৪. পথৰীকসিণনিদ্দেসো

৫১. ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘সমাধিভাৰনায অননুরূপং ৰিহারং পহায অনুরূপে ৰিহারে ৰিহরন্তেনা’’তি এত্থ যস্স তাৰাচরিযেন সদ্ধিং একৰিহারে ৰসতো ফাসু হোতি, তেন তত্থেৰ কম্মট্ঠানং পরিসোধেন্তেন ৰসিতব্বং. সচে তত্থ ফাসু ন হোতি, যো অঞ্ঞো গাৰুতে ৰা অড্ঢযোজনে ৰা যোজনমত্তেপি ৰা সপ্পাযো ৰিহারো হোতি, তত্থ ৰসিতব্বং. এৰঞ্হি সতি কম্মট্ঠানস্স কিস্মিঞ্চিদেৰ ঠানে সন্দেহে ৰা সতিসম্মোসে ৰা জাতে কালস্সেৰ ৰিহারে ৰত্তং কত্ৰা অন্তরামগ্গে পিণ্ডায চরিত্ৰা ভত্তকিচ্চপরিযোসানেযেৰ আচরিযস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা তংদিৰসমাচরিযস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং সোধেত্ৰা দুতিযদিৰসে আচরিযং ৰন্দিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা অন্তরামগ্গে পিণ্ডায চরিত্ৰা অকিলমন্তোযেৰ অত্তনো ৰসনট্ঠানং আগন্তুং সক্খিস্সতি. যো পন যোজনপ্পমাণেপি ফাসুকট্ঠানং ন লভতি, তেন কম্মট্ঠানে সব্বং গণ্ঠিট্ঠানং ছিন্দিত্ৰা সুৰিসুদ্ধং আৰজ্জনপটিবদ্ধং কম্মট্ঠানং কত্ৰা দূরম্পি গন্ত্ৰা সমাধিভাৰনায অননুরূপং ৰিহারং পহায অনুরূপে ৰিহারে ৰিহাতব্বং.

অননুরূপৰিহারো

৫২. তত্থ অননুরূপো নাম অট্ঠারসন্নং দোসানং অঞ্ঞতরেন সমন্নাগতো. তত্রিমে অট্ঠারস দোসা – মহত্তং, নৰত্তং, জিণ্ণত্তং, পন্থনিস্সিতত্তং, সোণ্ডী, পণ্ণং, পুপ্ফং, ফলং, পত্থনীযতা, নগরসন্নিস্সিততা, দারুসন্নিস্সিততা, খেত্তসন্নিস্সিততা, ৰিসভাগানং পুগ্গলানং অত্থিতা, পট্টনসন্নিস্সিততা, পচ্চন্তসন্নিস্সিততা, রজ্জসীমসন্নিস্সিততা, অসপ্পাযতা, কল্যাণমিত্তানং অলাভোতি ইমেসং অট্ঠারসন্নং দোসানং অঞ্ঞতরেন দোসেন সমন্নাগতো অননুরূপো নাম. ন তত্থ ৰিহাতব্বং.

কস্মা? মহাৰিহারে তাৰ বহূ নানাছন্দা সন্নিপতন্তি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিৰিরুদ্ধতায ৰত্তং ন করোন্তি. বোধিযঙ্গণাদীনি অসম্মট্ঠানেৰ হোন্তি. অনুপট্ঠাপিতং পানীযং পরিভোজনীযং. তত্রাযং গোচরগামে পিণ্ডায চরিস্সামীতি পত্তচীৰরমাদায নিক্খন্তো সচে পস্সতি ৰত্তং ৰা অকতং পানীযঘটং ৰা রিত্তং, অথানেন ৰত্তং কাতব্বং হোতি, পানীযং উপট্ঠাপেতব্বং. অকরোন্তো ৰত্তভেদে দুক্কটং আপজ্জতি. করোন্তস্স কালো অতিক্কমতি, অতিদিৰা পৰিট্ঠো নিট্ঠিতায ভিক্খায কিঞ্চি ন লভতি. পটিসল্লানগতোপি সামণেরদহরভিক্খূনং উচ্চাসদ্দেন সঙ্ঘকম্মেহি চ ৰিক্খিপতি. যত্থ পন সব্বং ৰত্তং কতমেৰ হোতি, অৰসেসাপি চ সঙ্ঘট্টনা নত্থি. এৰরূপে মহাৰিহারেপি ৰিহাতব্বং.

নৰৰিহারে বহু নৰকম্মং হোতি, অকরোন্তং উজ্ঝাযন্তি. যত্থ পন ভিক্খূ এৰং ৰদন্তি ‘‘আযস্মা যথাসুখং সমণধম্মং করোতু, মযং নৰকম্মং করিস্সামা’’তি এৰরূপে ৰিহাতব্বং.

জিণ্ণৰিহারে পন বহু পটিজগ্গিতব্বং হোতি, অন্তমসো অত্তনো সেনাসনমত্তম্পি অপ্পটিজগ্গন্তং উজ্ঝাযন্তি, পটিজগ্গন্তস্স কম্মট্ঠানং পরিহাযতি.

পন্থনিস্সিতে মহাপথৰিহারে রত্তিন্দিৰং আগন্তুকা সন্নিপতন্তি. ৰিকালে আগতানং অত্তনো সেনাসনং দত্ৰা রুক্খমূলে ৰা পাসাণপিট্ঠে ৰা ৰসিতব্বং হোতি. পুনদিৰসেপি এৰমেৰাতি কম্মট্ঠানস্স ওকাসো ন হোতি. যত্থ পন এৰরূপো আগন্তুকসম্বাধো ন হোতি, তত্থ ৰিহাতব্বং.

সোণ্ডী নাম পাসাণপোক্খরণী হোতি, তত্থ পানীযত্থং মহাজনো সমোসরতি, নগরৰাসীনং রাজকুলূপকত্থেরানং অন্তেৰাসিকা রজনকম্মত্থায আগচ্ছন্তি, তেসং ভাজনদারুদোণিকাদীনি পুচ্ছন্তানং অসুকে চ অসুকে চ ঠানেতি দস্সেতব্বানি হোন্তি, এৰং সব্বকালম্পি নিচ্চব্যাৰটো হোতি.

যত্থ নানাৰিধং সাকপণ্ণং হোতি, তত্থস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা দিৰাৰিহারং নিসিন্নস্সাপি সন্তিকে সাকহারিকা গাযমানা পণ্ণং উচ্চিনন্তিযো ৰিসভাগসদ্দসঙ্ঘট্টনেন কম্মট্ঠানন্তরাযং করোন্তি.

যত্থ পন নানাৰিধা মালাগচ্ছা সুপুপ্ফিতা হোন্তি, তত্রাপি তাদিসোযেৰ উপদ্দৰো.

যত্থ নানাৰিধং অম্বজম্বুপনসাদিফলং হোতি, তত্থ ফলত্থিকা আগন্ত্ৰা যাচন্তি, অদেন্তস্স কুজ্ঝন্তি, বলক্কারেন ৰা গণ্হন্তি, সাযন্হসমযে ৰিহারমজ্ঝে চঙ্কমন্তেন তে দিস্ৰা ‘‘কিং উপাসকা এৰং করোথা’’তি ৰুত্তা যথারুচি অক্কোসন্তি. অৰাসাযপিস্স পরক্কমন্তি.

পত্থনীযে পন লেণসম্মতে দক্খিণগিরিহত্থিকুচ্ছিচেতিযগিরিচিত্তলপব্বতসদিসে ৰিহারে ৰিহরন্তং অযমরহাতি সম্ভাৰেত্ৰা ৰন্দিতুকামা মনুস্সা সমন্তা ওসরন্তি, তেনস্স ন ফাসু হোতি, যস্স পন তং সপ্পাযং হোতি, তেন দিৰা অঞ্ঞত্র গন্ত্ৰা রত্তিং ৰসিতব্বং.

নগরসন্নিস্সিতে ৰিসভাগারম্মণানি আপাথমাগচ্ছন্তি, কুম্ভদাসিযোপি ঘটেহি নিঘংসন্তিযো গচ্ছন্তি, ওক্কমিত্ৰা মগ্গং ন দেন্তি, ইস্সরমনুস্সাপি ৰিহারমজ্ঝে সাণিং পরিক্খিপিত্ৰা নিসীদন্তি.

দারুসন্নিস্সযে পন যত্থ কট্ঠানি চ দব্বুপকরণরুক্খা চ সন্তি, তত্থ কট্ঠহারিকা পুব্বে ৰুত্তসাকপুপ্ফহারিকা ৰিয অফাসুং করোন্তি, ৰিহারে রুক্খা সন্তি, তে ছিন্দিত্ৰা ঘরানি করিস্সামাতি মনুস্সা আগন্ত্ৰা ছিন্দন্তি. সচে সাযন্হসমযং পধানঘরা নিক্খমিত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে চঙ্কমন্তো তে দিস্ৰা ‘‘কিং উপাসকা এৰং করোথা’’তি ৰদতি, যথারুচি অক্কোসন্তি, অৰাসাযপিস্স পরক্কমন্তি.

যো পন খেত্তসন্নিস্সিতো হোতি সমন্তা খেত্তেহি পরিৰারিতো, তত্থ মনুস্সা ৰিহারমজ্ঝেযেৰ খলং কত্ৰা ধঞ্ঞং মদ্দন্তি, পমুখেসু সযন্তি, অঞ্ঞম্পি বহুং অফাসুং করোন্তি. যত্রাপি মহাসঙ্ঘভোগো হোতি, আরামিকা কুলানং গাৰো রুন্ধন্তি, উদকৰারং পটিসেধেন্তি, মনুস্সা ৰীহিসীসং গহেত্ৰা ‘‘পস্সথ তুম্হাকং আরামিকানং কম্ম’’ন্তি সঙ্ঘস্স দস্সেন্তি. তেন তেন কারণেন রাজরাজমহামত্তানং ঘরদ্ৰারং গন্তব্বং হোতি, অযম্পি খেত্তসন্নিস্সিতেনেৰ সঙ্গহিতো.

ৰিসভাগানং পুগ্গলানং অত্থিতাতি যত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসভাগৰেরী ভিক্খূ ৰিহরন্তি, যে কলহং করোন্তা মা, ভন্তে, এৰং করোথাতি ৰারিযমানা এতস্স পংসুকূলিকস্স আগতকালতো পট্ঠায নট্ঠাম্হাতি ৰত্তারো ভৰন্তি.

যোপি উদকপট্টনং ৰা থলপট্টনং ৰা নিস্সিতো হোতি, তত্থ অভিণ্হং নাৰাহি চ সত্থেহি চ আগতমনুস্সা ওকাসং দেথ, পানীযং দেথ, লোণং দেথাতি ঘট্টযন্তা অফাসুং করোন্তি.

পচ্চন্তসন্নিস্সিতে পন মনুস্সা বুদ্ধাদীসু অপ্পসন্না হোন্তি.

রজ্জসীমসন্নিস্সিতে রাজভযং হোতি. তঞ্হি পদেসং একো রাজা ন ময্হং ৰসে ৰত্ততীতি পহরতি, ইতরোপি ন ময্হং ৰসে ৰত্ততীতি. তত্রাযং ভিক্খু কদাচি ইমস্স রঞ্ঞো ৰিজিতে ৰিচরতি, কদাচি এতস্স. অথ নং ‘‘চরপুরিসো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানা অনযব্যসনং পাপেন্তি.

অসপ্পাযতাতি ৰিসভাগরূপাদিআরম্মণসমোসরণেন ৰা অমনুস্সপরিগ্গহিততায ৰা অসপ্পাযতা. তত্রিদং ৰত্থু. একো কির থেরো অরঞ্ঞে ৰসতি. অথস্স একা যক্খিনী পণ্ণসালদ্ৰারে ঠত্ৰা গাযি. সো নিক্খমিত্ৰা দ্ৰারে অট্ঠাসি, সা গন্ত্ৰা চঙ্কমনসীসে গাযি. থেরো চঙ্কমনসীসং অগমাসি. সা সতপোরিসে পপাতে ঠত্ৰা গাযি. থেরো পটিনিৰত্তি. অথ নং সা ৰেগেনাগন্ত্ৰা গহেত্ৰা ‘‘মযা, ভন্তে, ন একো ন দ্ৰে তুম্হাদিসা খাদিতা’’তি আহ.

কল্যাণমিত্তানং অলাভোতি যত্থ ন সক্কা হোতি আচরিযং ৰা আচরিযসমং ৰা উপজ্ঝাযং ৰা উপজ্ঝাযসমং ৰা কল্যাণমিত্তং লদ্ধুং. তত্থ সো কল্যাণমিত্তানং অলাভো মহাদোসোযেৰাতি ইমেসং অট্ঠারসন্নং দোসানং অঞ্ঞতরেন সমন্নাগতো অননুরূপোতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাসু –

মহাৰাসং নৰাৰাসং, জরাৰাসঞ্চ পন্থনিং;

সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৰ চ.

নগরং দারুনা খেত্তং, ৰিসভাগেন পট্টনং;

পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.

অট্ঠারসেতানি ঠানানি, ইতি ৰিঞ্ঞায পণ্ডিতো;

আরকা পরিৰজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথাতি.

অনুরূপৰিহারো

৫৩. যো পন গোচরগামতো নাতিদূরনাচ্চাসন্নতাদীহি পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতো, অযং অনুরূপো নাম. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, সেনাসনং নাতিদূরং হোতি নাচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং, দিৰা অপ্পাকিণ্ণং রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং, অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স অপ্পকসিরেনেৰ উপ্পজ্জন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারা. তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা ভিক্খূ ৰিহরন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পরিপঞ্হতি ‘ইদং, ভন্তে, কথং ইমস্স কো অত্থো’তি, তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকরোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খট্ঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১).

অযং ‘‘সমাধিভাৰনায অননুরূপং ৰিহারং পহায অনুরূপে ৰিহারে ৰিহরন্তেনা’’তি এত্থ ৰিত্থারো.

খুদ্দকপলিবোধা

৫৪. খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৰাতি এৰং পতিরূপে ৰিহারে ৰিহরন্তেন যেপিস্স তে হোন্তি খুদ্দকপলিবোধা, তেপি উপচ্ছিন্দিতব্বা. সেয্যথিদং, দীঘানি কেসনখলোমানি ছিন্দিতব্বানি. জিণ্ণচীৰরেসু দল়্হীকম্মং ৰা তুন্নকম্মং ৰা কাতব্বং. কিলিট্ঠানি ৰা রজিতব্বানি. সচে পত্তে মলং হোতি, পত্তো পচিতব্বো. মঞ্চপীঠাদীনি সোধেতব্বানীতি. ‘‘অযং খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৰা’’তি এত্থ ৰিত্থারো.

ভাৰনাৰিধানং

৫৫. ইদানি সব্বং ভাৰনাৰিধানং অপরিহাপেন্তেন ভাৰেতব্বোতি এত্থ অযং পথৰীকসিণং আদিং কত্ৰা সব্বকম্মট্ঠানৰসেন ৰিত্থারকথা হোতি.

এৰং উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন হি ভিক্খুনা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তেন ভত্তসম্মদং পটিৰিনোদেত্ৰা পৰিৰিত্তে ওকাসে সুখনিসিন্নেন কতায ৰা অকতায ৰা পথৰিযা নিমিত্তং গণ্হিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘পথৰীকসিণং উগ্গণ্হন্তো পথৰিযং নিমিত্তং গণ্হাতি কতে ৰা অকতে ৰা সান্তকে, নো অনন্তকে, সকোটিযে, নো অকোটিযে, সৰট্টুমে, নো অৰট্টুমে, সপরিযন্তে, নো অপরিযন্তে, সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা. সো তং নিমিত্তং সুগ্গহিতং করোতি, সূপধারিতং উপধারেতি, সুৰৰত্থিতং ৰৰত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং সুগ্গহিতং কত্ৰা সূপধারিতং উপধারেত্ৰা সুৰৰত্থিতং ৰৰত্থপেত্ৰা আনিসংসদস্সাৰী রতনসঞ্ঞী হুত্ৰা চিত্তীকারং উপট্ঠপেত্ৰা সম্পিযাযমানো তস্মিং আরম্মণে চিত্তং উপনিবন্ধতি ‘অদ্ধা ইমায পটিপদায জরামরণম্হা মুচ্চিস্সামী’তি. সো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি.

তত্থ যেন অতীতভৰেপি সাসনে ৰা ইসিপব্বজ্জায ৰা পব্বজিত্ৰা পথৰীকসিণে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তিতপুব্বানি, এৰরূপস্স পুঞ্ঞৰতো উপনিস্সযসম্পন্নস্স অকতায পথৰিযা কসিতট্ঠানে ৰা খলমণ্ডলে ৰা নিমিত্তং উপ্পজ্জতি, মল্লকত্থেরস্স ৰিয. তস্স কিরাযস্মতো কসিতট্ঠানং ওলোকেন্তস্স তংঠানপ্পমাণমেৰ নিমিত্তং উদপাদি. সো তং ৰড্ঢেত্ৰা পঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ঝানপদট্ঠানং ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি.

যো পনেৰং অকতাধিকারো হোতি, তেন আচরিযসন্তিকে উগ্গহিতকম্মট্ঠানৰিধানং অৰিরাধেত্ৰা চত্তারো কসিণদোসে পরিহরন্তেন কসিণং কাতব্বং. নীলপীতলোহিতওদাতসম্ভেদৰসেন হি চত্তারো পথৰীকসিণদোসা. তস্মা নীলাদিৰণ্ণং মত্তিকং অগ্গহেত্ৰা গঙ্গাৰহে মত্তিকাসদিসায অরুণৰণ্ণায মত্তিকায কসিণং কাতব্বং. তঞ্চ খো ৰিহারমজ্ঝে সামণেরাদীনং সঞ্চরণট্ঠানে ন কাতব্বং. ৰিহারপচ্চন্তে পন পটিচ্ছন্নট্ঠানে পব্ভারে ৰা পণ্ণসালায ৰা সংহারিমং ৰা তত্রট্ঠকং ৰা কাতব্বং. তত্র সংহারিমং চতূসু দণ্ডকেসু পিলোতিকং ৰা চম্মং ৰা কটসারকং ৰা বন্ধিত্ৰা তত্থ অপনীততিণমূলসক্খরকথলিকায সুমদ্দিতায মত্তিকায ৰুত্তপ্পমাণং ৰট্টং লিম্পেত্ৰা কাতব্বং. তং পরিকম্মকালে ভূমিযং অত্থরিত্ৰা ওলোকেতব্বং. তত্রট্ঠকং ভূমিযং পদুমকণ্ণিকাকারেন খাণুকে আকোটেত্ৰা ৰল্লীহি ৰিনন্ধিত্ৰা কাতব্বং. যদি সা মত্তিকা নপ্পহোতি, অধো অঞ্ঞং পক্খিপিত্ৰা উপরিভাগে সুপরিসোধিতায অরুণৰণ্ণায মত্তিকায ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলৰিত্থারং ৰট্টং কাতব্বং. এতদেৰ হি পমাণং সন্ধায ‘‘সুপ্পমত্তং ৰা সরাৰমত্তং ৰা’’তি ৰুত্তং. ‘‘সান্তকে নো অনন্তকে’’তিআদি পনস্স পরিচ্ছেদত্থায ৰুত্তং.

৫৬. তস্মা এৰং ৰুত্তপ্পমাণপরিচ্ছেদং কত্ৰা রুক্খপাণিকা ৰিসভাগৰণ্ণং সমুট্ঠপেতি. তস্মা তং অগ্গহেত্ৰা পাসাণপাণিকায ঘংসেত্ৰা সমং ভেরীতলসদিসং কত্ৰা তং ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা ন্হত্ৰা আগন্ত্ৰা কসিণমণ্ডলতো অড্ঢতেয্যহত্থন্তরে পদেসে পঞ্ঞত্তে ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলপাদকে সুঅত্থতে পীঠে নিসীদিতব্বং. ততো দূরতরে নিসিন্নস্স হি কসিণং ন উপট্ঠাতি, আসন্নতরে কসিণদোসা পঞ্ঞাযন্তি. উচ্চতরে নিসিন্নেন গীৰং ওনমিত্ৰা ওলোকেতব্বং হোতি, নীচতরে জণ্ণুকানি রুজন্তি. তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ নিসীদিত্ৰা ‘‘অপ্পস্সাদা কামা’’তিআদিনা নযেন কামেসু আদীনৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা কামনিস্সরণে সব্বদুক্খসমতিক্কমুপাযভূতে নেক্খম্মে জাতাভিলাসেন বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণানুস্সরণেন পীতিপামোজ্জং জনযিত্ৰা ‘‘অযং দানি সা সব্ববুদ্ধ পচ্চেকবুদ্ধ অরিযসাৰকেহি পটিপন্না নেক্খম্মপটিপদা’’তি পটিপত্তিযা সঞ্জাতগারৰেন ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপদায পৰিৰেকসুখরসস্স ভাগী ভৰিস্সামী’’তি উস্সাহং জনযিত্ৰা সমেন আকারেন চক্খূনি উম্মীলেত্ৰা নিমিত্তং গণ্হন্তেন ভাৰেতব্বং.

অতিউম্মীলযতো হি চক্খু কিলমতি, মণ্ডলঞ্চ অতিৰিভূতং হোতি, তেনস্স নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি. অতিমন্দং উম্মীলযতো মণ্ডলমৰিভূতং হোতি, চিত্তঞ্চ লীনং হোতি, এৰম্পি নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি. তস্মা আদাসতলে মুখনিমিত্তদস্সিনা ৰিয সমেনাকারেন চক্খূনি উম্মীলেত্ৰা নিমিত্তং গণ্হন্তেন ভাৰেতব্বং, ন ৰণ্ণো পচ্চৰেক্খিতব্বো, ন লক্খণং মনসিকাতব্বং. অপিচ ৰণ্ণং অমুঞ্চিত্ৰা নিস্সযসৰণ্ণং কত্ৰা উস্সদৰসেন পণ্ণত্তিধম্মে চিত্তং পট্ঠপেত্ৰা মনসি কাতব্বং. পথৰী মহী, মেদিনী, ভূমি, ৰসুধা, ৰসুন্ধরাতিআদীসু পথৰীনামেসু যমিচ্ছতি, যদস্স সঞ্ঞানুকূলং হোতি, তং ৰত্তব্বং. অপিচ পথৰীতি এতদেৰ নামং পাকটং, তস্মা পাকটৰসেনেৰ পথৰী পথৰীতি ভাৰেতব্বং. কালেন উম্মীলেত্ৰা কালেন নিমীলেত্ৰা আৰজ্জিতব্বং. যাৰ উগ্গহনিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, তাৰ কালসতম্পি কালসহস্সম্পি ততো ভিয্যোপি এতেনেৰ নযেন ভাৰেতব্বং.

৫৭. তস্সেৰং ভাৰযতো যদা নিমীলেত্ৰা আৰজ্জন্তস্স উম্মীলিতকালে ৰিয আপাথমাগচ্ছতি, তদা উগ্গহনিমিত্তং জাতং নাম হোতি. তস্স জাতকালতো পট্ঠায ন তস্মিং ঠানে নিসীদিতব্বং. অত্তনো ৰসনট্ঠানং পৰিসিত্ৰা তত্থ নিসিন্নেন ভাৰেতব্বং. পাদধোৰনপপঞ্চপরিহারত্থং পনস্স একপটলিকুপাহনা চ কত্তরদণ্ডো চ ইচ্ছিতব্বো. অথানেন সচে তরুণো সমাধি কেনচিদেৰ অসপ্পাযকারণেন নস্সতি, উপাহনা আরুয্হ কত্তরদণ্ডং গহেত্ৰা তং ঠানং গন্ত্ৰা নিমিত্তং আদায আগন্ত্ৰা সুখনিসিন্নেন ভাৰেতব্বং, পুনপ্পুনং সমন্নাহরিতব্বং, তক্কাহতং ৰিতক্কাহতং কাতব্বং. তস্সেৰং করোন্তস্স অনুক্কমেন নীৰরণানি ৰিক্খম্ভন্তি, কিলেসা সন্নিসীদন্তি, উপচারসমাধিনা চিত্তং সমাধিযতি, পটিভাগনিমিত্তং উপ্পজ্জতি.

তত্রাযং পুরিমস্স চ উগ্গহনিমিত্তস্স ইমস্স চ ৰিসেসো, উগ্গহনিমিত্তে কসিণদোসো পঞ্ঞাযতি, পটিভাগনিমিত্তং থৰিকতো নিহতাদাসমণ্ডলং ৰিয সুধোতসঙ্খথালং ৰিয ৰলাহকন্তরা নিক্খন্তচন্দমণ্ডলং ৰিয মেঘমুখে বলাকা ৰিয উগ্গহনিমিত্তং পদালেত্ৰা নিক্খন্তমিৰ ততো সতগুণং সহস্সগুণং সুপরিসুদ্ধং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. তঞ্চ খো নেৰ ৰণ্ণৰন্তং, ন সণ্ঠানৰন্তং. যদি হি তং ঈদিসং ভৰেয্য, চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং সিযা ওল়ারিকং সম্মসনুপগং তিলক্খণব্ভাহতং, ন পনেতং তাদিসং. কেৰলঞ্হি সমাধিলাভিনো উপট্ঠানাকারমত্তং সঞ্ঞজমেতন্তি.

৫৮. উপ্পন্নকালতো চ পনস্স পট্ঠায নীৰরণানি ৰিক্খম্ভিতানেৰ হোন্তি, কিলেসা সন্নিসিন্নাৰ, উপচারসমাধিনা চিত্তং সমাহিতমেৰাতি.

দুৰিধো হি সমাধি উপচারসমাধি চ অপ্পনাসমাধি চ. দ্ৰীহাকারেহি চিত্তং সমাধিযতি উপচারভূমিযং ৰা পটিলাভভূমিযং ৰা. তত্থ উপচারভূমিযং নীৰরণপ্পহানেন চিত্তং সমাহিতং হোতি. পটিলাভভূমিযং অঙ্গপাতুভাৰেন.

দ্ৰিন্নং পন সমাধীনং ইদং নানাকারণং, উপচারে অঙ্গানি ন থামজাতানি হোন্তি, অঙ্গানং অথামজাতত্তা, যথা নাম দহরো কুমারকো উক্খিপিত্ৰা ঠপিযমানো পুনপ্পুনং ভূমিযং পততি, এৰমেৰ উপচারে উপ্পন্নে চিত্তং কালেন নিমিত্তমারম্মণং করোতি, কালেন ভৰঙ্গমোতরতি. অপ্পনাযং পন অঙ্গানি থামজাতানি হোন্তি, তেসং থামজাতত্তা, যথা নাম বলৰা পুরিসো আসনা ৰুট্ঠায দিৰসম্পি তিট্ঠেয্য, এৰমেৰ অপ্পনাসমাধিম্হি উপ্পন্নে চিত্তং সকিং ভৰঙ্গৰারং ছিন্দিত্ৰা কেৰলম্পি রত্তিং কেৰলম্পি দিৰসং তিট্ঠতি, কুসলজৰনপটিপাটিৰসেনেৰ পৰত্ততীতি.

তত্র যদেতং উপচারসমাধিনা সদ্ধিং পটিভাগনিমিত্তং উপ্পন্নং, তস্স উপ্পাদনং নাম অতিদুক্করং. তস্মা সচে তেনেৰ পল্লঙ্কেন তং নিমিত্তং ৰড্ঢেত্ৰা অপ্পনং অধিগন্তুং সক্কোতি, সুন্দরং. নো চে সক্কোতি, অথানেন তং নিমিত্তং অপ্পমত্তেন চক্কৰত্তিগব্ভো ৰিয রক্খিতব্বং. এৰঞ্হি –

নিমিত্তং রক্খতো লদ্ধ-পরিহানি ন ৰিজ্জতি;

আরক্খম্হি অসন্তম্হি, লদ্ধং লদ্ধং ৰিনস্সতি.

সত্তসপ্পাযা

৫৯. তত্রাযং রক্খণৰিধি –

আৰাসো গোচরো ভস্সং, পুগ্গলো ভোজনং উতু;

ইরিযাপথোতি সত্তেতে, অসপ্পাযে ৰিৰজ্জযে.

সপ্পাযে সত্ত সেৰেথ, এৰঞ্হি পটিপজ্জতো;

নচিরেনেৰ কালেন, হোতি কস্সচি অপ্পনা.

তত্রস্স যস্মিং আৰাসে ৰসন্তস্স অনুপ্পন্নং ৰা নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নং ৰা ৰিনস্সতি, অনুপট্ঠিতা চ সতি ন উপট্ঠাতি, অসমাহিতঞ্চ চিত্তং ন সমাধিযতি, অযং অসপ্পাযো. যত্থ নিমিত্তং উপ্পজ্জতি চেৰ থাৰরঞ্চ হোতি, সতি উপট্ঠাতি, চিত্তং সমাধিযতি নাগপব্বতৰাসীপধানিযতিস্সত্থেরস্স ৰিয, অযং সপ্পাযো. তস্মা যস্মিং ৰিহারে বহূ আৰাসা হোন্তি, তত্থ একমেকস্মিং তীণি তীণি দিৰসানি ৰসিত্ৰা যত্থস্স চিত্তং একগ্গং হোতি, তত্থ ৰসিতব্বং. আৰাসসপ্পাযতায হি তম্বপণ্ণিদীপম্হি চূল়নাগলেণে ৰসন্তা তত্থেৰ কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা পঞ্চসতা ভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসু. সোতাপন্নাদীনং পন অঞ্ঞত্থ অরিযভূমিং পত্ৰা তত্থ অরহত্তপ্পত্তানঞ্চ গণনা নত্থি. এৰমঞ্ঞেসুপি চিত্তলপব্বতৰিহারাদীসু.

গোচরগামো পন যো সেনাসনতো উত্তরেন ৰা দক্খিণেন ৰা নাতিদূরে দিযড্ঢকোসব্ভন্তরে হোতি সুলভসম্পন্নভিক্খো, সো সপ্পাযো. ৰিপরীতো অসপ্পাযো.

ভস্সন্তি দ্ৰত্তিংসতিরচ্ছানকথাপরিযাপন্নং অসপ্পাযং, তঞ্হিস্স নিমিত্তন্তরধানায সংৰত্ততি. দসকথাৰত্থুনিস্সিতং সপ্পাযং, তম্পি মত্তায ভাসিতব্বং.

পুগ্গলোপি অতিরচ্ছানকথিকো সীলাদিগুণসম্পন্নো, যং নিস্সায অসমাহিতং ৰা চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতং ৰা চিত্তং থিরতরং হোতি, এৰরূপো সপ্পাযো. কাযদল়্হীবহুলো পন তিরচ্ছানকথিকো অসপ্পাযো. সো হি তং কদ্দমোদকমিৰ অচ্ছং উদকং মলীনমেৰ করোতি, তাদিসঞ্চ আগম্ম কোটপব্বতৰাসীদহরস্সেৰ সমাপত্তিপি নস্সতি, পগেৰ নিমিত্তং.

ভোজনং পন কস্সচি মধুরং, কস্সচি অম্বিলং সপ্পাযং হোতি. উতুপি কস্সচি সীতো, কস্সচি উণ্হো সপ্পাযো হোতি. তস্মা যং ভোজনং ৰা উতুং ৰা সেৰন্তস্স ফাসু হোতি, অসমাহিতং ৰা চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতং ৰা থিরতরং হোতি, তং ভোজনং সো চ উতু সপ্পাযো. ইতরং ভোজনং ইতরো চ উতু অসপ্পাযো.

ইরিযাপথেসুপি কস্সচি চঙ্কমো সপ্পাযো হোতি, কস্সচি সযনট্ঠাননিসজ্জানং অঞ্ঞতরো. তস্মা তং আৰাসং ৰিয তীণি দিৰসানি উপপরিক্খিত্ৰা যস্মিং ইরিযাপথে অসমাহিতং ৰা চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতং ৰা থিরতরং হোতি, সো সপ্পাযো. ইতরো অসপ্পাযোতি ৰেদিতব্বো.

ইতি ইমং সত্তৰিধং অসপ্পাযং ৰজ্জেত্ৰা সপ্পাযং সেৰিতব্বং. এৰং পটিপন্নস্স হি নিমিত্তাসেৰনবহুলস্স নচিরেনেৰ কালেন হোতি কস্সচি অপ্পনা.

দসৰিধঅপ্পনাকোসল্লং

৬০. যস্স পন এৰম্পি পটিপজ্জতো ন হোতি, তেন দসৰিধং অপ্পনাকোসল্লং সম্পাদেতব্বং. তত্রাযং নযো, দসাহাকারেহি অপ্পনাকোসল্লং ইচ্ছিতব্বং, ৰত্থুৰিসদকিরিযতো, ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনতো, নিমিত্তকুসলতো, যস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গহেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গণ্হাতি, যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গণ্হাতি, যস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসিতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসেতি, যস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খিতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, অসমাহিতপুগ্গলপরিৰজ্জনতো, সমাহিতপুগ্গলসেৰনতো, তদধিমুত্ততোতি.

৬১. তত্থ ৰত্থুৰিসদকিরিযা নাম অজ্ঝত্তিকবাহিরানং ৰত্থূনং ৰিসদভাৰকরণং. যদা হিস্স কেসনখলোমানি দীঘানি হোন্তি, সরীরং ৰা সেদমলগ্গহিতং, তদা অজ্ঝত্তিকৰত্থু অৰিসদং হোতি অপরিসুদ্ধং. যদা পনস্স চীৰরং জিণ্ণং কিলিট্ঠং দুগ্গন্ধং হোতি, সেনাসনং ৰা উক্লাপং হোতি, তদা বাহিরৰত্থু অৰিসদং হোতি অপরিসুদ্ধং. অজ্ঝত্তিকবাহিরে চ ৰত্থুম্হি অৰিসদে উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি অপরিসুদ্ধং হোতি, অপরিসুদ্ধানি দীপকপল্লিকৰট্টিতেলানি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৰিয. অপরিসুদ্ধেন ঞাণেন সঙ্খারে সম্মসতো সঙ্খারাপি অৰিভূতা হোন্তি, কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জতো কম্মট্ঠানম্পি ৰুড্ঢিং ৰিরুল়্হিং ৰেপুল্লং ন গচ্ছতি. ৰিসদে পন অজ্ঝত্তিকবাহিরে ৰত্থুম্হি উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি ৰিসদং হোতি পরিসুদ্ধং, পরিসুদ্ধানি দীপকপল্লিকৰট্টিতেলানি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৰিয. পরিসুদ্ধেন চ ঞাণেন সঙ্খারে সম্মসতো সঙ্খারাপি ৰিভূতা হোন্তি, কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জতো কম্মট্ঠানম্পি ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং গচ্ছতি.

৬২. ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনং নাম সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং সমভাৰকরণং. সচে হিস্স সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং হোতি ইতরানি মন্দানি, ততো ৰীরিযিন্দ্রিযং পগ্গহকিচ্চং, সতিন্দ্রিযং উপট্ঠানকিচ্চং, সমাধিন্দ্রিযং অৰিক্খেপকিচ্চং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং দস্সনকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি, তস্মা তং ধম্মসভাৰপচ্চৰেক্খণেন ৰা যথা ৰা মনসিকরোতো বলৰং জাতং, তথা অমনসিকারেন হাপেতব্বং. ৰক্কলিত্থেরৰত্থু চেত্থ নিদস্সনং. সচে পন ৰীরিযিন্দ্রিযং বলৰং হোতি, অথ নেৰ সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমোক্খকিচ্চং কাতুং সক্কোতি, ন ইতরানি ইতরকিচ্চভেদং, তস্মা তং পস্সদ্ধাদিভাৰনায হাপেতব্বং. তত্রাপি সোণত্থেরৰত্থু দস্সেতব্বং. এৰং সেসেসুপি একস্স বলৰভাৰে সতি ইতরেসং অত্তনো কিচ্চেসু অসমত্থতা ৰেদিতব্বা. ৰিসেসতো পনেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং সমাধিৰীরিযানঞ্চ সমতং পসংসন্তি. বলৰসদ্ধো হি মন্দপঞ্ঞো মুদ্ধপ্পসন্নো হোতি, অৰত্থুস্মিং পসীদতি. বলৰপঞ্ঞো মন্দসদ্ধো কেরাটিকপক্খং ভজতি, ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৰিয রোগো অতেকিচ্ছো হোতি. উভিন্নং সমতায ৰত্থুস্মিংযেৰ পসীদতি. বলৰসমাধিং পন মন্দৰীরিযং সমাধিস্স কোসজ্জপক্খত্তা কোসজ্জং অভিভৰতি. বলৰৰীরিযং মন্দসমাধিং ৰীরিযস্স উদ্ধচ্চপক্খত্তা উদ্ধচ্চং অভিভৰতি. সমাধি পন ৰীরিযেন সংযোজিতো কোসজ্জে পতিতুং ন লভতি. ৰীরিযং সমাধিনা সংযোজিতং উদ্ধচ্চে পতিতুং ন লভতি, তস্মা তদুভযং সমং কাতব্বং. উভযসমতায হি অপ্পনা হোতি. অপিচ সমাধিকম্মিকস্স বলৰতীপি সদ্ধা ৰট্টতি. এৰং সদ্দহন্তো ওকপ্পেন্তো অপ্পনং পাপুণিস্সতি. সমাধিপঞ্ঞাসু পন সমাধিকম্মিকস্স একগ্গতা বলৰতী ৰট্টতি. এৰঞ্হি সো অপ্পনং পাপুণাতি. ৰিপস্সনাকম্মিকস্স পঞ্ঞা বলৰতী ৰট্টতি. এৰঞ্হি সো লক্খণপটিৰেধং পাপুণাতি. উভিন্নং পন সমতাযপি অপ্পনা হোতিযেৰ. সতি পন সব্বত্থ বলৰতী ৰট্টতি. সতি হি চিত্তং উদ্ধচ্চপক্খিকানং সদ্ধাৰীরিযপঞ্ঞানং ৰসেন উদ্ধচ্চপাততো কোসজ্জপক্খেন চ সমাধিনা কোসজ্জপাততো রক্খতি, তস্মা সা লোণধূপনং ৰিয সব্বব্যঞ্জনেসু, সব্বকম্মিকঅমচ্চো ৰিয চ সব্বরাজকিচ্চেসু সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বা. তেনাহ – ‘‘সতি চ পন সব্বত্থিকা ৰুত্তা ভগৰতা. কিং কারণা? চিত্তঞ্হি সতিপটিসরণং, আরক্খপচ্চুপট্ঠানা চ সতি, ন ৰিনা সতিযা চিত্তস্স পগ্গহনিগ্গহো হোতী’’তি.

৬৩. নিমিত্তকোসল্লং নাম পথৰীকসিণাদিকস্স চিত্তেকগ্গতানিমিত্তস্স অকতস্স করণকোসল্লং, কতস্স চ ভাৰনাকোসল্লং, ভাৰনায লদ্ধস্স রক্খণকোসল্লঞ্চ, তং ইধ অধিপ্পেতং.

৬৪. কথঞ্চ যস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গহেতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গণ্হাতি? যদাস্স অতিসিথিলৰীরিযতাদীহি লীনং চিত্তং হোতি, তদা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো তযো অভাৰেত্ৰা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৰেতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো পরিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্য, অল্লানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, অল্লানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য, উদকৰাতঞ্চ দদেয্য, পংসুকেন চ ওকিরেয্য, ভব্বো নু খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো পরিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুন্তি? নো হেতং, ভন্তে. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যস্মিং সমযে লীনং চিত্তং হোতি, অকালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, অকালো সমাধি…পে… অকালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি দুসমুট্ঠাপযং হোতি. যস্মিং চ খো, ভিক্খৰে, লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি সুসমুট্ঠাপযং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো পরিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স, সো তত্থ সুক্খানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য, মুখৰাতঞ্চ দদেয্য, ন চ পংসুকেন ওকিরেয্য, ভব্বো নু খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো পরিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুন্তি? এৰং ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).

এত্থ চ যথাসকমাহারৰসেন ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৰনা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, কুসলাকুসলা ধম্মা সাৰজ্জানৰজ্জা ধম্মা হীনপ্পণীতা ধম্মা কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা. তত্থ যোনিসো মনসিকারবহুলীকারো, অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৰা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আরম্ভধাতু নিক্কমধাতু পরক্কমধাতু. তত্থ যোনিসো মনসিকারবহুলীকারো, অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৰা ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা ধম্মা. তত্থ যোনিসো মনসিকারবহুলীকারো, অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৰা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তত্থ সভাৰসামঞ্ঞলক্খণপটিৰেধৰসেন পৰত্তমনসিকারো কুসলাদীসু যোনিসো মনসিকারো নাম. আরম্ভধাতুআদীনং উপ্পাদনৰসেন পৰত্তমনসিকারো আরম্ভধাতুআদীসু যোনিসো মনসিকারো নাম. তত্থ আরম্ভধাতূতি পঠমৰীরিযং ৰুচ্চতি. নিক্কমধাতূতি কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৰতরং. পরক্কমধাতূতি পরং পরং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৰতরং. পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা ধম্মাতি পন পীতিযা এৰ এতং নামং. তস্সাপি উপ্পাদকমনসিকারোৰ যোনিসো মনসিকারো নাম.

অপিচ সত্ত ধম্মা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৰত্তন্তি পরিপুচ্ছকতা, ৰত্থুৰিসদকিরিযা, ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনা, দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপরিৰজ্জনা, পঞ্ঞৰন্তপুগ্গলসেৰনা, গম্ভীরঞাণচরিযপচ্চৰেক্খণা, তদধিমুত্ততাতি.

একাদসধম্মা ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৰত্তন্তি অপাযাদিভযপচ্চৰেক্খণতা, ৰীরিযাযত্তলোকিযলোকুত্তরৰিসেসাধিগমানিসংসদস্সিতা, ‘‘বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধমহাসাৰকেহি গতমগ্গো মযা গন্তব্বো, সো চ ন সক্কা কুসীতেন গন্তু’’ন্তি এৰং গমনৰীথিপচ্চৰেক্খণতা, দাযকানং মহপ্ফলভাৰকরণেন পিণ্ডাপচাযনতা, ‘‘ৰীরিযারম্ভস্স ৰণ্ণৰাদী মে সত্থা, সো চ অনতিক্কমনীযসাসনো অম্হাকঞ্চ বহূপকারো পটিপত্তিযা চ পূজিযমানো পূজিতো হোতি ন ইতরথা’’তি এৰং সত্থু মহত্তপচ্চৰেক্খণতা, ‘‘সদ্ধম্মসঙ্খাতং মে মহাদাযজ্জং গহেতব্বং, তঞ্চ ন সক্কা কুসীতেন গহেতু’’ন্তি এৰং দাযজ্জমহত্তপচ্চৰেক্খণতা, আলোকসঞ্ঞামনসিকারইরিযাপথপরিৰত্তনঅব্ভোকাসসেৰনাদীহি থিনমিদ্ধৰিনোদনতা, কুসীতপুগ্গলপরিৰজ্জনতা, আরদ্ধৰীরিযপুগ্গলসেৰনতা, সম্মপ্পধানপচ্চৰেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি.

একাদসধম্মা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৰত্তন্তি বুদ্ধানুস্সতি, ধম্ম… সঙ্ঘ… সীল… চাগ… দেৰতানুস্সতি, উপসমানুস্সতি, লূখপুগ্গলপরিৰজ্জনতা, সিনিদ্ধপুগ্গলসেৰনতা, পসাদনিযসুত্তন্তপচ্চৰেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি. ইতি ইমেহি আকারেহি এতে ধম্মে উপ্পাদেন্তো ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৰেতি নাম. এৰং যস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গহেতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গণ্হাতি.

৬৫. কথং যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গণ্হাতি? যদাস্স অচ্চারদ্ধৰীরিযতাদীহি উদ্ধতং চিত্তং হোতি, তদা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো তযো অভাৰেত্ৰা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৰেতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ সুক্খানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্য…পে… ন চ পংসুকেন ওকিরেয্য, ভব্বো নু খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুন্তি? নো হেতং, ভন্তে. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যস্মিং সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, অকালো তস্মিং সমযে ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, অকালো ৰীরিয…পে… অকালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি দুৰূপসমযং হোতি. যস্মিং চ খো, ভিক্খৰে, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি সুৰূপসমযং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্য…পে… পংসুকেন চ ওকিরেয্য, ভব্বো নু খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুন্তি? এৰং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).

এত্থাপি যথাসকং আহারৰসেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৰনা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, কাযপস্সদ্ধি চিত্তপস্সদ্ধি. তত্থ যোনিসো মনসিকারবহুলীকারো, অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৰা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, সমথনিমিত্তং অব্যগ্গনিমিত্তং. তত্থ যোনিসো মনসিকারবহুলীকারো, অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৰা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা ধম্মা. তত্থ যোনিসো মনসিকারবহুলীকারো, অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৰা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তত্থ যথাস্স পস্সদ্ধিআদযো উপ্পন্নপুব্বা, তং আকারং সল্লক্খেত্ৰা তেসং উপ্পাদনৰসেন পৰত্তমনসিকারোৰ তীসুপি পদেসু যোনিসো মনসিকারো নাম. সমথনিমিত্তন্তি চ সমথস্সেৰেতমধিৰচনং. অৰিক্খেপট্ঠেন চ তস্সেৰ অব্যগ্গনিমিত্তন্তি.

অপিচ সত্ত ধম্মা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৰত্তন্তি পণীতভোজনসেৰনতা, উতুসুখসেৰনতা, ইরিযাপথসুখসেৰনতা, মজ্ঝত্তপযোগতা, সারদ্ধকাযপুগ্গলপরিৰজ্জনতা, পস্সদ্ধকাযপুগ্গলসেৰনতা, তদধিমুত্ততাতি.

একাদস ধম্মা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৰত্তন্তি ৰত্থুৰিসদতা, নিমিত্তকুসলতা, ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনতা, সমযে চিত্তস্স নিগ্গহণতা, সমযে চিত্তস্স পগ্গহণতা, নিরস্সাদস্স চিত্তস্স সদ্ধাসংৰেগৰসেন সম্পহংসনতা, সম্মাপৰত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনতা, অসমাহিতপুগ্গলপরিৰজ্জনতা, সমাহিতপুগ্গলসেৰনতা, ঝানৰিমোক্খপচ্চৰেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি.

পঞ্চ ধম্মা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৰত্তন্তি সত্তমজ্ঝত্ততা, সঙ্খারমজ্ঝত্ততা, সত্তসঙ্খারকেলাযনপুগ্গলপরিৰজ্জনতা, সত্তসঙ্খারমজ্ঝত্তপুগ্গলসেৰনতা, তদধিমুত্ততাতি. ইতি ইমেহাকারেহি এতে ধম্মে উপ্পাদেন্তো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৰেতি নাম. এৰং যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গণ্হাতি.

৬৬. কথং যস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসেতি? যদাস্স পঞ্ঞাপযোগমন্দতায ৰা উপসমসুখানধিগমেন ৰা নিরস্সাদং চিত্তং হোতি, তদা নং অট্ঠসংৰেগৰত্থুপচ্চৰেক্খণেন সংৰেজেতি. অট্ঠ সংৰেগৰত্থূনি নাম জাতিজরাব্যাধিমরণানি চত্তারি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহারপরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি. বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণানুস্সরণেন চস্স পসাদং জনেতি. এৰং যস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসেতি.

কথং যস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি? যদাস্স এৰং পটিপজ্জতো অলীনং অনুদ্ধতং অনিরস্সাদং আরম্মণে সমপ্পৰত্তং সমথৰীথিপটিপন্নং চিত্তং হোতি, তদাস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ন ব্যাপারং আপজ্জতি, সারথি ৰিয সমপ্পৰত্তেসু অস্সেসু. এৰং যস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি.

অসমাহিতপুগ্গলপরিৰজ্জনতা নাম নেক্খম্মপটিপদং অনারুল়্হপুব্বানং অনেককিচ্চপসুতানং ৰিক্খিত্তহদযানং পুগ্গলানং আরকা পরিচ্চাগো.

সমাহিতপুগ্গলসেৰনতা নাম নেক্খম্মপটিপদং পটিপন্নানং সমাধিলাভীনং পুগ্গলানং কালেন কালং উপসঙ্কমনং.

তদধিমুত্ততা নাম সমাধিঅধিমুত্ততা সমাধিগরুসমাধিনিন্নসমাধিপোণসমাধিপব্ভারতাতি অত্থো.

এৰমেতং দসৰিধং অপ্পনাকোসল্লং সম্পাদেতব্বং.

৬৭. এৰঞ্হি সম্পাদযতো, অপ্পনাকোসল্লং ইমং;

পটিলদ্ধে নিমিত্তস্মিং, অপ্পনা সম্পৰত্ততি.

এৰঞ্হি পটিপন্নস্স, সচে সা নপ্পৰত্ততি;

তথাপি ন জহে যোগং, ৰাযমেথেৰ পণ্ডিতো.

হিত্ৰা হি সম্মাৰাযামং, ৰিসেসং নাম মাণৰো;

অধিগচ্ছে পরিত্তম্পি, ঠানমেতং ন ৰিজ্জতি.

চিত্তপ্পৰত্তিআকারং, তস্মা সল্লক্খযং বুধো;

সমতং ৰীরিযস্সেৰ, যোজযেথ পুনপ্পুনং.

ঈসকম্পি লযং যন্তং, পগ্গণ্হেথেৰ মানসং;

অচ্চারদ্ধং নিসেধেত্ৰা, সমমেৰ পৰত্তযে.

রেণুম্হি উপ্পলদলে, সুত্তে নাৰায নাল়িযা;

যথা মধুকরাদীনং, পৰত্তি সম্মৰণ্ণিতা.

লীনউদ্ধতভাৰেহি, মোচযিত্ৰান সব্বসো;

এৰং নিমিত্তাভিমুখং, মানসং পটিপাদযেতি.

নিমিত্তাভিমুখপটিপাদনং

৬৮. তত্রাযমত্থদীপনা – যথা হি অছেকো মধুকরো অসুকস্মিং রুক্খে পুপ্ফং পুপ্ফিতন্তি ঞত্ৰা তিক্খেন ৰেগেন পক্খন্দো তং অতিক্কমিত্ৰা পটিনিৰত্তেন্তো খীণে রেণুম্হি সম্পাপুণাতি. অপরো অছেকো মন্দেন জৰেন পক্খন্দো খীণেযেৰ সম্পাপুণাতি. ছেকো পন সমেন জৰেন পক্খন্দো সুখেন পুপ্ফরাসিং সম্পত্ৰা যাৰদিচ্ছকং রেণুং আদায মধুং সম্পাদেত্ৰা মধুরসমনুভৰতি.

যথা চ সল্লকত্তঅন্তেৰাসিকেসু উদকথালগতে উপ্পলপত্তে সত্থকম্মং সিক্খন্তেসু একো অছেকো ৰেগেন সত্থং পাতেন্তো উপ্পলপত্তং দ্ৰিধা ৰা ছিন্দতি, উদকে ৰা পৰেসেতি. অপরো অছেকো ছিজ্জনপৰেসনভযা সত্থকেন ফুসিতুম্পি ন ৰিসহতি. ছেকো পন সমেন পযোগেন তত্থ সত্থপহারং দস্সেত্ৰা পরিযোদাতসিপ্পো হুত্ৰা তথারূপেসু ঠানেসু কম্মং কত্ৰা লাভং লভতি.

যথা চ যো চতুব্যামপ্পমাণং মক্কটসুত্তমাহরতি, সো চত্তারি সহস্সানি লভতীতি রঞ্ঞা ৰুত্তে একো অছেকপুরিসো ৰেগেন মক্কটসুত্তমাকড্ঢন্তো তহিং তহিং ছিন্দতিযেৰ. অপরো অছেকো ছেদনভযা হত্থেন ফুসিতুম্পি ন ৰিসহতি. ছেকো পন কোটিতো পট্ঠায সমেন পযোগেন দণ্ডকে ৰেধেত্ৰা আহরিত্ৰা লাভং লভতি.

যথা চ অছেকো নিযামকো বলৰৰাতে লঙ্কারং পূরেন্তো নাৰং ৰিদেসং পক্খন্দাপেতি. অপরো অছেকো মন্দৰাতে লঙ্কারং ওরোপেন্তো নাৰং তত্থেৰ ঠপেতি. ছেকো পন মন্দৰাতে লঙ্কারং পূরেত্ৰা বলৰৰাতে অড্ঢলঙ্কারং কত্ৰা সোত্থিনা ইচ্ছিতট্ঠানং পাপুণাতি.

যথা চ যো তেলেন অছড্ডেন্তো নাল়িং পূরেতি, সো লাভং লভতীতি আচরিযেন অন্তেৰাসিকানং ৰুত্তে একো অছেকো লাভলুদ্ধো ৰেগেন পূরেন্তো তেলং ছড্ডেতি. অপরো অছেকো তেলছড্ডনভযা আসিঞ্চিতুম্পি ন ৰিসহতি. ছেকো পন সমেন পযোগেন পূরেত্ৰা লাভং লভতি.

এৰমেৰ একো ভিক্খু উপ্পন্নে নিমিত্তে সীঘমেৰ অপ্পনং পাপুণিস্সামীতি গাল়্হং ৰীরিযং করোতি, তস্স চিত্তং অচ্চারদ্ধৰীরিযত্তা উদ্ধচ্চে পততি, সো ন সক্কোতি অপ্পনং পাপুণিতুং. একো অচ্চারদ্ধৰীরিযতায দোসং দিস্ৰা কিং দানিমে অপ্পনাযাতি ৰীরিযং হাপেতি, তস্স চিত্তং অতিলীনৰীরিযত্তা কোসজ্জে পততি, সোপি ন সক্কোতি অপ্পনং পাপুণিতুং. যো পন ঈসকম্পি লীনং লীনভাৰতো উদ্ধতং উদ্ধচ্চতো মোচেত্ৰা সমেন পযোগেন নিমিত্তাভিমুখং পৰত্তেতি, সো অপ্পনং পাপুণাতি, তাদিসেন ভৰিতব্বং. ইমমত্থং সন্ধায এতং ৰুত্তং –

রেণুম্হি উপ্পলদলে, সুত্তে নাৰায নাল়িযা;

যথা মধুকরাদীনং, পৰত্তি সম্মৰণ্ণিতা.

লীনউদ্ধতভাৰেহি, মোচযিত্ৰান সব্বসো;

এৰং নিমিত্তাভিমুখং, মানসং পটিপাদযেতি.

পঠমজ্ঝানকথা

৬৯. ইতি এৰং নিমিত্তাভিমুখং মানসং পটিপাদযতো পনস্স ইদানি অপ্পনা ইজ্ঝিস্সতীতি ভৰঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৰা পথৰী পথৰীতি অনুযোগৰসেন উপট্ঠিতং তদেৰ পথৰীকসিণং আরম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনমুপ্পজ্জতি. ততো তস্মিংযেৰারম্মণে চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তি. তেসু অৰসানে একং রূপাৰচরং, সেসানি কামাৰচরানি. পকতিচিত্তেহি বলৰতরৰিতক্কৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতানি যানি অপ্পনায পরিকম্মত্তা পরিকম্মানীতিপি, যথা গামাদীনং আসন্নপদেসো গামূপচারো নগরূপচারোতি ৰুচ্চতি, এৰং অপ্পনায আসন্নত্তা সমীপচারত্তা ৰা উপচারানীতিপি, ইতো পুব্বে পরিকম্মানং, উপরি অপ্পনায চ অনুলোমতো অনুলোমানীতিপি ৰুচ্চন্তি. যঞ্চেত্থ সব্বন্তিমং, তং পরিত্তগোত্তাভিভৰনতো, মহগ্গতগোত্তভাৰনতো চ গোত্রভূতিপি ৰুচ্চতি. অগহিতগ্গহণেন পনেত্থ পঠমং পরিকম্মং, দুতিযং উপচারং, ততিযং অনুলোমং, চতুত্থং গোত্রভু. পঠমং ৰা উপচারং, দুতিযং অনুলোমং, ততিযং গোত্রভু, চতুত্থং পঞ্চমং ৰা অপ্পনাচিত্তং. চতুত্থমেৰ হি পঞ্চমং ৰা অপ্পেতি, তঞ্চ খো খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞৰসেন. ততো পরং জৰনং পততি. ভৰঙ্গস্স ৰারো হোতি.

আভিধম্মিকগোদত্তত্থেরো পন ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১২) ইমং সুত্তং ৰত্ৰা আসেৰনপচ্চযেন পচ্ছিমো পচ্ছিমো ধম্মো বলৰা হোতি, তস্মা ছট্ঠেপি সত্তমেপি অপ্পনা হোতীতি আহ, তং অট্ঠকথাসু ‘‘অত্তনো মতিমত্তং থেরস্সেত’’ন্তি ৰত্ৰা পটিক্খিত্তং. চতুত্থপঞ্চমেসুযেৰ পন অপ্পনা হোতি. পরতো জৰনং পতিতং নাম হোতি, ভৰঙ্গস্স আসন্নত্তাতি ৰুত্তং. তমেৰ ৰিচারেত্ৰা ৰুত্তত্তা ন সক্কা পটিক্খিপিতুং. যথা হি পুরিসো ছিন্নপপাতাভিমুখো ধাৰন্তো ঠাতুকামোপি পরিযন্তে পাদং কত্ৰা ঠাতুং ন সক্কোতি পপাতে এৰ পততি, এৰং ছট্ঠে ৰা সত্তমে ৰা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ভৰঙ্গস্স আসন্নত্তা. তস্মা চতুত্থপঞ্চমেসুযেৰ অপ্পনা হোতীতি ৰেদিতব্বা.

সা চ পন একচিত্তক্খণিকাযেৰ. সত্তসু হি ঠানেসু অদ্ধানপরিচ্ছেদো নাম নত্থি পঠমপ্পনাযং, লোকিযাভিঞ্ঞাসু, চতূসু মগ্গেসু, মগ্গানন্তরফলে, রূপারূপভৰেসু ভৰঙ্গজ্ঝানে, নিরোধস্স পচ্চযে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে, নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স ফলসমাপত্তিযন্তি. এত্থ মগ্গানন্তরফলং তিণ্ণং উপরি ন হোতি. নিরোধস্স পচ্চযো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং দ্ৰিন্নমুপরি ন হোতি. রূপারূপেসু ভৰঙ্গস্স পরিমাণং নত্থি, সেসট্ঠানেসু একমেৰ চিত্তন্তি. ইতি একচিত্তক্খণিকাযেৰ অপ্পনা. ততো ভৰঙ্গপাতো. অথ ভৰঙ্গং ৰোচ্ছিন্দিত্ৰা ঝানপচ্চৰেক্খণত্থায আৰজ্জনং, ততো ঝানপচ্চৰেক্খণন্তি.

এত্তাৰতা চ পনেস ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি (ধ. স. ১৬০; দী. নি. ১.২২৬). এৰমনেন পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং তিৰিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নং পঠমং ঝানং অধিগতং হোতি পথৰীকসিণং.

৭০. তত্থ ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি কামেহি ৰিৰিচ্চিত্ৰা ৰিনা হুত্ৰা অপক্কমিত্ৰা. যো পনাযমেত্থ এৰকারো, সো নিযমত্থোতি ৰেদিতব্বো. যস্মা চ নিযমত্থো, তস্মা তস্মিং পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণসমযে অৰিজ্জমানানম্পি কামানং তস্স পঠমজ্ঝানস্স পটিপক্খভাৰং কামপরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমং দীপেতি.

কথং? ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি এৰঞ্হি নিযমে করিযমানে ইদং পঞ্ঞাযতি, নূন ঝানস্স কামা পটিপক্খভূতা যেসু সতি ইদং নপ্পৰত্ততি, অন্ধকারে সতি পদীপোভাসো ৰিয. তেসং পরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমো হোতি, ওরিমতীরপরিচ্চাগেন পারিমতীরস্সেৰ. তস্মা নিযমং করোতীতি.

তত্থ সিযা, কস্মা পনেস পুব্বপদেযেৰ ৰুত্তো, ন উত্তরপদে, কিং অকুসলেহি ধম্মেহি অৰিৰিচ্চাপি ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যাতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং. তংনিস্সরণতো হি পুব্বপদে এস ৰুত্তো. কামধাতুসমতিক্কমনতো হি কামরাগপটিপক্খতো চ ইদং ঝানং কামানমেৰ নিস্সরণং. যথাহ, ‘‘কামানমেতং নিস্সরণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৩). উত্তরপদেপি পন যথা ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) এত্থ এৰকারো আনেত্ৰা ৰুচ্চতি, এৰং ৰত্তব্বো. ন হি সক্কা ইতো অঞ্ঞেহিপি নীৰরণসঙ্খাতেহি অকুসলধম্মেহি অৰিৰিচ্চ ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং. তস্মা ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চেৰ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি এৰং পদদ্ৰযেপি এস দট্ঠব্বো. পদদ্ৰযেপি চ কিঞ্চাপি ৰিৰিচ্চাতি ইমিনা সাধারণৰচনেন তদঙ্গৰিৰেকাদযো, কাযৰিৰেকাদযো চ সব্বেপি ৰিৰেকা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তথাপি কাযৰিৰেকো চিত্তৰিৰেকো ৰিক্খম্ভনৰিৰেকোতি তযো এৰ ইধ দট্ঠব্বা.

কামেহীতি ইমিনা পন পদেন যে চ নিদ্দেসে ‘‘কতমে ৰত্থুকামা, মনাপিযা রূপা’’তিআদিনা (মহানি. ১) নযেন ৰত্থুকামা ৰুত্তা, যে চ তত্থেৰ ৰিভঙ্গে চ ‘‘ছন্দো কামো, রাগো কামো, ছন্দরাগো কামো, সঙ্কপ্পো কামো, রাগো কামো, সঙ্কপ্পরাগো কামো, ইমে ৰুচ্চন্তি কামা’’তি (মহানি. ১; ৰিভ. ৫৬৪) এৰং কিলেসকামা ৰুত্তা, তে সব্বেপি সঙ্গহিতাইচ্চেৰ দট্ঠব্বা. এৰঞ্হি সতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি ৰত্থুকামেহিপি ৰিৰিচ্চেৰাতি অত্থো যুজ্জতি, তেন কাযৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি কিলেসকামেহি সব্বাকুসলেহি ৰা ৰিৰিচ্চাতি অত্থো যুজ্জতি, তেন চিত্তৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. পুরিমেন চেত্থ ৰত্থুকামেহি ৰিৰেকৰচনতো এৰ কামসুখপরিচ্চাগো, দুতিযেন কিলেসকামেহি ৰিৰেকৰচনতো নেক্খম্মসুখপরিগ্গহো ৰিভাৰিতো হোতি. এৰং ৰত্থুকামকিলেসকামৰিৰেকৰচনতোযেৰ চ এতেসং পঠমেন সংকিলেসৰত্থুপ্পহানং, দুতিযেন সংকিলেসপ্পহানং. পঠমেন লোলভাৰস্স হেতুপরিচ্চাগো, দুতিযেন বালভাৰস্স. পঠমেন চ পযোগসুদ্ধি, দুতিযেন আসযপোসনং ৰিভাৰিতং হোতীতি ৰিঞ্ঞাতব্বং. এস তাৰ নযো কামেহীতি এত্থ ৰুত্তকামেসু ৰত্থুকামপক্খে.

কিলেসকামপক্খে পন ছন্দোতি চ রাগোতি চ এৰমাদীহি অনেকভেদো কামচ্ছন্দোযেৰ কামোতি অধিপ্পেতো. সো চ অকুসলপরিযাপন্নোপি সমানো ‘‘তত্থ কতমো কামো ছন্দো কামো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫৬৪) নযেন ৰিভঙ্গে ঝানপটিপক্খতো ৰিসুং ৰুত্তো. কিলেসকামত্তা ৰা পুরিমপদে ৰুত্তো, অকুসলপরিযাপন্নত্তা দুতিযপদে. অনেকভেদতো চস্স কামতোতি অৰত্ৰা কামেহীতি ৰুত্তং.

অঞ্ঞেসম্পি চ ধম্মানং অকুসলভাৰে ৰিজ্জমানে ‘‘তত্থ কতমে অকুসলা ধম্মা, কামচ্ছন্দো’’তিআদিনা নযেন ৰিভঙ্গে উপরি ঝানঙ্গানং পচ্চনীকপটিপক্খভাৰদস্সনতো নীৰরণানেৰ ৰুত্তানি. নীৰরণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি, তেসং ঝানঙ্গানেৰ পটিপক্খানি ৰিদ্ধংসকানি ৰিঘাতকানীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো, পীতি ব্যাপাদস্স, ৰিতক্কো থিনমিদ্ধস্স, সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছাযাতি পেটকে ৰুত্তং.

এৰমেত্থ ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি ইমিনা কামচ্ছন্দস্স ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি ইমিনা পঞ্চন্নম্পি নীৰরণানং, অগহিতগ্গহণেন পন পঠমেন কামচ্ছন্দস্স, দুতিযেন সেসনীৰরণানং. তথা পঠমেন তীসু অকুসলমূলেসু পঞ্চকামগুণভেদৰিসযস্স লোভস্স, দুতিযেন আঘাতৰত্থুভেদাদিৰিসযানং দোসমোহানং. ওঘাদীসু ৰা ধম্মেসু পঠমেন কামোঘকামযোগকামাসৰকামুপাদানঅভিজ্ঝাকাযগন্থকামরাগসংযোজনানং, দুতিযেন অৰসেসওঘযোগাসৰউপাদানগন্থসংযোজনানং. পঠমেন চ তণ্হায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ, দুতিযেন অৰিজ্জায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ. অপিচ পঠমেন লোভসম্পযুত্তানং অট্ঠন্নং চিত্তুপ্পাদানং, দুতিযেন সেসানং চতুন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো. অযং তাৰ ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি এত্থ অত্থপ্পকাসনা.

৭১. এত্তাৰতা চ পঠমস্স ঝানস্স পহানঙ্গং দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযোগঙ্গং দস্সেতুং সৰিতক্কং সৰিচারন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰিতক্কনং ৰিতক্কো, ঊহনন্তি ৰুত্তং হোতি. স্ৰাযং আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনলক্খণো, আহননপরিযাহননরসো. তথা হি তেন যোগাৰচরো আরম্মণং ৰিতক্কাহতং ৰিতক্কপরিযাহতং করোতীতি ৰুচ্চতি. আরম্মণে চিত্তস্স আনযনপচ্চুপট্ঠানো.

ৰিচরণং ৰিচারো, অনুসঞ্চরণন্তি ৰুত্তং হোতি. স্ৰাযং আরম্মণানুমজ্জনলক্খণো, তত্থ সহজাতানুযোজনরসো, চিত্তস্স অনুপ্পবন্ধনপচ্চুপট্ঠানো.

সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৰিপ্পযোগে ওল়ারিকট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ ঘণ্ডাভিঘাতো ৰিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৰিতক্কো. সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৰেন চ ঘণ্ডানুরৰো ৰিয অনুপ্পবন্ধো ৰিচারো. ৰিপ্ফারৰা চেত্থ ৰিতক্কো পঠমুপ্পত্তিকালে পরিপ্ফন্দনভূতো চিত্তস্স আকাসে উপ্পতিতুকামস্স পক্খিনো পক্খৰিক্খেপো ৰিয পদুমাভিমুখপাতো ৰিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসো ভমরস্স. সন্তৰুত্তি ৰিচারো নাতিপরিপ্ফন্দনভাৰো চিত্তস্স আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপ্পসারণং ৰিয, পরিব্ভমনং ৰিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমরস্স পদুমস্স উপরিভাগে. দুকনিপাতট্ঠকথাযং পন ‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৰাতং গহেত্ৰা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৰা গমনং ৰিয আরম্মণে চেতসো অভিনিরোপনভাৰেন পৰত্তো ৰিতক্কো. ৰাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৰিয অনুমজ্জনভাৰেন পৰত্তো ৰিচারো’’তি ৰুত্তং, তং অনুপ্পবন্ধেন পৰত্তিযং যুজ্জতি. সো পন নেসং ৰিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি.

অপিচ মলগ্গহিতং কংসভাজনং একেন হত্থেন দল়্হং গহেত্ৰা ইতরেন হত্থেন চুণ্ণতেলৰালণ্ডুপকেন পরিমজ্জন্তস্স দল়্হগহণহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, পরিমজ্জনহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা কুম্ভকারস্স দণ্ডপ্পহারেন চক্কং ভমযিত্ৰা ভাজনং করোন্তস্স উপ্পীল়নহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, ইতো চিতো চ সঞ্চরণহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা মণ্ডলং করোন্তস্স মজ্ঝে সন্নিরুম্ভিত্ৰা ঠিতকণ্টকো ৰিয অভিনিরোপনো ৰিতক্কো, বহি পরিব্ভমনকণ্টকো ৰিয অনুমজ্জনো ৰিচারো. ইতি ইমিনা চ ৰিতক্কেন ইমিনা চ ৰিচারেন সহ ৰত্ততি রুক্খো ৰিয পুপ্ফেন ফলেন চাতি ইদং ঝানং ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰিভঙ্গে পন ‘‘ইমিনা চ ৰিতক্কেন ইমিনা চ ৰিচারেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫৬৫) নযেন পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা. অত্থো পন তত্রাপি এৰমেৰ দট্ঠব্বো.

ৰিৰেকজন্তি এত্থ ৰিৰিত্তি ৰিৰেকো, নীৰরণৰিগমোতি অত্থো. ৰিৰিত্তোতি ৰা ৰিৰেকো, নীৰরণৰিৰিত্তো ঝানসম্পযুত্তধম্মরাসীতি অত্থো. তস্মা ৰিৰেকা, তস্মিং ৰা ৰিৰেকে জাতন্তি ৰিৰেকজং.

৭২. পীতিসুখন্তি এত্থ পীণযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা, কাযচিত্তপীননরসা, ফরণরসা ৰা, ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা. সা পনেসা খুদ্দিকা পীতি, খণিকাপীতি, ওক্কন্তিকাপীতি, উব্বেগাপীতি, ফরণাপীতীতি পঞ্চৰিধা হোতি. তত্থ খুদ্দিকাপীতি সরীরে লোমহংসমত্তমেৰ কাতুং সক্কোতি. খণিকাপীতি খণে খণে ৰিজ্জুপ্পাদসদিসা হোতি. ওক্কন্তিকাপীতি সমুদ্দতীরং ৰীচি ৰিয কাযং ওক্কমিত্ৰা ওক্কমিত্ৰা ভিজ্জতি. উব্বেগাপীতি বলৰতী হোতি কাযং উদ্ধগ্গং কত্ৰা আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণপ্পত্তা. তথা হি পুণ্ণৰল্লিকৰাসী মহাতিস্সত্থেরো পুণ্ণমদিৰসে সাযং চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা চন্দালোকং দিস্ৰা মহাচেতিযাভিমুখো হুত্ৰা ‘‘ইমায ৰত ৰেলায চতস্সো পরিসা মহাচেতিযং ৰন্দন্তী’’তি পকতিযা দিট্ঠারম্মণৰসেন বুদ্ধারম্মণং উব্বেগাপীতিং উপ্পাদেত্ৰা সুধাতলে পহটচিত্রগেণ্ডুকো ৰিয আকাসে উপ্পতিত্ৰা মহাচেতিযঙ্গণেযেৰ পতিট্ঠাসি. তথা গিরিকণ্ডকৰিহারস্স উপনিস্সযে ৰত্তকালকগামে একা কুলধীতাপি বলৰবুদ্ধারম্মণায উব্বেগাপীতিযা আকাসে লঙ্ঘেসি.

তস্সা কির মাতাপিতরো সাযং ধম্মস্সৰনত্থায ৰিহারং গচ্ছন্তা ‘‘অম্ম ত্ৰং গরুভারা অকালে ৰিচরিতুং ন সক্কোসি, মযং তুয্হং পত্তিং কত্ৰা ধম্মং সোস্সামা’’তি অগমংসু. সা গন্তুকামাপি তেসং ৰচনং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তী ঘরে ওহীযিত্ৰা ঘরাজিরে ঠত্ৰা চন্দালোকেন গিরিকণ্ডকে আকাসচেতিযঙ্গণং ওলোকেন্তী চেতিযস্স দীপপূজং অদ্দস, চতস্সো চ পরিসা মালাগন্ধাদীহি চেতিযপূজং কত্ৰা পদক্খিণং করোন্তিযো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ গণসজ্ঝাযসদ্দং অস্সোসি. অথস্সা ‘‘ধঞ্ঞাৰতিমে, যে ৰিহারং গন্ত্ৰা এৰরূপে চেতিযঙ্গণে অনুসঞ্চরিতুং, এৰরূপঞ্চ মধুরধম্মকথং সোতুং লভন্তী’’তি মুত্তরাসিসদিসং চেতিযং পস্সন্তিযা এৰ উব্বেগাপীতি উদপাদি. সা আকাসে লঙ্ঘিত্ৰা মাতাপিতূনং পুরিমতরংযেৰ আকাসতো চেতিযঙ্গণে ওরুয্হ চেতিযং ৰন্দিত্ৰা ধম্মং সুণমানা অট্ঠাসি. অথ নং মাতাপিতরো আগন্ত্ৰা ‘‘অম্ম ত্ৰং কতরেন মগ্গেন আগতাসী’’তি পুচ্ছিংসু. সা ‘‘আকাসেন আগতাম্হি, ন মগ্গেনা’’তি ৰত্ৰা ‘‘অম্ম আকাসেন নাম খীণাসৰা সঞ্চরন্তি, ত্ৰং কথং আগতা’’তি ৰুত্তা আহ – ‘‘ময্হং চন্দালোকেন চেতিযং আলোকেন্তিযা ঠিতায বুদ্ধারম্মণা বলৰপীতি উপ্পজ্জি. অথাহং নেৰ অত্তনো ঠিতভাৰং, ন নিসিন্নভাৰং অঞ্ঞাসিং, গহিতনিমিত্তেনেৰ পন আকাসে লঙ্ঘিত্ৰা চেতিযঙ্গণে পতিট্ঠিতাম্হী’’তি.

এৰং উব্বেগাপীতি আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণা হোতি. ফরণাপীতিযা পন উপ্পন্নায সকলসরীরং ধমিত্ৰা পূরিতৰত্থি ৰিয মহতা উদকোঘেন পক্খন্দপব্বতকুচ্ছি ৰিয চ অনুপরিপ্ফুটং হোতি.

সা পনেসা পঞ্চৰিধা পীতি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধং পস্সদ্ধিং পরিপূরেতি কাযপস্সদ্ধিঞ্চ চিত্তপস্সদ্ধিঞ্চ. পস্সদ্ধি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধম্পি সুখং পরিপূরেতি কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ. সুখং গব্ভং গণ্হন্তং পরিপাকং গচ্ছন্তং তিৰিধং সমাধিং পরিপূরেতি খণিকসমাধিং উপচারসমাধিং অপ্পনা সমাধিন্তি. তাসু যা অপ্পনাসমাধিস্স মূলং হুত্ৰা ৰড্ঢমানা সমাধিসম্পযোগং গতা ফরণাপীতি, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা পীতীতি.

৭৩. ইতরং পন সুখনং সুখং, সুট্ঠু ৰা খাদতি, খনতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং, তং সাতলক্খণং, সম্পযুত্তানং উপব্রূহনরসং, অনুগ্গহপচ্চুপট্ঠানং. সতিপি চ নেসং কত্থচি অৰিপ্পযোগে ইট্ঠারম্মণপটিলাভতুট্ঠি পীতি. পটিলদ্ধরসানুভৰনং সুখং. যত্থ পীতি, তত্থ সুখং. যত্থ সুখং, তত্থ ন নিযমতো পীতি. সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহিতা পীতি. ৰেদনাক্খন্ধসঙ্গহিতং সুখং. কন্তারখিন্নস্স ৰনন্তুদকদস্সনসৰনেসু ৰিয পীতি. ৰনচ্ছাযাপৰেসনউদকপরিভোগেসু ৰিয সুখং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৰতো চেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইতি অযঞ্চ পীতি ইদঞ্চ সুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে অত্থীতি ইদং ঝানং পীতিসুখন্তি ৰুচ্চতি.

অথ ৰা পীতি চ সুখঞ্চ পীতিসুখং, ধম্মৰিনযাদযো ৰিয. ৰিৰেকজং পীতিসুখমস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে অত্থীতি এৰম্পি ৰিৰেকজংপীতিসুখং. যথেৰ হি ঝানং, এৰং পীতিসুখম্পেত্থ ৰিৰেকজমেৰ হোতি, তঞ্চস্স অত্থি, তস্মা একপদেনেৰ ‘‘ৰিৰেকজংপীতিসুখ’’ন্তিপি ৰত্তুং যুজ্জতি. ৰিভঙ্গে পন ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগত’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৫৬৭) নযেন ৰুত্তং. অত্থো পন তত্থাপি এৰমেৰ দট্ঠব্বো.

পঠমং ঝানন্তি ইদং পরতো আৰিভৰিস্সতি. উপসম্পজ্জাতি উপগন্ত্ৰা, পাপুণিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. উপসম্পাদযিত্ৰা ৰা, নিপ্ফাদেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিভঙ্গে পন ‘‘উপসম্পজ্জাতি পঠমস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফুসনা সচ্ছিকিরিযা উপসম্পদা’’তি ৰুত্তং. তস্সাপি এৰমেৰত্থো দট্ঠব্বো. ৰিহরতীতি তদনুরূপেন ইরিযাপথৰিহারেন ইতিৰুত্তপ্পকারঝানসমঙ্গী হুত্ৰা অত্তভাৰস্স ইরিযং ৰুত্তিং পালনং যপনং যাপনং চারং ৰিহারং অভিনিপ্ফাদেতি. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিভঙ্গে ‘‘ৰিহরতীতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চরতি ৰিহরতি, তেন ৰুচ্চতি ৰিহরতী’’তি (ৰিভ. ৫৪০).

পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনাদি

৭৪. যং পন ৰুত্তং ‘‘পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি, তত্থ কামচ্ছন্দো, ব্যাপাদো, থিনমিদ্ধং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ৰিচিকিচ্ছাতি ইমেসং পঞ্চন্নং নীৰরণানং পহানৰসেন পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনতা ৰেদিতব্বা. ন হি এতেসু অপ্পহীনেসু ঝানং উপ্পজ্জতি. তেনস্সেতানি পহানঙ্গানীতি ৰুচ্চন্তি. কিঞ্চাপি হি ঝানক্খণে অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, তথাপি এতানেৰ ৰিসেসেন ঝানন্তরাযকরানি. কামচ্ছন্দেন হি নানাৰিসযপ্পলোভিতং চিত্তং ন একত্তারম্মণে সমাধিযতি. কামচ্ছন্দাভিভূতং ৰা তং ন কামধাতুপ্পহানায পটিপদং পটিপজ্জতি. ব্যাপাদেন চারম্মণে পটিহঞ্ঞমানং ন নিরন্তরং পৰত্ততি. থিনমিদ্ধাভিভূতং অকম্মঞ্ঞং হোতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরেতং অৰূপসন্তমেৰ হুত্ৰা পরিব্ভমতি. ৰিচিকিচ্ছায উপহতং ঝানাধিগমসাধিকং পটিপদং নারোহতি. ইতি ৰিসেসেন ঝানন্তরাযকরত্তা এতানেৰ পহানঙ্গানীতি ৰুত্তানীতি.

যস্মা পন ৰিতক্কো আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতি, ৰিচারো অনুপ্পবন্ধতি, তেহি অৰিক্খেপায সম্পাদিতপ্পযোগস্স চেতসো পযোগসম্পত্তিসম্ভৰা পীতি পীণনং, সুখঞ্চ উপব্রূহনং করোতি. অথ নং সসেসসম্পযুত্তধম্মং এতেহি অভিনিরোপনানুপ্পবন্ধনপীণনউপব্রূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা একত্তারম্মণে সমং সম্মা চ আধিযতি, তস্মা ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তেকগ্গতাতি ইমেসং পঞ্চন্নং উপ্পত্তিৰসেন পঞ্চঙ্গসমন্নাগততা ৰেদিতব্বা. উপ্পন্নেসু হি এতেসু পঞ্চসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি. তেনস্স এতানি পঞ্চ সমন্নাগতঙ্গানীতি ৰুচ্চন্তি. তস্মা ন এতেহি সমন্নাগতং অঞ্ঞদেৰ ঝানং নাম অত্থীতি গহেতব্বং. যথা পন অঙ্গমত্তৰসেনেৰ চতুরঙ্গিনী সেনা, পঞ্চঙ্গিকং তূরিযং, অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গোতি ৰুচ্চতি, এৰমিদম্পি অঙ্গমত্তৰসেনেৰ পঞ্চঙ্গিকন্তি ৰা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতন্তি ৰা ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বং.

এতানি চ পঞ্চঙ্গানি কিঞ্চাপি উপচারক্খণেপি অত্থি, অথ খো উপচারে পকতিচিত্ততো বলৰতরানি. ইধ পন উপচারতোপি বলৰতরানি রূপাৰচরলক্খণপ্পত্তানি. এত্থ হি ৰিতক্কো সুৰিসদেন আকারেন আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপযমানো উপ্পজ্জতি. ৰিচারো অতিৰিয আরম্মণং অনুমজ্জমানো. পীতিসুখং সব্বাৰন্তম্পি কাযং ফরমানং. তেনেৰাহ – ‘‘নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতী’’তি (দী. নি. ১.২২৮). চিত্তেকগ্গতাপি হেট্ঠিমম্হি সমুগ্গপটলে উপরিমং সমুগ্গপটলং ৰিয আরম্মণেসু ফুসিতা হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, অযমেতেসং ইতরেহি ৰিসেসো. তত্থ চিত্তেকগ্গতা কিঞ্চাপি সৰিতক্কং সৰিচারন্তি ইমস্মিং পাঠে ন নিদ্দিট্ঠা, তথাপি ৰিভঙ্গে ‘‘ঝানন্তি ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি (ৰিভ. ৫৬৯) এৰং ৰুত্তত্তা অঙ্গমেৰ. যেন হি অধিপ্পাযেন ভগৰতা উদ্দেসো কতো, সোযেৰ তেন ৰিভঙ্গে পকাসিতোতি.

তিৰিধকল্যাণং

৭৫. তিৰিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নন্তি এত্থ পন আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন তিৰিধকল্যাণতা. তেসংযেৰ চ আদিমজ্ঝপরিযোসানানং লক্খণৰসেন দসলক্খণসম্পন্নতা ৰেদিতব্বা.

তত্রাযং পাল়ি –

‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পরিযোসানং, পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি, যো তস্স পরিবন্ধো, ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, ৰিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. যঞ্চ পরিবন্ধতো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৰিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি পঠমং ঝানং আদিকল্যাণঞ্চেৰ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ.