চেতোপরিযঞাণকথাৰণ্ণনা

৪০১. পরিযাতীতি সরাগাদিৰিভাগেন পরিচ্ছিজ্জ জানাতি. তেনাহ ‘‘পরিচ্ছিন্দতীতি অত্থো’’তি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতি অত্থো, বুদ্ধিপি তেসং অত্থো. ‘‘পরসত্তান’’ন্তি এত্থ পর-সদ্দো অঞ্ঞত্থোতি আহ ‘‘অত্তানং ঠপেত্ৰা সেসসত্তান’’ন্তি, যথা হি যো পরো ন হোতি, সো অত্তা. যো অত্তা ন হোতি, সো পরোতি. সত্তানন্তি চেত্থ রূপাদীসু সত্তাতি সত্তা. তস্সা পন পঞ্ঞত্তিযা সৰিঞ্ঞাণকসন্তানে নিরুল়্হত্তা নিচ্ছন্দরাগাপি সত্তাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি, ভূতপুব্বগতিযা ৰা. ‘‘পু’’ন্তি নরকং, তত্থ গলন্তি পপতন্তীতি পুগ্গলা, পাপকারিনো. ইতরেপি সংসারে সংসারিনো তংসভাৰানাতিৰত্তনতো পুগ্গলাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. তংতংসত্তনিকাযস্স ৰা তত্থ তত্থ উপপত্তিযা পূরণতো, অনিচ্চতাৰসেন গলনতো চ পুগ্গলাতি নেরুত্তা.

এতঞ্হীতি এত্থ হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা ‘‘এতং চেতোপরিযঞাণং দিব্বচক্খুঞাণৰসেন ইজ্ঝতী’’তি তং দিব্বচক্খুঞাণং, এতস্স চেতোপরিযঞাণস্স উপ্পাদনে পরিকম্মং, তস্মা তেন চেতোপরিযঞাণং উপ্পাদেতুকামেন অধিগতদিব্বচক্খুঞাণেন ভিক্খুনাতি এৰং যোজনা কাতব্বা. হদযরূপন্তি ন হদযৰত্থু, অথ খো হদযমংসপেসি. যং বহি কমলমকুল়সণ্ঠানং, অন্তো কোসাতকীফলসদিসন্তি ৰুচ্চতি, তঞ্হি নিস্সায দানি ৰুচ্চমানং লোহিতং তিট্ঠতি. হদযৰত্থু পন ইমং লোহিতং নিস্সায পৰত্ততীতি. কথং পন দিব্বচক্খুনা লোহিতস্স ৰণ্ণদস্সনেন অরূপং চিত্তং পরিযেসতীতি আহ ‘‘যদা হী’’তিআদি. কথং পন সোমনস্সসহগতাদিচিত্তৰুত্তিযা কম্মজস্স লোহিতস্স ৰিৰিধৰণ্ণভাৰাপত্তীতি? কো ৰা এৰমাহ ‘‘কম্মজমেৰ তং লোহিত’’ন্তি চতুসন্ততিরূপস্সাপি তত্থ লব্ভমানত্তা. তেনেৰাহ ‘‘ইদং রূপং সোমনস্সিন্দ্রিযসমুট্ঠান’’ন্তিআদি. এৰম্পি যং তত্থ অচিত্তজং, তস্স যথাৰুত্তৰণ্ণভেদেন ন ভৰিতব্বন্তি? ভৰিতব্বং, সেসতিসন্ততিরূপানং তদনুৰত্তনতো. যথা হি গমনাদীসু চিত্তজরূপানি উতুকম্মাহারসমুট্ঠানরূপেহি অনুৰত্তীযন্তি, অঞ্ঞথা কাযস্স দেসন্তরুপ্পত্তিযেৰ ন সিযা, এৰমিধাপি চিত্তজরূপং সেসতিসন্ততিরূপানি অনুৰত্তমানানি পৰত্তন্তি. পসাদকোধৰেলাসু চক্খুস্স ৰণ্ণভেদাপত্তিযেৰ চ তদত্থস্স নিদস্সনং দট্ঠব্বং.

পরিযেসন্তেনাতি পঠমং তাৰ অনুমানতো ঞাণং পেসেত্ৰা গৰেসন্তেন. চেতোপরিযঞাণঞ্হি উপ্পাদেতুকামেন যোগিনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং অভিনীহারক্খমং কত্ৰা দিব্বচক্খুঞাণস্স লাভী সমানো আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বেন চক্খুনা পরস্স হদযমংসপেসিং নিস্সায পৰত্তমানস্স লোহিতস্স ৰণ্ণদস্সনেন ‘‘ইদানি ইমস্স চিত্তং সোমনস্সসহগত’’ন্তি ৰা ‘‘দোমনস্সসহগত’’ন্তি ৰা ‘‘উপেক্খাসহগত’’ন্তি ৰা নযগ্গাহৰসেনপি ৰৰত্থপেত্ৰা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পরিকম্মং কাতব্বং. কালসতম্পি কালসহস্সম্পি পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তথেৰ পটিপজ্জিতব্বং. তস্সেৰং দিব্বচক্খুনা হদযলোহিতৰণ্ণদস্সনাদিৰিধিনা পটিপজ্জন্তস্স ইদানি চেতোপরিযঞাণং উপ্পজ্জিস্সতীতি যং তদা পৰত্ততীতি ৰৰত্থাপিতং চিত্তং, তং আরম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিরুদ্ধে চত্তারি, পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তি. তেসং পুরিমানি তীণি, চত্তারি ৰা পরিকম্মাদিসমঞ্ঞানি কামাৰচরানি, চতুত্থং, পঞ্চমং ৰা অপ্পনাচিত্তং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানিকং. তত্থ যং অন্তেন অপ্পনাচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঞাণং, ইদং চেতোপরিযঞাণং. তঞ্হি যত্থানেন পরিকম্মং কতং, তং পরস্স চিত্তং পচ্চক্খতো পটিৰিজ্ঝন্তং ৰিভাৰেন্তমেৰ হুত্ৰা পৰত্ততি রূপং ৰিয চ দিব্বচক্খুঞাণং, সদ্দং ৰিয চ দিব্বসোতঞাণং. ততো পরং পন কামাৰচরচিত্তেহি সরাগাদিৰৰত্থাপনং হোতি নীলাদিৰৰত্থাপনং ৰিয. এৰমধিগতস্স পন চেতোপরিযঞাণস্স থামগমনৰিধানম্পি অধিগমনৰিধানসদিসমেৰাতি তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা তেন…পে… থামগতং কাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.

এৰং থামগতে হীতিআদি থামগতানিসংসদস্সনং. সব্বম্পি কামাৰচরচিত্তন্তি চতুপণ্ণাসৰিধম্পি কামাৰচরচিত্তং. ‘‘সব্বম্পী’’তি পদং ‘‘রূপাৰচরারূপাৰচরচিত্ত’’ন্তি এত্থাপি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তেন পঞ্চদসৰিধম্পি রূপাৰচরচিত্তং, দ্ৰাদসৰিধম্পি অরূপাৰচরচিত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. পজানাতীতি সরাগাদিপকারেহি জানাতি, পচ্চক্খতো পটিৰিজ্ঝতীতি অধিপ্পাযো. পুথুজ্জনৰসেনাযং অভিঞ্ঞাকথাতি লোকুত্তরং চিত্তং ইধ অনুদ্ধটং. তম্পি হি উপরিমো, সদিসো ৰা অরিযো হেট্ঠিমস্স, সদিসস্স চ চিত্তম্পি পজানাতি এৰ. তেনাহ ‘‘অনুত্তরং ৰা চিত্ত’’ন্তিআদি. সঙ্কমন্তোতি ঞাণেন উপসঙ্কমন্তো. একচ্চঞ্হি চিত্তং ঞত্ৰা পরিকম্মেন ৰিনা তদঞ্ঞং চিত্তং জানন্তো ‘‘চিত্তা চিত্তং সঙ্কমন্তো’’তি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘ৰিনাপি হদযরূপদস্সনেনা’’তি. হদযরূপদস্সনাদিৰিধানং হি আদিকম্মিকৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি. যত্থ কত্থচীতি পঞ্চৰোকারভৰে, চতুৰোকারভৰেপি ৰা. ন কতো অভিঞ্ঞানুযোগসঙ্খাতো অভিনিৰেসো এতেনাতি অকতাভিনিৰেসো, তস্স, আদিকম্মিকস্সাতি অত্থো. অযং কথাতি ‘‘আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তপরিকম্মকথা.

অৰসেসন্তি ৰুত্তাৰসেসং. এৰং অৰিভাগেন ৰুত্তং ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘চতুভূমকং কুসলাব্যাকতং চিত্তং ৰীতরাগ’’ন্তি আহ. তঞ্হি যোনিসোমনসিকারপ্পচ্চযতংহেতুকতাহি রাগেন সম্পযোগাসঙ্কাভাৰতো ‘‘ৰীতরাগ’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতি. সেসাকুসলচিত্তানং রাগেন সম্পযোগাভাৰতো নত্থেৰ সরাগতা, তংনিমিত্তকতায পন সিযা তংসহিততালেসোতি নত্থেৰ ৰীতরাগতাপীতি দুকৰিনিমুত্ততাৰ যুত্তাতি ৰুত্তং ‘‘ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তী’’তি. যদি এৰং পদেসিকং চেতোপরিযঞাণং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, দুকন্তরপরিযাপন্নত্তা তেসং. যে পন ‘‘পটিপক্খভাৰে অসতিপি সম্পযোগাভাৰো এৰেত্থ পমাণং একচ্চঅব্যাকতানং ৰিযা’’তি সেসাকুসলচিত্তানম্পি ৰীতরাগতং পটিজানন্তি, তে সন্ধাযাহ ‘‘কেচি পন থেরা তানিপি সঙ্গণ্হন্তী’’তি. সদোসদুকেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

পাটিপুগ্গলিকনযেনাতি আৰেণিকনযেন, তদঞ্ঞাকুসলচিত্তেসু ৰিয লোভদোসেহি অমিস্সিতস্স মোহস্সেৰ সব্ভাৰতোতি অত্থো. অকুসলমূলসঙ্খাতেসু সহ মোহেনেৰাতি সমোহং পঠমনযে, দুতিযনযে পন সহেৰ মোহেনাতি সমোহন্তি এৰং উত্তরপুরিমপদাৰধারণতো দ্ৰীসু নযেসু ভেদো ৰেদিতব্বো. অত্তনা সম্পযুত্তং থিনমিদ্ধং অনুৰত্তনৰসেন গতং পৰত্তং থিনমিদ্ধানুগতং পঞ্চৰিধং সসঙ্খারিকাকুসলচিত্তং সংখিত্তং, আরম্মণে সঙ্কোচনৰসেন পৰত্তনতো. ৰুত্তনযেন উদ্ধচ্চানুগতং ৰেদিতব্বং, তং পন উদ্ধচ্চসহগতং চিত্তং, যত্থ ৰা উদ্ধচ্চং পচ্চযৰিসেসেন থামজাতং হুত্ৰা পৰত্ততি. কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতায, ৰিপুলফলতায, দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৰং গতং, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দৰীরিযচিত্তপঞ্ঞেহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং. অৰসেসন্তি পরিত্তঅপ্পমাণং. অত্তানং উত্তরিতুং সমত্থেহি সহ উত্তরেহীতি সউত্তরং. উত্তিণ্ণন্তি উত্তরং, লোকে অপরিযাপন্নভাৰেন লোকতো উত্তরন্তি লোকুত্তরং. ততো এৰ নত্থি এতস্স উত্তরন্তি অনুত্তরং. উপনিজ্ঝানলক্খণপ্পত্তেন সমাধিনা সম্মদেৰ আহিতন্তি সমাহিতং. তদঙ্গৰিমুত্তিপ্পত্তং কামাৰচরকুসলচিত্তং. ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিপ্পত্তং মহগ্গতচিত্তং. সমুচ্ছেদৰিমুত্তিপ্পত্তং মগ্গচিত্তং. পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিপ্পত্তং ফলচিত্তং. নিস্সরণৰিমুত্তিপ্পত্তম্পি তদুভযমেৰ. কামং কানিচি পচ্চৰেক্খণচিত্তাদীনি নিব্বানারম্মণানি হোন্তি, নিস্সরণৰিমুত্তিপ্পত্তানি পন ন হোন্তি তাদিসকিচ্চাযোগতো. পাল়িযং আগতসরাগাদিভেদৰসেন চেৰ তেসং অন্তরভেদৰসেন চ সব্বপ্পকারম্পি.

চেতোপরিযঞাণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.