঠাপনে সমত্থো নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘অহমেতং…পে… পঞ্ঞপেস্সামীতি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি ৰুত্তং. জাতিআদীনং অনঞ্ঞথতা অঞ্ঞস্স চ ততাভূতস্স অভাৰোযেৰেত্থ ঠানাভাৰো. সচেপি কোচি আগচ্ছেয্য আগচ্ছতু, ঠানং পন নত্থীতি অযমেত্থ সুত্তত্থো. এস নযো দুতিযসুত্তেপি. তত্থ পন অত্তভাৰপটিলাভেনেৰ সত্তানং জাতিআদীনং পত্তি, সম্মুখীভাৰো চ হোতীতি সম্পত্তত্তা, পচ্চক্খতা চ পঠমতা, যতো তং ভগৰতা পঠমং দেসিতং, তন্নিমিত্ততা দুতিযতা, তদুপসমতা ততিযতা, তংসম্পাপকতা চতুত্থতাতি দট্ঠব্বা.

‘‘এতপরমতো’’তি এতেন চতূহি অরিযসচ্চেহি পৰত্তিআদীনং অনৰসেসপরিযাদানমাহ. নিব্বুতিকামেন পরিজাননাদীহি অঞ্ঞং কিঞ্চি কিচ্চং কাতব্বং নত্তি, ধম্মঞাণকিচ্চং ৰা ইতো অঞ্ঞং নত্থি, পরিঞ্ঞেয্যাদীনি চ এতপরমানেৰাতি চত্তারিযেৰ ৰুত্তানি. তণ্হায আদীনৰদস্সাৰীনং ৰসেন তণ্হাৰত্থুআদীনং এতপরমতাযাতি ৰুত্তং. তথা আলযে পঞ্চকামগুণসঙ্খাতে, সকলৰত্থুকামসঙ্খাতে, ভৰত্তযসঙ্খাতে ৰা দুক্খে দোসদস্সাৰীনং ৰসেন আলযাদীনং এতেপরমতাযাতি ৰুত্তং.

৫৩৬. ‘‘ওল়ারিকত্তা’’তি ইদং জাতিআদীনং দুক্খভাৰস্স পচুরজনপাকটতামত্তং সন্ধায ৰুত্তং, ন অরিযেন ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিতব্বাকারং. তন্তি দুক্খং. অকতন্তি অনিব্বত্তিতং, অনিপ্ফাদিতকারণন্তি অধিপ্পাযো. কারণে হি সিদ্ধে ফলং সিদ্ধমেৰ হোতি. ‘‘নেৰ অকতং আগচ্ছতী’’তি চ ইমিনা অহেতুৰাদং পটিক্খিপতি. ‘‘ন ইস্সরনিম্মানাদিতো’’তি এতেন পজাপতিপুরিসপকতিকালাদিৰাদে পটিক্খিপতি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. ‘‘সহেতুকেন দুক্খেনা’’তি এতেন দুক্খদস্সনেন জনিতস্স সংৰেগস্স সংৰড্ঢনমাহ. দুক্খস্স হি সহেতুকভাৰসৰসেন বলৰসংৰেগো জাযতি যাৰাযং হেতু, তাৰ ইদং দুক্খং অৰিচ্ছেদেন পৰত্ততীতি. অস্সাসজননত্থং নিরোধন্তি সংৰেগজাতস্স অস্সাসং জনেতুং নিরোধসচ্চমাহ. নিব্বিন্নসংসারদুক্খস্স হি নিরোধকথা ৰুচ্চমানা অতিৰিয অতিৰিয অস্সাসং সঞ্জনেতি.

৫৩৭. যে তে জাতিআদযো ধম্মা ভগৰতা ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. কস্মা পনেত্থ ব্যাধি ন গহিতোতি? অনেকন্তভাৰতো. তথা হি সো কদাচি, কেসঞ্চি চ নত্থি. যথাহ ‘‘তযো রোগা পুরে আসুং, ইচ্ছা অনসনং জরা’’তি (সু. নি. ৩১৩). বাকুলত্তেরাদীনং সো নাহোসিযেৰ, দুক্খগ্গহণেন ৰা ব্যাধি এত্থ হিতোৰাতি দট্ঠব্বং. পরমত্থতো হি ধাতুক্খোভপচ্চযং কাযিকং দুক্খং ব্যাধীতি. উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং একং কোট্ঠাসং কত্ৰা ‘‘দ্ৰাদস ধম্মা’’তি ৰুত্তং. কামতণ্হাভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘দুক্খসমুদযো অরিযসচ্চ’’ন্তি অঞ্ঞে অন্তোগধভেদে অনামসিত্ৰা একরূপেন গহিতাপি তণ্হা সস্সতদিট্ঠিসহগতা, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতা, দিট্ঠিৰিরহিতা কেৰলং কামস্সাদভূতা চাতি তিধাৰ ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তা. ‘‘অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি মগ্গসচ্চভাৰেন একজ্ঝং কত্ৰা ৰুত্তাপি সভাৰতো ভিন্না এৰ তে ধম্মাতি আহ ‘‘অট্ঠ ধম্মা’’তি.

সচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুক্খনিদ্দেসকথাৰণ্ণনা

জাতিনিদ্দেসৰণ্ণনা

ভৰেতি আদাননিক্খেপপরিচ্ছিন্নো ধম্মপ্পবন্ধো ভৰো, তস্মিং ভৰে. সো হি জাযতি এত্থ যোনিগতিআদিৰিভাগোতি জাতীতি ৰুচ্চতি, জাযন্তি এত্থ সত্তা সমানন্ৰযাতি জাতি, নিকাযো. সঙ্খতলক্খণেতি যত্থ কত্থচি উপ্পাদে. সো হি জননট্ঠেন জাতি. পটিসন্ধিযন্তি পটিসন্ধিচিত্তক্খণে. সম্পাতিজাতোতি এত্থ জাতিসদ্দেন লব্ভমানং মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনসঙ্খাতং জাযনত্থং সন্ধাযাহ ‘‘পসূতিয’’ন্তি, অভিজাতিযন্তি অত্থো. জাযতি এতায খত্তিযাদিসমঞ্ঞাতি জাতি, কুলং.

৫৩৮. সযন্তি এত্থাতি সেয্যা, মাতুকুচ্ছিসঙ্খাতো গব্ভো সেয্যা এতেসন্তি গব্ভসেয্যকা, অণ্ডজা, জলাবুজা চ. ইতরেসন্তি সংসেদজানং, ওপপাতিকানঞ্চ. অযম্পি চাতি ‘‘পটিসন্ধিখন্ধেস্ৰেৰা’’তি অনন্তরং ৰুত্তকথাপি, পগেৰ ‘‘পটিসন্ধিতো পট্ঠাযা’’তি ৰুত্তকথাযং. তেনাহ ‘‘তেসং তেসং পঠমপাতুভাৰো জাতী’’তি.

উম্মুজ্জনৰসেন গয্হতীতি উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানং. ৰক্খমানৰিভাগং দুক্খৰিচিত্ততং পচ্চুপট্ঠপেতীতি দুক্খৰিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা.

৫৩৯. ‘‘কস্মা পনা’’তি ৰদতো চোদকস্সাযমধিপ্পাযো – একন্তদুক্খে নিরযে তাৰ জাতিদুক্খা হোতু, অঞ্ঞাসুপি ৰা দুগ্গতীসু পাপকম্মসমুট্ঠানতো সুখসংৰত্তনিযকম্মসমুট্ঠানাসু পন সুগতীসু কথন্তি. ইতরো ‘‘নাযং জাতি সভাৰদুক্খৰসেন দুক্খাতি ৰুত্তা, ন হি কাচি পটিসন্ধি দুক্খৰেদনাসম্পযুত্তা অত্থি, অথ খো দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো’’তি দস্সেন্তো ‘‘অনেকেসং দুক্খানং ৰত্থুভাৰতো’’তিআদিমাহ. অদুক্খসভাৰম্পি পরিযাযতো দুক্খন্তি ৰুচ্চতীতি দুক্খসভাৰং দুক্খসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘দুক্খদুক্খ’’ন্তি যথা রূপরূপন্তি.

দুক্খুপ্পত্তিহেতুতোতি ‘‘অহু ৰত মে, তং ৰত নাহোসী’’তি চেতসিকদুক্খুপ্পত্তিহেতুতো.

‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬, ৭৭, ৮৫; ২.৪.১, ৪) ৰচনতো তেভূমকা সঙ্খারা সঙ্খারদুক্খং, তত্থ কারণমাহ ‘‘উদযব্বযপ্পটিপাল়িতত্তা’’তি. যঞ্হি অভিণ্হং পটিপীল়িতং, তং দুক্খমনতায দুক্খন্তি, ৰিপস্সনাচারস্স অধিপ্পেতত্তা তেভূমকগ্গহণং.

দুক্খদুক্খন্তি দুক্খদোমস্সুপাযাসে ৰদতি. ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৯০) দুক্খসচ্চৰিভঙ্গে আগতং.

ভগৰতাপীতি অনাৰরণঞাণৰতা অচ্চরিযাপরিমেয্যদেসনাকোসল্লৰতা ভগৰতাপি. উপমাৰসেনতি অঙ্গারকাসূপমাদিউপমাৰসেন.

৫৪০. পুণ্ডরীকাদীসূতি আদি-সদ্দেন ন মণিকনকরজতপৰাল়াদিরতনসন্নিচ্চযে, নাপি অণ্ডজমেণ্ডজৰাযজাতিকে সুভমনুঞ্ঞসযনতলে, নাপি রতনমযকুট্টিমমনোহরে পাসাদতলে, নাপি সিত্তসম্মট্ঠকুসুমোপহারৰতি পাসাদূপচারে, নাপি মুত্তাজালসদিসৰালিকাৰিকিণ্ণে ৰিৰিটঙ্গণে, নাপি হরিতকম্বলসদিসমুদুসদ্দলসমোতলে ভূমিভাগেতি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. পরমসম্বাধেতি অতিৰিয সম্বাধে. তিব্বন্ধকারেতি বহলন্ধকারে. পিত্তসেম্হপুব্বরুহিরগূথোদরিযাদি নানাকুণপসম্বাধে. মাতা যদি ৰীসতিৰস্সা, অথ তিংস, চত্তালীসাদিৰস্সা, তত্তকং কালং অধোতৰচ্চকূপসদিসতায অধিমত্তজেগুচ্ছে. পূতিমচ্ছা দি সব্বং ন সদিসূপম্মং তস্স ৰাতাদিৰসেন একচ্চদুগ্গন্ধাপগমসব্ভাৰতো. দস মাসেতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং, যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং ততো ভিয্যোপি একচ্চানং তত্থাৰট্ঠানসম্ভৰতো. অত্তনো অধোমুখং ঠপিতসঙ্কুচিতহত্থদ্ৰযস্স উক্কুটিকস্সেৰ নিসীদতো সমিজ্জনপ্পসারণাদিরহিতো.

অভিমুখং কড্ঢনং আকড্ঢনং. পরিতো সমন্ততো কড্ঢনং পরিকড্ঢনং. হেট্ঠা ধুননং ওধূননং. নিধায নিধায ধূননং নিদ্ধূননং. আকড্ঢনাদিসদিসঞ্চেত্থ ‘‘আকড্ঢনাদী’’তি ৰুত্তং. তরুণৰণসদিসং অতিৰিয সুখুমালং গব্ভগতং সরীরং সীতাদিঅপ্পকম্পি ন সহতীতি সীতনরকূপপন্নতাদি নিদস্সিতং. তঞ্হি তস্স অতিৰিয সীতং, অতিৰিয উণ্হঞ্চ হুত্ৰা উপতিট্ঠতি. সরীরং ৰাসিযাদীহি তচ্ছেত্ৰা খারাৰসেচনকরণং খারাপটিচ্ছকং. দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানেতি গব্ভাসযসঞ্ঞিতং ততিযং আৰট্টং সন্ধাযাহ.

পরিৰত্তেত্ৰাতি উদ্ধংপাদঅধোসীসভাৰেন পরিৰত্তেত্ৰা. ইদং ৰিজাযনমূলকং দুক্খং, যেন মরণদুক্খেন চ অট্টিতা ৰেদনাপ্পত্তা সত্তা কতিপযমাসমত্তাতিক্কন্তম্পি পৰত্তিং ৰিস্সরন্তি, মহন্ধকারং মহাৰিদুগ্গং পক্খন্ধা ৰিয হোন্তি.

ৰধেন্তস্সাতি সোচনপরিদেৰনসীসপটিহননাদিনা বাধেন্তস্স. খুপ্পিপাসা হি আতপাৰট্ঠানাদিনা চ আতাপনং. পঞ্চগ্গিতাপনাদিনা পরিতাপনং.

ইমস্সাতি যথাৰুত্তস্স সত্তৰিধস্স. সব্বস্সাপীতি গব্ভকালাদীসু তাপনমদ্দনাদিনিরযগ্গিদাহাদিসঞ্জনিতস্স সকলস্সাপি. ৰত্থুমেৰ হোতি তদভাৰে অভাৰতো. তেনেৰাহ ‘‘জাযেথ নো চে’’তিআদি.

৫৪১. ৰিচিত্তন্তি ৰিৰিধং, অচ্ছরিযং ৰা.

ইতি জাতিনিদ্দেসৰণ্ণনা.

জরানিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৪২. সঙ্খাতলক্খণন্তি ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি (সং. নি. ৩.৩৮; অ. নি. ৩.৪৭; কথা. ২১৪) ৰুত্তং খণিকজরং সন্ধাযাহ. খণ্ডিচ্চাদিসম্মতোতি খণ্ডিচ্চপালিচ্চৰলিত্তচতাদিনা সমঞ্ঞতো. সাতি খন্ধপুরাণভাৰসঞ্ঞিতা পাকটজরা. খন্ধপরিপাকো একভৰপরিযাপন্নানং খন্ধানং পুরাণভাৰো.

ইতি জরানিদ্দেসৰণ্ণনা.

মরণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৪৩. সঙ্খতলক্খণন্তি সঙ্খারানং ৰযসঞ্ঞিতং খণিকমরণমাহ. যং সন্ধাযাতি যং খণিকমরণং সন্ধায, ‘‘জরামরণং দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১) এত্থ ‘‘মরণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি অত্থো. তন্তি জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্চেদসঞ্ঞিতং পাকটমরণং. ‘‘চৰন’’ন্তি লক্খিতব্বতায চুতিলক্খণং. ৰিযোগরসন্তি যথাধিগতেহি সত্তসঙ্খারেহি ৰিযোজনরসং. যথূপপন্নায গতিযা ৰিপ্পৰাসৰসেন গয্হতীতি গতিৰিপ্পৰাসপচ্চুপট্ঠানং.

পাপস্সাতি পাপযোগেন পাপস্স, উপচিতপাপকম্মস্সাতি অত্থো. পাপকম্মাদিনিমিত্তন্তি পাপকম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তসঙ্খাতং মরণকালে উপট্ঠিতং অকুসলৰিপাকারম্মণং. তম্হি পস্সন্তস্সেৰ কস্সচি অনুভৰন্তস্স ৰিয মহাদুক্খং হোতি. ভদ্দস্সাতি ভদ্দকম্মস্স, কতকুসলস্সাতি অত্থো. তস্স পন কামং ইট্ঠমেৰ আরম্মণং উপট্ঠাতি, পিযৰিপ্পযোগৰত্থুকং পন মহন্তং দুক্খং আরম্মণং উপট্ঠাতি, পিযৰিপ্পযোগৰত্থুকং পন মহন্তং দুক্খং উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘অসহন্তস্স ৰিযোগং পিযৰত্থুক’’ন্তি. অৰিসেসতোতি পাপস্স, ভদ্দস্স চ সামঞ্ঞতো. ‘‘অৰিসেসতো’’তি ৰত্ৰাপি ‘‘সব্বেস’’ন্তি ৰচনং তং ইদং দুক্খং পরিমদ্দিতসঙ্খারানং একচ্চানং খীণাসৰানম্পি হোতিযেৰাতি দস্সনত্থং. ৰিতুজ্জমানমম্মানন্তি সন্ধিবন্ধনাৰচ্ছেদকৰাযুনা ৰিজ্ঝিযমানমম্মট্ঠানানং.

ইতি মরণনিদ্দেসৰণ্ণনা.

সোকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৪৪. সোতি সোকো. অত্থতো দোমনস্সমেৰ হোতি চেতসিকন্তরাভাৰতো. দোমনস্সৰিসেসো পন হোতি ৰিসযৰিসেসে পৰত্তিআকারৰিসেসসব্ভাৰতোতি তং ৰিসেসং লক্খণাদিতো দস্সেতুং ‘‘এৰং সন্তেপী’’তিআদি ৰুত্তং. অন্তো নিজ্ঝানং চিত্তসন্তাপো. পরিজ্ঝাপনং রাগদোসপরিল়াহৰিসিট্ঠং দহনং. কতাকতকুসলাকুসলৰিসযং ৰিপ্পটিসারাকারেন পৰত্তং অনুসোচনং কুক্কুচ্চং, ঞাতিব্যসনাদিৰিসযং কেৰলং চিত্তসন্থাপভূতং অনুসোচনং সোকোতি অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানত্তেপি অযমেতেসং ৰিসেসো.

ৰিসপীতং সল্লং ৰিসসল্লং. সোকৰসেন অতিসারাদি ব্যাধিপি হোতি, সোকবহুলস্স সরীরং ন চিরস্সেৰ জীরতি, বলৰসোকাভিভূতো মরণম্পি পাপুণাতীতি আহ ‘‘সমাৰহতি চ ব্যাধিজরামরণভেদন’’ন্তি.

ইতি সোকনিদ্দেসৰণ্ণনা.

পরিদেৰনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৪৫. ৰচীপলাপোতি ৰাচাৰিপ্পলাপো, সো অত্থতো সদ্দো এৰ. ভিয্যোতি সোকদুক্খতো উপরি. সোকসমুট্ঠানো হি পরিদেৰো.

ইতি পরিদেৰনিদ্দেসৰণ্ণনা.

দুক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৪৬. জাতিআদীনম্পি যথারহং দুক্খৰত্থুদুক্খদুক্খতাহি সতিপি দুক্খভাৰে কাযস্স পীল়নৰসেন ইদং সৰিসেসং দুক্খমন্তি আহ ‘‘দুক্খন্তি ৰিসেসতো ৰুত্ত’’ন্তি.

ইতি দুক্খনিদ্দেসৰণ্ণনা.

দোমনস্সনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৪৭. মনোৰিঘাতরসন্তি ব্যাপাদসম্পযোগৰসেন মনসো ৰিহঞ্ঞনকিচ্চং. চেতোদুক্খসমপ্পিতাতি চেতসিকদুক্খসমঙ্গিনো. আৰট্টন্তীতি আমুখং ৰট্টন্তি, যংদিসাভিমুখং পতিতা, তংদিসাভিমুখা এৰ ৰট্টন্তি. ৰিৰট্টন্তীতি ৰিপরিৰত্তনৰসেন ৰট্টন্তি. উদ্ধংপাদং পপতন্তীতি উদ্ধংমুখপাদা হুত্ৰা পতন্তি. সত্থং আহরন্তীতি অত্তনো সরীরস্স ৰিজ্ঝনভেদনৰসেন সত্থং উপনেন্তি.

ইতি দোমনস্সনিদ্দেসৰণ্ণনা.

উপাযাসনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৪৮. দোসোযেৰাতি কাযচিত্তানং আযাসনৰসেন দোসস্সেৰ পৰত্তিআকারোতি অত্থো, যতো ভুসো আযাসোতি উপাযাসোতি ৰুচ্চতি যথা ভুসমাদানং উপাদানন্তি. একো ধম্মোতি চুদ্দসহি অকুসলচেতসিকেহি অঞ্ঞো একো চেতসিকধম্মো, যং ‘‘ৰিসাদো’’তি চ ৰদন্তি. নিত্থুননৰসেন সম্পজ্জনতো নিত্থুননরসো, কাযে ৰা নিত্থুননকরণকিচ্চো. ‘‘সঙ্খারদুক্খভাৰতো’’তি ৰত্ৰা সো পনেত্থ সাতিসযোতি দস্সেন্তো ‘‘চিত্তপরিদহনতো, কাযৰিসাদনতো চা’’তি আহ.

এতে চ সোকপরিদেৰুপাযাসা ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিনা, সহ চ যথাপচ্চযং দোমনস্সচিত্তুপ্পাদস্স পৰত্তিআকারৰিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পাকো ৰিযাতি রজনাদিনো পচিতব্বৰত্থুনো পাকো ৰিয.

ইতি উপাযাসনিদ্দেসৰণ্ণনা.

অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৪৯. সমোধানং সমাগমো. কাযিকদুক্খচিত্তৰিঘাতাদিঅনত্থানং অত্থিভাৰস্স পচ্চুপট্ঠানো অনত্থভাৰপচ্চুপট্ঠানো.

তেসং অপ্পিযানং কাযিকৰাচসিকপযোগসঙ্খাতো উপক্কমো তদুপক্কমো, ততো সম্ভূতো তদুপক্কমসম্ভূতো.

ইতি অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসৰণ্ণনা.

পিযৰিপ্পযোগনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৫০. উপদ্দৰভাৰেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি ব্যসনপচ্চুপট্ঠানো.

ইতি পিযৰিপ্পযোগনিদ্দেসৰণ্ণনা.

ইচ্ছিতালাভনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৫১. ইচ্ছিতালাভো নাম যস্স কস্সচি অত্তনা ইচ্ছিতস্স ৰত্থুনো অলাভো. ‘‘যম্পিচ্ছং ন লভতী’’তি হি ৰুত্তং. মত্থকপ্পত্তং পন ইচ্ছিতালাভং দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘জাতিধম্মানং সত্তান’’ন্তিআদিনা নিদ্দিট্ঠন্তি তমেৰ দস্সেতুং ‘‘অহো ৰতা’’তিআদি ৰুত্তং. ইচ্ছাৰাতি এত্থ ইচ্ছাসহিতো অলাভোৰাতি চ ৰদন্তি. তপ্পরিযেসনরসাতি তেসং অলব্ভনেয্যৰত্থূনং পরিযেসনরসা. অপ্পত্তি অলাভো.

ইতি ইচ্ছিতালাভনিদ্দেসৰণ্ণনা.

পঞ্চুপাদানক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৫২. যং ৰুত্তমিধাতি ইধ সচ্চনিদ্দেসে যং সরূপতো ৰুত্তং. অৰুত্তন্তি অঞ্ঞত্থ দুক্খক্খন্ধবালপণ্ডিতসুত্তাদীসু ৰুত্তম্পি ইধ সরূপতো অৰুত্তং. তঞ্চ সব্বং ইমে উপাদানক্খন্ধে ৰিনা ন লব্ভতীতি তত্থ খন্ধসন্নিস্সযমেৰ দুক্খং খন্ধে ৰিবাধতীতি দস্সেতুং ‘‘ইন্দনমিৰ পাৰকো’’তি ৰুত্তং. যথা ৰা লক্খং পহরণপহারস্স ৰত্থু, এৰং খন্ধা সংসারদুক্খস্স. যথা চ গোরূপং ডংসমকসাদিৰিবাধায, যথা চ খেত্তং নিপ্ফন্নসস্সলাযনস্স, গামো চ গামঘাতকৰিবাধায, এৰং খন্ধা জাতিআদিদুক্খস্স ৰত্থূতি দস্সেতুং ‘‘লক্খমিৰা’’তিআদি ৰুত্তং. যেভুয্যেন লোকে ৰিবাধকা ৰিবাধেতব্বাধীনা ন হোন্তি, ইমে পন ৰিবাধেতব্বাধীনা এৰাতি দস্সেতুং ‘‘তিণলতাদীনী’’তি ৰুত্তং. কামং অনাদিমতি সংসারে আদি নাম কস্সচি নত্থি, একভৰপরিচ্ছিন্নস্স পন খন্ধসন্তানস্স ৰসেন ৰুত্তং ‘‘আদিদুক্খং জাতী’’তি. তেনেৰাহ ‘‘পরিযোসানদুক্খং মরণ’’ন্তি. ন হেত্থ সমুচ্ছেদমরণমেৰ অধিপ্পেতং. মরণস্স অন্তিকে আসন্নে জাতং দুক্খং মারণন্তিকদুক্খং. পরিদয্হনং চিত্তসন্তাপো. লালপ্পনং অতিৰিয ৰিপ্পলাপো. অনুত্থুননং অন্তো নিজ্ঝাযনং. একমেকন্তি জাতিআদীনং অন্তরভেদভিন্নানং, জাতিআদীনমেৰ ৰা উপাদানক্খন্ধপঞ্চকানং ৰা একমেকং. সঙ্খিপিত্ৰাতি সমাসেত্ৰা, সামঞ্ঞনিদ্দেসেন ৰা সঙ্খেপং কত্ৰা.

ইতি দুক্খনিদ্দেসকথাৰণ্ণনা.

সমুদযনিদ্দেসকথাৰণ্ণনা

৫৫৩. পুনব্ভৰকরণং পুনব্ভৰো উত্তরপদলোপেন, যথা ৰা অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো, এৰং পুনব্ভৰকরণসীলা, পুনব্ভৰং ৰা ফলং অরহতি, সো ৰা এতিস্সা পযোজনন্তি পোনোভৰিকা. নন্দনতো, রঞ্জনতো চ নন্দীরাগভাৰং সব্বাসু অৰত্থাসু অপচ্চক্খায ৰুত্তিযা নন্দীরাগসহগতা. তায চ সত্তা তত্থ তত্থ ভৰাদিকে কিমিকীটপটঙ্গাদিঅত্তভাৰেপি নন্দন্তি, রূপাভিনন্দনাদিভূতায রঞ্জন্তি চাতি তত্রতত্রাভিনন্দিনী. তেনাহ ‘‘নন্দীরাগেন সহগতা’’তিআদি. তব্ভাৰত্থো হি এস সহগতসদ্দো. কামভৰৰিভৰভেদৰসেন পৰত্তিযা কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা চ ৰেদিতব্বা. কামতণ্হাদিভেদং অনামসিত্ৰা কেৰলং তণ্হাভাৰেনেৰ একভাৰগ্গহণেন একত্তং উপনেত্ৰা কস্সচিপি সত্তস্স কেনচি সদিসতাভাৰতো তংতংৰিচিত্তভাৰজনককম্মনিপ্ফাদনেন অতিৰিচিত্তসভাৰা সকলস্স দুক্খস্স হেতুভাৰতো দুক্খসমুদযো অরিযসচ্চং.

কস্মা পনেত্থ তণ্হাৰ সমুদযসচ্চং ৰুত্তাতি? ৰিসেসহেতুভাৰতো. অৰিজ্জা হি ভৰেসু আদীনৰং পটিচ্ছাদেন্তী, দিট্ঠিআদিউপাদানঞ্চ তত্থ তত্থ অভিনিৰিসমানং তণ্হং অভিৰড্ঢেন্তী দোসাদযোপি কম্মস্স কারণং হোন্তি, তণ্হা পন তংতংভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসসত্তনিকাযকুলভোগিস্সরিযাদিৰিচিত্ততং অভিপত্থেন্তী, কম্মৰিচিত্ততায উপনিস্সযতং কম্মস্স চ সহাযভাৰং উপগচ্ছন্তী ভৰাদিৰিচিত্ততং নিযমেতি, তস্মা দুক্খস্স ৰিসেসহেতুভাৰতো অঞ্ঞেসুপি অৰিজ্জাউপাদানকম্মাদীসু সুত্তে (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৩.৩৭৪) অভিধম্মে (ৰিভ. ২০৩) চ অৰসেসকিলেসাকুসলমূলাদীসু ৰুত্তেসু দুক্খহেতূসু ৰিজ্জমানেসু তণ্হাৰ সমুদযসচ্চন্তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং.

ইতি সমুদযনিদ্দেসকথাৰণ্ণনা.

নিরোধনিদ্দেসকথাৰণ্ণনা

৫৫৪. তস্সাযেৰাতি যদগ্গেন তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি ৰুত্তা, তদগ্গেন তস্সাযেৰাতি অৰধারণং. সতি হি পধানহেতুনিরোধে তদঞ্ঞহেতূ নিরুদ্ধাযেৰ হোন্তীতি ব্যাধিনিমিত্তৰূপসমনেন ব্যাধিৰূপসমো ৰিয হেতুনিরোধেন ফলনিরোধোতি আহ ‘‘সমুদযনিরোধেন দুক্খনিরোধো’’তি. ন অঞ্ঞথাতি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স একন্তিকতং দস্সেতি.

অনুপদ্দৰেতি পাণকৰিজ্ঝনসত্থপ্পহারাদিউপদ্দৰরহিতে. ততো এৰ দল়্হে থিরে. সাখাদিছেদনেন ছিন্নোপি. তণ্হানুসযেতি কামরাগভৰরাগানুসযে. অনূহতেতি অসমুপঘাটিতে.

যথা সীহো যেনত্তনি সরো খিত্তো, তত্থেৰ অত্তনো বলং দস্সেতি, ন সরে, তথা বুদ্ধানং কারণে পটিপত্তি, ন ফলে. যথা পন সারমেয্যা কেনচি লেড্ডুপ্পহারে দিন্নে ভুস্সন্তা লেড্ডুং খাদন্তি, ন পহারদাযকে উট্ঠহন্তি, এৰং অঞ্ঞতিত্থিযা দুক্খং নিরোধেতুকামা কাযচ্ছেদমনুযুঞ্জন্তি, ন কিলেসনিরোধনন্তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘সীহসমানৰুত্তিনো’’তিআদি ৰুত্তং.

৫৫৫. ৰিরজ্জতি পলুজ্জতি ছিজ্জতি সমুদযো এতেনাতি ৰিরাগো ৰুচ্চতি মগ্গো. ৰিরজ্জনং পলুজ্জনং সমুচ্ছিন্দনং ৰিরাগোতি পহানং ৰুচ্চতি. তস্মাতি যস্মা পহানপরিযাযো ৰিরাগসদ্দো, নিরোধসদ্দো চ, তস্মা. অনুসযসমুগ্ঘাততো অসেসো ৰিরাগো অসেসো নিরোধোতি সম্বন্ধনীযং. চাগাদিপদানিপি গহেত্ৰা ৰদতি সব্বানেৰ এতানীতি. যস্মা নিব্বানং ৰুচ্চতি, ন দুক্খস্স নিরুজ্ঝনমত্তং, তস্মা তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধাদিপদানিপি নিব্বানৰেৰচনানীতি. ৰুত্তমেৰত্থং সমত্থেতি ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. যথা ৰিরাগাদিপদানি নিব্বানে যুজ্জন্তি, তংদস্সনং. তত্থ তং আগম্মাতি তং নিব্বানং আরম্মণকরণৰসেন পত্ৰা. তণ্হা ৰিরজ্জতীতি অরিযমগ্গেন অচ্চন্তৰিরাগৰসেন তণ্হা ৰিরজ্জীযতি. নিরুজ্ঝতীতি নিরোধীযতি, তেন ৰিরাগনিরোধসদ্দানং অধিকরণসাধনতমাহ. তদেৰাতি নিব্বানমেৰ. চাগাদযো হোন্তীতি চাগাদিহেতুং ফলৰোহারেন ৰদতি. ‘‘কামগুণালযেসূ’’তি পোত্থকেসু লিখন্তি, ‘‘কামগুণালযাদীসূ’’তি পন পাঠো.

৫৫৬. তযিদন্তিআদি ন পোরাণপাঠো, সচ্চত্থদীপনে পন ৰুত্তনিযামেন ততো আনেত্ৰা পচ্ছা ঠপিতং. তথা হি পুব্বে ৰুত্তানিপি লক্খণাদীনি পুনপি ৰুত্তানি. সংসারদুক্খতো নিব্বিন্নমানসস্স অস্সাসং করোন্তো ৰিয হোতীতি অস্সাসকরণরসং. রাগাদিসব্বপপঞ্চৰূপসমনিমিত্ততায নিপ্পপঞ্চতং পচ্চুপট্ঠপেতীতি নিপ্পপঞ্চপচ্চুপট্ঠানং.

৫৫৭. নত্থেৰ নিব্বানন্তি যদি সামঞ্ঞতো পটিঞ্ঞা, অত্তনা অধিপ্পেতনিব্বানস্সপি অভাৰো আপজ্জতি, তথা সতি পটিঞ্ঞাৰিরোধো. অথ পরাভিমতং নিব্বানং পতি, এৰং সতি ধম্মিঅসিদ্ধি, ততো চ নিস্সযাসিদ্ধো হেতু. অনুপলব্ভনীযতোতি কিং পচ্চক্খতো, উদাহু অনুমানতো? পুরিমস্মিং পক্খে চক্খাদীহি অনেকন্তিকতা, দুতিযস্মিং পরং পতি অসিদ্ধো হেতু. তেনাহ ‘‘ন, উপাযেন উপলব্ভনীযতো’’তিআদি. তত্থ যথা চেতোপরিযঞাণলাভিনো এৰ অরিযা পরেসং লোকুত্তরচিত্তং জানন্তি, তত্থাপি চ অরহা এৰ সব্বেসং, ন সব্বে, এৰং নিব্বানম্পি সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতসম্মাপটিপত্তিভূতেন উপাযেন উপলব্ভতীতি অত্থৰচনং চেতং দট্ঠব্বং, ন পযোগৰচনং. তং পরতো আৰি ভৰিস্সতি.

৫৫৮. নত্থীতি ন ৰত্তব্বং, অরিযেহি উপলব্ভনীযতোতি অধিপ্পাযো. সংসারতো সংৰিগ্গমানসা সম্মাপটিপত্তিযা নিব্বানং অধিগচ্ছন্তীতি সব্বসমযসিদ্ধোযং নযো. তত্থ সাসনিকমেৰ নিস্সায ৰদতি ‘‘পটিপত্তিযা ৰঞ্চুভাৰাপজ্জনতো’’তি. তেনাহ ‘‘অসতি হী’’তিআদি. সম্মাদিট্ঠিপুরেজৰাযাতি সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমায. পুব্বঙ্গমতা চস্সা পধানভাৰতো. তথা হি সা পঠমং দেসনারুল়্হা, ন সব্বপঠমং উপ্পজ্জনতো. ন চাযং সম্মাপটিপত্তি ৰঞ্ঝা, নিব্বানপাপনতো নিব্বানস্স সম্পাপকতো. তৰ মতেন পন নিব্বানস্সেৰ অভাৰতো ৰঞ্ঝভাৰো আপজ্জতীতি যোজনা. অভাৰপাপকত্তাতি সম্মাপটিপত্তিযা কিলেসসমুচ্ছিন্দনমুখেন খন্ধানং অভাৰসম্পাপকভাৰতো, ন ৰঞ্ঝভাৰাপত্তীতি চে ৰদেয্যাসীতি অত্থো. ন ইতি পটিক্খেপে. যং তযা ‘‘অভাৰপাপকত্তা’’তি ৰদন্তেন খন্ধাভাৰো নিব্বানন্তি পটিঞ্ঞাতং, তং ন. কস্মা? অতীতানাগতাভাৰেপি নিব্বানপ্পত্তিযা অভাৰতো. অতীতানাগতা হি খন্ধা ন সন্তীতি তস্মিং অভাৰে নিব্বানং অধিগতং নাম সিযা, সো পন নত্থীতি. ন কেৰলং অতীতানাগতানমেৰ, অথ খো ৰত্তমানানম্পীতি তিযদ্ধগতানং সব্বেসং খন্ধানং অভাৰো নিব্বানং. ন হি তং একদেসাভাৰো ভৰিতুং যুত্তন্তি ৰত্তমানা চে, ন ন সন্তি, ন সন্তি চে, ন ৰত্তমানাতি ‘‘ৰত্তমানা, ন সন্তি চা’’তি ৰিপ্পটিসিদ্ধমেতন্তি আহ ‘‘ন, তেসং…পে… পজ্জনতো’’তি.

কিঞ্চ ভিয্যো – যদি ৰত্তমানাভাৰো নিব্বানং, যদা অরিযমগ্গো ৰত্ততি, তদা তস্স নিস্সযভূতা খন্ধা ৰত্তমানাতি কত্ৰা তদা নিব্বানস্স অভাৰো সিযা. তথা চ সতি মগ্গক্খণেপি নিব্বানসচ্ছিকিরিযায অভাৰো আপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘ৰত্তমান…পে… দোসতো’’তি আহ. ন মযং সব্বেসংযেৰ অৰত্তমানতায নিব্বানং ৰদাম. কিঞ্চরহীতি, তদা মগ্গক্খণে কিলেসানং অৰত্তমানত্তা, তস্মা ন দোসো যথাৰুত্তদোসাভাৰোতি? যদি কিলেসানং অৰত্তমানতাসঙ্খাতো অভাৰো নিব্বানং, এৰং সতি অরিযমগ্গস্স নিরত্থকতা আপজ্জতি মগ্গক্খণতো পুব্বেপি তদভাৰসিদ্ধিতো. তেনাহ ‘‘অরিযমগ্গস্সা’’তিআদি. তস্মা অকারণমেতন্তি যস্মা ন নিব্বানস্স অনুপলব্ভনীযতা, অভাৰমত্ততা, পটিপত্তিযা ৰঞ্ঝভাৰো, অতীতানাগতাভাৰে নিব্বানাধিগমো চ আপজ্জতি, ৰত্তমানানং অভাৰোপি ন সম্ভৰতি, পগেৰ কিলেসানং অৰত্তমানতা, অরিযমগ্গস্স চ নিরত্থকভাৰাপত্তি, তস্মা নিব্বানস্স অভাৰসাধনত্থং যদিদং ‘‘অনুপলব্ভনীযতো, অভাৰপাপকত্তা, তদা কিলেসানং অৰত্তমানত্তা’’তি চ কারণং ৰুত্তং, অকারণমেতং, অযুত্তিরেসাতি অত্থো.

৫৫৯. আদিৰচনতোতি আদি-সদ্দেন অৰসিট্ঠং জম্বুখাদকসুত্তপদেসং (সং. নি. ৪.৩১৪ আদযো), অঞ্ঞম্পি অসঙ্খতায ধাতুযা নিদ্দেসপাল়িং সঙ্গণ্হাতি. তথা হি ‘‘নিব্বানং নিব্বানন্তি, আৰুসো সারিপুত্ত, ৰুচ্চতি, কতমং নু খো, আৰুসো, নিব্বানন্তি? যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো, ইদং ৰুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি জম্বুখাদকসুত্তে (সং. নি. ৪.৩১৪ আদযো), ‘‘তত্থ কতমা অসঙ্খতা ধাতু? রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি (ৰিভ. ১৮৪) আযতনৰিভঙ্গে ৰুত্তং. তত্রাযমত্থো – নিব্বানং অসঙ্খতা ধাতু অসঙ্খতসভাৰো ধম্মো. যস্মা তং আগম্ম রাগাদযো খীযন্তি, তস্মা রাগক্খযো, দোসক্খযো, মোহক্খযোতি চ ৰুচ্চতীতি. আগম্মাতি চ সব্বসঙ্খারেহি নিব্বিন্নস্স ৰিসঙ্খারনিন্নস্স গোত্রভুনা ৰিৰট্টিতমানসস্স মগ্গেন সচ্ছিকরণেনাতি অত্থো. সচ্ছিকিরিযমানঞ্হি তং অধিগন্ত্ৰা আরম্মণপচ্চযভূতঞ্চ পটিচ্চ অধিপতিপচ্চযভূতে চ তস্মিং পরমস্সাসভাৰেন ৰিনিমুত্তসঙ্খারস্স পরমগতিভাৰেন চ পতিট্ঠানভূতে পতিট্ঠায খযসঙ্খাতো মগ্গো রাগাদযো খেপেতীতি তংসচ্ছিকরণাভাৰে রাগাদীনং অনুপ্পত্তিনিরোধগমনাভাৰা তং আগম্ম রাগাদযো খীযন্তীতি ৰুচ্চন্তি. একংসেন চেতং এৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং, ইতরথা যথারুতৰসেন পাল়িযা অত্থে গয্হমানে বহূ দোসা আপজ্জন্তীতি তে দস্সেতুং ‘‘অরহত্তস্সাপী’’তিআদি ৰুত্তং. অরহত্তঞ্হি অগ্গফলপমুখা চত্তারো খন্ধাতি ন তস্স রাগাদিখযমত্ততা যুত্তা. তম্পি হি…পে… নিদ্দিট্ঠং. তত্থ যথা রাগাদীনং খীণন্তে উপ্পন্নত্তা অরহত্তং ‘‘রাগক্খযো’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠন্তি সুত্তস্স নেয্যত্থত্তা. এৰং নিব্বানং আগম্ম রাগাদযো খীযন্তীতি নিব্বানং ‘‘রাগক্খযো’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠন্তি ইমস্সাপি সুত্তস্স নেয্যত্থতা ৰেদিতব্বা. নিব্বানস্স রাগাদিক্খযমত্ততায বহূদোসা আপজ্জন্তীতি দস্সেতুং ‘‘কিঞ্চ ভিয্যো’’তিআদি আরদ্ধং.

তত্থ ইত্তরকালাদিপ্পত্তিদোসতোতি রাগাদীনং খযমত্ততায পরিত্তকালতা, সঙ্খতলক্খণতা, পযোগেন ৰিনা সরসেনেৰ অধিগন্ধব্বতা, রাগাদীহি অপরিমুত্ততা, আদিত্ততা, দুক্খতা, অনুপসন্ততা, বহুভাৰো, ওল়ারিকতা, গোত্রভুমগ্গানং অনারম্মণতাতি এৰমাদিদোসাপজ্জনতো. রাগস্সেৰ খযো রাগক্খযো, ন দোসাদীনং. তথা দোসক্খযাদযোপীতি অঞ্ঞো রাগক্খযো, অঞ্ঞো দোসক্খযো, অঞ্ঞো মোহক্খযোতি তিণ্ণং অকুসলমূলানং খযভূতানি তীণি নিব্বানানি, চতুন্নং উপাদানানং খযে চত্তারি, পঞ্চন্নং নীৰরণানং খযে পঞ্চ, ছন্নং তণ্হাকাযানং খযে ছ, সত্তন্নং অনুসযানং খযে সত্ত, অট্ঠন্নং মিচ্ছত্তানং খযে অট্ঠ, নৰন্নং তণ্হামূলকানং খযে নৰ, দসন্নং সংযোজনানং খযে দস, দিযড্ঢকিলেসসহস্সস্স খযে পাটিযেক্কং নিব্বানন্তি বহূনি নিব্বানানি হোন্তি. রাগাদিক্খযো নাম অন্ধবালানম্পি পাকটো, অন্তমসো দীপিমিগমক্কটাদীনম্পি সুৰিঞ্ঞেয্যোতি ওল়ারিকং নিব্বানং হোতি. গোত্রভুক্খণে কিলেসক্খযস্স অভাৰতো, মগ্গক্খণে চ অখীণত্তা, আরম্মণকরণস্স চ অসম্ভৰো এৰ. তস্স নিব্বানভাৰতোতি সব্বপরিযোসানস্স রাগাদিক্খযস্স নিব্বানভাৰতো. যতো খযতো পট্ঠায রাগাদীনং পৰত্তি ন হোতি, সো ‘‘অযং নামা’’তি নিযমেতব্বো মগ্গফলঞাণানং আরম্মণভূতো নত্থীতি আহ ‘‘ন তাদিসস্স খযস্স অভাৰতো’’তি.

কিঞ্চ ভিয্যো – যো পচ্ছিমভৰতো ততিযত্তভাৰেযেৰ রাগাদীসু আদীনৰং দিস্ৰা ঝানভাৰনায তে ৰিক্খম্ভেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো কালং কত্ৰা ব্রহ্মলোকং উপপন্নো, তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ইধাগতোপি কামেসু ৰীতরাগোৰ হুত্ৰা পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পত্তো, যো চ পঠমৰযে এৰ রাগাদিতো নিব্বিন্নো তে চ ঝানেন ৰিক্খম্ভেত্ৰা পচ্ছিমৰযে অরহত্তং পত্তো, তেসং রাগাদীনং ৰিক্খম্ভনতো পট্ঠায অনুপ্পজ্জনতো নিরোধসদিসতায অনুপ্পত্তিযেৰ নিরোধো. তে নিব্বানপ্পত্তা নাম সিযুং, ন চ হোন্তি, তস্মা ন তাদিসস্স খযস্স নিব্বানভাৰো. তস্সাপি ইত্তরকালতাদিদোসসমাযোগো এৰাতি আহ ‘‘ভাৰেপিচা’’তিআদি.

যদি ‘‘খযো’’তি ৰচনতো যতো খযতো পট্ঠায রাগাদীনং অপ্পৰত্তি, তং খযমত্তং নিব্বানং মঞ্ঞসি, এৰং সতি ‘‘খযে ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২; ১৩৮২) ‘‘খযো’’তি ৰুত্তত্তা তদুপ্পত্তিতো পট্ঠায চ রাগাদীনং অনুপ্পত্তীতি মগ্গস্সাপি নিব্বানভাৰাপত্তীতি দস্সেন্তো ‘‘অরিযমগ্গস্স চা’’তিআদিমাহ.

যথা নিরুদ্ধা ন সন্তি, এৰং অনুপ্পন্নাপীতি অভাৰসামঞ্ঞতো নিরোধসদিসতায অনুপ্পত্তি এৰ নিরোধো অনুপ্পত্তিনিরোধো. অযঞ্হি মগ্গেন খেপেতব্বাকারো, যদিদং উপ্পজ্জনারহস্স অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনন্তি ‘‘খযো’’তি চ ৰুচ্চতীতি. তং ইতরখযতো ৰিসেসেন্তো ‘‘অনুপ্পত্তিনিরোধসঙ্খাতস্স পন খযস্সা’’তি আহ. অনিপ্ফন্নতা পন তস্স খযস্স পরিযাযেন উপনিস্সযত্তাতি ৰুত্তং. অনুপ্পত্তিনিরোধক্খযকরস্স হি মগ্গস্স আরম্মণভূতং নিব্বানং অত্থতো তস্স উপনিস্সযো ৰিযাতি ৰত্তব্বতং লভতি. তদুপচারেনাতি অত্থতো ফলভূতখযৰোহারেন. ফলূপচারেন হি কারণং ৰোহরীযতি যথা ‘‘আযু ঘতং, সেম্হো গুল়ো’’তি চ.

অস্সাতি নিব্বানস্স. ‘‘ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দস’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ২.৬৪, ৬৬-৬৭; ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭-৮) পচ্চৰেক্খতো ভগৰতো অপ্পোস্সুক্কভাৰাৰহনতো. ‘‘তঞ্হি তে, মাগণ্ডিয, অরিযং চক্খুং নত্থি, যেন ত্ৰং অরিযেন চক্খুনা আরোগ্যং জানেয্যাসি, নিব্বানং পস্সেয্যাসী’’তি (ম. নি. ২.২১৮) ৰচনতো অরিযেন চক্খুনা পস্সিতব্বং.

৫৬০. যদি নিব্বানং নাম সভাৰধম্মো অত্থি সত্তসন্তানপরিযাপন্নো চ, অথ কস্মা চতুমহাপথে সভা ৰিয সব্বসাধারণা ন লব্ভতীতি আহ ‘‘মগ্গসমঙ্গিনা পত্তব্বতো অসাধারণ’’ন্তি. ‘‘অসুকস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স কালে উপ্পন্ন’’ন্তি এৰং পুরিমায কোটিযা অভাৰতো অপ্পভৰং. মগ্গভাৰেতি অরিযমগ্গস্স অত্থিভাৰে. ভাৰতো ৰিজ্জমানতো লদ্ধব্বতো.

অণুআদীনন্তি অণুপকতিকালপুরিসাদীনং. নিচ্চভাৰাপত্তীতি সস্সতভাৰসিদ্ধি. কূটট্ঠনিচ্চতা হি ইধাধিপ্পেতা. হেতুনো অভাৰাতি উপপত্তিযা সাধনহেতুনো অভাৰা. নিচ্চা তে অণুআদযো. নিব্বানস্স নিচ্চত্তাতি অপেক্খধম্মত্তাতি হেতুলক্খণানুপপত্তি. ‘‘অণুআদীনং অসিদ্ধত্তা’’তি এতেন ‘‘নিচ্চা অণুআদযো’’তি পটিঞ্ঞায ধম্মিঅসিদ্ধি, ততো চ নিস্সযাসিদ্ধো হেতূতি দস্সেতি.

৫৬১. যথাৰুত্তযুত্তিসব্ভাৰতোতি ‘‘অপ্পভৰত্তা’’তি অত্তনা ৰুত্তং হেতুং সন্ধাযাহ. অপ্পভৰতা চস্স অপচ্চযতায দট্ঠব্বা, তায তস্স পুরিমায কোটিযা অভাৰো. ‘‘রূপসভাৰাতিক্কমতো’’তি এতেন যথা রূপধম্মানং রুপ্পনসভাৰো, পটিঘাতৰন্ততায কলাপসো ৰুত্তিযা পদেসসম্বন্ধো চ সভাৰো, এৰং নিব্বানস্স কত্থচি পটিঘাতো, সপ্পদেসতা চ নত্থীতি দস্সেতি. ন হি নিব্বানং ‘‘অসুকদিসায, অসুকদেসে’’তি ৰা নিদ্দিসীযতি, যতো তং অপ্পতিট্ঠমেৰাতি.

‘‘অসিথিল …পে… গমনীযতো’’তি এতেন নিব্বানস্স অরিযানং পচ্চক্খসিদ্ধতং দস্সেতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুৰচনতো’’তি এতেন তদঞ্ঞেসং অনুমানসিদ্ধতং, তদুভযেন ‘‘অনুপলব্ভনীযতো’’তি পনস্স হেতুনো অসিদ্ধতং দস্সেতি. পরমত্থেন নাৰিজ্জমানং ৰিজ্জমানমেৰাতি যথারদ্ধমত্থং নিগমেত্ৰা তদত্থসাধনং আগমং দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তি-. আদিমাহ.

তত্থ অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতন্তি (উদা. ৭৩; নেত্তি. ৪১) চত্তারিপি পদানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানি. অথ ৰা ৰেদনাদযো ৰিয হেতুপচ্চযসমৰাযসঙ্খাতায কারণসামগ্গিযা ন জাতং ন নিব্বত্তন্তি অজাতং. কারণেন ৰিনা, সযমেৰ চ ন ভূতং ন পাতুভূতং ন উপ্পন্নন্তি অভূতং. এৰং অজাতত্তা, অভূতত্তা চ যেন কেনচি কারণেন ন কতন্তি অকতং. জাতভূতকতভাৰো চ নাম রূপাদীনং সঙ্খতধম্মানং হোতি, ন অসঙ্খতভাৰস্স নিব্বানস্সাতি দস্সনত্থং ‘‘অসঙ্খত’’ন্তি ৰুত্তং. পটিলোমতো ৰা সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতং, তথা ন সঙ্খতং সঙ্খতলক্খণরহিতন্তি চ অসঙ্খতন্তি এৰং অনেকেহি কারণেহি নিব্বত্তিতভাৰে পটিসিদ্ধে ‘‘পকতিৰাদীনং পকতি ৰিয সিযা নু খো একেনেৰ কারণেন এতং কত’’ন্তি আসঙ্কাযং কেনচি ন কতন্তি দস্সনত্থং ‘‘অকত’’ন্তি ৰুত্তং. এৰং অপচ্চযম্পি সমানং ‘‘সযমেৰ নু খো ইদং ভূতং পাতুভূত’’ন্তি আসঙ্কাযং তং নিৰত্তনত্থং ‘‘অভূত’’ন্তি ৰুত্তং. অযঞ্চেতস্স অসঙ্খতাকতাভূতভাৰো সব্বেন সব্বং অজাতিধম্মত্তাতি দস্সেতুং ‘‘অজাত’’ন্তি ৰুত্তং.

এৰমেত্থ সত্থা পরমত্থতো নিব্বানস্স অত্থিভাৰং পৰেদেসি. পৰেদেন্তো চ ‘‘অহং ধম্মিস্সরো ধম্মস্সামী’’তি ন অত্তনো আণামত্তেন পৰেদেসি, অপিচ খো পন পদপরমে অনুকম্পমানো যুত্তিতোপি পৰেদেসি. যথাহ –

‘‘নো চেতং, ভিক্খৰে, অভৰিস্স অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, নযিধ জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযেথ. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, তস্মা জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযতী’’তি (উদা. ৭৩; নেত্তি. ৪১).

তস্সত্থো – ভিক্খৰে, যদি অজাতাদিসভাৰা অসঙ্খতা ধাতু ন অভৰিস্স ন সিযা, ইধ লোকে জাতাদিসভাৰস্স রূপাদিক্খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণং অনৰসেসৰূপসমো ন পঞ্ঞাযেয্য ন উপলব্ভেয্য ন সম্ভৰেয্য. নিব্বানঞ্হি আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানা সম্মাদিট্ঠিআদযো অরিযমগ্গধম্মা অনৰসেসং সংকিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তি, তেনেত্থ সব্বস্সাপি ৰট্টদুক্খস্স অপগমো নিস্সরণং পঞ্ঞাযতি. এৰং ব্যতিরেকৰসেন নিব্বানস্স অত্থিভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি অনুগমনৰসেনপি তং দস্সেত্ৰা নিগমেতুং ‘‘যস্মা চ খো’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

এত্থ চ যস্মা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ৭-৮). অত্থি, ভিক্খৰে, তদাযতনং, যত্থ নেৰ পথৰী (উদা. ৭১). ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দসং, যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো (দী. নি. ২.৬৪, ৬৭; ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ২.১৭২; মহাৰ. ৭-৮). অসঙ্খতঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি অসঙ্খতগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তিআদীহি (সং. নি. ৪.৩৬৬) অনেকেহি সুত্তপদেহি ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাত’’ন্তি (উদা. ৭৩; নেত্তি. ৪১) ইমিনা চ সুত্তপদেন নিব্বানধাতুযা পরমত্থতো সব্ভাৰো সব্বলোকং অনুকম্পমানেন সম্মাসম্বুদ্ধেন পকাসিতো, তস্মা যদিপি কত্থ অপচ্চক্খকারীনম্পি সাসনে অভিপ্পসন্নানং ৰিঞ্ঞূনং সংসযো নত্থিযেৰ. যে পন পরনেয্যবুদ্ধিনো পুগ্গলা, তেসং ৰিমতিৰিনোদনত্থং অযমেত্থ অধিপ্পাযনিদ্ধারণমুখেন যুত্তিৰিচারণা.

যথা পরিঞ্ঞেয্যতায সউত্তরানং কামানং, রূপানঞ্চ পটিপক্খভূতং তব্বিধুরসভাৰং নিস্সরণং পঞ্ঞাযতি, এৰং সভাৰানং সব্বেসম্পি সঙ্খতধম্মানং পটিপক্খভূতেন তব্বিধুরসভাৰেন নিস্সরণেন ভৰিতব্বং. যঞ্চ তং নিস্সরণং, সা অসঙ্খতা ধাতু. কিঞ্চ ভিয্যো – সঙ্খতধম্মারম্মণৰিপস্সনাঞাণং, অপিচ অনুলোমঞাণং কিলেসে তদঙ্গৰসেন পজহতি, ন সমুচ্ছেদৰসেন পজহিতুং সক্কোতি. তথা সম্মুতিসচ্চারম্মণং পঠমজ্ঝানাদীসু ঞাণং ৰিক্খম্ভনৰসেনেৰ কিলেসে পজহতি, ন সমুচ্ছেদৰসেন. ইতি সঙ্খতধম্মারম্মণস্স, সম্মুতিসচ্চারম্মণস্স চ ঞাণস্স কিলেসানং সমুচ্ছেদপ্পহানে অসমত্থভাৰতো তেসং সমুচ্ছেদপ্পহানকরস্স অরিযমগ্গঞাণস্স তদুভযৰিপরীতসভাৰেন আরম্মণেন ভৰিতব্বং, সা অসঙ্খতা ধাতু.

তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; নেত্তি. ৪১) এৰমাদি নিব্বানস্স পরমত্থতো অত্থিভাৰজোতকৰচনং অৰিপরীতত্থং ভগৰতা ভাসিতত্তা. যঞ্হি ভগৰতা ভাসিতং, তং অৰিপরীতত্থং যথা তং ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খারা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬; ধ. প. ২৭৭-২৭৯; থেরগা. ৬৭৬-৬৭৮; নেত্তি. ৫), তথা নিব্বানসদ্দো কত্থচি ৰিসযে যথাভূতপরমত্থৰিসযো উপচারৰুত্তিসব্ভাৰতো. সেয্যথাপি সীহসদ্দোতি এৰমাদীহি নযেহি যুত্তিতোপি অসঙ্খতায ধাতুযা পরমত্থতো অত্থিভাৰো ৰেদিতব্বো.

অপরো নযো – যদি পন নিব্বানং অভাৰমত্তমেৰ সিযা, তস্স ‘‘গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো’’তি (দী. নি. ২.৬৪, ৬৭; ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭-৮) গম্ভীরাদিতা, ‘‘অসঙ্খতঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামী’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.৩৬৬) অসঙ্খতাদিতা, ‘‘অব্যাকতা ধম্মা অপচ্চযাধম্মা’’তিআদিনা অব্যাকতধম্মাদিতা চ ন ৰত্তব্বা সিযা. ন হি অভাৰস্স কোচি সভাৰো অত্থি, যেন সো গম্ভীরাসঙ্খতাদিআকারতো ৰিঞ্ঞাযেয্য. অভাৰো হি অভাৰো এৰ, কুতো তস্স গম্ভীরাসঙ্খাতাদিভাৰসম্বন্ধো. কিঞ্চাযমভাৰো সব্বেসং কিলেসানং সব্বসত্তসন্তানগতানং একো ৰা ভৰেয্য অনেকো ৰা. যদি একো, একেনেৰ মগ্গেন সব্বকিলেসাভাৰো কতো, সচ্ছিকতো চাতি অঞ্ঞস্স, অঞ্ঞেসঞ্চ মগ্গানং নিরত্থকতাতি ন সিযা মগ্গবহুতা, একজ্ঝঞ্চ সব্বসত্তানং নিব্বানাধিগমো আপজ্জতি. সিযা পনেৰং একো এৰ সো নিব্বানসঞ্ঞিতো কিলেসাভাৰো, সো পন ন মগ্গেহি কাতব্বো, অথ খো সচ্ছিকাতব্বোতি. এৰং সতি ৰিসেসতো মগ্গস্স নিরত্থকতা আপজ্জতি, কিলেসানং অপ্পহানতোতি একোপি মগ্গো ন সিযা. অসতি চ কিলেসপ্পহানে দুক্খস্স অনুপচ্ছেদনতো কিলেসাভাৰসচ্ছিকিরিযা কিমত্থিযা সিযা, অথ পন মগ্গানং সন্তানগতসংযোজনত্তযপ্পহানাদিপটিনিযতকিচ্চতায চতূসু মগ্গেসু পাটিযেক্কং কিলেসাভাৰো. এৰং সতি সভাৰপভেদেন ৰিনা ন বহুভাৰোতি সো কিলেসক্খযপরিযাযেন ৰুত্তো সভাৰধম্মো এৰ সিযা.

যেসং অভাৰো, তপ্পভেদেন অভাৰে ভেদোপচারোতি চে? যেসং অভাৰো, তেসং সসভাৰতায তস্স সভাৰোপচারোপি সিযা. তথা চ তে সংকিলেসসঙ্খততাদিতো কিলেসসঙ্খততাদিউপচারাপি সিযুং. নো চে তে ইচ্ছিতা, তপ্পভেদেন ভেদোপচারোপি ন ইচ্ছিতব্বো. ন চ পহোতি উপচরিতো বহুভাৰো অত্থতো বহুভাৰায. ন হি জলং অনলন্তি উপচরিতং দহতি, পচতি ৰা. একত্তপঞ্হম্পি চাযমভাৰো অসভাৰতায ন সহতীতি ন সক্কা ৰত্তুং নত্থিভাৰসামঞ্ঞতো অভেদৰোহারো যুত্তরূপোতি. একত্তে চ পুব্বে ৰুত্তা এৰ দোসা, বহুভাৰে পন সতি ৰুত্তনযেনেৰ সিদ্ধা সভাৰধম্মতা. সভাৰধম্মত্তেপি চ বহুভাৰো ৰিয ভাৰং ভাৰোপি বহুভাৰং ন ব্যভিচরেয্যাতি নিব্বানস্স বহুভাৰপসঙ্গো সিযাতি চে? ন বহুভাৰস্সেৰ অভাৰপ্পসঙ্গতো. যদি হি যথা কক্খল়তা ভাৰং, এৰং ভাৰোপি কক্খল়তং ন ব্যভিচরেয্য. এৰং সতি সব্বেসং ভাৰানং পথৰীভাৰাপত্তিতো কুতো ভাৰস্স বহুভাৰো, তস্মা লোকৰোহারানং ৰিচিত্ততায যদিপি বহুতা ভাৰাপেক্খা, ভাৰতা পন ন বহুতাপেক্খাতি ন ভাৰস্স সতো নিব্বানস্স বহুভাৰো ‘‘একা নিট্ঠা ন পুথু নিট্ঠা’’তি ৰচনতো. একস্মিংযেৰ চ দস্সনভাৰনাদ্ৰযং সম্ভৰতি.

পরিনিব্বুতানং পচ্চেকং নিব্বানভাৰে সত্তসন্তাননিযতং নাম নিব্বানং সিযা. তথা চ সতি সঙ্খততাদিদোসানতিৰত্তিযেৰ, কিলেসপ্পহানং ৰা মগ্গকিচ্চং কিলেসানং অভাৰো. তস্স চ একত্তে ন মগ্গবহুতা কিচ্চন্তরস্স কত্তব্বস্স অভাৰতো. মগ্গবহুভাৰো চ মগ্গেহি সচ্ছিকাতব্বে একস্মিং ধম্মে ইন্দ্রিযানং অপাটৰপাটৰপাটৰতরপাটৰতমভাৰেন সচ্ছিকিরিযাৰিসেসেন কিলেসানং পহানভেদেন হোতীতি নিব্বানস্স সভাৰধম্মত্তে এৰ সিযা. অভাৰোপি চ কিলেসানং মগ্গেন সকিচ্চকতায কাতব্বো এৰ সিযা, ন সচ্ছিকাতব্বো. কো হি সভাৰো অভাৰস্স? যো সচ্ছিকাতব্বো সিযা, সো চে নিব্বানং একেনেৰ মগ্গেন সব্বকিলেসানং অভাৰো একো অভিন্নো কাতব্বো আপন্নো. অঞ্ঞথা মগ্গৰসেন চতুব্বিধভাৰে নিব্বানস্স চতুব্বিধভাৰপ্পসঙ্গো, নিব্বানৰিসেসপ্পসঙ্গো চ আপজ্জেয্যাতি মগ্গকিচ্চস্স একত্তেন মগ্গবহুতা সিযা. বহুভাৰে পন তেসং সো ৰুত্তনযেন একস্মিং ধম্মে সচ্ছিকিরিযাৰিসেসতোতি সিদ্ধা নিব্বানস্স সভাৰধম্মতা. খযাধিগন্তব্বতায পনেতং ‘‘খযো’’তি ৰুত্তং. ‘‘খযে ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২; ১৩৮২) হি ৰচনতো অরিযমগ্গো খযো নাম. তেন চেতং অধিগন্তব্বং সচ্ছিকাতব্বং, তস্মা ‘‘খযো’’তি ৰুত্তন্তি.

ইতি নিরোধনিদ্দেসকথাৰণ্ণনা.

মগ্গনিদ্দেসকথাৰণ্ণনা

৫৬২. অট্ঠ ধম্মাতি ‘‘কতমং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চ’’ন্তি আরভিত্ৰা ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তিআদিনা পাল়িযং (ৰিভ. ২০৫) দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদানিদ্দেসে আগতা, তমেৰ চ পাল়িং আনেত্ৰা উদ্দেসৰসেন ইধ চ ৰুত্তা সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ ধম্মা অত্থতো পকাসিতা, ন মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰসেনাতি অধিপ্পাযো. যদি অত্থতো পকাসিতা, কিমত্থিযং পন ইধ কথনন্তি আহ ‘‘ইধ পনা’’তিআদি. তত্থ ‘‘একক্খণে পৰত্তমানান’’ন্তি ইদং লোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদেসু ৰিরতিযো নানাক্খণিকা এৰ হোন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং. সেসমগ্গধম্মা পন তত্থাপি একজ্ঝং উপ্পজ্জন্তিযেৰ. ৰিসেসাৰবোধনত্থন্তি পটিপক্খসমুগ্ঘাতাদিপৰত্তিআকারৰিসেসস্স অৰবোধনত্থং. ৰিত্থারতো মগ্গকথা পরতো আৰি ভৰিস্সতীতি আহ ‘‘সঙ্খেপতো’’তি. চতুসচ্চপটিৰেধায পটিপন্নস্সাতি যথা চতুসচ্চাভিসমযো হোতি, এৰং সব্বসো পুব্বভাগপটিপত্তিযা পরিপূরণৰসেন পটিপন্নস্স. অরিযমগ্গসঙ্খাতস্স যোগস্স সব্ভাৰতো যোগিনো. কামং অৰিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতে তদেকট্ঠকিলেসানং লেসোপি নাৰসিস্সতি, ৰিজ্জায পন অৰিজ্জা উজুৰিপচ্চনীকধম্মোতি দস্সনত্থং ‘‘অৰিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতক’’ন্তি ৰুত্তং. পরতো মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদিগ্গহণেপি এসেৰ নযো. ধাতুপ্পকাসনরসাতি পরমত্থপকাসনরসা, চতুসচ্চৰিভাৰনকিচ্চাতি অত্থো. মগ্গধম্মানং পটিপক্খৰিধমনাকারো সাতিসযং পাকটো হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি অৰিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতকতং সম্মাদিট্ঠিযা ৰত্ৰাপি অৰিজ্জন্ধকারৰিদ্ধংসনপচ্চুপট্ঠানতা ৰুত্তা.

তথা সম্পন্নদিট্ঠিনোতি যথা অৰিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতো হোতি, তথা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা সম্পন্নদিট্ঠিনো. এৰঞ্হি চতুসচ্চপটিৰেধায পটিপন্নস্স যোগিনোতি ইমমত্থং তথা-সদ্দো উপসংহরতি. নিব্বানারম্মণতা পন তংসম্পযুত্তৰচনেনেৰ বোধিতা. মিচ্ছাসঙ্কপ্পনিঘাতকন্তি কামসঙ্কপ্পাদিমিচ্ছাসঙ্কপ্পসমুচ্ছেদকং. অপ্পনারসোতি নিব্বানারম্মণে মগ্গচিত্তস্স সমুপ্পাদৰসেন পৰত্তনতো অপ্পনাকিচ্চো.

তথা পস্সতো ৰিতক্কযতো চাতি ৰুত্তপ্পকারায সম্মাদিট্ঠিযা পস্সতো, নিব্বানারম্মণে চ সম্মাসঙ্কপ্পেন চিত্তং অভিনিরোপযতো. ৰচীদুচ্চরিতসমুগ্ঘাতিকাতি চতুব্বিধস্সপি ৰচীদুচ্চরিতস্স সমুচ্ছেদিকা. মুসাৰাদাদীনং ৰিসংৰাদনাদিকিচ্চতায লূখানং অপরিগ্গাহকানং পটিপক্খভাৰতো সিনিদ্ধভাৰেন সম্পযুত্তধম্মানং পরিগ্গাহকসভাৰা সম্মাৰাচাতি আহ ‘‘সা পরিগ্গহলক্খণা’’তি. কাযিককিরিযা কিঞ্চি কত্তব্বং সমুট্ঠাপেতি, সযঞ্চ সমুট্ঠহনং ঘটনং হোতীতি সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা ৰিরতিপি সমুট্ঠানসভাৰা ৰুত্তা. সম্পযুত্তধম্মানং ৰা উক্খিপনং সমুট্ঠাপনং কাযিককিরিযায ভারুক্খিপনং ৰিয.

অস্সাতি যোগিনো. তস্মিং সতি ৰিসুজ্ঝনতো ৰিসুদ্ধিভূতা. জীৰমানস্স সত্তস্স, সম্পযুত্তধম্মানং ৰা সুদ্ধি ৰোদানং, আজীৰস্সেৰ ৰা জীৰিতিন্দ্রিযৰুত্তিযা. ঞাযাজীৰস্স অবুদ্ধপটিকুট্ঠায সম্মাজীৰিকায পৰত্তিহেতুতায ঞাযাজীৰপৰত্তিরসো. ইমস্স হি পৰত্তিতো পট্ঠায মিচ্ছাজীৰো ন পৰত্ততীতি.

সব্বাকুসলৰিদ্ধংসকোপি সম্মাৰাযামো উজুপটিপক্খদস্সনৰসেন কোসজ্জসমুচ্ছেদকো ৰুত্তো. সংকিলেসপক্খতোপি তস্স পগ্গণ্হনং পগ্গহো. কাযাদীসু সুভাদিআকারুপধারণৰসেন পৰত্তা সুভসঞ্ঞাদিপুব্বঙ্গমা অকুসলক্খন্ধা মিচ্ছাসতি, তস্সা ৰিদ্ধংসনো মিচ্ছাসতিৰিনিদ্ধুননো. অসম্মোসোতি সম্মোসৰিদ্ধংসনতো তপ্পটিপক্খো. আরম্মণস্স যথাসভাৰসল্লক্খণং উপট্ঠানং. ‘‘আরক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি, ‘‘সতারক্খেন চেতসা’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৮) চ ৰচনতো ৰিসেসতো সতি কুসলচিত্তস্স আরক্খাতি আহ ‘‘সতিযা সংরক্খিযমানচিত্তস্সা’’তি.

৫৬৩. সচ্চঞাণস্সাতি সচ্চানি আরব্ভ পৰত্তনকঞাণস্স, ন পটিৰেধঞাণং ৰিয সকিদেৰ বুজ্ঝতি, অথ খো পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো অনু অনু বোধো অনুবোধো, অনুস্সৰাকারপরিৰিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিঅনুগতো ৰা বোধো অনুবোধো, তদেৰ ঞাণন্তি অনুবোধঞাণং. ন হি তং পচ্চক্খতো বুজ্ঝতি, অনুস্সৰাদিৰসেন পন কপ্পনমুখেন বুজ্ঝতি. কিচ্চতোতি পরিজাননাদিতো. তংকিচ্চকরণেনেৰ হি পরিঞ্ঞেয্যাদীনি ৰিয তানিপি তস্স পাকটানি হোন্তি. ৰিৰট্টানুপস্সনায হি সঙ্খারেহি পতিলীযমানমানসস্স উপ্পজ্জমানং মগ্গঞাণং ৰিসঙ্খারং দুক্খনিস্সরণং আরম্মণং কত্ৰা দুক্খং পরিচ্ছিন্দতি, দুক্খগতঞ্চ তণ্হং পজহতি, নিরোধঞ্চ সচ্ছিকরোতি ফুসতি. আদিচ্চো ৰিয পভায সম্মাসঙ্কপ্পাদীহি সহ সমুপ্পন্নং তং মগ্গং ভাৰেতি, ন চ সঙ্খারে অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তমানেন ঞাণেন এতং সব্বং কাতুং সক্কা নিমিত্তপৰত্তেহি অৰুট্ঠিতত্তা. তস্মা এতানি কিচ্চানি করোন্তং তং ঞাণং দুক্খাদীনি ৰিভাৰেতি তত্থ সম্মোহনিৰত্তনেনাতি ‘‘চত্তারিপি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং, একপটিৰেধেনাতি অধিপ্পাযো.

দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতীতি কালন্তরদস্সনং সন্ধায ৰুত্তন্তি চে? ন, ‘‘যো নু খো, আৰুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) একদস্সিনো অঞ্ঞত্তযদস্সিতাৰিচারণাযং তংসাধনত্থং আযস্মতা গৰম্পতিত্থেরেন ইমস্স সুত্তস্স আনীতত্তা, পচ্চেকঞ্চ সচ্চেসু দিস্সমানেসু অঞ্ঞত্তযদস্সনস্স যোজিতত্তা. অঞ্ঞথা অনুপুব্বাভিসমযে পুরিমদিট্ঠস্স পচ্ছা অদস্সনতো সমুদযাদিদস্সিনো দুক্খাদিদস্সিতা ন যোজেতব্বা সিযা. যোজিতা চ সা ‘‘যো দুক্খসমুদযং পস্সতি, দুক্খম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০). লোকিযং সচ্চঞাণং. তত্থ লোকিযঞাণে. পরিযুট্ঠানসঙ্খাতো অভিভৰো পরিযুট্ঠানাভিভৰো, তস্স ৰসেন. সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জমত্তদস্সনতো সক্কাযদিট্ঠিপরিযুট্ঠানং নিৰত্তেতি. ‘‘লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা, সা ন হোতী’’তি (সং. নি. ২.১৫) ৰচনতো সমুদযদস্সনং হেতুফলপবন্ধাৰিচ্ছেদদস্সনতো পরিযুট্ঠানাভিভৰৰসেন পৰত্তমানং উচ্ছেদদিট্ঠিং নিৰত্তেতি. ‘‘লোকনিরোধং খো…পে… পস্সতো যা লোকে অত্থিতা, সা ন হোতী’’তি (সং. নি. ২.১৫) ৰচনতো নিরোধদস্সনং হেতুনিরোধা ফলনিরোধদস্সনতো সস্সতদিট্ঠিং নিৰত্তেতি. অত্তকারস্স পচ্চক্খদস্সনতো মগ্গদস্সনং ‘‘নত্থি অত্তকারে, নত্থি পরকারে, নত্থি পুরিসকারে’’তিআদিকং (দী. নি. ১.১৬৮) অকিরিযদিট্ঠিং পজহতি. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি, নত্থি হেতু…পে… ৰিসুদ্ধিযা, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তিআদিকা (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.১০১, ২২৭; সং. নি. ৩.২১২) অহেতুকদিট্ঠি চ ইধ অকিরিযাদিট্ঠিগ্গহণেনেৰ গহিতাতি দট্ঠব্বা. সাপি হি ৰিসুদ্ধিমগ্গদস্সনেন পহীযতীতি. দুক্খে ঞাণং সমুদযফলস্স দুক্খস্স অদ্ধুৰাদিভাৰং পস্সতীতি ফলে ৰিপ্পটিপত্তিং নিৰত্তেতি.

ইস্সরো লোকং পৰত্তেতি সজ্জেতি নিৰত্তেতি সংহরতীতি ইস্সরকারণিনো ৰদন্তি. পধানতো লোকো আৰি ভৰতি, তত্থেৰ চ পতিলীযতীতি পধানকারণিনো.

‘‘কালো করোতি ভূতানি, কালো সংহরতী পজা;

কালো সুত্তে জাগরতি, কালো হি দুরতিক্কমো’’তি. –

কালৰাদিনো. কণ্টকস্স তিখিণভাৰো ৰিয, কপিট্ঠফলাদীনং পরিমণ্ডলতা ৰিয, মিগপক্খিসরীসপাদীনং ৰিচিত্ততা ৰিয চ সভাৰেনেৰ লোকো সম্ভোতি, ৰিভোতি চাতি সভাৰৰাদিনো. আদি-সদ্দেন অণূহি লোকো পৰত্ততি, সব্বং পুব্বেকতহেতু, লোকো নিযতো অচ্ছেজ্জসুত্তাৰুতাভেজ্জমণিসদিসো, ন এত্থ কস্সচি পুরিসকারোতি নিযতিৰাদিনো.

‘‘যদিচ্ছায পৰত্তন্তি, যদিচ্ছায নিৰত্তরে;

যদিচ্ছায সুখং দুক্খং, তস্মা যাদিচ্ছকী পজা’’তি. –

যদিচ্ছাৰাদিনো, যে অধিচ্চসমুপ্পত্তিৰাদিনোতি চ ৰুচ্চন্তি. এৰমাদিঅকারণৰাদসঙ্গহো দট্ঠব্বো. রামুদকআল়ারাদীনং ৰিয, অরূপলোকে নিগণ্ঠানং ৰিয চ লোকথূপিকাযং অপৰগ্গো মোক্খোতি গহণং অপৰগ্গগাহো. আদি-সদ্দেন পধানস্স অপ্পৰত্তি, গুণৰিযুত্তস্স অত্তনো সকত্তনি অৰট্ঠানং, ব্রহ্মুনা সলোকতা, সমীপতা, সংযোগো, দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি এৰমাদীনং গহণং দট্ঠব্বং. এত্থ চ পধানস্স অপ্পৰত্তি মহতাদিভাৰেন অপরিণামো, অনভিব্যত্তি ৰা. ‘‘অহমঞ্ঞো, পকতি অঞ্ঞা’’তি এৰং পৰত্তপকতিপুরিসন্তরজাননেন অত্তসুখদুক্খমোহেসু অৰিভাগগ্গহণে কির নিৰত্তিতে ৰুত্তনযেন পধানং নপ্পৰত্ততি, সো ৰিমোক্খোতি কাপিলা. গুণৰিযুত্তস্সাতি বুদ্ধিসুখদুক্খইচ্ছাদোসপ্পযত্তধম্মাধম্মসঙ্খারেহি নৰহি অত্তগুণেহি ৰিযুত্তস্সাতি কণাদমতানুসারিনো. সলোকতা ব্রহ্মুনা সমানলোকতা. সমীপতা তস্স সমীপপ্পৰত্তিতা. সংযোগো তেন একীভাৰূপগমনং. ‘‘ইন্দ্রিযতপ্পনপুত্তমুখদস্সনাদীহি ৰিনা অপৰগ্গো নত্থী’’তি গহেত্ৰা তথা পৰত্তনং কামসুখল্লিকানুযোগো. অনসনকেসলুঞ্চনাদিতপচরিযায নগ্গসীলগোসীলকুক্কুরসীলাদীহি চ অত্তপরিতাপনেন মোক্খো হোতীতি অত্তকিলমথো.

স্ৰাযং সব্বো মিচ্ছাগাহো সচ্চঞাণে সতি পতিট্ঠং ন লভতীতি ৰুত্তমেৰত্থং সঙ্গণ্হন্তো ‘‘লোকে লোকপ্পভৰে’’তি গাথমাহাতি.

ঞাণকিচ্চতো ৰিনিচ্ছযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৬৪. সেসা সব্বধম্মাতি সেসা একাসীতি লোকিযধম্মা. অজ্ঝত্তিকবাহিরেসু দ্ৰাদসসু আযতনেসু কামভৰৰিভৰতণ্হাৰসেন দ্ৰাদসতিকা ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি, খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে ৰা আগতনযেন কালৰিভাগং অনামসিত্ৰা ৰুত্তানি. তদামসনে হি অট্ঠসতং হোন্তি. অসম্মিস্সন্তি এককত্তা কেনচি অসম্মিস্সং, কুতো তদন্তোগধপ্পভেদোতি অধিপ্পাযো. ৰীমংসিদ্ধিপাদাদীনং বোধিপক্খিযানং সতিপি কিচ্চনানত্তে অত্থতো একত্তা সম্মাদিট্ঠিযা সঙ্গহোতি সম্মাদিট্ঠিমুখেন তদন্তোগধতা ৰুত্তা.

তযো নেক্খম্মৰিতক্কাদযোতি লোকিযক্খণে অলোভমেত্তাকরুণাসম্পযোগৰসেন ভিন্না, মগ্গক্খণে লোভব্যাপাদৰিহিংসাসমুচ্ছেদনৰসেন তযোতি একোপি ৰুত্তো. এস নযো সম্মাৰাচাদীসু. অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতানং পন ভাৰে সম্মাআজীৰসম্ভৰতো তেন তেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ভৰন্তরেপি জীৰিতহেতুপি অরিযেহি অৰীতিক্কমনীযত্তা অরিযকন্তানং সম্মাৰাচাদিসীলানং গহণেন যেন সদ্ধাহত্থেন তানি গহেতব্বানি, সো সদ্ধাহত্থো গহিতো এৰ হোতীতি ততো অনঞ্ঞানি সদ্ধিন্দ্রিযসদ্ধাবলানি তত্থ অন্তোগধানি ৰুত্তানি. ছন্দো পন সদ্ধানুগুণোতি কত্ৰা ছন্দিদ্ধিপাদস্সাপি তদন্তোগধতা ৰুত্তা. তেসং অত্থিতাযাতি সদ্ধিন্দ্রিযসদ্ধাবলছন্দিদ্ধিপাদানং অত্থিতায সীলস্স অত্থিভাৰতো তিৰিধেনাপি সীলেন তে তযোপি গহিতাতি তত্থ অন্তোগধা. চিত্তসমাধীতি চিত্তিদ্ধিপাদং ৰদতি. ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) হি চিত্তমুখেন সমাধি ৰুত্তোতি সমাধিমুখেন চিত্তম্পি ৰত্তব্বতং অরহতি. চিত্তিদ্ধিপাদভাৰনায পন সমাধিপি অধিমত্তো হোতীতি ৰীমংসিদ্ধিপাদাদিৰচনং ৰিয চিত্তিদ্ধিপাদোতি অৰত্ৰা ইধ ‘‘চিত্তসমাধী’’তি ৰুত্তং. ‘‘পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (দী. নি. ১.৪৬৬; ৩.৩৫৯; সং. নি. ৫.৩৭৬; অ. নি. ৩.৯৬; ১১.১২) ৰচনতো সমাধিউপকারা পীতিপস্সদ্ধিযো, তস্মা সমাধিগ্গহণেন গহিতা. উপেক্খা পন সমাধিউপকারকতো, তংসদিসকিচ্চতো চ. তস্মা সমাধিসীসেন এতেসং অন্তোগধতা দট্ঠব্বা.

অন্তোগধানং পভেদৰিনিচ্ছযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৬৫. ভারো ৰিয দুক্খসচ্চং ৰিঘাতকত্তা, সংহরণীযৰসেন ৰিহন্তভাৰতোতি অত্থো. ভারাদানমিৰ তত্থ তত্থ ভৰে উপ্পজ্জনকৰিঘাতস্স হেতুভাৰতো. ভারনিক্খেপনমিৰ পৰত্তিদুক্খৰূপসমভাৰতো. রোগো ৰিয, দুব্ভিক্খমিৰ চ বাধকত্তা. রোগনিদানং ৰিয, দুব্বুট্ঠি ৰিয চ পভৰলক্খণত্তা. দুব্বুট্ঠীতি চ অৰস্সনং ৰা অতিৰস্সনং ৰা. রোগৰূপসমো ৰিয, সুভিক্খমিৰ চ সন্তিলক্খণত্তা, সুখভাৰতো. ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তি (ধ. প. ২০৩-২০৪) হি ৰুত্তং. ভেসজ্জমিৰ, সুৰুট্ঠি ৰিয চ দুক্খস্স হেতুপচ্ছেদতো, তস্স চ অপগমূপাযভাৰতো. নিয্যানলক্খণঞ্হি মগ্গসচ্চং. অনিট্ঠভাৰতো, সাসঙ্কসপ্পটিভযতো চ দুক্খং ৰেরিৰিসরুক্খভযওরিমতীরূপমং. ৰেরং ব্যাপাদো, পচ্চত্থিকভাৰো ৰা. ৰেরসমুগ্ঘাতো ৰেরৰূপসমো মেত্তা. ৰেরসমুগ্ঘাতুপাযো সঙ্গহৰত্থূনি.

উপমাতো ৰিনিচ্ছযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৬৬. এস নযো সমুদযাদীসূতি অত্থি চেত্থ সমুদযো, ন অরিযসচ্চং, অত্থি অরিযসচ্চং, ন সমুদযো, অত্থি সমুদযো চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ, অত্থি নেৰ সমুদযো ন অরিযসচ্চন্তি. সেসসচ্চদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ন অরিযসচ্চং পরিঞ্ঞেয্যপহাতব্বাসঙ্খতনিয্যানভাৰাভাৰতো. ইতরং পন অরিযসচ্চদ্ৰযন্তি সমুদযমগ্গসচ্চদ্ৰযমাহ. সিযা দুক্খং সঙ্খারদুক্খতায. তেনাহ ‘‘অনিচ্চতো’’তি. তথত্তেনাতি তথসভাৰেন, পরিঞ্ঞেয্যভাৰেনাতি অত্থো. এতেন তং অরিযসচ্চদ্ৰযং ‘‘সিযা দুক্খং, ন অরিযসচ্চং, সিযা অরিযসচ্চং, ন দুক্খ’’ন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. অরিযসচ্চসদ্দপরা হি দুক্খাদিসদ্দা পরিঞ্ঞেয্যাদিভাৰং ৰদন্তি. তেনেৰ অরিযসচ্চসদ্দানপেক্খং দুক্খসদ্দং সন্ধায মগ্গসম্পযুত্তসামঞ্ঞফলধম্মানং আদিপদসঙ্গহো ৰুত্তো, অরিযসচ্চসদ্দাপেক্খং পন সন্ধায চতুত্থপদসঙ্গহো.

সব্বাকারেনাতি সব্বপ্পকারেন. যথা মগ্গসম্পযুত্তধম্মাদযো একঙ্গৰিকলা, এৰং অহুত্ৰা সব্বঙ্গযোগেন দুক্খতায চেৰ অরিযসচ্চতায চাতি অত্থো. ‘‘উপাদানক্খন্ধপঞ্চক’’ন্তি ৰুত্তে তণ্হাযপি সঙ্গহো সিযাতি তংনিৰত্তনত্থং ‘‘অঞ্ঞত্র তণ্হাযা’’তি ৰুত্তং তস্সা ৰিসুং অরিযসচ্চভাৰতো. সমুদযাদীসু অৰসেসকিলেসাদযো পভৰট্ঠেন সমুদযো, ন অরিযসচ্চং সুত্তন্তসংৰণ্ণনা অযন্তি কত্ৰা. নিরোধো অরিযসচ্চং, ন সমুদযো. ইতরং পন অরিযসচ্চদ্ৰযং সিযা সমুদযো অত্তনো ফলস্স পচ্চযট্ঠেন, ন পন যস্স পহানায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্তেন, সব্বাকারেন পন তণ্হাসমুদযো চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ. মগ্গসম্পযুত্তধম্মা, সামঞ্ঞফলানি চ যস্স পহানায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্তেন নেৰ সমুদযো, ন অরিযসচ্চং. সঙ্খারনিরোধো, নিরোধসমাপত্তি চ নিরোধো, ন অরিযসচ্চং. সমুদযো অরিযসচ্চং, ন নিরোধো. ইতরং পন অরিযসচ্চদ্ৰযং সিযা নিরোধো খণনিরোধসব্ভাৰতো, ন পন যস্স সচ্ছিকিরিযায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্তেন. সব্বাকারেন পন অসঙ্খতা ধাতু নিরোধো চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. অরিযমগ্গতো অঞ্ঞানি মগ্গানি মগ্গো, ন অরিযসচ্চং. নিরোধো অরিযসচ্চং, ন মগ্গো. ইতরং পন সচ্চদ্ৰযং সিযা মগ্গো ভৰগামিনিপটিপদাভাৰতো, ন পন যস্স ভাৰনায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্তেন, সব্বাকারেন পন নিরোধগামিনিপটিপদা মগ্গো চেৰ অরিযসচ্চঞ্চ. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

চতুক্কতো ৰিনিচ্ছযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৬৭. সুঞ্ঞানীতি ৰেদকাদীহি বাহিরকপরিকপ্পিতেহীতি অধিপ্পাযো. দুক্খঞ্হি ৰেদনীযম্পি সন্তং ৰেদকরহিতং, কেৰলং পন তস্মিং অত্তনো পচ্চযেহি পৰত্তমানে দুক্খং ৰেদেতীতি ৰোহারমত্তং হোতি. এস নযো ইতরেসুপি.

‘‘দুক্খমেৰা’’তি অৰধারণেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘ন কোচি দুক্খিতো’’তি ৰুত্তং. কিরিযাৰ ৰিজ্জতীতি সমুদযসচ্চং সন্ধায ৰদতি. পুরিমসচ্চদ্ৰযস্স ৰিপাকৰট্টকম্মৰট্টসঙ্গহতো কারকস্স ৰা দুক্খসচ্চসভাৰমাহ. কাতব্বাপি হি কিরিযা কারকরহিতা কেৰলং অত্তনো পচ্চযেহি তায পৰত্তমানায দুক্খসঞ্ঞিতে ধম্মপ্পবন্ধে কিরিযং করোতীতি ৰোহারমত্তং হোতি. নিব্বুতগমকেসুপি এসেৰ নযো. ‘‘মগ্গো অত্থী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘মগ্গমত্থী’’তি ওকারস্স অভাৰো কতোতি দট্ঠব্বং. গমকোতি নিব্বুতিং গন্তা.