৩. কম্মট্ঠানগ্গহণনিদ্দেসো
৩৮. ইদানি যস্মা এৰং ধুতঙ্গপরিহরণসম্পাদিতেহি অপ্পিচ্ছতাদীহি গুণেহি পরিযোদাতে ইমস্মিং সীলে পতিট্ঠিতেন ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি ৰচনতো চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠো সমাধি ভাৰেতব্বো. সো চ অতিসঙ্খেপদেসিতত্তা ৰিঞ্ঞাতুম্পি তাৰ ন সুকরো, পগেৰ ভাৰেতুং, তস্মা তস্স ৰিত্থারঞ্চ ভাৰনানযঞ্চ দস্সেতুং ইদং পঞ্হাকম্মং হোতি.
কো সমাধি? কেনট্ঠেন সমাধি? কানস্স লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি? কতিৰিধো সমাধি? কো চস্স সংকিলেসো? কিং ৰোদানং? কথং ভাৰেতব্বো? সমাধিভাৰনায কো আনিসংসোতি?
তত্রিদং ৰিস্সজ্জনং. কো সমাধীতি সমাধি বহুৰিধো নানপ্পকারকো. তং সব্বং ৰিভাৰযিতুং আরব্ভমানং ৰিস্সজ্জনং অধিপ্পেতঞ্চেৰ অত্থং ন সাধেয্য, উত্তরি চ ৰিক্খেপায সংৰত্তেয্য, তস্মা ইধাধিপ্পেতমেৰ সন্ধায ৰদাম, কুসলচিত্তেকগ্গতা সমাধি.
কেনট্ঠেন সমাধীতি সমাধানট্ঠেন সমাধি. কিমিদং সমাধানং নাম? একারম্মণে চিত্তচেতসিকানং সমং সম্মা চ আধানং, ঠপনন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্মা যস্স ধম্মস্সানুভাৰেন একারম্মণে চিত্তচেতসিকা সমং সম্মা চ অৰিক্খিপমানা অৰিপ্পকিণ্ণা চ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, ইদং সমাধানন্তি ৰেদিতব্বং.
কানস্স লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি এত্থ পন অৰিক্খেপলক্খণো সমাধি, ৰিক্খেপৰিদ্ধংসনরসো, অৰিকম্পনপচ্চুপট্ঠানো. ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি ৰচনতো পন সুখমস্স পদট্ঠানং.
৩৯. কতিৰিধো সমাধীতি অৰিক্খেপলক্খণেন তাৰ একৰিধো. উপচারঅপ্পনাৰসেন দুৰিধো, তথা লোকিযলোকুত্তরৰসেন সপ্পীতিকনিপ্পীতিকৰসেন সুখসহগতউপেক্খাসহগতৰসেন চ. তিৰিধো হীনমজ্ঝিমপণীতৰসেন, তথা সৰিতক্কসৰিচারাদিৰসেন পীতিসহগতাদিৰসেন পরিত্তমহগ্গতপ্পমাণৰসেন চ. চতুব্বিধো দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিৰসেন, তথা পরিত্তপরিত্তারম্মণাদিৰসেন চতুঝানঙ্গৰসেন হানভাগিযাদিৰসেন কামাৰচরাদিৰসেন অধিপতিৰসেন চ. পঞ্চৰিধো পঞ্চকনযে পঞ্চঝানঙ্গৰসেনাতি.
সমাধিএককদুকৰণ্ণনা
তত্থ একৰিধকোট্ঠাসো উত্তানত্থোযেৰ. দুৰিধকোট্ঠাসে ছন্নং অনুস্সতিট্ঠানানং মরণস্সতিযা উপসমানুস্সতিযা আহারে পটিকূলসঞ্ঞায চতুধাতুৰৰত্থানস্সাতি ইমেসং ৰসেন লদ্ধচিত্তেকগ্গতা, যা চ অপ্পনাসমাধীনং পুব্বভাগে একগ্গতা, অযং উপচারসমাধি. ‘‘পঠমস্স ঝানস্স পরিকম্মং পঠমস্স ঝানস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আদিৰচনতো পন যা পরিকম্মানন্তরা একগ্গতা, অযং অপ্পনাসমাধীতি এৰং উপচারপ্পনাৰসেন দুৰিধো.
দুতিযদুকে তীসু ভূমীসু কুসলচিত্তেকগ্গতা লোকিযো সমাধি. অরিযমগ্গসম্পযুত্তা একগ্গতা লোকুত্তরো সমাধীতি এৰং লোকিযলোকুত্তরৰসেন দুৰিধো.
ততিযদুকে চতুক্কনযে দ্ৰীসু পঞ্চকনযে তীসু ঝানেসু একগ্গতা সপ্পীতিকো সমাধি. অৰসেসেসু দ্ৰীসু ঝানেসু একগ্গতা নিপ্পীতিকো সমাধি. উপচারসমাধি পন সিযা সপ্পীতিকো, সিযা নিপ্পীতিকোতি এৰং সপ্পীতিকনিপ্পীতিকৰসেন দুৰিধো.
চতুত্থদুকে চতুক্কনযে তীসু পঞ্চকনযে চতূসু ঝানেসু একগ্গতা সুখসহগতো সমাধি. অৰসেসস্মিং উপেক্খাসহগতো সমাধি. উপচারসমাধি পন সিযা সুখসহগতো, সিযা উপেক্খাসহগতোতি এৰং সুখসহগতউপেক্খাসহগতৰসেন দুৰিধো.
সমাধিতিকৰণ্ণনা
তিকেসু পঠমত্তিকে পটিলদ্ধমত্তো হীনো, নাতিসুভাৰিতো মজ্ঝিমো, সুভাৰিতো ৰসিপ্পত্তো পণীতোতি এৰং হীনমজ্ঝিমপণীতৰসেন তিৰিধো.
দুতিযত্তিকে পঠমজ্ঝানসমাধি সদ্ধিং উপচারসমাধিনা সৰিতক্কসৰিচারো. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি অৰিতক্কৰিচারমত্তো. যো হি ৰিতক্কমত্তেযেৰ আদীনৰং দিস্ৰা ৰিচারে অদিস্ৰা কেৰলং ৰিতক্কপ্পহানমত্তং আকঙ্খমানো পঠমজ্ঝানং অতিক্কমতি, সো অৰিতক্কৰিচারমত্তং সমাধিং পটিলভতি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. চতুক্কনযে পন দুতিযাদীসু পঞ্চকনযে ততিযাদীসু তীসু ঝানেসু একগ্গতা অৰিতক্কাৰিচারো সমাধীতি এৰং সৰিতক্কসৰিচারাদিৰসেন তিৰিধো.
ততিযত্তিকে চতুক্কনযে আদিতো দ্ৰীসু পঞ্চকনযে চ তীসু ঝানেসু একগ্গতা পীতিসহগতো সমাধি. তেস্ৰেৰ ততিযে চ চতুত্থে চ ঝানে একগ্গতা সুখসহগতো সমাধি. অৰসানে উপেক্খাসহগতো. উপচারসমাধি পন পীতিসুখসহগতো ৰা হোতি উপেক্খাসহগতো ৰাতি এৰং পীতিসহগতাদিৰসেন তিৰিধো.
চতুত্থত্তিকে উপচারভূমিযং একগ্গতা পরিত্তো সমাধি. রূপাৰচরারূপাৰচরকুসলে একগ্গতা মহগ্গতো সমাধি. অরিযমগ্গসম্পযুত্তা একগ্গতা অপ্পমাণো সমাধীতি এৰং পরিত্তমহগ্গতপ্পমাণৰসেন তিৰিধো.
সমাধিচতুক্কৰণ্ণনা
চতুক্কেসু পঠমচতুক্কে অত্থি সমাধি দুক্খাপটিপদো দন্ধাভিঞ্ঞো, অত্থি দুক্খাপটিপদো খিপ্পাভিঞ্ঞো, অত্থি সুখাপটিপদো দন্ধাভিঞ্ঞো, অত্থি সুখাপটিপদো খিপ্পাভিঞ্ঞোতি.
তত্থ পঠমসমন্নাহারতো পট্ঠায যাৰ তস্স তস্স ঝানস্স উপচারং উপ্পজ্জতি, তাৰ পৰত্তা সমাধিভাৰনা পটিপদাতি ৰুচ্চতি. উপচারতো পন পট্ঠায যাৰ অপ্পনা, তাৰ পৰত্তা পঞ্ঞা অভিঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. সা পনেসা পটিপদা একচ্চস্স দুক্খা হোতি, নীৰরণাদিপচ্চনীকধম্মসমুদাচারগহণতায কিচ্ছা অসুখাসেৰনাতি অত্থো. একচ্চস্স তদভাৰেন সুখা. অভিঞ্ঞাপি একচ্চস্স দন্ধা হোতি মন্দা অসীঘপ্পৰত্তি. একচ্চস্স খিপ্পা অমন্দা সীঘপ্পৰত্তি.
তত্থ যানি পরতো সপ্পাযাসপ্পাযানি চ পলিবোধুপচ্ছেদাদীনি পুব্বকিচ্চানি চ অপ্পনাকোসল্লানি চ ৰণ্ণযিস্সাম, তেসু যো অসপ্পাযসেৰী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা দন্ধা চ অভিঞ্ঞা হোতি. সপ্পাযসেৰিনো সুখা পটিপদা খিপ্পা চ অভিঞ্ঞা. যো পন পুব্বভাগে অসপ্পাযং সেৰিত্ৰা অপরভাগে সপ্পাযসেৰী হোতি, পুব্বভাগে ৰা সপ্পাযং সেৰিত্ৰা অপরভাগে অসপ্পাযসেৰী, তস্স ৰোমিস্সকতা ৰেদিতব্বা. তথা পলিবোধুপচ্ছেদাদিকং পুব্বকিচ্চং অসম্পাদেত্ৰা ভাৰনমনুযুত্তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি. ৰিপরিযাযেন সুখা. অপ্পনাকোসল্লানি পন অসম্পাদেন্তস্স দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি. সম্পাদেন্তস্স খিপ্পা.
অপিচ তণ্হাঅৰিজ্জাৰসেন সমথৰিপস্সনাধিকারৰসেন চাপি এতাসং পভেদো ৰেদিতব্বো. তণ্হাভিভূতস্স হি দুক্খা পটিপদা হোতি. অনভিভূতস্স সুখা. অৰিজ্জাভিভূতস্স চ দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি. অনভিভূতস্স খিপ্পা. যো চ সমথে অকতাধিকারো, তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি. কতাধিকারস্স সুখা. যো পন ৰিপস্সনায অকতাধিকারো হোতি, তস্স দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, কতাধিকারস্স খিপ্পা. কিলেসিন্দ্রিযৰসেন চাপি এতাসং পভেদো ৰেদিতব্বো. তিব্বকিলেসস্স হি মুদিন্দ্রিযস্স দুক্খা পটিপদা হোতি দন্ধা চ অভিঞ্ঞা, তিক্খিন্দ্রিযস্স পন খিপ্পা অভিঞ্ঞা. মন্দকিলেসস্স চ মুদিন্দ্রিযস্স সুখা পটিপদা হোতি দন্ধা চ অভিঞ্ঞা. তিক্খিন্দ্রিযস্স পন খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি.
ইতি ইমাসু পটিপদাঅভিঞ্ঞাসু যো পুগ্গলো দুক্খায পটিপদায দন্ধায চ অভিঞ্ঞায সমাধিং পাপুণাতি, তস্স সো সমাধি দুক্খাপটিপদো দন্ধাভিঞ্ঞোতি ৰুচ্চতি. এস নযো সেসত্তযেপীতি এৰং দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিৰসেন চতুব্বিধো.
দুতিযচতুক্কে অত্থি সমাধি পরিত্তো পরিত্তারম্মণো, অত্থি পরিত্তো অপ্পমাণারম্মণো, অত্থি অপ্পমাণো পরিত্তারম্মণো, অত্থি অপ্পমাণো অপ্পমাণারম্মণোতি. তত্থ যো সমাধি অপ্পগুণো উপরিঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, অযং পরিত্তো. যো পন অৰড্ঢিতে আরম্মণে পৰত্তো, অযং পরিত্তারম্মণো. যো পগুণো সুভাৰিতো, উপরিঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতি, অযং অপ্পমাণো. যো চ ৰড্ঢিতে আরম্মণে পৰত্তো, অযং অপ্পমাণারম্মণো. ৰুত্তলক্খণৰোমিস্সতায পন ৰোমিস্সকনযো ৰেদিতব্বো. এৰং পরিত্তপরিত্তারম্মণাদিৰসেন চতুব্বিধো.
ততিযচতুক্কে ৰিক্খম্ভিতনীৰরণানং ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখসমাধীনং ৰসেন পঞ্চঙ্গিকং পঠমং ঝানং, ততো ৰূপসন্তৰিতক্কৰিচারং তিৰঙ্গিকং দুতিযং, ততো ৰিরত্তপীতিকং দুৰঙ্গিকং ততিযং, ততো পহীনসুখং উপেক্খাৰেদনাসহিতস্স সমাধিনো ৰসেন দুৰঙ্গিকং চতুত্থং. ইতি ইমেসং চতুন্নং ঝানানং অঙ্গভূতা চত্তারো সমাধী হোন্তি. এৰং চতুঝানঙ্গৰসেন চতুব্বিধো.
চতুত্থচতুক্কে অত্থি সমাধি হানভাগিযো, অত্থি ঠিতিভাগিযো, অত্থি ৰিসেসভাগিযো, অত্থি নিব্বেধভাগিযো. তত্থ পচ্চনীকসমুদাচারৰসেন হানভাগিযতা, তদনুধম্মতায সতিযা সণ্ঠানৰসেন ঠিতিভাগিযতা, উপরিৰিসেসাধিগমৰসেন ৰিসেসভাগিযতা, নিব্বিদাসহগতসঞ্ঞামনসিকারসমুদাচারৰসেন নিব্বেধভাগিযতা চ ৰেদিতব্বা. যথাহ, ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভিং কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা. তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. অৰিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি ৰিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি ৰিরাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৯৯). তায পন পঞ্ঞায সম্পযুত্তা সমাধীপি চত্তারো হোন্তীতি. এৰং হানভাগিযাদিৰসেন চতুব্বিধো.
পঞ্চমচতুক্কে কামাৰচরো সমাধি, রূপাৰচরো সমাধি, অরূপাৰচরো সমাধি, অপরিযাপন্নো সমাধীতি এৰং চত্তারো সমাধী. তত্থ সব্বাপি উপচারেকগ্গতা কামাৰচরো সমাধি. তথা রূপাৰচরাদিকুসলচিত্তেকগ্গতা ইতরে তযোতি এৰং কামাৰচরাদিৰসেন চতুব্বিধো.
ছট্ঠচতুক্কে ‘‘ছন্দং চে ভিক্খু অধিপতিং করিত্ৰা লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং, অযং ৰুচ্চতি ছন্দসমাধি…পে… ৰীরিযং চে ভিক্খু…পে… চিত্তং চে ভিক্খু…পে… ৰীমংসং চে ভিক্খু অধিপতিং করিত্ৰা লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং, অযং ৰুচ্চতি ৰীমংসাসমাধী’’তি (ৰিভ. ৪৩২; সং. নি. ৩.৮২৫) এৰং অধিপতিৰসেন চতুব্বিধো.
পঞ্চকে যং চতুক্কভেদে ৰুত্তং দুতিযং ঝানং, তং ৰিতক্কমত্তাতিক্কমেন দুতিযং, ৰিতক্কৰিচারাতিক্কমেন ততিযন্তি এৰং দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা পঞ্চ ঝানানি ৰেদিতব্বানি. তেসং অঙ্গভূতা চ পঞ্চ সমাধীতি এৰং পঞ্চঝানঙ্গৰসেন পঞ্চৰিধতা ৰেদিতব্বা.
৪০. কো চস্স সংকিলেসো কিং ৰোদানন্তি এত্থ পন ৰিস্সজ্জনং ৰিভঙ্গে ৰুত্তমেৰ. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘সংকিলেসন্তি হানভাগিযো ধম্মো. ৰোদানন্তি ৰিসেসভাগিযো ধম্মো’’তি (ৰিভ. ৮২৮). তত্থ ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভিং কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৯৯) ইমিনা নযেন হানভাগিযধম্মো ৰেদিতব্বো. ‘‘অৰিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি ৰিসেসভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৯৯) ইমিনা নযেন ৰিসেসভাগিযধম্মো ৰেদিতব্বো.
দসপলিবোধৰণ্ণনা
৪১. কথং ভাৰেতব্বোতি এত্থ পন যো তাৰ অযং লোকিযলোকুত্তরৰসেন দুৰিধোতিআদীসু অরিযমগ্গসম্পযুত্তো সমাধি ৰুত্তো, তস্স ভাৰনানযো পঞ্ঞাভাৰনানযেনেৰ সঙ্গহিতো. পঞ্ঞায হি ভাৰিতায সো ভাৰিতো হোতি. তস্মা তং সন্ধায এৰং ভাৰেতব্বোতি ন কিঞ্চি ৰিসুং ৰদাম.
যো পনাযং লোকিযো, সো ৰুত্তনযেন সীলানি ৰিসোধেত্ৰা সুপরিসুদ্ধে সীলে পতিট্ঠিতেন য্ৰাস্স দসসু পলিবোধেসু পলিবোধো অত্থি, তং উপচ্ছিন্দিত্ৰা কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো চরিযানুকূলং চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু অঞ্ঞতরং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সমাধিভাৰনায অননুরূপং ৰিহারং পহায অনুরূপে ৰিহারে ৰিহরন্তেন খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৰা সব্বং ভাৰনাৰিধানং অপরিহাপেন্তেন ভাৰেতব্বোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো.
অযং পন ৰিত্থারো, যং তাৰ ৰুত্তং ‘‘য্ৰাস্স দসসু পলিবোধেসু পলিবোধো অত্থি, তং উপচ্ছিন্দিত্ৰা’’তি, এত্থ –
আৰাসো চ কুলং লাভো, গণো কম্মঞ্চ পঞ্চমং;
অদ্ধানং ঞাতি আবাধো, গন্থো ইদ্ধীতি তে দসাতি. –
ইমে দস পলিবোধা নাম. তত্থ আৰাসোযেৰ আৰাসপলিবোধো. এস নযো কুলাদীসু.
তত্থ আৰাসোতি একোপি ওৰরকো ৰুচ্চতি একম্পি পরিৰেণং সকলোপি সঙ্ঘারামো. স্ৰাযং ন সব্বস্সেৰ পলিবোধো হোতি. যো পনেত্থ নৰকম্মাদীসু উস্সুক্কং ৰা আপজ্জতি, বহুভণ্ডসন্নিচযো ৰা হোতি, যেন কেনচি ৰা কারণেন অপেক্খৰা পটিবদ্ধচিত্তো, তস্সেৰ পলিবোধো হোতি, ন ইতরস্স.
তত্রিদং ৰত্থু – দ্ৰে কির কুলপুত্তা অনুরাধপুরা নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন থূপারামে পব্বজিংসু. তেসু একো দ্ৰে মাতিকা পগুণা কত্ৰা পঞ্চৰস্সিকো হুত্ৰা পৰারেত্ৰা পাচিনখণ্ডরাজিং নাম গতো. একো তত্থেৰ ৰসতি. পাচিনখণ্ডরাজিগতো তত্থ চিরং ৰসিত্ৰা থেরো হুত্ৰা চিন্তেসি ‘‘পটিসল্লানসারুপ্পমিদং ঠানং, হন্দ নং সহাযকস্সাপি আরোচেমী’’তি. ততো নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন থূপারামং পাৰিসি. পৰিসন্তংযেৰ চ নং দিস্ৰা সমানৰস্সিকত্থেরো পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তচীৰরং পটিগ্গহেত্ৰা ৰত্তং অকাসি. আগন্তুকত্থেরো সেনাসনং পৰিসিত্ৰা চিন্তেসি ‘‘ইদানি মে সহাযো সপ্পিং ৰা ফাণিতং ৰা পানকং ৰা পেসেস্সতি. অযঞ্হি ইমস্মিং নগরে চিরনিৰাসী’’তি. সো রত্তিং অলদ্ধা পাতো চিন্তেসি ‘‘ইদানি উপট্ঠাকেহি গহিতং যাগুখজ্জকং পেসেস্সতী’’তি. তম্পি অদিস্ৰা ‘‘পহিণন্তা নত্থি, পৰিট্ঠস্স মঞ্ঞে দস্সতী’’তি পাতোৰ তেন সদ্ধিং গামং পাৰিসি. তে দ্ৰে একং ৰীথিং চরিত্ৰা উল়ুঙ্কমত্তং যাগুং লভিত্ৰা আসনসালাযং নিসীদিত্ৰা পিৰিংসু. ততো আগন্তুকো চিন্তেসি ‘‘নিবদ্ধযাগু মঞ্ঞে নত্থি, ভত্তকালে ইদানি মনুস্সা পণীতং ভত্তং দস্সন্তী’’তি, ততো ভত্তকালেপি পিণ্ডায চরিত্ৰা লদ্ধমেৰ ভুঞ্জিত্ৰা ইতরো আহ – ‘‘কিং, ভন্তে, সব্বকালং এৰং যাপেথা’’তি? আমাৰুসোতি. ভন্তে, পাচিনখণ্ডরাজি ফাসুকা, তত্থ গচ্ছামাতি. থেরো নগরতো দক্খিণদ্ৰারেন নিক্খমন্তো কুম্ভকারগামমগ্গং পটিপজ্জি. ইতরো আহ – ‘‘কিং পন, ভন্তে, ইমং মগ্গং পটিপন্নত্থা’’তি? ননু ত্ৰমাৰুসো, পাচিনখণ্ডরাজিযা ৰণ্ণং অভাসীতি? কিং পন, ভন্তে, তুম্হাকং এত্তকং কালং ৰসিতট্ঠানে ন কোচি অতিরেকপরিক্খারো অত্থীতি? আমাৰুসো মঞ্চপীঠং সঙ্ঘিকং, তং পটিসামিতমেৰ, অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থীতি. ময্হং পন, ভন্তে, কত্তরদণ্ডো তেলনাল়ি উপাহনত্থৰিকা চ তত্থেৰাতি. তযাৰুসো, একদিৰসং ৰসিত্ৰা এত্তকং ঠপিতন্তি? আম, ভন্তে. সো পসন্নচিত্তো থেরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘তুম্হাদিসানং, ভন্তে, সব্বত্থ অরঞ্ঞৰাসোযেৰ. থূপারামো চতুন্নং বুদ্ধানং ধাতুনিধানট্ঠানং, লোহপাসাদে সপ্পাযং ধম্মস্সৰনং মহাচেতিযদস্সনং থেরদস্সনঞ্চ লব্ভতি, বুদ্ধকালো ৰিয পৰত্ততি. ইধেৰ তুম্হে ৰসথা’’তি দুতিযদিৰসে পত্তচীৰরং গহেত্ৰা সযমেৰ অগমাসীতি. ঈদিসস্স আৰাসো ন পলিবোধো হোতি.
কুলন্তি ঞাতিকুলং ৰা উপট্ঠাককুলং ৰা. একচ্চস্স হি উপট্ঠাককুলম্পি ‘‘সুখিতেসু সুখিতো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮৮৮; সং. নি. ৪.২৪১) নযেন সংসট্ঠস্স ৰিহরতো পলিবোধো হোতি, সো কুলমানুসকেহি ৰিনা ধম্মস্সৰনায সামন্তৰিহারম্পি ন গচ্ছতি. একচ্চস্স মাতাপিতরোপি পলিবোধা ন হোন্তি, কোরণ্ডকৰিহারৰাসিত্থেরস্স ভাগিনেয্যদহরভিক্খুনো ৰিয.
সো কির উদ্দেসত্থং রোহণং অগমাসি. থেরভগিনীপি উপাসিকা সদা থেরং তস্স পৰত্তিং পুচ্ছতি. থেরো একদিৰসং দহরং আনেস্সামীতি রোহণাভিমুখো পাযাসি. দহরোপি ‘‘চিরং মে ইধ ৰুত্থং, উপজ্ঝাযং দানি পস্সিত্ৰা উপাসিকায চ পৰত্তিং ঞত্ৰা আগমিস্সামী’’তি রোহণতো নিক্খমি. তে উভোপি গঙ্গাতীরে সমাগচ্ছিংসু. সো অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে থেরস্স ৰত্তং কত্ৰা ‘‘কুহিং যাসী’’তি পুচ্ছিতো তমত্থং আরোচেসি. থেরো সুট্ঠু তে কতং, উপাসিকাপি সদা পুচ্ছতি, অহম্পি এতদত্থমেৰ আগতো, গচ্ছ ত্ৰং, অহং পন ইধেৰ ইমং ৰস্সং ৰসিস্সামীতি তং উয্যোজেসি. সো ৰস্সূপনাযিকদিৰসেযেৰ তং ৰিহারং পত্তো. সেনাসনম্পিস্স পিতরা কারিতমেৰ পত্তং.
অথস্স পিতা দুতিযদিৰসে আগন্ত্ৰা ‘‘কস্স, ভন্তে, অম্হাকং সেনাসনং পত্ত’’ন্তি পুচ্ছন্তো ‘‘আগন্তুকস্স দহরস্সা’’তি সুত্ৰা তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, অম্হাকং সেনাসনে ৰস্সং উপগতস্স ৰত্তং অত্থী’’তি. কিং উপাসকাতি? তেমাসং অম্হাকংযেৰ ঘরে ভিক্খং গহেত্ৰা পৰারেত্ৰা গমনকালে আপুচ্ছিতব্বন্তি. সো তুণ্হিভাৰেন অধিৰাসেসি. উপাসকোপি ঘরং গন্ত্ৰা ‘‘অম্হাকং আৰাসে একো আগন্তুকো অয্যো উপগতো সক্কচ্চং উপট্ঠাতব্বো’’তি আহ. উপাসিকা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদেসি. দহরোপি ভত্তকালে ঞাতিঘরং অগমাসি. ন নং কোচি সঞ্জানি.
সো তেমাসম্পি তত্থ পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা ৰস্সংৰুত্থো ‘‘অহং গচ্ছামী’’তি আপুচ্ছি. অথস্স ঞাতকা ‘‘স্ৰে, ভন্তে, গচ্ছথা’’তি দুতিযদিৰসে ঘরেযেৰ ভোজেত্ৰা তেলনাল়িং পূরেত্ৰা একং গুল়পিণ্ডং নৰহত্থঞ্চ সাটকং দত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, ভন্তে’’তি আহংসু. সো অনুমোদনং কত্ৰা রোহণাভিমুখো পাযাসি.
উপজ্ঝাযোপিস্স পৰারেত্ৰা পটিপথং আগচ্ছন্তো পুব্বে দিট্ঠট্ঠানেযেৰ তং অদ্দস. সো অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে থেরস্স ৰত্তং অকাসি. অথ নং থেরো পুচ্ছি ‘‘কিং, ভদ্দমুখ, দিট্ঠা তে উপাসিকা’’তি? সো ‘‘আম, ভন্তে’’তি সব্বং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা তেন তেলেন থেরস্স পাদে মক্খেত্ৰা গুল়েন পানকং কত্ৰা তম্পি সাটকং থেরস্সেৰ দত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ময্হং, ভন্তে, রোহণংযেৰ সপ্পায’’ন্তি অগমাসি. থেরোপি ৰিহারং আগন্ত্ৰা দুতিযদিৰসে কোরণ্ডকগামং পাৰিসি.
উপাসিকাপি ‘‘ময্হং ভাতা মম পুত্তং গহেত্ৰা ইদানি আগচ্ছতী’’তি সদা মগ্গং ওলোকযমানাৰ তিট্ঠতি. সা তং এককমেৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘মতো মে মঞ্ঞে পুত্তো, অযং থেরো এককোৰ আগচ্ছতী’’তি থেরস্স পাদমূলে নিপতিত্ৰা পরিদেৰমানা রোদি. থেরো ‘‘নূন দহরো অপ্পিচ্ছতায অত্তানং অজানাপেত্ৰাৰ গতো’’তি তং সমস্সাসেত্ৰা সব্বং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা পত্তত্থৰিকতো তং সাটকং নীহরিত্ৰা দস্সেতি.
উপাসিকা পসীদিত্ৰা পুত্তেন গতদিসাভিমুখা উরেন নিপজ্জিত্ৰা নমস্সমানা আহ – ‘‘ময্হং পুত্তসদিসং ৰত মঞ্ঞে ভিক্খুং কাযসক্খিং কত্ৰা ভগৰা রথৰিনীতপটিপদং (ম. নি. ১.২৫২ আদযো), নালকপটিপদং (সু. নি. ৬৮৪ আদযো), তুৰট্টকপটিপদং (সু. নি. ৯২১ আদযো), চতুপচ্চযসন্তোসভাৰনারামতাদীপকং মহাঅরিযৰংসপটিপদঞ্চ (অ. নি. ৪.২৮; দী. নি. ৩.৩০৯) দেসেসি. ৰিজাতমাতুযা নাম গেহে তেমাসং ভুঞ্জমানোপি ‘অহং পুত্তো ত্ৰং মাতা’তি ন ৰক্খতি, অহো অচ্ছরিযমনুস্সো’’তি. এৰরূপস্স মাতাপিতরোপি পলিবোধা ন হোন্তি, পগেৰ অঞ্ঞং উপট্ঠাককুল’’ন্তি.
লাভোতি চত্তারো পচ্চযা. তে কথং পলিবোধা হোন্তি? পুঞ্ঞৰন্তস্স হি ভিক্খুনো গতগতট্ঠানে মনুস্সা মহাপরিৰারে পচ্চযে দেন্তি. সো তেসং অনুমোদেন্তো ধম্মং দেসেন্তো সমণধম্মং কাতুং ন ওকাসং লভতি. অরুণুগ্গমনতো যাৰ পঠমযামো, তাৰ মনুস্সসংসগ্গো ন উপচ্ছিজ্জতি. পুন বলৰপচ্চূসেযেৰ বাহুল্লিকপিণ্ডপাতিকা আগন্ত্ৰা ‘‘ভন্তে, অসুকো উপাসকো উপাসিকা অমচ্চো অমচ্চধীতা তুম্হাকং দস্সনকামা’’তি ৰদন্তি, সো গণ্হাৰুসো, পত্তচীৰরন্তি গমনসজ্জোৰ হোতীতি নিচ্চব্যাৰটো, তস্সেৰ তে পচ্চযা পলিবোধা হোন্তি. তেন গণং পহায যত্থ নং ন জানন্তি, তত্থ এককেন চরিতব্বং. এৰং সো পলিবোধো উপচ্ছিজ্জতীতি.
গণোতি সুত্তন্তিকগণো ৰা আভিধম্মিকগণো ৰা, যো তস্স উদ্দেসং ৰা পরিপুচ্ছং ৰা দেন্তো সমণধম্মস্স ওকাসং ন লভতি, তস্সেৰ গণো পলিবোধো হোতি, তেন সো এৰং উপচ্ছিন্দিতব্বো. সচে তেসং ভিক্খূনং বহু গহিতং হোতি, অপ্পং অৰসিট্ঠং, তং নিট্ঠপেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিতব্বং. সচে অপ্পং গহিতং, বহু অৰসিট্ঠং, যোজনতো পরং অগন্ত্ৰা অন্তোযোজনপরিচ্ছেদে অঞ্ঞং গণৰাচকং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ইমে আযস্মা উদ্দেসাদীহি সঙ্গণ্হতূ’’তি ৰত্তব্বং. এৰং অলভমানেন ‘‘ময্হমাৰুসো, একং কিচ্চং অত্থি, তুম্হে যথাফাসুকট্ঠানানি গচ্ছথা’’তি গণং পহায অত্তনো কম্মং কত্তব্বন্তি.
কম্মন্তি নৰকম্মং. তং করোন্তেন ৰড্ঢকীআদীহি লদ্ধালদ্ধং জানিতব্বং, কতাকতে উস্সুক্কং আপজ্জিতব্বন্তি সব্বদা পলিবোধো হোতি. সোপি এৰং উপচ্ছিন্দিতব্বো, সচে অপ্পং অৰসিট্ঠং হোতি নিট্ঠপেতব্বং. সচে বহু, সঙ্ঘিকঞ্চে নৰকম্মং, সঙ্ঘস্স ৰা সঙ্ঘভারহারকভিক্খূনং ৰা নিয্যাদেতব্বং. অত্তনো সন্তকঞ্চে, অত্তনো ভারহারকানং নিয্যাদেতব্বং. তাদিসে অলভন্তেন সঙ্ঘস্স পরিচ্চজিত্ৰা গন্তব্বন্তি.
অদ্ধানন্তি মগ্গগমনং. যস্স হি কত্থচি পব্বজ্জাপেক্খো ৰা হোতি, পচ্চযজাতং ৰা কিঞ্চি লদ্ধব্বং হোতি. সচে তং অলভন্তো ন সক্কোতি অধিৰাসেতুং, অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তস্সপি গমিকচিত্তং নাম দুপ্পটিৰিনোদনীযং হোতি, তস্মা গন্ত্ৰা তং কিচ্চং তীরেত্ৰাৰ সমণধম্মে উস্সুক্কং কাতব্বন্তি.
ঞাতীতি ৰিহারে আচরিযুপজ্ঝাযসদ্ধিৰিহারিকঅন্তেৰাসিকসমানুপজ্ঝাযকসমানাচরিযকা, ঘরে মাতা পিতা ভাতাতি এৰমাদিকা. তে গিলানা ইমস্স পলিবোধা হোন্তি, তস্মা সো পলিবোধো উপট্ঠহিত্ৰা তেসং পাকতিককরণেন উপচ্ছিন্দিতব্বো.
তত্থ উপজ্ঝাযো তাৰ গিলানো সচে লহুং ন ৰুট্ঠাতি, যাৰজীৰম্পি পটিজগ্গিতব্বো. তথা পব্বজ্জাচরিযো উপসম্পদাচরিযো সদ্ধিৰিহারিকো উপসম্পাদিতপব্বাজিতঅন্তেৰাসিকসমানুপজ্ঝাযকা চ. নিস্সযাচরিযউদ্দেসাচরিযনিস্সযন্তেৰাসিকউদ্দেসন্তেৰাসিকসমানাচরিযকা পন যাৰ নিস্সযউদ্দেসা অনুপচ্ছিন্না, তাৰ পটিজগ্গিতব্বা. পহোন্তেন ততো উদ্ধম্পি পটিজগ্গিতব্বা এৰ. মাতাপিতূসু উপজ্ঝাযে ৰিয পটিপজ্জিতব্বং. সচেপি হি তে রজ্জে ঠিতা হোন্তি, পুত্ততো চ উপট্ঠানং পচ্চাসীসন্তি, কাতব্বমেৰ. অথ তেসং ভেসজ্জং নত্থি, অত্তনো সন্তকং দাতব্বং. অসতি ভিক্খাচরিযায পরিযেসিত্ৰাপি দাতব্বমেৰ. ভাতুভগিনীনং পন তেসং সন্তকমেৰ যোজেত্ৰা দাতব্বং. সচে নত্থি অত্তনো সন্তকং তাৰকালিকং দত্ৰা পচ্ছা লভন্তেন গণ্হিতব্বং. অলভন্তেন ন চোদেতব্বা. অঞ্ঞাতকস্স ভগিনিসামিকস্স ভেসজ্জং নেৰ কাতুং ন দাতুং ৰট্টতি. ‘‘তুয্হং সামিকস্স দেহী’’তি ৰত্ৰা পন ভগিনিযা দাতব্বং. ভাতুজাযাযপি এসেৰ নযো. তেসং পন পুত্তা ইমস্স ঞাতকা এৰাতি তেসং কাতুং ৰট্টতীতি.
আবাধোতি যোকোচি রোগো. সো বাধযমানো পলিবোধো হোতি, তস্মা ভেসজ্জকরণেন উপচ্ছিন্দিতব্বো. সচে পন কতিপাহং ভেসজ্জং করোন্তস্সপি ন ৰূপসম্মতি, নাহং তুয্হং দাসো, ন ভটকো, তংযেৰ হি পোসেন্তো অনমতগ্গে সংসারৰট্টে দুক্খং পত্তোতি অত্তভাৰং গরহিত্ৰা সমণধম্মো কাতব্বোতি.
গন্থোতি পরিযত্তিহরণং. তং সজ্ঝাযাদীহি নিচ্চব্যাৰটস্স পলিবোধো হোতি, ন ইতরস্স. তত্রিমানি ৰত্থূনি –
মজ্ঝিমভাণকদেৰত্থেরো কির মলযৰাসিদেৰত্থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা কম্মট্ঠানং যাচি. থেরো কীদিসোসি, আৰুসো, পরিযত্তিযন্তি পুচ্ছি. মজ্ঝিমো মে, ভন্তে, পগুণোতি. আৰুসো, মজ্ঝিমো নামেসো দুপ্পরিহারো, মূলপণ্ণাসং সজ্ঝাযন্তস্স মজ্ঝিমপণ্ণাসকো আগচ্ছতি, তং সজ্ঝাযন্তস্স উপরিপণ্ণাসকো. কুতো তুয্হং কম্মট্ঠানন্তি? ভন্তে, তুম্হাকং সন্তিকে কম্মট্ঠানং লভিত্ৰা পুন ন ওলোকেস্সামীতি কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা একূনৰীসতিৰস্সানি সজ্ঝাযং অকত্ৰা ৰীসতিমে ৰস্সে অরহত্তং পত্ৰা সজ্ঝাযত্থায আগতানং ভিক্খূনং ‘‘ৰীসতি মে, আৰুসো, ৰস্সানি পরিযত্তিং অনোলোকেন্তস্স, অপিচ খো কতপরিচযো অহমেত্থ আরভথা’’তি ৰত্ৰা আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা একব্যঞ্জনেপিস্স কঙ্খা নাহোসি.
করুল়িযগিরিৰাসীনাগত্থেরোপি অট্ঠারসৰস্সানি পরিযত্তিং ছড্ডেত্ৰা ভিক্খূনং ধাতুকথং উদ্দিসি. তেসং গামৰাসিকত্থেরেহি সদ্ধিং সংসন্দেন্তানং একপঞ্হোপি উপ্পটিপাটিযা আগতো নাহোসি.
মহাৰিহারেপি তিপিটকচূল়াভযত্থেরো নাম অট্ঠকথং অনুগ্গহেত্ৰাৰ পঞ্চনিকাযমণ্ডলে তীণি পিটকানি পরিৰত্তেস্সামীতি সুৰণ্ণভেরিং পহরাপেসি. ভিক্খুসঙ্ঘো কতমাচরিযানং উগ্গহো, অত্তনো আচরিযুগ্গহঞ্ঞেৰ ৰদতু, ইতরথা ৰত্তুং ন দেমাতি আহ. উপজ্ঝাযোপি নং অত্তনো উপট্ঠানমাগতং পুচ্ছি ‘‘ত্ৰমাৰুসো, ভেরিং পহরাপেসী’’তি? আম, ভন্তে. কিং কারণাতি? পরিযত্তিং, ভন্তে, পরিৰত্তেস্সামীতি. আৰুসো অভয, আচরিযা ইদং পদং কথং ৰদন্তীতি? এৰং ৰদন্তি, ভন্তেতি. থেরো হুন্তি পটিবাহি. পুন সো অঞ্ঞেন অঞ্ঞেন পরিযাযেন এৰং ৰদন্তি ভন্তেতি তিক্খত্তুং আহ. থেরো সব্বং হুন্তি পটিবাহিত্ৰা ‘‘আৰুসো, তযা পঠমং কথিতো এৰ আচরিযমগ্গো, আচরিযমুখতো পন অনুগ্গহিতত্তা ‘এৰং আচরিযা ৰদন্তী’তি সণ্ঠাতুং নাসক্খি. গচ্ছ অত্তনো আচরিযানং সন্তিকে সুণাহী’’তি. কুহিং, ভন্তে, গচ্ছামীতি? গঙ্গায পরতো রোহণজনপদে তুলাধারপব্বতৰিহারে সব্বপরিযত্তিকো মহাধম্মরক্খিতত্থেরো নাম ৰসতি, তস্স সন্তিকং গচ্ছাতি. সাধু, ভন্তেতি থেরং ৰন্দিত্ৰা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসীদি. থেরো কস্মা আগতোসীতি পুচ্ছি. ধম্মং সোতুং, ভন্তেতি. আৰুসো অভয, দীঘমজ্ঝিমেসু মং কালেন কালং পুচ্ছন্তি. অৰসেসং পন মে তিংসমত্তানি ৰস্সানি ন ওলোকিতপুব্বং. অপিচ ত্ৰং রত্তিং মম সন্তিকে পরিৰত্তেহি. অহং তে দিৰা কথযিস্সামীতি. সো সাধু, ভন্তেতি তথা অকাসি. পরিৰেণদ্ৰারে মহামণ্ডপং কারেত্ৰা গামৰাসিনো দিৰসে দিৰসে ধম্মস্সৰনত্থায আগচ্ছন্তি. থেরো রত্তিং পরিৰত্তি. তং দিৰা কথযন্তো অনুপুব্বেন দেসনং নিট্ঠপেত্ৰা অভযত্থেরস্স সন্তিকে তট্টিকায নিসীদিত্ৰা ‘‘আৰুসো, ময্হং কম্মট্ঠানং কথেহী’’তি আহ. ভন্তে, কিং ভণথ, ননু মযা তুম্হাকমেৰ সন্তিকে সুতং? কিমহং তুম্হেহি অঞ্ঞাতং কথেস্সামীতি? ততো নং থেরো অঞ্ঞো এস, আৰুসো, গতকস্স মগ্গো নামাতি আহ. অভযথেরো কির তদা সোতাপন্নো হোতি. অথস্স সো কম্মট্ঠানং দত্ৰা আগন্ত্ৰা লোহপাসাদে ধম্মং পরিৰত্তেন্তো থেরো পরিনিব্বুতোতি অস্সোসি. সুত্ৰা ‘‘আহরথাৰুসো, চীৰর’’ন্তি চীৰরং পারুপিত্ৰা ‘‘অনুচ্ছৰিকো, আৰুসো, অম্হাকং আচরিযস্স অরহত্তমগ্গো. আচরিযো নো, আৰুসো, উজু আজানীযো. সো অত্তনো ধম্মন্তেৰাসিকস্স সন্তিকে তট্টিকায নিসীদিত্ৰা ‘ময্হং কম্মট্ঠানং কথেহী’তি আহ. অনুচ্ছৰিকো, আৰুসো, থেরস্স অরহত্তমগ্গো’’তি. এৰরূপানং গন্থো পলিবোধো ন হোতীতি.
ইদ্ধীতি পোথুজ্জনিকা ইদ্ধি. সা হি উত্তানসেয্যকদারকো ৰিয তরুণসস্সং ৰিয চ দুপ্পরিহারা হোতি. অপ্পমত্তকেনেৰ ভিজ্জতি. সা পন ৰিপস্সনায পলিবোধো হোতি, ন সমাধিস্স, সমাধিং পত্ৰা পত্তব্বতো. তস্মা ৰিপস্সনত্থিকেন ইদ্ধিপলিবোধো উপচ্ছিন্দিতব্বো, ইতরেন অৰসেসাতি অযং তাৰ পলিবোধকথায ৰিত্থারো.
কম্মট্ঠানদাযকৰণ্ণনা
৪২. কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰাতি এত্থ পন দুৰিধং কম্মট্ঠানং সব্বত্থককম্মট্ঠানং পারিহারিযকম্মট্ঠানঞ্চ. তত্থ সব্বত্থককম্মট্ঠানং নাম ভিক্খুসঙ্ঘাদীসু মেত্তা মরণস্সতি চ. অসুভসঞ্ঞাতিপি একে.
কম্মট্ঠানিকেন হি ভিক্খুনা পঠমং তাৰ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সীমট্ঠকভিক্খুসঙ্ঘে সুখিতা হোন্তু অব্যাপজ্জাতি মেত্তা ভাৰেতব্বা. ততো সীমট্ঠকদেৰতাসু. ততো গোচরগামম্হি ইস্সরজনে. ততো তত্থ মনুস্সে উপাদায সব্বসত্তেসু. সো হি ভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তায সহৰাসীনং মুদুচিত্ততং জনেতি. অথস্স তে সুখসংৰাসা হোন্তি. সীমট্ঠকদেৰতাসু মেত্তায মুদুকতচিত্তাহি দেৰতাহি ধম্মিকায রক্খায সুসংৰিহিতরক্খো হোতি. গোচরগামম্হি ইস্সরজনে মেত্তায মুদুকতচিত্তসন্তানেহি ইস্সরেহি ধম্মিকায রক্খায সুরক্খিতপরিক্খারো হোতি. তত্থ মনুস্সেসু মেত্তায পসাদিতচিত্তেহি তেহি অপরিভূতো হুত্ৰা ৰিচরতি. সব্বসত্তেসু মেত্তায সব্বত্থ অপ্পটিহতচারো হোতি. মরণস্সতিযা পন অৰস্সং মযা মরিতব্বন্তি চিন্তেন্তো অনেসনং পহায উপরূপরি ৰড্ঢমানসংৰেগো অনোলীনৰুত্তিকো হোতি. অসুভসঞ্ঞাপরিচিতচিত্তস্স পনস্স দিব্বানিপি আরম্মণানি লোভৰসেন চিত্তং ন পরিযাদিযন্তি.
এৰং বহূপকারত্তা সব্বত্থ অত্থযিতব্বং ইচ্ছিতব্বন্তি চ অধিপ্পেতস্স যোগানুযোগকম্মস্স ঠানঞ্চাতি সব্বত্থককম্মট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি.
চত্তালীসায পন কম্মট্ঠানেসু যং যস্স চরিযানুকূলং, তং তস্স নিচ্চং পরিহরিতব্বত্তা উপরিমস্স চ উপরিমস্স ভাৰনাকম্মস্স পদট্ঠানত্তা পারিহারিযকম্মট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. ইতি ইমং দুৰিধম্পি কম্মট্ঠানং যো দেতি, অযং কম্মট্ঠানদাযকো নাম. তং কম্মট্ঠানদাযকং.
কল্যাণমিত্তন্তি –
পিযো গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;
গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা, নো চট্ঠানে নিযোজকোতি. (অ. নি. ৭.৩৭);
এৰমাদিগুণসমন্নাগতং একন্তেন হিতেসিং ৰুদ্ধিপক্খে ঠিতং কল্যাণমিত্তং.
‘‘মমং হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পরিমুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২) আদিৰচনতো পন সম্মাসম্বুদ্ধোযেৰ সব্বাকারসম্পন্নো কল্যাণমিত্তো. তস্মা তস্মিং সতি তস্সেৰ ভগৰতো সন্তিকে গহিতকম্মট্ঠানং সুগহিতং হোতি. পরিনিব্বুতে পন তস্মিং অসীতিযা মহাসাৰকেসু যো ধরতি, তস্স সন্তিকে গহেতুং ৰট্টতি. তস্মিং অসতি যং কম্মট্ঠানং গহেতুকামো হোতি, তস্সেৰ ৰসেন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ঝানপদট্ঠানং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা আসৰক্খযপ্পত্তস্স খীণাসৰস্স সন্তিকে গহেতব্বং.
কিং পন খীণাসৰো অহং খীণাসৰোতি অত্তানং পকাসেতীতি? কিং ৰত্তব্বং, কারকভাৰং হি জানিত্ৰা পকাসেতি. ননু অস্সগুত্তত্থেরো আরদ্ধকম্মট্ঠানস্স ভিক্খুনো ‘‘কম্মট্ঠানকারকো অয’’ন্তি জানিত্ৰা আকাসে চম্মখণ্ডং পঞ্ঞাপেত্ৰা তত্থ পল্লঙ্কেন নিসিন্নো কম্মট্ঠানং কথেসীতি.
তস্মা সচে খীণাসৰং লভতি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে লভতি, অনাগামিসকদাগামিসোতাপন্নঝানলাভীপুথুজ্জনতিপিটকধরদ্ৰিপিটকধরএকপিটকধরেসু পুরিমস্স পুরিমস্স সন্তিকে. একপিটকধরেপি অসতি যস্স একসঙ্গীতিপি অট্ঠকথায সদ্ধিং পগুণা, অযঞ্চ লজ্জী হোতি, তস্স সন্তিকে গহেতব্বং. এৰরূপো হি তন্তিধরো ৰংসানুরক্খকো পৰেণীপালকো আচরিযো আচরিযমতিকোৰ হোতি, ন অত্তনোমতিকো হোতি. তেনেৰ পোরাণকত্থেরা ‘‘লজ্জী রক্খিস্সতি লজ্জী রক্খিস্সতী’’তি তিক্খত্তুং আহংসু.
পুব্বে ৰুত্তখীণাসৰাদযো চেত্থ অত্তনা অধিগতমগ্গমেৰ আচিক্খন্তি. বহুস্সুতো পন তং তং আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা উগ্গহপরিপুচ্ছানং ৰিসোধিতত্তা ইতো চিতো চ সুত্তঞ্চ কারণঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা সপ্পাযাসপ্পাযং যোজেত্ৰা গহনট্ঠানে গচ্ছন্তো মহাহত্থী ৰিয মহামগ্গং দস্সেন্তো কম্মট্ঠানং কথেস্সতি. তস্মা এৰরূপং কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা তস্স ৰত্তপটিপত্তিং কত্ৰা কম্মট্ঠানং গহেতব্বং.
সচে পনেতং একৰিহারেযেৰ লভতি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে লভতি, যত্থ সো ৰসতি, তত্থ গন্তব্বং. গচ্ছন্তেন চ ন ধোতমক্খিতেহি পাদেহি উপাহনা আরূহিত্ৰা ছত্তং গহেত্ৰা তেলনাল়িমধুফাণিতাদীনি গাহাপেত্ৰা অন্তেৰাসিকপরিৰুতেন গন্তব্বং. গমিকৰত্তং পন পূরেত্ৰা অত্তনো পত্তচীৰরং সযমেৰ গহেত্ৰা অন্তরামগ্গে যং যং ৰিহারং পৰিসতি সব্বত্থ ৰত্তপটিপত্তিং কুরুমানেন সল্লহুকপরিক্খারেন পরমসল্লেখৰুত্তিনা হুত্ৰা গন্তব্বং.
তং ৰিহারং পৰিসন্তেন অন্তরামগ্গেযেৰ দন্তকট্ঠং কপ্পিযং কারাপেত্ৰা গহেত্ৰা পৰিসিতব্বং, ন চ ‘‘মুহুত্তং ৰিস্সমেত্ৰা পাদধোৰনমক্খনাদীনি কত্ৰা আচরিযস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি অঞ্ঞং পরিৰেণং পৰিসিতব্বং. কস্মা? সচে হিস্স তত্র আচরিযস্স ৰিসভাগা ভিক্খূ ভৰেয্যুং, তে আগমনকারণং পুচ্ছিত্ৰা আচরিযস্স অৰণ্ণং পকাসেত্ৰা ‘‘নট্ঠোসি, সচে তস্স সন্তিকং আগতো’’তি ৰিপ্পটিসারং উপ্পাদেয্যুং, যেন ততোৰ পটিনিৰত্তেয্য, তস্মা আচরিযস্স ৰসনট্ঠানং পুচ্ছিত্ৰা উজুকং তত্থেৰ গন্তব্বং.
সচে আচরিযো দহরতরো হোতি, পত্তচীৰরপটিগ্গহণাদীনি ন সাদিতব্বানি. সচে ৰুড্ঢতরো হোতি, গন্ত্ৰা আচরিযং ৰন্দিত্ৰা ঠাতব্বং. ‘‘নিক্খিপাৰুসো, পত্তচীৰর’’ন্তি ৰুত্তেন নিক্খিপিতব্বং. ‘‘পানীযং পিৰা’’তি ৰুত্তেন সচে ইচ্ছতি পাতব্বং. ‘‘পাদে ধোৰাহী’’তি ৰুত্তেন ন তাৰ পাদা ধোৰিতব্বা. সচে হি আচরিযেন আভতং উদকং ভৰেয্য, ন সারুপ্পং সিযা. ‘‘ধোৰাহাৰুসো, ন মযা আভতং, অঞ্ঞেহি আভত’’ন্তি ৰুত্তেন পন যত্থ আচরিযো ন পস্সতি, এৰরূপে পটিচ্ছন্নে ৰা ওকাসে, অব্ভোকাসে ৰিহারস্সাপি ৰা একমন্তে নিসীদিত্ৰা পাদা ধোৰিতব্বা.
সচে আচরিযো তেলনাল়িং আহরতি উট্ঠহিত্ৰা উভোহি হত্থেহি সক্কচ্চং গহেতব্বা. সচে হি ন গণ্হেয্য, ‘‘অযং ভিক্খু ইতো এৰ পট্ঠায সম্ভোগং কোপেতী’’তি আচরিযস্স অঞ্ঞথত্তং ভৰেয্য. গহেত্ৰা পন ন আদিতোৰ পাদা মক্খেতব্বা. সচে হি তং আচরিযস্স গত্তব্ভঞ্জনতেলং ভৰেয্য, ন সারুপ্পং সিযা. তস্মা সীসং মক্খেত্ৰা খন্ধাদীনি মক্খেতব্বানি. ‘‘সব্বপারিহারিযতেলমিদং, আৰুসো, পাদেপি মক্খেহী’’তি ৰুত্তেন পন থোকং সীসে কত্ৰা পাদে মক্খেত্ৰা ‘‘ইমং তেলনাল়িং ঠপেমি, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা আচরিযে গণ্হন্তে দাতব্বা.
আগতদিৰসতো পট্ঠায কম্মট্ঠানং মে, ভন্তে, কথেথ ইচ্চেৰং ন ৰত্তব্বং. দুতিযদিৰসতো পন পট্ঠায সচে আচরিযস্স পকতিউপট্ঠাকো অত্থি, তং যাচিত্ৰা ৰত্তং কাতব্বং. সচে যাচিতোপি ন দেতি, ওকাসে লদ্ধেযেৰ কাতব্বং. করোন্তেন খুদ্দকমজ্ঝিমমহন্তানি তীণি দন্তকট্ঠানি উপনামেতব্বানি. সীতং উণ্হন্তি দুৰিধং মুখধোৰনউদকঞ্চ ন্হানোদকঞ্চ পটিযাদেতব্বং. ততো যং আচরিযো তীণি দিৰসানি পরিভুঞ্জতি, তাদিসমেৰ নিচ্চং উপনামেতব্বং. নিযমং অকত্ৰা যং ৰা তং ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স যথালদ্ধং উপনামেতব্বং. কিং বহুনা ৰুত্তেন? যং তং ভগৰতা ‘‘অন্তেৰাসিকেন, ভিক্খৰে, আচরিযম্হি সম্মা ৰত্তিতব্বং. তত্রাযং সম্মা ৰত্তনা, কালস্সেৰ উট্ঠায উপাহনা ওমুঞ্চিত্ৰা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা দন্তকট্ঠং দাতব্বং, মুখোদকং দাতব্বং, আসনং পঞ্ঞপেতব্বং. সচে যাগু হোতি, ভাজনং ধোৰিত্ৰা যাগু উপনামেতব্বা’’তি (মহাৰ. ৭৮) আদিকং খন্ধকে সম্মাৰত্তং পঞ্ঞত্তং, তং সব্বম্পি কাতব্বং.
এৰং ৰত্তসম্পত্তিযা গরুং আরাধযমানেন সাযং ৰন্দিত্ৰা যাহীতি ৰিস্সজ্জিতেন গন্তব্বং, যদা সো কিস্সাগতোসীতি পুচ্ছতি, তদা আগমনকারণং কথেতব্বং. সচে সো নেৰ পুচ্ছতি, ৰত্তং পন সাদিযতি, দসাহে ৰা পক্খে ৰা ৰীতিৰত্তে একদিৰসং ৰিস্সজ্জিতেনাপি অগন্ত্ৰা ওকাসং কারেত্ৰা আগমনকারণং আরোচেতব্বং. অকালে ৰা গন্ত্ৰা কিমত্থমাগতোসীতি পুট্ঠেন আরোচেতব্বং. সচে সো পাতোৰ আগচ্ছাতি ৰদতি, পাতোৰ গন্তব্বং.
সচে পনস্স তায ৰেলায পিত্তাবাধেন ৰা কুচ্ছি পরিডয্হতি, অগ্গিমন্দতায ৰা ভত্তং ন জীরতি, অঞ্ঞো ৰা কোচি রোগো বাধতি, তং যথাভূতং আৰিকত্ৰা অত্তনো সপ্পাযৰেলং আরোচেত্ৰা তায ৰেলায উপসঙ্কমিতব্বং. অসপ্পাযৰেলায হি ৰুচ্চমানম্পি কম্মট্ঠানং ন সক্কা হোতি মনসিকাতুন্তি. অযং কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰাতি এত্থ ৰিত্থারো.
চরিযাৰণ্ণনা
৪৩. ইদানি অত্তনো চরিযানুকূলন্তি এত্থ চরিযাতি ছ চরিযা রাগচরিযা, দোসচরিযা, মোহচরিযা, সদ্ধাচরিযা, বুদ্ধিচরিযা, ৰিতক্কচরিযাতি. কেচি পন রাগাদীনং সংসগ্গসন্নিপাতৰসেন অপরাপি চতস্সো, তথা সদ্ধাদীনন্তি ইমাহি অট্ঠহি সদ্ধিং চুদ্দস ইচ্ছন্তি. এৰং পন ভেদে ৰুচ্চমানে রাগাদীনং সদ্ধাদীহিপি সংসগ্গং কত্ৰা অনেকা চরিযা হোন্তি, তস্মা সঙ্খেপেন ছল়েৰ চরিযা ৰেদিতব্বা. চরিযা, পকতি, উস্সন্নতাতি অত্থতো একং. তাসং ৰসেন ছল়েৰ পুগ্গলা হোন্তি রাগচরিতো, দোসচরিতো, মোহচরিতো, সদ্ধাচরিতো, বুদ্ধিচরিতো, ৰিতক্কচরিতোতি.
তত্থ যস্মা রাগচরিতস্স কুসলপ্পৰত্তিসমযে সদ্ধা বলৰতী হোতি, রাগস্স আসন্নগুণত্তা. যথা হি অকুসলপক্খে রাগো সিনিদ্ধো নাতিলূখো, এৰং কুসলপক্খে সদ্ধা. যথা রাগো ৰত্থুকামে পরিযেসতি, এৰং সদ্ধা সীলাদিগুণে. যথা রাগো অহিতং ন পরিচ্চজতি, এৰং সদ্ধা হিতং ন পরিচ্চজতি, তস্মা রাগচরিতস্স সদ্ধাচরিতো সভাগো.
যস্মা পন দোসচরিতস্স কুসলপ্পৰত্তিসমযে পঞ্ঞা বলৰতী হোতি, দোসস্স আসন্নগুণত্তা. যথা হি অকুসলপক্খে দোসো নিস্সিনেহো ন আরম্মণং অল্লীযতি, এৰং কুসলপক্খে পঞ্ঞা. যথা চ দোসো অভূতম্পি দোসমেৰ পরিযেসতি, এৰং পঞ্ঞা ভূতং দোসমেৰ. যথা দোসো সত্তপরিৰজ্জনাকারেন পৰত্ততি, এৰং পঞ্ঞা সঙ্খারপরিৰজ্জনাকারেন, তস্মা দোসচরিতস্স বুদ্ধিচরিতো সভাগো.
যস্মা পন মোহচরিতস্স অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ৰাযমমানস্স যেভুয্যেন অন্তরাযকরা ৰিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, মোহস্স আসন্নলক্খণত্তা. যথা হি মোহো পরিব্যাকুলতায অনৰট্ঠিতো, এৰং ৰিতক্কো নানপ্পকারৰিতক্কনতায. যথা চ মোহো অপরিযোগাহণতায চঞ্চলো. তথা ৰিতক্কো লহুপরিকপ্পনতায, তস্মা মোহচরিতস্স ৰিতক্কচরিতো সভাগোতি.
অপরে তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন অপরাপি তিস্সো চরিযা ৰদন্তি. তত্থ তণ্হা রাগোযেৰ, মানো চ তংসম্পযুত্তোতি তদুভযং রাগচরিযং নাতিৰত্ততি. মোহনিদানত্তা চ দিট্ঠিযা দিট্ঠিচরিযা মোহচরিযমেৰ অনুপততি.
৪৪. তা পনেতা চরিযা কিন্নিদানা? কথঞ্চ জানিতব্বং ‘‘অযং পুগ্গলো রাগচরিতো, অযং পুগ্গলো দোসাদীসু অঞ্ঞতরচরিতো’’তি? কিং চরিতস্স পুগ্গলস্স কিং সপ্পাযন্তি?
তত্র পুরিমা তাৰ তিস্সো চরিযা পুব্বাচিণ্ণনিদানা, ধাতুদোসনিদানা চাতি একচ্চে ৰদন্তি. পুব্বে কির ইট্ঠপ্পযোগসুভকম্মবহুলো রাগচরিতো হোতি, সগ্গা ৰা চৰিত্ৰা ইধূপপন্নো. পুব্বে ছেদনৰধবন্ধনৰেরকম্মবহুলো দোসচরিতো হোতি, নিরযনাগযোনীহি ৰা চৰিত্ৰা ইধূপপন্নো. পুব্বে মজ্জপানবহুলো সুতপরিপুচ্ছাৰিহীনো চ মোহচরিতো হোতি, তিরচ্ছানযোনিযা ৰা চৰিত্ৰা ইধূপপন্নোতি এৰং পুব্বাচিণ্ণনিদানাতি ৰদন্তি. দ্ৰিন্নং পন ধাতূনং উস্সন্নত্তা পুগ্গলো মোহচরিতো হোতি পথৰীধাতুযা চ আপোধাতুযা চ. ইতরাসং দ্ৰিন্নং উস্সন্নত্তা দোসচরিতো. সব্বাসং সমত্তা পন রাগচরিতোতি. দোসেসু চ সেম্হাধিকো রাগচরিতো হোতি. ৰাতাধিকো মোহচরিতো. সেম্হাধিকো ৰা মোহচরিতো. ৰাতাধিকো রাগচরিতোতি এৰং ধাতুদোসনিদানাতি ৰদন্তি.
তত্থ যস্মা পুব্বে ইট্ঠপ্পযোগসুভকম্মবহুলাপি সগ্গা চৰিত্ৰা ইধূপপন্নাপি চ ন সব্বে রাগচরিতাযেৰ হোন্তি, ন ইতরে ৰা দোসমোহচরিতা. এৰং ধাতূনঞ্চ যথাৰুত্তেনেৰ নযেন উস্সদনিযমো নাম নত্থি. দোসনিযমে চ রাগমোহদ্ৰযমেৰ ৰুত্তং, তম্পি চ পুব্বাপরৰিরুদ্ধমেৰ. সদ্ধাচরিযাদীসু চ একিস্সাপি নিদানং ন ৰুত্তমেৰ. তস্মা সব্বমেতং অপরিচ্ছিন্নৰচনং.
অযং পনেত্থ অট্ঠকথাচরিযানং মতানুসারেন ৰিনিচ্ছযো, ৰুত্তঞ্হেতং উস্সদকিত্তনে (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮) ‘‘ইমে সত্তা পুব্বহেতুনিযামেন লোভুস্সদা দোসুস্সদা মোহুস্সদা অলোভুস্সদা অদোসুস্সদা অমোহুস্সদা চ হোন্তি.
যস্স হি কম্মাযূহনক্খণে লোভো বলৰা হোতি অলোভো মন্দো, অদোসামোহা বলৰন্তো দোসমোহা মন্দা, তস্স মন্দো অলোভো লোভং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি. অদোসামোহা পন বলৰন্তো দোসমোহে পরিযাদাতুং সক্কোতি. তস্মা সো তেন কম্মেন দিন্নপটিসন্ধিৰসেন নিব্বত্তো লুদ্ধো হোতি সুখসীলো অক্কোধনো পঞ্ঞৰা ৰজিরূপমঞাণো.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে লোভদোসা বলৰন্তো হোন্তি অলোভাদোসা মন্দা, অমোহো বলৰা মোহো মন্দো, সো পুরিমনযেনেৰ লুদ্ধো চেৰ হোতি দুট্ঠো চ. পঞ্ঞৰা পন হোতি ৰজিরূপমঞাণো দত্তাভযত্থেরো ৰিয.
যস্স কম্মাযূহনক্খণে লোভাদোসমোহা বলৰন্তো হোন্তি ইতরে মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ লুদ্ধো চেৰ হোতি দন্ধো চ, সীলকো পন হোতি অক্কোধনো (বাকুলত্থেরো ৰিয).
তথা যস্স কম্মাযূহনক্খণে তযোপি লোভদোসমোহা বলৰন্তো হোন্তি অলোভাদযো মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ লুদ্ধো চেৰ হোতি দুট্ঠো চ মূল়্হো চ.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে অলোভদোসমোহা বলৰন্তো হোন্তি ইতরে মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ অলুদ্ধো অপ্পকিলেসো হোতি দিব্বারম্মণম্পি দিস্ৰা নিচ্চলো, দুট্ঠো পন হোতি দন্ধপঞ্ঞো চ.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে অলোভাদোসমোহা বলৰন্তো হোন্তি ইতরে মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ অলুদ্ধো চেৰ হোতি অদুট্ঠো সীলকো চ, দন্ধো পন হোতি.
তথা যস্স কম্মাযূহনক্খণে অলোভদোসামোহা বলৰন্তো হোন্তি ইতরে মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ অলুদ্ধো চেৰ হোতি পঞ্ঞৰা চ, দুট্ঠো চ পন হোতি কোধনো.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে তযোপি অলোভাদোসামোহা বলৰন্তো হোন্তি লোভাদযো মন্দা, সো পুরিমনযেনেৰ মহাসঙ্ঘরক্খিতত্থেরো ৰিয অলুদ্ধো অদুট্ঠো পঞ্ঞৰা চ হোতী’’তি.
এত্থ চ যো লুদ্ধোতি ৰুত্তো, অযং রাগচরিতো. দুট্ঠদন্ধা দোসমোহচরিতা. পঞ্ঞৰা বুদ্ধিচরিতো. অলুদ্ধঅদুট্ঠা পসন্নপকতিতায সদ্ধাচরিতা. যথা ৰা অমোহপরিৰারেন কম্মুনা নিব্বত্তো বুদ্ধিচরিতো, এৰং বলৰসদ্ধাপরিৰারেন কম্মুনা নিব্বত্তো সদ্ধাচরিতো. কামৰিতক্কাদিপরিৰারেন কম্মুনা নিব্বত্তো ৰিতক্কচরিতো. লোভাদিনা ৰোমিস্সপরিৰারেন কম্মুনা নিব্বত্তো ৰোমিস্সচরিতোতি. এৰং লোভাদীসু অঞ্ঞতরঞ্ঞতরপরিৰারং পটিসন্ধিজনকং কম্মং চরিযানং নিদানন্তি ৰেদিতব্বং.
৪৫. যং পন ৰুত্তং কথঞ্চ জানিতব্বং অযং পুগ্গলো রাগচরিতোতিআদি. তত্রাযং নযো.
ইরিযাপথতো কিচ্চা, ভোজনা দস্সনাদিতো;
ধম্মপ্পৰত্তিতো চেৰ, চরিযাযো ৰিভাৰযেতি.
তত্থ ইরিযাপথতোতি রাগচরিতো হি পকতিগমনেন গচ্ছন্তো চাতুরিযেন গচ্ছতি, সণিকং পাদং নিক্খিপতি, সমং নিক্খিপতি, সমং উদ্ধরতি, উক্কুটিকঞ্চস্স পদং হোতি. দোসচরিতো পাদগ্গেহি খণন্তো ৰিয গচ্ছতি, সহসা পাদং নিক্খিপতি, সহসা উদ্ধরতি, অনুকড্ঢিতঞ্চস্স পদং হোতি. মোহচরিতো পরিব্যাকুলায গতিযা গচ্ছতি, ছম্ভিতো ৰিয পদং নিক্খিপতি, ছম্ভিতো ৰিয উদ্ধরতি, সহসানুপীল়িতঞ্চস্স পদং হোতি. ৰুত্তম্পি চেতং মাগণ্ডিযসুত্তুপ্পত্তিযং –
‘‘রত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৰে,
দুট্ঠস্স হোতি অনুকড্ঢিতং পদং;
মূল়্হস্স হোতি সহসানুপীল়িতং,
ৰিৰট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি.
ঠানম্পি রাগচরিতস্স পাসাদিকং হোতি মধুরাকারং, দোসচরিতস্স থদ্ধাকারং, মোহচরিতস্স আকুলাকারং. নিসজ্জাযপি এসেৰ নযো. রাগচরিতো চ অতরমানো সমং সেয্যং পঞ্ঞপেত্ৰা সণিকং নিপজ্জিত্ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গানি সমোধায পাসাদিকেন আকারেন সযতি, ৰুট্ঠাপিযমানো চ সীঘং অৰুট্ঠায সঙ্কিতো ৰিয সণিকং পটিৰচনং দেতি. দোসচরিতো তরমানো যথা ৰা তথা ৰা সেয্যং পঞ্ঞপেত্ৰা পক্খিত্তকাযো ভাকুটিং কত্ৰা সযতি, ৰুট্ঠাপিযমানো চ সীঘং ৰুট্ঠায কুপিতো ৰিয পটিৰচনং দেতি. মোহচরিতো দুস্সণ্ঠানং সেয্যং পঞ্ঞপেত্ৰা ৰিক্খিত্তকাযো বহুলং অধোমুখো সযতি, ৰুট্ঠাপিযমানো চ হুঙ্কারং করোন্তো দন্ধং ৰুট্ঠাতি. সদ্ধাচরিতাদযো পন যস্মা রাগচরিতাদীনং সভাগা, তস্মা তেসম্পি তাদিসোৰ ইরিযাপথো হোতীতি. এৰং তাৰ ইরিযাপথতো চরিযাযো ৰিভাৰযে.
কিচ্চাতি সম্মজ্জনাদীসু চ কিচ্চেসু রাগচরিতো সাধুকং সম্মজ্জনিং গহেত্ৰা অতরমানো ৰালিকং অৰিপ্পকিরন্তো সিন্দুৰারকুসুমসন্থরমিৰ সন্থরন্তো সুদ্ধং সমং সম্মজ্জতি. দোসচরিতো গাল়্হং সম্মজ্জনিং গহেত্ৰা তরমানরূপো উভতো ৰালিকং উস্সারেন্তো খরেন সদ্দেন অসুদ্ধং ৰিসমং সম্মজ্জতি. মোহচরিতো সিথিলং সম্মজ্জনিং গহেত্ৰা সম্পরিৰত্তকং আল়োলযমানো অসুদ্ধং ৰিসমং সম্মজ্জতি.
যথা সম্মজ্জনে, এৰং চীৰরধোৰনরজনাদীসুপি সব্বকিচ্চেসু নিপুণমধুরসমসক্কচ্চকারী রাগচরিতো. গাল়্হথদ্ধৰিসমকারী দোসচরিতো. অনিপুণব্যাকুলৰিসমাপরিচ্ছিন্নকারী মোহচরিতো. চীৰরধারণম্পি চ রাগচরিতস্স নাতিগাল়্হং নাতিসিথিলং হোতি পাসাদিকং পরিমণ্ডলং. দোসচরিতস্স অতিগাল়্হং অপরিমণ্ডলং. মোহচরিতস্স সিথিলং পরিব্যাকুলং. সদ্ধাচরিতাদযো তেসংযেৰানুসারেন ৰেদিতব্বা, তং সভাগত্তাতি. এৰং কিচ্চতো চরিযাযো ৰিভাৰযে.
ভোজনাতি রাগচরিতো সিনিদ্ধমধুরভোজনপ্পিযো হোতি, ভুঞ্জমানো চ নাতিমহন্তং পরিমণ্ডলং আলোপং কত্ৰা রসপটিসংৰেদী অতরমানো ভুঞ্জতি, কিঞ্চিদেৰ চ সাদুং লভিত্ৰা সোমনস্সং আপজ্জতি. দোসচরিতো লূখঅম্বিলভোজনপ্পিযো হোতি, ভুঞ্জমানো চ মুখপূরকং আলোপং কত্ৰা অরসপটিসংৰেদী তরমানো ভুঞ্জতি, কিঞ্চিদেৰ চ অসাদুং লভিত্ৰা দোমনস্সং আপজ্জতি. মোহচরিতো অনিযতরুচিকো হোতি, ভুঞ্জমানো চ অপরিমণ্ডলং পরিত্তং আলোপং কত্ৰা ভাজনে ছড্ডেন্তো মুখং মক্খেন্তো ৰিক্খিত্তচিত্তো তং তং ৰিতক্কেন্তো ভুঞ্জতি. সদ্ধাচরিতাদযোপি তেসংযেৰানুসারেন ৰেদিতব্বা, তংসভাগত্তাতি. এৰং ভোজনতো চরিযাযো ৰিভাৰযে.
দস্সনাদিতোতি রাগচরিতো ঈসকম্পি মনোরমং রূপং দিস্ৰা ৰিম্হযজাতো ৰিয চিরং ওলোকেতি, পরিত্তেপি গুণে সজ্জতি, ভূতম্পি দোসং ন গণ্হাতি, পক্কমন্তোপি অমুঞ্চিতুকামোৰ হুত্ৰা সাপেক্খো পক্কমতি. দোসচরিতো ঈসকম্পি অমনোরমং রূপং দিস্ৰা কিলন্তরূপো ৰিয ন চিরং ওলোকেতি, পরিত্তেপি দোসে পটিহঞ্ঞতি, ভূতম্পি গুণং ন গণ্হাতি, পক্কমন্তোপি মুঞ্চিতুকামোৰ হুত্ৰা অনপেক্খো পক্কমতি. মোহচরিতো যংকিঞ্চি রূপং দিস্ৰা পরপচ্চযিকো হোতি, পরং নিন্দন্তং সুত্ৰা নিন্দতি, পসংসন্তং সুত্ৰা পসংসতি, সযং পন অঞ্ঞাণুপেক্খায উপেক্খকোৰ হোতি. এস নযো সদ্দসৰনাদীসুপি. সদ্ধাচরিতাদযো পন তেসংযেৰানুসারেন ৰেদিতব্বা, তংসভাগত্তাতি. এৰং দস্সনাদিতো চরিযাযো ৰিভাৰযে.
ধম্মপ্পৰত্তিতো চেৰাতি রাগচরিতস্স চ মাযা, সাঠেয্যং, মানো, পাপিচ্ছতা, মহিচ্ছতা, অসন্তুট্ঠিতা, সিঙ্গং, চাপল্যন্তি এৰমাদযো ধম্মা বহুলং পৰত্তন্তি. দোসচরিতস্স কোধো, উপনাহো, মক্খো, পল়াসো, ইস্সা, মচ্ছরিযন্তি এৰমাদযো. মোহচরিতস্স থিনং, মিদ্ধং, উদ্ধচ্চং, কুক্কুচ্চং, ৰিচিকিচ্ছা, আধানগ্গাহিতা, দুপ্পটিনিস্সগ্গিতাতি এৰমাদযো. সদ্ধাচরিতস্স মুত্তচাগতা, অরিযানং দস্সনকামতা, সদ্ধম্মং সোতুকামতা, পামোজ্জবহুলতা, অসঠতা, অমাযাৰিতা, পসাদনীযেসু ঠানেসু পসাদোতি এৰমাদযো. বুদ্ধিচরিতস্স সোৰচস্সতা, কল্যাণমিত্ততা, ভোজনেমত্তঞ্ঞুতা, সতিসম্পজঞ্ঞং, জাগরিযানুযোগো, সংৰেজনীযেসু ঠানেসু সংৰেগো, সংৰিগ্গস্স চ যোনিসো পধানন্তি এৰমাদযো. ৰিতক্কচরিতস্স ভস্সবহুলতা, গণারামতা, কুসলানুযোগে অরতি, অনৰট্ঠিতকিচ্চতা, রত্তিং ধূমাযনা, দিৰা পজ্জলনা, হুরাহুরং ধাৰনাতি এৰমাদযো ধম্মা বহুলং পৰত্তন্তীতি. এৰং ধম্মপ্পৰত্তিতো চরিযাযো ৰিভাৰযে.
যস্মা পন ইদং চরিযাৰিভাৰনৰিধানং সব্বাকারেন নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাযং আগতং, কেৰলং আচরিযমতানুসারেন ৰুত্তং, তস্মা ন সারতো পচ্চেতব্বং. রাগচরিতস্স হি ৰুত্তানি ইরিযাপথাদীনি দোসচরিতাদযোপি অপ্পমাদৰিহারিনো কাতুং সক্কোন্তি. সংসট্ঠচরিতস্স চ পুগ্গলস্স একস্সেৰ ভিন্নলক্খণা ইরিযাপথাদযো ন উপপজ্জন্তি. যং পনেতং অট্ঠকথাসু চরিযাৰিভাৰনৰিধানং ৰুত্তং, তদেৰ সারতো পচ্চেতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘চেতোপরিযঞাণস্স লাভী আচরিযো চরিযং ঞত্ৰা কম্মট্ঠানং কথেস্সতি, ইতরেন অন্তেৰাসিকো পুচ্ছিতব্বো’’তি. তস্মা চেতোপরিযঞাণেন ৰা তং ৰা পুগ্গলং পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বং. অযং পুগ্গলো রাগচরিতো, অযং দোসাদীসু অঞ্ঞতরচরিতোতি.
৪৬. কিং চরিতস্স পুগ্গলস্স কিং সপ্পাযন্তি এত্থ পন সেনাসনং তাৰ রাগচরিতস্স অধোতৰেদিকং ভূমট্ঠকং অকতপব্ভারকং তিণকুটিকং পণ্ণসালাদীনং অঞ্ঞতরং রজোকিণ্ণং জতুকাভরিতং ওলুগ্গৰিলুগ্গং অতিউচ্চং ৰা অতিনীচং ৰা উজ্জঙ্গলং সাসঙ্কং অসুচিৰিসমমগ্গং, যত্থ মঞ্চপীঠম্পি মঙ্কুণভরিতং দুরূপং দুব্বণ্ণং, যং ওলোকেন্তস্সেৰ জিগুচ্ছা উপ্পজ্জতি, তাদিসং সপ্পাযং. নিৰাসনপারুপনং অন্তচ্ছিন্নং ওলম্বৰিলম্বসুত্তকাকিণ্ণং জালপূৰসদিসং সাণি ৰিয খরসম্ফস্সং কিলিট্ঠং ভারিকং কিচ্ছপরিহরণং সপ্পাযং. পত্তোপি দুব্বণ্ণো মত্তিকাপত্তো ৰা আণিগণ্ঠিকাহতো অযোপত্তো ৰা গরুকো দুস্সণ্ঠানো সীসকপালমিৰ জেগুচ্ছো ৰট্টতি. ভিক্খাচারমগ্গোপি অমনাপো অনাসন্নগামো ৰিসমো ৰট্টতি. ভিক্খাচারগামোপি যত্থ মনুস্সা অপস্সন্তা ৰিয চরন্তি, যত্থ এককুলেপি ভিক্খং অলভিত্ৰা নিক্খমন্তং ‘‘এহি, ভন্তে’’তি আসনসালং পৰেসেত্ৰা যাগুভত্তং দত্ৰা গচ্ছন্তা গাৰী ৰিয ৰজে পৰেসেত্ৰা অনপলোকেন্তা গচ্ছন্তি, তাদিসো ৰট্টতি. পরিৰিসকমনুস্সাপি দাসা ৰা কম্মকরা ৰা দুব্বণ্ণা দুদ্দসিকা কিলিট্ঠৰসনা দুগ্গন্ধা জেগুচ্ছা, যে অচিত্তীকারেন যাগুভত্তং ছড্ডেন্তা ৰিয পরিৰিসন্তি, তাদিসা সপ্পাযা. যাগুভত্তখজ্জকম্পি লূখং দুব্বণ্ণং সামাককুদ্রূসককণাজকাদিমযং পূতিতক্কং বিলঙ্গং জিণ্ণসাকসূপেয্যং যংকিঞ্চিদেৰ কেৰলং উদরপূরমত্তং ৰট্টতি. ইরিযাপথোপিস্স ঠানং ৰা চঙ্কমো ৰা ৰট্টতি. আরম্মণং নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু যংকিঞ্চি অপরিসুদ্ধৰণ্ণন্তি ইদং রাগচরিতস্স সপ্পাযং.
দোসচরিতস্স সেনাসনং নাতিউচ্চং নাতিনীচং ছাযূদকসম্পন্নং সুৰিভত্তভিত্তিথম্ভসোপানং সুপরিনিট্ঠিতমালাকম্মলতাকম্মনানাৰিধচিত্তকম্মসমুজ্জলসমসিনিদ্ধমুদুভূমিতলং ব্রহ্মৰিমানমিৰ কুসুমদামৰিচিত্রৰণ্ণচেলৰিতানসমলঙ্কতং সুপঞ্ঞত্তসুচিমনোরমত্থরণমঞ্চপীঠং তত্থ তত্থ ৰাসত্থায নিক্খিত্তকুসুমৰাসগন্ধসুগন্ধং যং দস্সনমত্তেনেৰ পীতিপামোজ্জং জনযতি, এৰরূপং সপ্পাযং. তস্স পন সেনাসনস্স মগ্গোপি সব্বপরিস্সযৰিমুত্তো সুচিসমতলো অলঙ্কতপটিযত্তোৰ ৰট্টতি. সেনাসনপরিক্খারোপেত্থ কীটমঙ্কুণদীঘজাতিমূসিকানং নিস্সযপরিচ্ছিন্দনত্থং নাতিবহুকো, একমঞ্চপীঠমত্তমেৰ ৰট্টতি. নিৰাসনপারুপনম্পিস্স চীনপট্টসোমারপট্টকোসেয্যকপ্পাসিকসুখুমখোমাদীনং যং যং পণীতং, তেন তেন একপট্টং ৰা দুপট্টং ৰা সল্লহুকং সমণসারুপ্পেন সুরত্তং সুদ্ধৰণ্ণং ৰট্টতি. পত্তো উদকপুপ্ফুল়মিৰ সুসণ্ঠানো মণি ৰিয সুমট্ঠো নিম্মলো সমণসারুপ্পেন সুপরিসুদ্ধৰণ্ণো অযোমযো ৰট্টতি. ভিক্খাচারমগ্গো পরিস্সযৰিমুত্তো সমো মনাপো নাতিদূরনাচ্চাসন্নগামো ৰট্টতি. ভিক্খাচারগামোপি যত্থ মনুস্সা ‘‘ইদানি অয্যো আগমিস্সতী’’তি সিত্তসম্মট্ঠে পদেসে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তং আদায ঘরং পৰেসেত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৰা সক্কচ্চং সহত্থা পরিৰিসন্তি, তাদিসো ৰট্টতি. পরিৰেসকা পনস্স যে হোন্তি অভিরূপা পাসাদিকা সুন্হাতা সুৰিলিত্তা ধূপৰাসকুসুমগন্ধসুরভিনো নানাৰিরাগসুচিমনুঞ্ঞৰত্থাভরণপটিমণ্ডিতা সক্কচ্চকারিনো, তাদিসা সপ্পাযা. যাগুভত্তখজ্জকম্পি ৰণ্ণগন্ধরসসম্পন্নং ওজৰন্তং মনোরমং সব্বাকারপণীতং যাৰদত্থং ৰট্টতি. ইরিযাপথোপিস্স সেয্যা ৰা নিসজ্জা ৰা ৰট্টতি, আরম্মণং নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু যংকিঞ্চি সুপরিসুদ্ধৰণ্ণন্তি ইদং দোসচরিতস্স সপ্পাযং.
মোহচরিতস্স সেনাসনং দিসামুখং অসম্বাধং ৰট্টতি, যত্থ নিসিন্নস্স ৰিৰটা দিসা খাযন্তি, ইরিযাপথেসু চঙ্কমো ৰট্টতি. আরম্মণং পনস্স পরিত্তং সুপ্পমত্তং সরাৰমত্তং ৰা (খুদ্দকং) ন ৰট্টতি. সম্বাধস্মিঞ্হি ওকাসে চিত্তং ভিয্যো সম্মোহমাপজ্জতি, তস্মা ৰিপুলং মহাকসিণং ৰট্টতি. সেসং দোসচরিতস্স ৰুত্তসদিসমেৰাতি ইদং মোহচরিতস্স সপ্পাযং.
সদ্ধাচরিতস্স সব্বম্পি দোসচরিতম্হি ৰুত্তৰিধানং সপ্পাযং. আরম্মণেসু চস্স অনুস্সতিট্ঠানম্পি ৰট্টতি.
বুদ্ধিচরিতস্স সেনাসনাদীসু ইদং নাম অসপ্পাযন্তি নত্থি.
ৰিতক্কচরিতস্স সেনাসনং ৰিৰটং দিসামুখং যত্থ নিসিন্নস্স আরামৰনপোক্খরণীরামণেয্যকানি গামনিগমজনপদপটিপাটিযো নীলোভাসা চ পব্বতা পঞ্ঞাযন্তি, তং ন ৰট্টতি, তঞ্হি ৰিতক্কৰিধাৰনস্সেৰ পচ্চযো হোতি, তস্মা গম্ভীরে দরীমুখে ৰনপ্পটিচ্ছন্নে হত্থিকুচ্ছিপব্ভারমহিন্দগুহাসদিসে সেনাসনে ৰসিতব্বং. আরম্মণম্পিস্স ৰিপুলং ন ৰট্টতি. তাদিসঞ্হি ৰিতক্কৰসেন সন্ধাৰনস্স পচ্চযো হোতি. পরিত্তং পন ৰট্টতি.
সেসং রাগচরিতস্স ৰুত্তসদিসমেৰাতি ইদং ৰিতক্কচরিতস্স সপ্পাযং. অযং অত্তনো চরিযানুকূলন্তি এত্থ আগতচরিযানং পভেদনিদানৰিভাৰনসপ্পাযপরিচ্ছেদতো ৰিত্থারো. ন চ তাৰ চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং সব্বাকারেন আৰিকতং. তঞ্হি অনন্তরস্স মাতিকাপদস্স ৰিত্থারে সযমেৰ আৰিভৰিস্সতি.
চত্তালীসকম্মট্ঠানৰণ্ণনা
৪৭. তস্মা যং ৰুত্তং চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু অঞ্ঞতরং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাতি এত্থ সঙ্খাতনিদ্দেসতো, উপচারপ্পনাৰহতো, ঝানপ্পভেদতো, সমতিক্কমতো, ৰড্ঢনাৰড্ঢনতো, আরম্মণতো, ভূমিতো, গহণতো, পচ্চযতো, চরিযানুকূলতোতি ইমেহি তাৰ দসহাকারেহি কম্মট্ঠানৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
তত্থ সঙ্খাতনিদ্দেসতোতি চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসূতি হি ৰুত্তং, তত্রিমানি চত্তালীস কম্মট্ঠানানি দস কসিণা, দস অসুভা, দস অনুস্সতিযো, চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা, চত্তারো আরুপ্পা, একা সঞ্ঞা, একং ৰৰত্থানন্তি.
তত্থ পথৰীকসিণং, আপোকসিণং, তেজোকসিণং, ৰাযোকসিণং, নীলকসিণং, পীতকসিণং, লোহিতকসিণং, ওদাতকসিণং, আলোককসিণং, পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণন্তি ইমে দস কসিণা.
উদ্ধুমাতকং, ৰিনীলকং, ৰিপুব্বকং, ৰিচ্ছিদ্দকং, ৰিক্খাযিতকং, ৰিক্খিত্তকং, হতৰিক্খিত্তকং, লোহিতকং, পুল়ুৰকং, অট্ঠিকন্তি ইমে দস অসুভা.
বুদ্ধানুস্সতি, ধম্মানুস্সতি, সঙ্ঘানুস্সতি, সীলানুস্সতি, চাগানুস্সতি, দেৰতানুস্সতি, মরণানুস্সতি, কাযগতাসতি, আনাপানস্সতি, উপসমানুস্সতীতি ইমা দস অনুস্সতিযো.
মেত্তা, করুণা, মুদিতা, উপেক্খাতি ইমে চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা.
আকাসানঞ্চাযতনং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইমে চত্তারো আরুপ্পা. আহারে পটিকূলসঞ্ঞা একা সঞ্ঞা. চতুধাতুৰৰত্থানং একং ৰৰত্থানন্তি এৰং সঙ্খাতনিদ্দেসতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
উপচারপ্পনাৰহতোতি ঠপেত্ৰা কাযগতাসতিঞ্চ আনাপানস্সতিঞ্চ অৰসেসা অট্ঠ অনুস্সতিযো, আহারে পটিকূলসঞ্ঞা, চতুধাতুৰৰত্থানন্তি ইমানেৰ হেত্থ দসকম্মট্ঠানানি উপচারৰহানি. সেসানি অপ্পনাৰহানি. এৰং উপচারপ্পনাৰহতো.
ঝানপ্পভেদতোতি অপ্পনাৰহেসু চেত্থ আনাপানস্সতিযা সদ্ধিং দস কসিণা চতুক্কজ্ঝানিকা হোন্তি. কাযগতাসতিযা সদ্ধিং দস অসুভা পঠমজ্ঝানিকা. পুরিমা তযো ব্রহ্মৰিহারা তিকজ্ঝানিকা. চতুত্থব্রহ্মৰিহারো চত্তারো চ আরুপ্পা চতুত্থজ্ঝানিকাতি এৰং ঝানপ্পভেদতো.
সমতিক্কমতোতি দ্ৰে সমতিক্কমা অঙ্গসমতিক্কমো চ আরম্মণসমতিক্কমো চ. তত্থ সব্বেসুপি তিকচতুক্কজ্ঝানিকেসু কম্মট্ঠানেসু অঙ্গসমতিক্কমো হোতি ৰিতক্কৰিচারাদীনি ঝানঙ্গানি সমতিক্কমিত্ৰা তেস্ৰেৰারম্মণেসু দুতিযজ্ঝানাদীনং পত্তব্বতো. তথা চতুত্থব্রহ্মৰিহারে. সোপি হি মেত্তাদীনংযেৰ আরম্মণে সোমনস্সং সমতিক্কমিত্ৰা পত্তব্বোতি. চতূসু পন আরুপ্পেসু আরম্মণসমতিক্কমো হোতি. পুরিমেসু হি নৰসু কসিণেসু অঞ্ঞতরং সমতিক্কমিত্ৰা আকাসানঞ্চাযতনং পত্তব্বং. আকাসাদীনি চ সমতিক্কমিত্ৰা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীনি. সেসেসু সমতিক্কমো নত্থীতি এৰং সমতিক্কমতো.
ৰড্ঢনাৰড্ঢনতোতি ইমেসু চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু দস কসিণানেৰ ৰড্ঢেতব্বানি. যত্তকঞ্হি ওকাসং কসিণেন ফরতি, তদব্ভন্তরে দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সোতুং দিব্বেন চক্খুনা রূপানি পস্সিতুং পরসত্তানঞ্চ চেতসা চিত্তমঞ্ঞাতুং সমত্থো হোতি. কাযগতাসতি পন অসুভানি চ ন ৰড্ঢেতব্বানি. কস্মা? ওকাসেন পরিচ্ছিন্নত্তা আনিসংসাভাৰা চ. সা চ নেসং ওকাসেন পরিচ্ছিন্নতা ভাৰনানযে আৰিভৰিস্সতি. তেসু পন ৰড্ঢিতেসু কুণপরাসিযেৰ ৰড্ঢতি, ন কোচি আনিসংসো অত্থি. ৰুত্তম্পি চেতং সোপাকপঞ্হাব্যাকরণে, ‘‘ৰিভূতা ভগৰা রূপসঞ্ঞা অৰিভূতা অট্ঠিকসঞ্ঞা’’তি. তত্র হি নিমিত্তৰড্ঢনৰসেন রূপসঞ্ঞা ৰিভূতাতি ৰুত্তা. অট্ঠিকসঞ্ঞা অৰড্ঢনৰসেন অৰিভূতাতি ৰুত্তা.
যং পনেতং ‘‘কেৰলং অট্ঠিসঞ্ঞায, অফরী পথৰিং ইম’’ন্তি (থেরগা. ১৮) ৰুত্তং, তং লাভিস্স সতো উপট্ঠানাকারৰসেন ৰুত্তং. যথেৰ হি ধম্মাসোককালে করৰীকসকুণো সমন্তা আদাসভিত্তীসু অত্তনো ছাযং দিস্ৰা সব্বদিসাসু করৰীকসঞ্ঞী হুত্ৰা মধুরং গিরং নিচ্ছারেসি, এৰং থেরোপি অট্ঠিকসঞ্ঞায লাভিত্তা সব্বদিসাসু উপট্ঠিতং নিমিত্তং পস্সন্তো কেৰলাপি পথৰী অট্ঠিকভরিতাতি চিন্তেসীতি.
যদি এৰং যা অসুভজ্ঝানানং অপ্পমাণারম্মণতা ৰুত্তা, সা ৰিরুজ্ঝতীতি. সা চ ন ৰিরুজ্ঝতি. একচ্চো হি উদ্ধুমাতকে ৰা অট্ঠিকে ৰা মহন্তে নিমিত্তং গণ্হাতি. একচ্চো অপ্পকে. ইমিনা পরিযাযেন একচ্চস্স পরিত্তারম্মণং ঝানং হোতি. একচ্চস্স অপ্পমাণারম্মণন্তি. যো ৰা এতং ৰড্ঢনে আদীনৰং অপস্সন্তো ৰড্ঢেতি. তং সন্ধায ‘‘অপ্পমাণারম্মণ’’ন্তি ৰুত্তং. আনিসংসাভাৰা পন ন ৰড্ঢেতব্বানীতি.
যথা চ এতানি, এৰং সেসানিপি ন ৰড্ঢেতব্বানি. কস্মা? তেসু হি আনাপাননিমিত্তং তাৰ ৰড্ঢযতো ৰাতরাসিযেৰ ৰড্ঢতি, ওকাসেন চ পরিচ্ছিন্নং. ইতি সাদীনৰত্তা ওকাসেন চ পরিচ্ছিন্নত্তা ন ৰড্ঢেতব্বং. ব্রহ্মৰিহারা সত্তারম্মণা, তেসং নিমিত্তং ৰড্ঢযতো সত্তরাসিযেৰ ৰড্ঢেয্য, ন চ তেন অত্থো অত্থি, তস্মা তম্পি ন ৰড্ঢেতব্বং. যং পন ৰুত্তং ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা’’তি (দী. নি. ১.৫৫৬) আদি, তং পরিগ্গহৰসেনেৰ ৰুত্তং. একাৰাসদ্ৰিআৰাসাদিনা হি অনুক্কমেন একিস্সা দিসায সত্তে পরিগ্গহেত্ৰা ভাৰেন্তো একং দিসং ফরিত্ৰাতি ৰুত্তো. ন নিমিত্তং ৰড্ঢেন্তো. পটিভাগনিমিত্তমেৰ চেত্থ নত্থি. যদযং ৰড্ঢেয্য, পরিত্তঅপ্পমাণারম্মণতাপেত্থ পরিগ্গহৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা. আরুপ্পারম্মণেসুপি আকাসং কসিণুগ্ঘাটিমত্তা. তঞ্হি কসিণাপগমৰসেনেৰ মনসি কাতব্বং. ততো পরং ৰড্ঢযতোপি ন কিঞ্চি হোতি. ৰিঞ্ঞাণং সভাৰধম্মত্তা. ন হি সক্কা সভাৰধম্মং ৰড্ঢেতুং. ৰিঞ্ঞাণাপগমো ৰিঞ্ঞাণস্স অভাৰমত্তত্তা. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনারম্মণং সভাৰধম্মত্তাযেৰ ন ৰড্ঢেতব্বং. সেসানি অনিমিত্তত্তা. পটিভাগনিমিত্তঞ্হি ৰড্ঢেতব্বং নাম ভৰেয্য. বুদ্ধানুস্সতিআদীনঞ্চ নেৰ পটিভাগনিমিত্তং আরম্মণং হোতি, তস্মা তং ন ৰড্ঢেতব্বন্তি এৰং ৰড্ঢনাৰড্ঢনতো.
আরম্মণতোতি ইমেসু চ চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু দসকসিণা, দসঅসুভা, আনাপানস্সতি, কাযগতাসতীতি ইমানি দ্ৰাৰীসতিপটিভাগনিমিত্তারম্মণানি. সেসানি ন পটিভাগনিমিত্তারম্মণানি. তথা দসসু অনুস্সতীসু ঠপেত্ৰা আনাপানস্সতিঞ্চ কাযগতাসতিঞ্চ অৰসেসা অট্ঠ অনুস্সতিযো, আহারে পটিকূলসঞ্ঞা, চতুধাতুৰৰত্থানং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইমানি দ্ৰাদস সভাৰধম্মারম্মণানি. দস কসিণা, দস অসুভা, আনাপানস্সতি, কাযগতাসতীতি ইমানি দ্ৰাৰীসতি নিমিত্তারম্মণানি. সেসানি ছ ন ৰত্তব্বারম্মণানি. তথা ৰিপুব্বকং, লোহিতকং, পুল়ুৰকং, আনাপানস্সতি, আপোকসিণং, তেজোকসিণং, ৰাযোকসিণং, যঞ্চ আলোককসিণে সূরিযাদীনং ওভাসমণ্ডলারম্মণন্তি ইমানি অট্ঠ চলিতারম্মণানি, তানি চ খো পুব্বভাগে, পটিভাগং পন সন্নিসিন্নমেৰ হোতি. সেসানি ন চলিতারম্মণানীতি এৰং আরম্মণতো.
ভূমিতোতি এত্থ চ দস অসুভা, কাযগতাসতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞাতি ইমানি দ্ৰাদস দেৰেসু নপ্পৰত্তন্তি. তানি দ্ৰাদস, আনাপানস্সতি চাতি ইমানি তেরস ব্রহ্মলোকে নপ্পৰত্তন্তি. অরূপভৰে পন ঠপেত্ৰা চত্তারো আরুপ্পে অঞ্ঞং নপ্পৰত্ততি. মনুস্সেসু সব্বানিপি পৰত্তন্তীতি এৰং ভূমিতো.
গহণতোতি দিট্ঠফুট্ঠসুতগ্গহণতোপেত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. তত্র ঠপেত্ৰা ৰাযোকসিণং সেসা নৰ কসিণা, দস অসুভাতি ইমানি একূনৰীসতি দিট্ঠেন গহেতব্বানি. পুব্বভাগে চক্খুনা ওলোকেত্ৰা নিমিত্তং নেসং গহেতব্বন্তি অত্থো. কাযগতাসতিযং তচপঞ্চকং দিট্ঠেন, সেসং সুতেনাতি এৰং তস্সা আরম্মণং দিট্ঠসুতেন গহেতব্বং. আনাপানস্সতি ফুট্ঠেন, ৰাযোকসিণং দিট্ঠফুট্ঠেন, সেসানি অট্ঠারস সুতেন গহেতব্বানি. উপেক্খাব্রহ্মৰিহারো, চত্তারো আরুপ্পাতি ইমানি চেত্থ ন আদিকম্মিকেন গহেতব্বানি. সেসানি পঞ্চতিংস গহেতব্বানীতি এৰং গহণতো.
পচ্চযতোতি ইমেসু পন কম্মট্ঠানেসু ঠপেত্ৰা আকাসকসিণং সেসা নৰ কসিণা আরুপ্পানং পচ্চযা হোন্তি, দস কসিণা অভিঞ্ঞানং, তযো ব্রহ্মৰিহারা চতুত্থব্রহ্মৰিহারস্স, হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং আরুপ্পং উপরিমস্স উপরিমস্স, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিরোধসমাপত্তিযা, সব্বানিপি সুখৰিহারৰিপস্সনাভৰসম্পত্তীনন্তি এৰং পচ্চযতো.
চরিযানুকূলতোতি চরিযানং অনুকূলতোপেত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. সেয্যথিদং – রাগচরিতস্স তাৰ এত্থ দস অসুভা, কাযগতাসতীতি একাদস কম্মট্ঠানানি অনুকূলানি. দোসচরিতস্স চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা, চত্তারি ৰণ্ণকসিণানীতি অট্ঠ. মোহচরিতস্স, ৰিতক্কচরিতস্স চ একং আনাপানস্সতি কম্মট্ঠানমেৰ. সদ্ধাচরিতস্স পুরিমা ছ অনুস্সতিযো. বুদ্ধিচরিতস্স মরণস্সতি, উপসমানুস্সতি, চতুধাতুৰৰত্থানং, আহারে পটিকূলসঞ্ঞাতি চত্তারি. সেসকসিণানি, চত্তারো চ আরুপ্পা সব্বচরিতানং অনুকূলানি. কসিণেসু চ যংকিঞ্চি পরিত্তং ৰিতক্কচরিতস্স, অপ্পমাণং মোহচরিতস্সাতি.
এৰমেত্থ চরিযানুকূলতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি সব্বঞ্চেতং উজুৰিপচ্চনীকৰসেন চ অতিসপ্পাযৰসেন চ ৰুত্তং. রাগাদীনং পন অৰিক্খম্ভিকা সদ্ধাদীনং ৰা অনুপকারা কুসলভাৰনা নাম নত্থি. ৰুত্তম্পি চেতং মেঘিযসুত্তে –
‘‘চত্তারো ধম্মা উত্তরি ভাৰেতব্বা. অসুভা ভাৰেতব্বা রাগস্স পহানায. মেত্তা ভাৰেতব্বা ব্যাপাদস্স পহানায. আনাপানস্সতি ভাৰেতব্বা ৰিতক্কুপচ্ছেদায. অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৰেতব্বা অস্মিমানসমুগ্ঘাতাযা’’তি.
রাহুলসুত্তেপি ‘‘মেত্তং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহী’’তিআদিনা (ম. নি. ২.১২০) নযেন একস্সেৰ সত্ত কম্মট্ঠানানি ৰুত্তানি. তস্মা ৰচনমত্তে অভিনিৰেসং অকত্ৰা সব্বত্থ অধিপ্পাযো পরিযেসিতব্বোতি অযং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাতি এত্থ কম্মট্ঠানকথা ৰিনিচ্ছযো.
৪৮. গহেত্ৰাতি ইমস্স পন পদস্স অযমত্থদীপনা. ‘‘তেন যোগিনা কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা’’তি এত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰুত্তপ্পকারং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা বুদ্ধস্স ৰা ভগৰতো আচরিযস্স ৰা অত্তানং নিয্যাতেত্ৰা সম্পন্নজ্ঝাসযেন সম্পন্নাধিমুত্তিনা চ হুত্ৰা কম্মট্ঠানং যাচিতব্বং.
তত্র ‘‘ইমাহং ভগৰা অত্তভাৰং তুম্হাকং পরিচ্চজামী’’তি এৰং বুদ্ধস্স ভগৰতো অত্তা নিয্যাতেতব্বো. এৰঞ্হি অনিয্যাতেত্ৰা পন্তেসু সেনাসনেসু ৰিহরন্তো ভেরৰারম্মণে আপাথমাগতে সন্থম্ভিতুং অসক্কোন্তো গামন্তং ওসরিত্ৰা গিহীহি সংসট্ঠো হুত্ৰা অনেসনং আপজ্জিত্ৰা অনযব্যসনং পাপুণেয্য. নিয্যাতিতত্তভাৰস্স পনস্স ভেরৰারম্মণে আপাথমাগতেপি ভযং ন উপ্পজ্জতি. ‘‘ননু তযা, পণ্ডিত, পুরিমমেৰ অত্তা বুদ্ধানং নিয্যাতিতো’’তি পচ্চৰেক্খতো পনস্স সোমনস্সমেৰ উপ্পজ্জতি. যথা হি পুরিসস্স উত্তমং কাসিকৰত্থং ভৰেয্য, তস্স তস্মিং মূসিকায ৰা কীটেহি ৰা খাদিতে উপ্পজ্জেয্য দোমনস্সং. সচে পন তং অচীৰরকস্স ভিক্খুনো দদেয্য, অথস্স তং তেন ভিক্খুনা খণ্ডাখণ্ডং করিযমানং দিস্ৰাপি সোমনস্সমেৰ উপ্পজ্জেয্য. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.
আচরিযস্স নিয্যাতেন্তেনাপি ‘‘ইমাহং, ভন্তে, অত্তভাৰং তুম্হাকং পরিচ্চজামী’’তি ৰত্তব্বং. এৰং অনিয্যাতিতত্তভাৰো হি অতজ্জনীযো ৰা হোতি, দুব্বচো ৰা অনোৰাদকরো, যেনকামংগমো ৰা আচরিযং অনাপুচ্ছাৰ যত্থিচ্ছতি, তত্থ গন্তা, তমেনং আচরিযো আমিসেন ৰা ধম্মেন ৰা ন সঙ্গণ্হাতি, গূল়্হং গন্থং ন সিক্খাপেতি. সো ইমং দুৰিধং সঙ্গহং অলভন্তো সাসনে পতিট্ঠং ন লভতি, নচিরস্সেৰ দুস্সীল্যং ৰা গিহিভাৰং ৰা পাপুণাতি. নিয্যাতিতত্তভাৰো পন নেৰ অতজ্জনীযো হোতি, ন যেনকামংগমো, সুৰচো আচরিযাযত্তৰুত্তিযেৰ হোতি. সো আচরিযতো দুৰিধং সঙ্গহং লভন্তো সাসনে ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং পাপুণাতি চূল়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেরস্স অন্তেৰাসিকা ৰিয.
থেরস্স কির সন্তিকং তযো ভিক্খূ আগমংসু. তেসু একো ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাকমত্থাযা’’তি ৰুত্তে সতপোরিসে পপাতে পতিতুং উস্সহেয্যন্তি আহ. দুতিযো ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাকমত্থাযা’’তি ৰুত্তে ইমং অত্তভাৰং পণ্হিতো পট্ঠায পাসাণপিট্ঠে ঘংসেন্তো নিরৰসেসং খেপেতুং উস্সহেয্যন্তি আহ. ততিযো ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাকমত্থাযা’’তি ৰুত্তে অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিত্ৰা কালকিরিযং কাতুং উস্সহেয্যন্তি আহ. থেরো ভব্বাৰতিমে ভিক্খূতি কম্মট্ঠানং কথেসি. তে তস্স ওৰাদে ঠত্ৰা তযোপি অরহত্তং পাপুণিংসূতি অযমানিসংসো অত্তনিয্যাতনে. তেন ৰুত্তং ‘‘বুদ্ধস্স ৰা ভগৰতো আচরিযস্স ৰা অত্তানং নিয্যাতেত্ৰা’’তি.
৪৯. সম্পন্নজ্ঝাসযেন সম্পন্নাধিমুত্তিনা চ হুত্ৰাতি এত্থ পন তেন যোগিনা অলোভাদীনং ৰসেন ছহাকারেহি সম্পন্নজ্ঝাসযেন ভৰিতব্বং. এৰং সম্পন্নজ্ঝাসযো হি তিস্সন্নং বোধীনং অঞ্ঞতরং পাপুণাতি. যথাহ, ‘‘ছ অজ্ঝাসযা বোধিসত্তানং বোধিপরিপাকায সংৰত্তন্তি, অলোভজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা লোভে দোসদস্সাৰিনো, অদোসজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা দোসে দোসদস্সাৰিনো, অমোহজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা মোহে দোসদস্সাৰিনো, নেক্খম্মজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা ঘরাৰাসে দোসদস্সাৰিনো, পৰিৰেকজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সঙ্গণিকায দোসদস্সাৰিনো, নিস্সরণজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সব্বভৰগতীসু দোসদস্সাৰিনো’’তি. যে হি কেচি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিখীণাসৰপচ্চেকবুদ্ধসম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ইমেহেৰ ছহাকারেহি অত্তনা অত্তনা পত্তব্বং ৰিসেসং পত্তা. তস্মা ইমেহি ছহাকারেহি সম্পন্নজ্ঝাসযেন ভৰিতব্বং. তদধিমুত্ততায পন অধিমুত্তিসম্পন্নেন ভৰিতব্বং. সমাধাধিমুত্তেন সমাধিগরুকেন সমাধিপব্ভারেন, নিব্বানাধিমুত্তেন নিব্বানগরুকেন নিব্বানপব্ভারেন চ ভৰিতব্বন্তি অত্থো.
৫০. এৰং সম্পন্নজ্ঝাসযাধিমুত্তিনো পনস্স কম্মট্ঠানং যাচতো চেতোপরিযঞাণলাভিনা আচরিযেন চিত্তাচারং ওলোকেত্ৰা চরিযা জানিতব্বা. ইতরেন কিং চরিতোসি? কে ৰা তে ধম্মা বহুলং সমুদাচরন্তি? কিং ৰা তে মনসিকরোতো ফাসু হোতি? কতরস্মিং ৰা তে কম্মট্ঠানে চিত্তং নমতীতি এৰমাদীহি নযেহি পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বা. এৰং ঞত্ৰা চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং কথেতব্বং.
কথেন্তেন চ তিৰিধেন কথেতব্বং. পকতিযা উগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স একং দ্ৰে নিসজ্জানি সজ্ঝাযং কারেত্ৰা দাতব্বং. সন্তিকে ৰসন্তস্স আগতাগতক্খণে কথেতব্বং. উগ্গহেত্ৰা অঞ্ঞত্র গন্তুকামস্স নাতিসংখিত্তং নাতিৰিত্থারিকং কত্ৰা কথেতব্বং.
তত্থ পথৰীকসিণং তাৰ কথেন্তেন চত্তারো কসিণদোসা, কসিণকরণং, কতস্স ভাৰনানযো, দুৰিধং নিমিত্তং, দুৰিধো সমাধি, সত্তৰিধং সপ্পাযাসপ্পাযং, দসৰিধং অপ্পনাকোসল্লং, ৰীরিযসমতা, অপ্পনাৰিধানন্তি ইমে নৰ আকারা কথেতব্বা. সেসকম্মট্ঠানেসুপি তস্স তস্স অনুরূপং কথেতব্বং. তং সব্বং তেসং ভাৰনাৰিধানে আৰিভৰিস্সতি.