১৩. অভিঞ্ঞানিদ্দেসো

দিব্বসোতধাতুকথা

৪০০. ইদানি দিব্বসোতধাতুযা নিদ্দেসক্কমো অনুপ্পত্তো. তত্থ ততো পরাসু চ তীসু অভিঞ্ঞাসু সো এৰং সমাহিতে চিত্তেতিআদীনং (দী. নি. ১.২৪০ আদযো) অত্থো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. সব্বত্থ পন ৰিসেসমত্তমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. তত্র দিব্বায সোতধাতুযাতি এত্থ দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. দেৰানং হি সুচরিতকম্মনিব্বত্তা পিত্তসেম্হরুহিরাদীহি অপলিবুদ্ধা উপক্কিলেসৰিমুত্ততায দূরেপি আরম্মণং সম্পটিচ্ছনসমত্থা দিব্বপসাদসোতধাতু হোতি. অযঞ্চাপি ইমস্স ভিক্খুনো ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তা ঞাণসোতধাতু তাদিসাযেৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. অপিচ দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনা চ দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বা. সৰনট্ঠেন নিজ্জীৰট্ঠেন চ সোতধাতু. সোতধাতুকিচ্চকরণেন চ সোতধাতু ৰিযাতিপি সোতধাতু. তায দিব্বায সোতধাতুযা.

ৰিসুদ্ধাযাতি পরিসুদ্ধায নিরুপক্কিলেসায. অতিক্কন্তমানুসিকাযাতি মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা সদ্দসৰনেন মানুসিকং মংসসোতধাতুং অতিক্কন্তায ৰীতিৰত্তিত্ৰা ঠিতায. উভো সদ্দে সুণাতীতি দ্ৰে সদ্দে সুণাতি. কতমে দ্ৰে? দিব্বে চ মানুসে চ, দেৰানঞ্চ মনুস্সানঞ্চ সদ্দেতি ৰুত্তং হোতি. এতেন পদেসপরিযাদানং ৰেদিতব্বং. যে দূরে সন্তিকে চাতি যে সদ্দা দূরে পরচক্কৰাল়েপি যে চ সন্তিকে অন্তমসো সদেহসন্নিস্সিতপাণকসদ্দাপি, তে সুণাতীতি ৰুত্তং হোতি. এতেন নিপ্পদেসপরিযাদানং ৰেদিতব্বং.

কথং পনাযং উপ্পাদেতব্বাতি? তেন ভিক্খুনা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায পরিকম্মসমাধিচিত্তেন পঠমতরং পকতিসোতপথে দূরে ওল়ারিকো অরঞ্ঞে সীহাদীনং সদ্দো আৰজ্জিতব্বো. ৰিহারে ঘণ্ডিসদ্দো, ভেরিসদ্দো, সঙ্খসদ্দো, সামণেরদহরভিক্খূনং সব্বথামেন সজ্ঝাযন্তানং সজ্ঝাযনসদ্দো, পকতিকথং কথেন্তানং ‘‘কিং ভন্তে, কিমাৰুসো’’তিআদিসদ্দো, সকুণসদ্দো, ৰাতসদ্দো, পদসদ্দো, পক্কুথিতউদকস্স চিচ্চিটাযনসদ্দো, আতপে সুস্সমানতালপণ্ণসদ্দো, কুন্থকিপিল্লিকাদিসদ্দোতি এৰং সব্বোল়ারিকতো পভুতি যথাক্কমেন সুখুমসদ্দা আৰজ্জিতব্বা. তেন পুরত্থিমায দিসায সদ্দানং সদ্দনিমিত্তং মনসিকাতব্বং. পচ্ছিমায, উত্তরায, দক্খিণায, হেট্ঠিমায, উপরিমায দিসায, পুরত্থিমায অনুদিসায, পচ্ছিমায, উত্তরায, দক্খিণায অনুদিসায সদ্দানং সদ্দনিমিত্তং মনসিকাতব্বং. ওল়ারিকানম্পি সুখুমানম্পি সদ্দানং সদ্দনিমিত্তং মনসিকাতব্বং. তস্স তে সদ্দা পাকতিকচিত্তস্সাপি পাকটা হোন্তি. পরিকম্মসমাধিচিত্তস্স পন অতিৰিয পাকটা.

তস্সেৰং সদ্দনিমিত্তং মনসিকরোতো ইদানি দিব্বসোতধাতু উপ্পজ্জিস্সতীতি তেসু সদ্দেসু অঞ্ঞতরং আরম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি. তস্মিং নিরুদ্ধে চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তি, যেসং পুরিমানি তীণি চত্তারি ৰা পরিকম্মউপচারানুলোমগোত্রভুনামকানি কামাৰচরানি, চতুত্থং পঞ্চমং ৰা অপ্পনাচিত্তং রূপাৰচরং চতুত্থজ্ঝানিকং. তত্থ যং তেন অপ্পনাচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঞাণং, অযং দিব্বসোতধাতূতি ৰেদিতব্বা. ততো পরং তস্মিং সোতে পতিতো হোতি. তং থামজাতং করোন্তেন ‘‘এত্থন্তরে সদ্দং সুণামী’’তি একঙ্গুলমত্তং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰড্ঢেতব্বং. ততো দ্ৰঙ্গুলচতুরঙ্গুলঅট্ঠঙ্গুলৰিদত্থিরতনঅন্তোগব্ভপমুখপাসাদপরিৰেণসঙ্ঘারামগোচরগামজনপদাদিৰসেন যাৰ চক্কৰাল়ং ততো ৰা ভিয্যোপি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰড্ঢেতব্বং.

এৰং অধিগতাভিঞ্ঞো এস পাদকজ্ঝানারম্মণেন ফুট্ঠোকাসব্ভন্তরগতেপি সদ্দে পুন পাদকজ্ঝানং অসমাপজ্জিত্ৰাপি অভিঞ্ঞাঞাণেন সুণাতিযেৰ. এৰং সুণন্তো চ সচেপি যাৰ ব্রহ্মলোকা সঙ্খভেরিপণৰাদিসদ্দেহি এককোলাহলং হোতি, পাটিযেক্কং ৰৰত্থপেতুকামতায সতি অযং সঙ্খসদ্দো অযং ভেরিসদ্দোতি ৰৰত্থপেতুং সক্কোতিযেৰাতি.

দিব্বসোতধাতুকথা নিট্ঠিতা.

চেতোপরিযঞাণকথা

৪০১. চেতোপরিযঞাণকথায চেতোপরিযঞাণাযাতি এত্থ পরিযাতীতি পরিযং, পরিচ্ছিন্দতীতি অত্থো. চেতসো পরিযং চেতোপরিযং. চেতোপরিযঞ্চ তং ঞাণঞ্চাতি চেতোপরিযঞাণং. তদত্থাযাতি ৰুত্তং হোতি. পরসত্তানন্তি অত্তানং ঠপেত্ৰা সেসসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ইদম্পি ইমিনা একত্থমেৰ. ৰেনেয্যৰসেন পন দেসনাৰিলাসেন চ ব্যঞ্জননানত্তং কতং. চেতসা চেতোতি অত্তনো চিত্তেন তেসং চিত্তং. পরিচ্চ পজানাতীতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সরাগাদিৰসেন নানপ্পকারতো জানাতি.

কথং পনেতং ঞাণং উপ্পাদেতব্বন্তি? এতঞ্হি দিব্বচক্খুৰসেন ইজ্ঝতি, তং এতস্স পরিকম্মং. তস্মা তেন ভিক্খুনা আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বেন চক্খুনা পরস্স হদযরূপং নিস্সায ৰত্তমানস্স লোহিতস্স ৰণ্ণং পস্সিত্ৰা চিত্তং পরিযেসিতব্বং. যদা হি সোমনস্সচিত্তং ৰত্ততি, তদা রত্তং নিগ্রোধপক্কসদিসং হোতি. যদা দোমনস্সচিত্তং ৰত্ততি, তদা কাল়কং জম্বুপক্কসদিসং. যদা উপেক্খাচিত্তং ৰত্ততি, তদা পসন্নতিলতেলসদিসং. তস্মা তেন ‘‘ইদং রূপং সোমনস্সিন্দ্রিযসমুট্ঠানং, ইদং দোমনস্সিন্দ্রিযসমুট্ঠানং, ইদং উপেক্খিন্দ্রিযসমুট্ঠান’’ন্তি পরস্স হদযলোহিতৰণ্ণং পস্সিত্ৰা চিত্তং পরিযেসন্তেন চেতোপরিযঞাণং থামগতং কাতব্বং. এৰং থামগতে হি তস্মিং অনুক্কমেন সব্বম্পি কামাৰচরচিত্তং রূপাৰচরারূপাৰচরচিত্তঞ্চ পজানাতি চিত্তা চিত্তমেৰ সঙ্কমন্তো ৰিনাপি হদযরূপদস্সনেন. ৰুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাযং ‘‘আরুপ্পে পরস্স চিত্তং জানিতুকামো কস্স হদযরূপং পস্সতি, কস্সিন্দ্রিযৰিকারং ওলোকেতীতি? ন কস্সচি. ইদ্ধিমতো ৰিসযো এস যদিদং যত্থ কত্থচি চিত্তং আৰজ্জন্তো সোল়সপ্পভেদং চিত্তং জানাতি. অকতাভিনিৰেসস্স পন ৰসেন অযং কথা’’তি.

সরাগং ৰা চিত্তন্তিআদীসু পন অট্ঠৰিধং লোভসহগতং চিত্তং সরাগং চিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অৰসেসং চতুভূমকং কুসলাব্যাকতং চিত্তং ৰীতরাগং. দ্ৰে দোমনস্সচিত্তানি দ্ৰে ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চচিত্তানীতি ইমানি পন চত্তারি চিত্তানি ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি. কেচি পন থেরা তানিপি সঙ্গণ্হন্তি. দুৰিধং পন দোমনস্সচিত্তং সদোসং চিত্তং নাম. সব্বম্পি চতুভূমকং কুসলাব্যাকতং ৰীতদোসং. সেসানি দসাকুসলচিত্তানি ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি. কেচি পন থেরা তানিপি সঙ্গণ্হন্তি.

সমোহং ৰীতমোহন্তি এত্থ পন পাটিপুগ্গলিকনযেন ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতদ্ৰযমেৰ সমোহং, মোহস্স পন সব্বাকুসলেসু সম্ভৰতো দ্ৰাদসৰিধম্পি অকুসলচিত্তং সমোহং চিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অৰসেসং ৰীতমোহং. থিনমিদ্ধানুগতং পন সংখিত্তং. উদ্ধচ্চানুগতং ৰিক্খিত্তং. রূপাৰচরারূপাৰচরং মহগ্গতং. অৰসেসং অমহগ্গতং. সব্বম্পি তেভূমকং সউত্তরং. লোকুত্তরং অনুত্তরং. উপচারপ্পত্তং অপ্পনাপ্পত্তঞ্চ সমাহিতং. উভযমপ্পত্তং অসমাহিতং. তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিনিস্সরণৰিমুত্তিপ্পত্তং ৰিমুত্তং. পঞ্চৰিধম্পি এতং ৰিমুত্তিমপ্পত্তং অৰিমুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইতি চেতোপরিযঞাণলাভী ভিক্খু সব্বপ্পকারম্পি ইদং সরাগং ৰা চিত্তং…পে… অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং অৰিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাতীতি.

চেতোপরিযঞাণকথা নিট্ঠিতা.

পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণকথা

৪০২. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণকথাযং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণাযাতি (দী. নি. ১.২৪৪) পুব্বেনিৰাসানুস্সতিম্হি যং ঞাণং, তদত্থায. পুব্বেনিৰাসোতি পুব্বে অতীতজাতীসু নিৰুত্থক্খন্ধা. নিৰুত্থাতি অজ্ঝাৰুত্থা অনুভূতা অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা. নিৰুত্থধম্মা ৰা. নিৰুত্থাতি গোচরনিৰাসেন নিৰুত্থা অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতা পরিচ্ছিন্না, পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতাপি ৰা ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসু, তে বুদ্ধানংযেৰ লব্ভন্তি. পুব্বেনিৰাসানুস্সতীতি যায সতিযা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সা পুব্বেনিৰাসানুস্সতি. ঞাণন্তি তায সতিযা সম্পযুত্তঞাণং. এৰমিমস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অত্থায পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণায এতস্স ঞাণস্স অধিগমায পত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি.

অনেকৰিহিতন্তি অনেকৰিধং, অনেকেহি ৰা পকারেহি পৰত্তিতং, সংৰণ্ণিতন্তি অত্থো. পুব্বেনিৰাসন্তি সমনন্তরাতীতভৰং আদিং কত্ৰা তত্থ তত্থ নিৰুত্থসন্তানং. অনুস্সরতীতি খন্ধপটিপাটিৰসেন চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰা অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰা সরতি. ইমঞ্হি পুব্বেনিৰাসং ছ জনা অনুস্সরন্তি – তিত্থিযা, পকতিসাৰকা, মহাসাৰকা, অগ্গসাৰকা, পচ্চেকবুদ্ধা, বুদ্ধাতি.

তত্থ তিত্থিযা চত্তালীসংযেৰ কপ্পে অনুস্সরন্তি, ন ততো পরং. কস্মা, দুব্বলপঞ্ঞত্তা. তেসঞ্হি নামরূপপরিচ্ছেদৰিরহিতত্তা দুব্বলা পঞ্ঞা হোতি. পকতিসাৰকা কপ্পসতম্পি কপ্পসহস্সম্পি অনুস্সরন্তিযেৰ, বলৰপঞ্ঞত্তা. অসীতিমহাসাৰকা সতসহস্সকপ্পে অনুস্সরন্তি. দ্ৰে অগ্গসাৰকা একং অসঙ্খ্যেয্যং সতসহস্সঞ্চ. পচ্চেকবুদ্ধা দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ. এত্তকো হি এতেসং অভিনীহারো. বুদ্ধানং পন পরিচ্ছেদো নাম নত্থি.

তিত্থিযা চ খন্ধপটিপাটিমেৰ সরন্তি, পটিপাটিং মুঞ্চিত্ৰা চুতিপটিসন্ধিৰসেন সরিতুং ন সক্কোন্তি. তেসঞ্হি অন্ধানং ৰিয ইচ্ছিতপদেসোক্কমনং নত্থি. যথা পন অন্ধা যট্ঠিং অমুঞ্চিত্ৰাৰ গচ্ছন্তি, এৰং তে খন্ধানং পটিপাটিং অমুঞ্চিত্ৰাৰ সরন্তি. পকতিসাৰকা খন্ধপটিপাটিযাপি অনুস্সরন্তি চুতিপটিসন্ধিৰসেনপি সঙ্কমন্তি. তথা অসীতিমহাসাৰকা. দ্ৰিন্নং পন অগ্গসাৰকানং খন্ধপটিপাটিকিচ্চং নত্থি. একস্স অত্তভাৰস্স চুতিং দিস্ৰা পটিসন্ধিং পস্সন্তি, পুন অপরস্স চুতিং দিস্ৰা পটিসন্ধিন্তি এৰং চুতিপটিসন্ধিৰসেনেৰ সঙ্কমন্তা গচ্ছন্তি. তথা পচ্চেকবুদ্ধা.

বুদ্ধানং পন নেৰ খন্ধপটিপাটিকিচ্চং, ন চুতিপটিসন্ধিৰসেন সঙ্কমনকিচ্চং অত্থি. তেসঞ্হি অনেকাসু কপ্পকোটীসু হেট্ঠা ৰা উপরি ৰা যং যং ঠানং ইচ্ছন্তি, তং তং পাকটমেৰ হোতি. তস্মা অনেকাপি কপ্পকোটিযো পেয্যালপাল়িং ৰিয সংখিপিত্ৰা যং যং ইচ্ছন্তি, তত্র তত্রেৰ ওক্কমন্তা সীহোক্কন্তৰসেন গচ্ছন্তি. এৰং গচ্ছন্তানঞ্চ নেসং ঞাণং যথা নাম কতৰালৰেধপরিচযস্স সরভঙ্গসদিসস্স ধনুগ্গহস্স খিত্তো সরো অন্তরা রুক্খলতাদীসু অসজ্জমানো লক্খেযেৰ পততি, ন সজ্জতি, ন ৰিরজ্ঝতি, এৰং অন্তরন্তরাসু জাতীসু ন সজ্জতি, ন ৰিরজ্ঝতি, অসজ্জমানং অৰিরজ্ঝমানং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানংযেৰ গণ্হাতি.

ইমেসু চ পন পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরণসত্তেসু তিত্থিযানং পুব্বেনিৰাসদস্সনং খজ্জুপনকপভাসদিসং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. পকতিসাৰকানং দীপপ্পভাসদিসং. মহাসাৰকানং উক্কাপভাসদিসং. অগ্গসাৰকানং ওসধিতারকপ্পভাসদিসং. পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দপ্পভাসদিসং. বুদ্ধানং রস্মিসহস্সপটিমণ্ডিতসরদসূরিযমণ্ডলসদিসং হুত্ৰা উপট্ঠাতি.

তিত্থিযানঞ্চ পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং অন্ধানং যট্ঠিকোটিগমনং ৰিয হোতি. পকতিসাৰকানং দণ্ডকসেতুগমনং ৰিয. মহাসাৰকানং জঙ্ঘসেতুগমনং ৰিয. অগ্গসাৰকানং সকটসেতুগমনং ৰিয. পচ্চেকবুদ্ধানং মহাজঙ্ঘমগ্গগমনং ৰিয. বুদ্ধানং মহাসকটমগ্গগমনং ৰিয.

ইমস্মিং পন অধিকারে সাৰকানং পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং অধিপ্পেতং. তেন ৰুত্তং ‘‘অনুস্সরতীতি খন্ধপটিপাটিৰসেন চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰা অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰা সরতী’’তি.

৪০৩. তস্মা এৰমনুস্সরিতুকামেন আদিকম্মিকেন ভিক্খুনা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তেন রহোগতেন পটিসল্লিনেন পটিপাটিযা চত্তারি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানতো ৰুট্ঠায সব্বপচ্ছিমা নিসজ্জা আৰজ্জিতব্বা. ততো আসনপঞ্ঞাপনং, সেনাসনপ্পৰেসনং, পত্তচীৰরপটিসামনং, ভোজনকালো, গামতো আগমনকালো, গামে পিণ্ডায চরিতকালো, গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠকালো, ৰিহারতো নিক্খমনকালো, চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৰন্দনকালো, পত্তধোৰনকালো, পত্তপটিগ্গহণকালো, পত্তপটিগ্গহণতো যাৰ মুখধোৰনা কতকিচ্চং, পচ্চূসকালে কতকিচ্চং, মজ্ঝিমযামে কতকিচ্চং, পঠমযামে কতকিচ্চন্তি এৰং পটিলোমক্কমেন সকলং রত্তিন্দিৰং কতকিচ্চং আৰজ্জিতব্বং. এত্তকং পন পকতিচিত্তস্সপি পাকটং হোতি. পরিকম্মসমাধিচিত্তস্স পন অতিপাকটমেৰ.

সচে পনেত্থ কিঞ্চি ন পাকটং হোতি, পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায আৰজ্জিতব্বং. এত্তকেন দীপে জলিতে ৰিয পাকটং হোতি. এৰং পটিলোমক্কমেনেৰ দুতিযদিৰসেপি ততিযচতুত্থপঞ্চমদিৰসেপি দসাহেপি অড্ঢমাসেপি মাসেপি যাৰ সংৰচ্ছরাপি কতকিচ্চং আৰজ্জিতব্বং. এতেনেৰ উপাযেন দসৰস্সানি ৰীসতিৰস্সানীতি যাৰ ইমস্মিং ভৰে অত্তনো পটিসন্ধি, তাৰ আৰজ্জন্তেন পুরিমভৰে চুতিক্খণে পৰত্তিতনামরূপং আৰজ্জিতব্বং. পহোতি হি পণ্ডিতো ভিক্খু পঠমৰারেনেৰ পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৰা চুতিক্খণে নামরূপমারম্মণং কাতুং.

যস্মা পন পুরিমভৰে নামরূপং অসেসং নিরুদ্ধং অঞ্ঞং উপ্পন্নং, তস্মা তং ঠানং আহুন্দরিকং অন্ধতমমিৰ হোতি দুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞেন. তেনাপি ‘‘ন সক্কোমহং পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৰা চুতিক্খণে পৰত্তিতনামরূপমারম্মণং কাতু’’ন্তি ধুরনিক্খেপো ন কাতব্বো. তদেৰ পন পাদকজ্ঝানং পুনপ্পুনং সমাপজ্জিতব্বং. ততো চ ৰুট্ঠায ৰুট্ঠায তং ঠানং আৰজ্জিতব্বং.

এৰং করোন্তো হি সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো কূটাগারকণ্ণিকত্থায মহারুক্খং ছিন্দন্তো সাখাপলাসচ্ছেদনমত্তেনেৰ ফরসুধারায ৰিপন্নায মহারুক্খং ছিন্দিতুং অসক্কোন্তোপি ধুরনিক্খেপং অকত্ৰাৰ কম্মারসালং গন্ত্ৰা তিখিণং ফরসুং কারাপেত্ৰা পুন আগন্ত্ৰা ছিন্দেয্য, পুন ৰিপন্নায চ পুনপি তথেৰ কারেত্ৰা ছিন্দেয্য. সো এৰং ছিন্দন্তো ছিন্নস্স ছিন্নস্স পুন ছেতব্বাভাৰতো অচ্ছিন্নস্স চ ছেদনতো নচিরস্সেৰ মহারুক্খং পাতেয্য, এৰমেৰং পাদকজ্ঝানা ৰুট্ঠায পুব্বে আৰজ্জিতং অনাৰজ্জিত্ৰা পটিসন্ধিমেৰ আৰজ্জন্তো নচিরস্সেৰ পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৰা চুতিক্খণে পৰত্তিতনামরূপং আরম্মণং করেয্যাতি. কট্ঠফালককেসোহারকাদীহিপি অযমত্থো দীপেতব্বো.

তত্থ পচ্ছিমনিসজ্জতো পভুতি যাৰ পটিসন্ধিতো আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তং ঞাণং পুব্বেনিৰাসঞাণং নাম ন হোতি. তং পন পরিকম্মসমাধিঞাণং নাম হোতি. অতীতংসঞাণন্তিপি একে ৰদন্তি. তং রূপাৰচরং সন্ধায ন যুজ্জতি. যদা পনস্স ভিক্খুনো পটিসন্ধিং অতিক্কম্ম চুতিক্খণে পৰত্তিতনামরূপং আরম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিঞ্চ নিরুদ্ধে তদেৰারম্মণং কত্ৰা চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তি. সেসং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পুরিমানি পরিকম্মাদিনামকানি কামাৰচরানি হোন্তি. পচ্ছিমং রূপাৰচরং চতুত্থজ্ঝানিকং অপ্পনাচিত্তং. তদাস্স যং তেন চিত্তেন সহ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ইদং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং নাম. তেন ঞাণেন সম্পযুত্তায সতিযা অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি. সেয্যথিদং, একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতীতি (দী. নি. ১.২৪৪).

৪০৪. তত্থ একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলং চুতিপরিযোসানং একভৰপরিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৰেপি জাতিযোতিআদীসুপি. অনেকেপি সংৰট্টকপ্পেতিআদীসু পন পরিহাযমানো কপ্পো সংৰট্টকপ্পো, ৰড্ঢমানো ৰিৰট্টকপ্পোতি ৰেদিতব্বো. তত্থ সংৰট্টেন সংৰট্টট্ঠাযী গহিতো হোতি, তংমূলকত্তা. ৰিৰট্টেন চ ৰিৰট্টট্ঠাযী, এৰঞ্হি সতি যানি তানি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? সংৰট্টো, সংৰট্টট্ঠাযী, ৰিৰট্টো, ৰিৰট্টট্ঠাযীতি (অ. নি. ৪.১৫৬ থোকং ৰিসদিসং) ৰুত্তানি, তানি পরিগ্গহিতানি হোন্তি.

তত্থ তযো সংৰট্টা – আপোসংৰট্টো, তেজোসংৰট্টো, ৰাযোসংৰট্টোতি. তিস্সো সংৰট্টসীমা – আভস্সরা, সুভকিণ্হা, ৰেহপ্ফলাতি.

যদা কপ্পো তেজেন সংৰট্টতি, আভস্সরতো হেট্ঠা অগ্গিনা ডয্হতি. যদা আপেন সংৰট্টতি, সুভকিণ্হতো হেট্ঠা উদকেন ৰিলীযতি. যদা ৰাযুনা সংৰট্টতি, ৰেহপ্ফলতো হেট্ঠা ৰাতেন ৰিদ্ধংসতি. ৰিত্থারতো পন সদাপি একং বুদ্ধখেত্তং ৰিনস্সতি.

বুদ্ধখেত্তং নাম তিৰিধং হোতি – জাতিখেত্তং, আণাখেত্তং, ৰিসযখেত্তঞ্চ. তত্থ জাতিখেত্তং দসসহস্সচক্কৰাল়পরিযন্তং হোতি. যং তথাগতস্স পটিসন্ধিগহণাদীসু কম্পতি. আণাখেত্তং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়পরিযন্তং, যত্থ রতনসুত্তং (খু. পা. ৬.১ আদযো) খন্ধপরিত্তং (চূল়ৰ. ২৫১; অ. নি. ৪.৬৭) ধজগ্গপরিত্তং (সং. নি. ১.২৪৯) আটানাটিযপরিত্তং (দী. নি. ৩.২৭৫ আদযো) মোরপরিত্তন্তি (জা. ১.২.১৭-১৮) ইমেসং পরিত্তানং আনুভাৰো ৰত্ততি. ৰিসযখেত্তং অনন্তমপরিমাণং. যং ‘‘যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৰুত্তং, যত্থ যং যং তথাগতো আকঙ্খতি, তং তং জানাতি. এৰমেতেসু তীসু বুদ্ধখেত্তেসু একং আণাখেত্তং ৰিনস্সতি. তস্মিং পন ৰিনস্সন্তে জাতিখেত্তম্পি ৰিনট্ঠমেৰ হোতি. ৰিনস্সন্তঞ্চ একতোৰ ৰিনস্সতি, সণ্ঠহন্তম্পি একতো সণ্ঠহতি. তস্সেৰং ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

৪০৫. যস্মিং হি সমযে কপ্পো অগ্গিনা নস্সতি, আদিতোৰ কপ্পৰিনাসকমহামেঘো ৰুট্ঠহিত্ৰা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ে একং মহাৰস্সং ৰস্সতি. মনুস্সা তুট্ঠহট্ঠা সব্ববীজানি নীহরিত্ৰা ৰপন্তি. সস্সেসু পন গোখাযিতকমত্তেসু জাতেসু গদ্রভরৰং রৰন্তো একবিন্দুম্পি ন ৰস্সতি, তদা পচ্ছিন্নং পচ্ছিন্নমেৰ ৰস্সং হোতি. ইদং সন্ধায হি ভগৰতা ‘‘হোতি খো সো, ভিক্খৰে, সমযো যং বহূনি ৰস্সানি বহূনি ৰস্সসতানি বহূনি ৰস্সসহস্সানি বহূনি ৰস্সসতসহস্সানি দেৰো ন ৰস্সতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৬) ৰুত্তং. ৰস্সূপজীৰিনো সত্তা কালঙ্কত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তি, পুপ্ফফলূপজীৰিনিযো চ দেৰতা. এৰং দীঘে অদ্ধানে ৰীতিৰত্তে তত্থ তত্থ উদকং পরিক্খযং গচ্ছতি, অথানুপুব্বেন মচ্ছকচ্ছপাপি কালঙ্কত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তি, নেরযিকসত্তাপি. তত্থ নেরযিকা সত্তমসূরিযপাতুভাৰে ৰিনস্সন্তীতি একে.

ঝানং ৰিনা নত্থি ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি, এতেসঞ্চ কেচি দুব্ভিক্খপীল়িতা কেচি অভব্বা ঝানাধিগমায, তে কথং তত্থ নিব্বত্তন্তীতি. দেৰলোকে পটিলদ্ধজ্ঝানৰসেন. তদা হি ‘‘ৰস্সসতসহস্সস্সচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি লোকব্যূহা নাম কামাৰচরদেৰা মুত্তসিরা ৰিকিণ্ণকেসা রুদমুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা রত্তৰত্থনিৰত্থা অতিৰিয ৰিরূপৰেসধারিনো হুত্ৰা মনুস্সপথে ৰিচরন্তা এৰং আরোচেন্তি ‘‘মারিসা ইতো ৰস্সসতসহস্সস্সচ্চযেন কপ্পৰুট্ঠানং ভৰিস্সতি, অযং লোকো ৰিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দোপি উস্সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৰী সিনেরু চ পব্বতরাজা উদ্দয্হিস্সন্তি ৰিনস্সিস্সন্তি. যাৰ ব্রহ্মলোকা লোকৰিনাসো ভৰিস্সতি. মেত্তং মারিসা ভাৰেথ, করুণং, মুদিতং, উপেক্খং মারিসা ভাৰেথ, মাতরং উপট্ঠহথ, পিতরং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথা’’তি.

তেসং ৰচনং সুত্ৰা যেভুয্যেন মনুস্সা চ ভুম্মদেৰতা চ সংৰেগজাতা অঞ্ঞমঞ্ঞং মুদুচিত্তা হুত্ৰা মেত্তাদীনি পুঞ্ঞানি করিত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তন্তি. তত্থ দিব্বসুধাভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰা ঝানং পটিলভন্তি. তদঞ্ঞে পন অপরাপরিযৰেদনীযেন কম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তন্তি. অপরাপরিযৰেদনীযকম্মরহিতো হি সংসারে সংসরমানো সত্তো নাম নত্থি. তেপি তত্থ তথেৰ ঝানং পটিলভন্তি. এৰং দেৰলোকে পটিলদ্ধজ্ঝানৰসেন সব্বেপি ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তীতি.

ৰস্সূপচ্ছেদতো পন উদ্ধং দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন দুতিযো সূরিযো পাতুভৰতি. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা ‘‘হোতি খো সো, ভিক্খৰে, সমযো’’তি সত্তসূরিযং (অ. নি. ৭.৬৬) ৰিত্থারেতব্বং. পাতুভূতে চ পন তস্মিং নেৰ রত্তিপরিচ্ছেদো, ন দিৰাপরিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি. একো সূরিযো উট্ঠেতি, একো অত্থং গচ্ছতি. অৰিচ্ছিন্নসূরিযসন্তাপোৰ লোকো হোতি. যথা চ পকতিসূরিযে সূরিযদেৰপুত্তো হোতি, এৰং কপ্পৰিনাসকসূরিযে নত্থি. তত্থ পকতিসূরিযে ৰত্তমানে আকাসে ৰলাহকাপি ধূমসিখাপি চরন্তি. কপ্পৰিনাসকসূরিযে ৰত্তমানে ৰিগতধূমৰলাহকং আদাসমণ্ডলং ৰিয নিম্মলং নভং হোতি. ঠপেত্ৰা পঞ্চ মহানদিযো সেসকুন্নদীআদীসু উদকং সুস্সতি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন ততিযো সূরিযো পাতুভৰতি. যস্স পাতুভাৰা মহানদিযোপি সুস্সন্তি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন চতুত্থো সূরিযো পাতুভৰতি. যস্স পাতুভাৰা হিমৰতি মহানদীনং পভৰা ‘‘সীহপপাতো হংসপাতনো কণ্ণমুণ্ডকো রথকারদহো অনোতত্তদহো ছদ্দন্তদহো কুণালদহো’’তি ইমে সত্ত মহাসরা সুস্সন্তি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন পঞ্চমো সূরিযো পাতুভৰতি. যস্স পাতুভাৰা অনুপুব্বেন মহাসমুদ্দে অঙ্গুলিপব্বতেমনমত্তম্পি উদকং ন সণ্ঠাতি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন ছট্ঠো সূরিযো পাতুভৰতি. যস্স পাতুভাৰা সকলচক্কৰাল়ং একধূমং হোতি. পরিযাদিণ্ণসিনেহং ধূমেন. যথা চিদং, এৰং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানিপি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন সত্তমো সূরিযো পাতুভৰতি. যস্স পাতুভাৰা সকলচক্কৰাল়ং একজালং হোতি সদ্ধিং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েহি. যোজনসতিকাদিভেদানি সিনেরুকূটানিপি পলুজ্জিত্ৰা আকাসেযেৰ অন্তরধাযন্তি. সা অগ্গিজালা উট্ঠহিত্ৰা চাতুমহারাজিকে গণ্হাতি. তত্থ কনকৰিমানরতনৰিমানমণিৰিমানানি ঝাপেত্ৰা তাৰতিংসভৰনং গণ্হাতি. এতেনেৰ উপাযেন যাৰ পঠমজ্ঝানভূমিং গণ্হাতি. তত্থ তযোপি ব্রহ্মলোকে ঝাপেত্ৰা আভস্সরে আহচ্চ তিট্ঠতি. সা যাৰ অণুমত্তম্পি সঙ্খারগতং অত্থি, তাৰ ন নিব্বাযতি. সব্বসঙ্খারপরিক্খযা পন সপ্পিতেলঝাপনগ্গিসিখা ৰিয ছারিকম্পি অনৰসেসেত্ৰা নিব্বাযতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপরিআকাসো একো হোতি মহন্ধকারো.

৪০৬. অথ দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন মহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা পঠমং সুখুমং সুখুমং ৰস্সতি. অনুপুব্বেন কুমুদনাল়যট্ঠিমুসলতালক্খন্ধাদিপ্পমাণাহি ধারাহি ৰস্সন্তো কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু সব্বং দড্ঢট্ঠানং পূরেত্ৰা অন্তরধাযতি. তং উদকং হেট্ঠা চ তিরিযঞ্চ ৰাতো সমুট্ঠহিত্ৰা ঘনং করোতি পরিৰটুমং পদুমিনিপত্তে উদকবিন্দুসদিসং. কথং তাৰ মহন্তং উদকরাসিং ঘনং করোতীতি চে? ৰিৰরসম্পদানতো. তঞ্হিস্স তম্হি তম্হি ৰিৰরং দেতি. তং এৰং ৰাতেন সম্পিণ্ডিযমানং ঘনং করিযমানং পরিক্খযমানং অনুপুব্বেন হেট্ঠা ওতরতি. ওতিণ্ণে ওতিণ্ণে উদকে ব্রহ্মলোকট্ঠানে ব্রহ্মলোকা, উপরি চতুকামাৰচরদেৰলোকট্ঠানে চ দেৰলোকা পাতুভৰন্তি.

পুরিমপথৰিট্ঠানং ওতিণ্ণে পন বলৰৰাতা উপ্পজ্জন্তি. তে তং পিহিতদ্ৰারে ধমকরণে ঠিতউদকমিৰ নিরস্সাসং কত্ৰা রুন্ধন্তি. মধুরোদকং পরিক্খযং গচ্ছমানং উপরি রসপথৰিং সমুট্ঠাপেতি. সা ৰণ্ণসম্পন্না চেৰ হোতি গন্ধরসসম্পন্না চ নিরুদকপাযাসস্স উপরি পটলং ৰিয.

তদা চ আভস্সরব্রহ্মলোকে পঠমতরাভিনিব্বত্তা সত্তা আযুক্খযা ৰা পুঞ্ঞক্খযা ৰা ততো চৰিত্ৰা ইধূপপজ্জন্তি. তে হোন্তি সযংপভা অন্তলিক্খচরা. তে অগ্গঞ্ঞসুত্তে (দী. নি. ৩.১১৯) ৰুত্তনযেন তং রসপথৰিং সাযিত্ৰা তণ্হাভিভূতা আলুপ্পকারকং পরিভুঞ্জিতুং উপক্কমন্তি. অথ নেসং সযংপভা অন্তরধাযতি, অন্ধকারো হোতি. তে অন্ধকারং দিস্ৰা ভাযন্তি.

ততো নেসং ভযং নাসেত্ৰা সূরভাৰং জনযন্তং পরিপুণ্ণপণ্ণাসযোজনং সূরিযমণ্ডলং পাতুভৰতি, তে তং দিস্ৰা ‘‘আলোকং পটিলভিম্হা’’তি হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা ‘‘অম্হাকং ভীতানং ভযং নাসেত্ৰা সূরভাৰং জনযন্তো উট্ঠিতো, তস্মা ‘‘সূরিযো হোতূ’’তি সূরিযোত্ৰেৰস্স নামং করোন্তি.

অথ সূরিযে দিৰসং আলোকং কত্ৰা অত্থঙ্গতে যম্পি আলোকং লভিম্হা, সোপি নো নট্ঠোতি পুন ভীতা হোন্তি. তেসং এৰং হোতি ‘‘সাধু ৰতস্স সচে অঞ্ঞং আলোকং লভেয্যামা’’তি. তেসং চিত্তং ঞত্ৰা ৰিয একূনপণ্ণাসযোজনং চন্দমণ্ডলং পাতুভৰতি. তে তং দিস্ৰা ভিয্যোসো মত্তায হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা ‘‘অম্হাকং ছন্দং ঞত্ৰা ৰিয উট্ঠিতো, তস্মা চন্দো হোতূ’’তি চন্দোত্ৰেৰস্স নামং করোন্তি. এৰং চন্দিমসূরিযেসু পাতুভূতেসু নক্খত্তানি তারকরূপানি পাতুভৰন্তি.

ততো পভুতি রত্তিন্দিৰা পঞ্ঞাযন্তি, অনুক্কমেন চ মাসদ্ধমাসউতুসংৰচ্ছরা. চন্দিমসূরিযানং পন পাতুভূতদিৰসেযেৰ সিনেরুচক্কৰাল়হিমৰন্তপব্বতা পাতুভৰন্তি. তে চ খো অপুব্বং অচরিমং ফগ্গুণপুণ্ণমদিৰসেযেৰ পাতুভৰন্তি. কথং? যথা নাম কঙ্গুভত্তে পচ্চমানে একপ্পহারেনেৰ পুপ্ফুল়কানি উট্ঠহন্তি. একে পদেসা থূপথূপা হোন্তি, একে নিন্ননিন্না, একে সমসমা. এৰমেৰং থূপথূপট্ঠানে পব্বতা হোন্তি, নিন্ননিন্নট্ঠানে সমুদ্দা, সমসমট্ঠানে দীপাতি.

অথ তেসং সত্তানং রসপথৰিং পরিভুঞ্জন্তানং কমেন একচ্চে ৰণ্ণৰন্তো, একচ্চে দুব্বণ্ণা হোন্তি. তত্থ ৰণ্ণৰন্তো দুব্বণ্ণে অতিমঞ্ঞন্তি. তেসং অতিমানপচ্চযা সাপি রসপথৰী অন্তরধাযতি. ভূমিপপ্পটকো পাতুভৰতি. অথ নেসং তেনেৰ নযেন সোপি অন্তরধাযতি. পদালতা পাতুভৰতি. তেনেৰ নযেন সাপি অন্তরধাযতি. অকট্ঠপাকো সালি পাতুভৰতি অকণো অথুসো সুদ্ধো সুগন্ধো তণ্ডুলপ্ফলো.

ততো নেসং ভাজনানি উপ্পজ্জন্তি. তে সালিং ভাজনে ঠপেত্ৰা পাসাণপিট্ঠিযা ঠপেন্তি, সযমেৰ জালসিখা উট্ঠহিত্ৰা তং পচতি. সো হোতি ওদনো সুমনজাতিপুপ্ফসদিসো, ন তস্স সূপেন ৰা ব্যঞ্জনেন ৰা করণীযং অত্থি. যং যং রসং ভুঞ্জিতুকামা হোন্তি, তং তং রসোৰ হোতি. তেসং তং ওল়ারিকং আহারং আহরযতং ততো পভুতি মুত্তকরীসং সঞ্জাযতি. অথ নেসং তস্স নিক্খমনত্থায ৰণমুখানি পভিজ্জন্তি, পুরিসস্স পুরিসভাৰো, ইত্থিযাপি ইত্থিভাৰো পাতুভৰতি.

তত্র সুদং ইত্থী পুরিসং, পুরিসো চ ইত্থিং অতিৰেলং উপনিজ্ঝাযতি. তেসং অতিৰেলং উপনিজ্ঝাযনপচ্চযা কামপরিল়াহো উপ্পজ্জতি. ততো মেথুনধম্মং পটিসেৰন্তি. তে অসদ্ধম্মপটিসেৰনপচ্চযা ৰিঞ্ঞূহি গরহিযমানা ৰিহেঠিযমানা তস্স অসদ্ধম্মস্স পটিচ্ছাদনহেতু অগারানি করোন্তি. তে অগারং অজ্ঝাৰসমানা অনুক্কমেন অঞ্ঞতরস্স অলসজাতিকস্স সত্তস্স দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তা সন্নিধিং করোন্তি. ততো পভুতি কণোপি থুসোপি তণ্ডুলং পরিযোনন্ধতি, লাযিতট্ঠানম্পি ন পটিৰিরূহতি.

তে সন্নিপতিত্ৰা অনুত্থুনন্তি ‘‘পাপকা ৰত ভো ধম্মা সত্তেসু পাতুভূতা, মযং হি পুব্বে মনোমযা অহুম্হা’’তি অগ্গঞ্ঞসুত্তে (দী. নি. ৩.১২৮) ৰুত্তনযেন ৰিত্থারেতব্বং. ততো মরিযাদং ঠপেন্তি. অথ অঞ্ঞতরো সত্তো অঞ্ঞস্স ভাগং অদিন্নং আদিযতি. তং দ্ৰিক্খত্তুং পরিভাসেত্ৰা ততিযৰারে পাণিলেট্টুদণ্ডেহি পহরন্তি. তে এৰং অদিন্নাদানগরহমুসাৰাদদণ্ডাদানেসু উপ্পন্নেসু সন্নিপতিত্ৰা চিন্তযন্তি ‘‘যংনূন মযং একং সত্তং সম্মন্নেয্যাম, যো নো সম্মা খীযিতব্বং খীযেয্য, গরহিতব্বং গরহেয্য, পব্বাজেতব্বং পব্বাজেয্য, মযং পনস্স সালীনং ভাগং অনুপ্পদস্সামা’’তি.

এৰং কতসন্নিট্ঠানেসু পন সত্তেসু ইমস্মিং তাৰ কপ্পে অযমেৰ ভগৰা বোধিসত্তভূতো তেন সমযেন তেসু সত্তেসু অভিরূপতরো চ দস্সনীযতরো চ মহেসক্খতরো চ বুদ্ধিসম্পন্নো পটিবলো নিগ্গহপগ্গহং কাতুং. তে তং উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিত্ৰা সম্মন্নিংসু. সো তেন মহাজনেন সম্মতোতি মহাসম্মতো, খেত্তানং অধিপতীতি খত্তিযো, ধম্মেন সমেন পরে রঞ্জেতীতি রাজাতি তীহি নামেহি পঞ্ঞাযিত্থ. যঞ্হি লোকে অচ্ছরিযট্ঠানং, বোধিসত্তোৰ তত্থ আদিপুরিসোতি এৰং বোধিসত্তং আদিং কত্ৰা খত্তিযমণ্ডলে সণ্ঠিতে অনুপুব্বেন ব্রাহ্মণাদযোপি ৰণ্ণা সণ্ঠহিংসু.

তত্থ কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ জালুপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খ্যেয্যং সংৰট্টোতি ৰুচ্চতি.

কপ্পৰিনাসকজালুপচ্ছেদতো যাৰ কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়পরিপূরকো সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযং অসঙ্খ্যেয্যং সংৰট্টট্ঠাযীতি ৰুচ্চতি.

সম্পত্তিমহামেঘতো যাৰ চন্দিমসূরিযপাতুভাৰো, ইদং ততিযং অসঙ্খ্যেয্যং ৰিৰট্টোতি ৰুচ্চতি.

চন্দিমসূরিযপাতুভাৰতো যাৰ পুন কপ্পৰিনাসকমহামেঘো, ইদং চতুত্থং অসঙ্খ্যেয্যং ৰিৰট্টট্ঠাযীতি ৰুচ্চতি. ইমানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৰং তাৰ অগ্গিনা ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

৪০৭. যস্মিং পন সমযে কপ্পো উদকেন নস্সতি, আদিতোৰ কপ্পৰিনাসকমহামেঘো উট্ঠহিত্ৰাতি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং. অযং পন ৰিসেসো, যথা তত্থ দুতিযসূরিযো, এৰমিধ কপ্পৰিনাসকো খারুদকমহামেঘো ৰুট্ঠাতি. সো আদিতো সুখুমং সুখুমং ৰস্সন্তো অনুক্কমেন মহাধারাহি কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানং পূরেন্তো ৰস্সতি. খারুদকেন ফুট্ঠফুট্ঠা পথৰীপব্বতাদযো ৰিলীযন্তি, উদকং সমন্ততো ৰাতেহি ধারিযতি. পথৰিতো যাৰ দুতিযজ্ঝানভূমিং উদকং গণ্হাতি. তত্থ তযোপি ব্রহ্মলোকে ৰিলীযাপেত্ৰা সুভকিণ্হে আহচ্চ তিট্ঠতি. তং যাৰ অণুমত্তম্পি সঙ্খারগতং অত্থি, তাৰ ন ৰূপসম্মতি. উদকানুগতং পন সব্বসঙ্খারগতং অভিভৰিত্ৰা সহসা ৰূপসম্মতি অন্তরধানং গচ্ছতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপরিআকাসো একো হোতি মহন্ধকারোতি সব্বং ৰুত্তসদিসং. কেৰলং পনিধ আভস্সরব্রহ্মলোকং আদিং কত্ৰা লোকো পাতুভৰতি. সুভকিণ্হতো চ চৰিত্ৰা আভস্সরট্ঠানাদীসু সত্তা নিব্বত্তন্তি.

তত্থ কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ কপ্পৰিনাসকুদকূপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খ্যেয্যং. উদকূপচ্ছেদতো যাৰ সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযং অসঙ্খ্যেয্যং. সম্পত্তিমহামেঘতো…পে… ইমানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৰং উদকেন ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

৪০৮. যস্মিং সমযে কপ্পো ৰাতেন ৰিনস্সতি, আদিতোৰ কপ্পৰিনাসকমহামেঘো উট্ঠহিত্ৰাতি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং. অযং পন ৰিসেসো, যথা তত্থ দুতিযসূরিযো, এৰমিধ কপ্পৰিনাসনত্থং ৰাতো সমুট্ঠাতি. সো পঠমং থূলরজং উট্ঠাপেতি. ততো সণ্হরজং সুখুমৰালিকং থূলৰালিকং সক্খরপাসাণাদযোতি যাৰ কূটাগারমত্তে পাসাণে ৰিসমট্ঠানে ঠিতমহারুক্খে চ উট্ঠাপেতি. তে পথৰিতো নভমুগ্গতা ন চ পুন পতন্তি. তত্থেৰ চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা অভাৰং গচ্ছন্তি.

অথানুক্কমেন হেট্ঠা মহাপথৰিযা ৰাতো সমুট্ঠহিত্ৰা পথৰিং পরিৰত্তেত্ৰা উদ্ধংমূলং কত্ৰা আকাসে খিপতি. যোজনসতপ্পমাণাপি পথৰিপ্পদেসা দ্ৰিযোজনতিযোজনচতুযোজনপঞ্চযোজনসতপ্পমাণাপি ভিজ্জিত্ৰা ৰাতৰেগেন খিত্তা আকাসেযেৰ চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা অভাৰং গচ্ছন্তি. চক্কৰাল়পব্বতম্পি সিনেরুপব্বতম্পি ৰাতো উক্খিপিত্ৰা আকাসে খিপতি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং অভিহন্ত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা ৰিনস্সন্তি. এতেনেৰ উপাযেন ভুম্মট্ঠকৰিমানানি চ আকাসট্ঠকৰিমানানি চ ৰিনাসেন্তো ছকামাৰচরদেৰলোকে ৰিনাসেত্ৰা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানি ৰিনাসেতি. তত্থ চক্কৰাল়া চক্কৰাল়েহি হিমৰন্তা হিমৰন্তেহি সিনেরূ সিনেরূহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগন্ত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা ৰিনস্সন্তি. পথৰিতো যাৰ ততিযজ্ঝানভূমিং ৰাতো গণ্হাতি. তত্থ তযোপি ব্রহ্মলোকে ৰিনাসেত্ৰা ৰেহপ্ফলং আহচ্চ তিট্ঠতি. এৰং সব্বসঙ্খারগতং ৰিনাসেত্ৰা সযম্পি ৰিনস্সতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপরিআকাসো একো হোতি মহন্ধকারোতি সব্বং ৰুত্তসদিসং. ইধ পন সুভকিণ্হব্রহ্মলোকং আদিং কত্ৰা লোকো পাতুভৰতি. ৰেহপ্ফলতো চ চৰিত্ৰা সুভকিণ্হট্ঠানাদীসু সত্তা নিব্বত্তন্তি.

তত্থ কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ কপ্পৰিনাসকৰাতূপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খ্যেয্যং. ৰাতূপচ্ছেদতো যাৰ সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযং অসঙ্খ্যেয্যং…পে… ইমানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৰং ৰাতেন ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

৪০৯. কিংকারণা এৰং লোকো ৰিনস্সতি? অকুসলমূলকারণা. অকুসলমূলেসু হি উস্সন্নেসু এৰং লোকো ৰিনস্সতি. সো চ খো রাগে উস্সন্নতরে অগ্গিনা ৰিনস্সতি. দোসে উস্সন্নতরে উদকেন ৰিনস্সতি. কেচি পন দোসে উস্সন্নতরে অগ্গিনা. রাগে উস্সন্নতরে উদকেনাতি ৰদন্তি. মোহে উস্সন্নতরে ৰাতেন ৰিনস্সতি. এৰং ৰিনস্সন্তোপি চ নিরন্তরমেৰ সত্তৰারে অগ্গিনা ৰিনস্সতি. অট্ঠমে ৰারে উদকেন. পুন সত্তৰারে অগ্গিনা. অট্ঠমে ৰারে উদকেনাতি এৰং অট্ঠমে অট্ঠমে ৰারে ৰিনস্সন্তো সত্তক্খত্তুং উদকেন ৰিনস্সিত্ৰা পুন সত্তৰারে অগ্গিনা নস্সতি. এত্তাৰতা তেসট্ঠি কপ্পা অতীতা হোন্তি. এত্থন্তরে উদকেন নস্সনৰারং সম্পত্তম্পি পটিবাহিত্ৰা লদ্ধোকাসো ৰাতো পরিপুণ্ণচতুসট্ঠিকপ্পাযুকে সুভকিণ্হে ৰিদ্ধংসেন্তো লোকং ৰিনাসেতি.

৪১০. পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তোপি চ কপ্পানুস্সরণকো ভিক্খু এতেসু কপ্পেসু অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে অনুস্সরতি. কথং? ‘‘অমুত্রাসি’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.২৪৪) নযেন.

তত্থ অমুত্রাসিন্তি অমুম্হি সংৰট্টকপ্পে অহং অমুম্হি ভৰে ৰা যোনিযা ৰা গতিযা ৰা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৰা সত্তাৰাসে ৰা সত্তনিকাযে ৰা আসিং. এৰংনামোতি তিস্সো ৰা ফুস্সো ৰা. এৰংগোত্তোতি কচ্চানো ৰা কস্সপো ৰা. ইদমস্স অতীতভৰে অত্তনো নামগোত্তানুস্সরণৰসেন ৰুত্তং. সচে পন তস্মিং কালে অত্তনো ৰণ্ণসম্পত্তিং ৰা লূখপণীতজীৰিকভাৰং ৰা সুখদুক্খবহুলতং ৰা অপ্পাযুকদীঘাযুকভাৰং ৰা অনুস্সরিতুকামো হোতি, তম্পি অনুস্সরতিযেৰ. তেনাহ ‘‘এৰংৰণ্ণো…পে… এৰমাযুপরিযন্তো’’তি.

তত্থ এৰংৰণ্ণোতি ওদাতো ৰা সামো ৰা. এৰমাহারোতি সালিমংসোদনাহারো ৰা পৰত্তফলভোজনো ৰা. এৰং সুখদুক্খপটিসংৰেদীতি অনেকপ্পকারেন কাযিকচেতসিকানং সামিসনিরামিসাদিপ্পভেদানং ৰা সুখদুক্খানং পটিসংৰেদী. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং ৰস্সসতপরিমাণাযুপরিযন্তো ৰা চতুরাসীতিকপ্পসতসহস্সাযুপরিযন্তো ৰা. সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিন্তি সোহং ততো ভৰতো যোনিতো গতিতো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিতো সত্তাৰাসতো সত্তনিকাযতো ৰা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা উদপাদিং. তত্রাপাসিন্তি অথ তত্রাপি ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা পুন অহোসিং. এৰংনামোতিআদি ৰুত্তনযমেৰ.

অপিচ যস্মা অমুত্রাসিন্তি ইদং অনুপুব্বেন আরোহন্তস্স যাৰদিচ্ছকং অনুস্সরণং. সো ততো চুতোতি পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণং, তস্মা ‘‘ইধূপপন্নো’’তি ইমিস্সা ইধূপপত্তিযা অনন্তরমেৰস্স উপপত্তিট্ঠানং সন্ধায ‘‘অমুত্র উদপাদি’’ন্তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্রাপাসিন্তি এৰমাদি পনস্স তত্র ইমিস্সা উপপত্তিযা অনন্তরে উপপত্তিট্ঠানে নামগোত্তাদীনং অনুস্সরণদস্সনত্থং ৰুত্তং. সো ততো চুতো ইধূপপন্নোতি স্ৰাহং ততো অনন্তরূপপত্তিট্ঠানতো চুতো ইধ অসুকস্মিং নাম খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰা নিব্বত্তোতি. ইতীতি এৰং. সাকারং সউদ্দেসন্তি নামগোত্তৰসেন সউদ্দেসং, ৰণ্ণাদিৰসেন সাকারং. নামগোত্তেন হি সত্তো তিস্সো কস্সপোতি উদ্দিসীযতি. ৰণ্ণাদীহি সামো ওদাতোতি নানত্ততো পঞ্ঞাযতি. তস্মা নামগোত্তং উদ্দেসো, ইতরে আকারা. অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসমনুস্সরতীতি ইদং উত্তানত্থমেৰাতি.

পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণকথা নিট্ঠিতা.

চুতূপপাতঞাণকথা

৪১১. সত্তানং চুতূপপাতঞাণকথায চুতূপপাতঞাণাযাতি (দী. নি. ১.২৪৭) চুতিযা চ উপপাতে চ ঞাণায. যেন ঞাণেন সত্তানং চুতি চ উপপাতো চ ঞাযতি, তদত্থং দিব্বচক্খুঞাণত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতীতি পরিকম্মচিত্তং অভিনীহরতি চেৰ অভিনিন্নামেতি চ. সোতি সো কতচিত্তাভিনীহারো ভিক্খু. দিব্বেনাতিআদীসু পন দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৰতানঞ্হি সুচরিতকম্মনিব্বত্তং পিত্তসেম্হরুহিরাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৰিমুত্ততায দূরেপি আরম্মণং সম্পটিচ্ছনসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদঞ্চাপি ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনা চ দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বং. আলোকপরিগ্গহেন মহাজুতিকত্তাপি দিব্বং. তিরোকুট্টাদিগতরূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং.

দস্সনট্ঠেন চক্খু. চক্খুকিচ্চকরণেন চক্খুমিৰাতিপি চক্খু. চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৰ পস্সতি, ন উপপাতং. সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমত্তমেৰ পস্সতি, ন চুতিং, সো নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৰিধম্পি তং দিট্ঠিগতং অতিৰত্ততি. তস্মাস্স তংদস্সনং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতু হোতি. উভযম্পি চেতং বুদ্ধপুত্তা পস্সন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধ’’ন্তি.

মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা রূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মানুসকং ৰা মংসচক্খুং অতিক্কন্তত্তা অতিক্কন্তমানুসকন্তি ৰেদিতব্বং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন. সত্তে পস্সতীতি মনুস্সানং মংসচক্খুনা ৰিয সত্তে ওলোকেতি.

চৰমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৰা দিব্বচক্খুনা দট্ঠুং ন সক্কা. যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৰিস্সন্তি, তে চৰমানা. যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতিনিব্বত্তাৰ, তে উপপজ্জমানাতি অধিপ্পেতা. তে এৰরূপে চৰমানে চ উপপজ্জমানে চ পস্সতীতি দস্সেতি.

হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনানং জাতিকুলভোগাদীনং ৰসেন হীল়িতে ওহীল়িতে ওঞ্ঞাতে অৰঞ্ঞাতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপরীতে. সুৰণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৰণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠাকন্তঅমনাপৰণ্ণযুত্তে. অনভিরূপে ৰিরূপেতিপি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে. অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে. লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানে.

যথাকম্মুপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুরিমেহি চৰমানেতিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তং. ইমিনা পন পদেন যথাকম্মুপগঞাণকিচ্চং. তস্স চ ঞাণস্স অযমুপ্পত্তিক্কমো, ইধ ভিক্খু হেট্ঠা নিরযাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নেরযিকে সত্তে পস্সতি মহাদুক্খমনুভৰমানে. তং দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৰ. সো এৰং মনসিকরোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং দুক্খং অনুভৰন্তী’’তি. অথস্স ইদং নাম কত্ৰাতি তংকম্মারম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তথা উপরিদেৰলোকাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নন্দনৰনমিস্সকৰনফারুসকৰনাদীসু সত্তে পস্সতি মহাসম্পত্তিং অনুভৰমানে. তম্পি দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৰ. সো এৰং মনসিকরোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং সম্পত্তিং অনুভৰন্তী’’তি. অথস্স ইদং নাম কত্ৰাতি তংকম্মারম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি. ইদং যথাকম্মুপগঞাণং নাম. ইমস্স ৰিসুং পরিকম্মং নাম নত্থি, যথা চিমস্স, এৰং অনাগতংসঞাণস্সাপি. দিব্বচক্খুপাদকানেৰ হি ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তি.

কাযদুচ্চরিতেনাতিআদীসু দুট্ঠু চরিতং, দুট্ঠং ৰা চরিতং কিলেসপূতিকত্তাতি দুচ্চরিতং. কাযেন দুচ্চরিতং, কাযতো ৰা উপ্পন্নং দুচ্চরিতন্তি কাযদুচ্চরিতং, ইতরেসুপি এসেৰ নযো. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. অরিযানং উপৰাদকাতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং অরিযানং অন্তমসো গিহিসোতাপন্নানম্পি অনত্থকামা হুত্ৰা অন্তিমৰত্থুনা ৰা গুণপরিধংসনেন ৰা উপৰাদকা অক্কোসকা গরহকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ নত্থি ইমেসং সমণধম্মো, অস্সমণা এতেতি ৰদন্তো অন্তিমৰত্থুনা উপৰদতি. নত্থি ইমেসং ঝানং ৰা ৰিমোক্খো ৰা মগ্গো ৰা ফলং ৰাতিআদীনি ৰদন্তো গুণপরিধংসনৰসেন উপৰদতীতি ৰেদিতব্বো. সো চ জানং ৰা উপৰদেয্য অজানং ৰা, উভযথাপি অরিযূপৰাদোৰ হোতি. ভারিযং কম্মং আনন্তরিযসদিসং সগ্গাৰরণঞ্চ মগ্গাৰরণঞ্চ, সতেকিচ্ছং পন হোতি. তস্স আৰিভাৰত্থং ইদং ৰত্থু ৰেদিতব্বং.

অঞ্ঞতরস্মিং কির গামে একো থেরো চ দহরভিক্খু চ পিণ্ডায চরন্তি. তে পঠমঘরেযেৰ উল়ুঙ্কমত্তং উণ্হযাগুং লভিংসু. থেরস্স চ কুচ্ছিৰাতো রুজ্ঝতি. সো চিন্তেসি ‘‘অযং যাগু ময্হং সপ্পাযা, যাৰ ন সীতলা হোতি, তাৰ নং পিৰামী’’তি. সো মনুস্সেহি উম্মারত্থায আহটে দারুখণ্ডে নিসীদিত্ৰা পিৰি. ইতরো তং জিগুচ্ছন্তো ‘‘অতিখুদ্দাভিভূতো মহল্লকো, অম্হাকং লজ্জিতব্বকং অকাসী’’তি আহ. থেরো গামে চরিত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা দহরভিক্খুং আহ ‘‘অত্থি তে, আৰুসো, ইমস্মিং সাসনে পতিট্ঠা’’তি? আম, ভন্তে, সোতাপন্নো অহন্তি. তেন হাৰুসো, উপরিমগ্গত্থায ৰাযামং মা অকাসি. খীণাসৰো তযা উপৰদিতোতি. সো তং খমাপেসি. তেনস্স তং কম্মং পাকতিকং অহোসি.

তস্মা যো অঞ্ঞোপি অরিযং উপৰদতি, তেন গন্ত্ৰা সচে অত্তনা ৰুড্ঢতরো হোতি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা ‘‘অহং আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে খমাহী’’তি খমাপেতব্বো. সচে নৰকতরো হোতি, ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হে ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে খমথা’’তি খমাপেতব্বো. সচে দিসাপক্কন্তো হোতি, সযং ৰা গন্ত্ৰা সদ্ধিৰিহারিকাদিকে ৰা পেসেত্ৰা খমাপেতব্বো.

সচে চ নাপি গন্তুং, ন পেসেতুং সক্কা হোতি, যে তস্মিং ৰিহারে ভিক্খূ ৰসন্তি, তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা সচে নৰকতরা হোন্তি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা, সচে ৰুড্ঢতরা, ৰুড্ঢে ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, খমতু মে সো আযস্মা’’তি ৰত্ৰা খমাপেতব্বং. সম্মুখা অখমন্তেপি এতদেৰ কত্তব্বং.

সচে একচারিকভিক্খু হোতি, নেৰস্স ৰসনট্ঠানং, ন গতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, একস্স পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে অনুস্সরতো ৰিপ্পটিসারো হোতি, কিং করোমী’’তি ৰত্তব্বং. সো ৰক্খতি ‘‘তুম্হে মা চিন্তযিত্থ, থেরো তুম্হাকং খমতি, চিত্তং ৰূপসমেথা’’তি. তেনাপি অরিযস্স গতদিসাভিমুখেন অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা খমতূতি ৰত্তব্বং. সচে সো পরিনিব্বুতো হোতি, পরিনিব্বুতমঞ্চট্ঠানং গন্ত্ৰা যাৰসিৰথিকং গন্ত্ৰাপি খমাপেতব্বং. এৰং কতে নেৰ সগ্গাৰরণং, ন মগ্গাৰরণং হোতি, পাকতিকমেৰ হোতীতি.

মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি ৰিপরীতদস্সনা. মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন সমাদিন্ননানাৰিধকম্মা, যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিমূলকেসু কাযকম্মাদীসু অঞ্ঞেপি সমাদপেন্তি. এত্থ চ ৰচীদুচ্চরিতগ্গহণেনেৰ অরিযূপৰাদে মনোদুচ্চরিতগ্গহণেন চ মিচ্ছাদিট্ঠিযা সঙ্গহিতাযপি ইমেসং দ্ৰিন্নং পুন ৰচনং মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. মহাসাৰজ্জো হি অরিযূপৰাদো, আনন্তরিযসদিসত্তা. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সেয্যথাপি, সারিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞং আরাধেয্য, এৰংসম্পদমিদং, সারিপুত্ত, ৰদামি তং ৰাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৰা যথাভতং নিক্খিত্তো, এৰং নিরযে’’তি (ম. নি. ১.১৪৯). মিচ্ছাদিট্ঠিতো চ মহাসাৰজ্জতরং নাম অঞ্ঞং নত্থি. যথাহ ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং মহাসাৰজ্জং, যথযিদং, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি, ভিক্খৰে, ৰজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).

কাযস্স ভেদাতি উপাদিণ্ণক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরম্মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তিক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদা. পরম্মরণাতি চুতিচিত্ততো উদ্ধং. অপাযন্তি এৰমাদি সব্বং নিরযৰেৰচনমেৰ.

নিরযো হি সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতত্তা, সুখানং ৰা আযস্স অভাৰা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি, দোসবহুলতায ৰা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতীতি দুগ্গতি. ৰিৰসা নিপতন্তি এত্থ দুক্কটকারিনোতি ৰিনিপাতো. ৰিনস্সন্তা ৰা এত্থ পতন্তি সংভিজ্জমানঙ্গপচ্চঙ্গাতিপি ৰিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিরযো.

অথ ৰা অপাযগ্গহণেন তিরচ্ছানযোনিং দীপেতি. তিরচ্ছানযোনি হি অপাযো সুগতিতো অপেতত্তা, ন দুগ্গতি মহেসক্খানং নাগরাজাদীনং সম্ভৰতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৰিসযং. সো হি অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ, সুগতিতো অপেতত্তা দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা. ন তু ৰিনিপাতো অসুরসদিসং অৰিনিপতিতত্তা. ৰিনিপাতগ্গহণেন অসুরকাযং. সো হি যথাৰুত্তেন অত্থেন অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সব্বসমুস্সযেহি চ ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতোতি ৰুচ্চতি. নিরযগ্গহণেন অৰীচিআদিঅনেকপ্পকারং নিরযমেৰাতি. উপপন্নাতি উপগতা, তত্থ অভিনিব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন সুক্কপক্খো ৰেদিতব্বো.

অযং পন ৰিসেসো, তত্থ সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতি. সগ্গগ্গহণেন দেৰগতিযেৰ. তত্থ সুন্দরা গতীতি সুগতি. রূপাদীহি ৰিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো. সো সব্বোপি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অযং ৰচনত্থো.

‘‘ইতি দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদি সব্বং নিগমনৰচনং. এৰং দিব্বেন চক্খুনা…পে… পস্সতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো.

৪১২. এৰং পস্সিতুকামেন পন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন কসিণারম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সব্বাকারেন অভিনীহারক্খমং কত্ৰা ‘‘তেজোকসিণং, ওদাতকসিণং, আলোককসিণ’’ন্তি ইমেসু তীসু কসিণেসু অঞ্ঞতরং আসন্নং কাতব্বং. উপচারজ্ঝানগোচরং কত্ৰা ৰড্ঢেত্ৰা ঠপেতব্বং. ন তত্থ অপ্পনা উপ্পাদেতব্বাতি অধিপ্পাযো. সচে হি উপ্পাদেতি, পাদকজ্ঝাননিস্সযং হোতি, ন পরিকম্মনিস্সযং. ইমেসু চ পন তীসু আলোককসিণংযেৰ সেট্ঠতরং. তস্মা তং ৰা ইতরেসং ৰা অঞ্ঞতরং কসিণনিদ্দেসে ৰুত্তনযেন উপ্পাদেত্ৰা উপচারভূমিযংযেৰ ঠত্ৰা ৰড্ঢেতব্বং. ৰড্ঢনানযোপি চস্স তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ৰড্ঢিতট্ঠানস্স অন্তোযেৰ রূপগতং পস্সিতব্বং. রূপগতং পস্সতো পনস্স পরিকম্মস্স ৰারো অতিক্কমতি. ততো আলোকো অন্তরধাযতি. তস্মিং অন্তরহিতে রূপগতম্পি ন দিস্সতি. অথানেন পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানমেৰ পৰিসিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায আলোকো ফরিতব্বো. এৰং অনুক্কমেন আলোকো থামগতো হোতীতি এত্থ আলোকো হোতূতি যত্তকং ঠানং পরিচ্ছিন্দতি, তত্থ আলোকো তিট্ঠতিযেৰ. দিৰসম্পি নিসীদিত্ৰা পস্সতো রূপদস্সনং হোতি. রত্তিং তিণুক্কায মগ্গপটিপন্নো চেত্থ পুরিসো ওপম্মং.

একো কির রত্তিং তিণুক্কায মগ্গং পটিপজ্জি. তস্স সা তিণুক্কা ৰিজ্ঝাযি. অথস্স সমৰিসমানি ন পঞ্ঞাযিংসু. সো তং তিণুক্কং ভূমিযং ঘংসিত্ৰা তিণুক্কা পুন উজ্জালেসি. সা পজ্জলিত্ৰা পুরিমালোকতো মহন্ততরং আলোকং অকাসি. এৰং পুনপ্পুনং ৰিজ্ঝাতং উজ্জালযতো কমেন সূরিযো উট্ঠাসি. সূরিযে উট্ঠিতে উক্কায কম্মং নত্থীতি তং ছড্ডেত্ৰা দিৰসম্পি অগমাসি. তত্থ উক্কালোকো ৰিয পরিকম্মকালে কসিণালোকো. উক্কায ৰিজ্ঝাতায সমৰিসমানং অদস্সনং ৰিয রূপগতং পস্সতো পরিকম্মস্স ৰারাতিক্কমেন আলোকে অন্তরহিতে রূপগতানং অদস্সনং. উক্কায ঘংসনং ৰিয পুনপ্পুনং পৰেসনং. উক্কায পুরিমালোকতো মহন্ততরালোককরণং ৰিয পুন পরিকম্মং করোতো বলৰতরালোকফরণং. সূরিযুট্ঠানং ৰিয থামগতালোকস্স যথাপরিচ্ছেদেন ঠানং. তিণুক্কং ছড্ডেত্ৰা দিৰসম্পি গমনং ৰিয পরিত্তালোকং ছড্ডেত্ৰা থামগতেনালোকেন দিৰসম্পি রূপদস্সনং.

তত্থ যদা তস্স ভিক্খুনো মংসচক্খুস্স অনাপাথগতং অন্তোকুচ্ছিগতং হদযৰত্থুনিস্সিতং হেট্ঠাপথৰীতলনিস্সিতং তিরোকুট্টপব্বতপাকারগতং পরচক্কৰাল়গতন্তি ইদং রূপং ঞাণচক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, মংসচক্খুনা দিস্সমানং ৰিয হোতি, তদা দিব্বচক্খু উপ্পন্নং হোতীতি ৰেদিতব্বং. তদেৰ চেত্থ রূপদস্সনসমত্থং, ন পুব্বভাগচিত্তানি.

তং পনেতং পুথুজ্জনস্স পরিবন্ধো হোতি. কস্মা? সো হি যস্মা যত্থ যত্থ আলোকো হোতূতি অধিট্ঠাতি, তং তং পথৰীসমুদ্দপব্বতে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰাপি একালোকং হোতি, অথস্স তত্থ ভযানকানি যক্খরক্খসাদিরূপানি পস্সতো ভযং উপ্পজ্জতি. যেন চিত্তৰিক্খেপং পত্ৰা ঝানৰিব্ভন্তকো হোতি, তস্মা রূপদস্সনে অপ্পমত্তেন ভৰিতব্বং.

তত্রাযং দিব্বচক্খুনো উপ্পত্তিক্কমো. ৰুত্তপ্পকারমেতং রূপমারম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে তদেৰ রূপং আরম্মণং কত্ৰা চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি উপ্পজ্জন্তীতি সব্বং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইধাপি পুব্বভাগচিত্তানি সৰিতক্কসৰিচারানি কামাৰচরানি. পরিযোসানে অত্থসাধকচিত্তং চতুত্থজ্ঝানিকং রূপাৰচরং. তেন সহজাতং ঞাণং সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণন্তিপি দিব্বচক্খুঞাণন্তিপি ৰুচ্চতীতি.

চুতূপপাতঞাণকথা নিট্ঠিতা.

পকিণ্ণককথা

৪১৩. ইতি পঞ্চক্খন্ধৰিদূ, পঞ্চ অভিঞ্ঞা অৰোচ যা নাথো;

তা ঞত্ৰা তাসু অযং, পকিণ্ণককথাপি ৰিঞ্ঞেয্যা.

এতাসু হি যদেতং চুতূপপাতঞাণসঙ্খাতং দিব্বচক্খু, তস্স অনাগতংসঞাণঞ্চ যথাকম্মুপগঞাণঞ্চাতি দ্ৰেপি পরিভণ্ডঞাণানি হোন্তি. ইতি ইমানি চ দ্ৰে ইদ্ধিৰিধাদীনি চ পঞ্চাতি সত্ত অভিঞ্ঞাঞাণানি ইধাগতানি. ইদানি তেসং আরম্মণৰিভাগে অসম্মোহত্থং –

আরম্মণত্তিকা ৰুত্তা, যে চত্তারো মহেসিনা;

সত্তন্নমপি ঞাণানং, পৰত্তিং তেসু দীপযে.

তত্রাযং দীপনা. চত্তারো হি আরম্মণত্তিকা মহেসিনা ৰুত্তা. কতমে চত্তারো? পরিত্তারম্মণত্তিকো, মগ্গারম্মণত্তিকো, অতীতারম্মণত্তিকো, অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকোতি (ধ. স. তিকমাতিকা ১৩, ১৬, ১৯, ২১).

৪১৪. তত্থ ইদ্ধিৰিধঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন সত্তসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. কথং? তঞ্হি যদা কাযং চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৰা অদিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামো চিত্তৰসেন কাযং পরিণামেতি, মহগ্গতচিত্তে সমোদহতি সমারোপেতি, তদা উপযোগলদ্ধং আরম্মণং হোতীতি কত্ৰা রূপকাযারম্মণতো পরিত্তারম্মণং হোতি. যদা চিত্তং কাযসন্নিস্সিতং কত্ৰা দিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামো কাযৰসেন চিত্তং পরিণামেতি, পাদকজ্ঝানচিত্তং রূপকাযে সমোদহতি সমারোপেতি, তদা উপযোগলদ্ধং আরম্মণং হোতীতি কত্ৰা মহগ্গতচিত্তারম্মণতো মহগ্গতারম্মণং হোতি.

যস্মা পন তদেৰ চিত্তং অতীতং নিরুদ্ধং আরম্মণং করোতি, তস্মা অতীতারম্মণং হোতি. মহাধাতুনিধানে মহাকস্সপত্থেরাদীনং ৰিয অনাগতং অধিট্ঠহন্তানং অনাগতারম্মণং হোতি. মহাকস্সপত্থেরো কির মহাধাতুনিধানং করোন্তো ‘‘অনাগতে অট্ঠারসৰস্সাধিকানি দ্ৰেৰস্সসতানি ইমে গন্ধা মা সুস্সিংসু, পুপ্ফানি মা মিলাযিংসু, দীপা মা নিব্বাযিংসূ’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) অধিট্ঠহি. সব্বং তথেৰ অহোসি. অস্সগুত্তত্থেরো ৰত্তনিযসেনাসনে ভিক্খুসঙ্ঘং সুক্খভত্তং ভুঞ্জমানং দিস্ৰা উদকসোণ্ডিং দিৰসে দিৰসে পুরেভত্তে দধিরসং হোতূতি অধিট্ঠাসি. পুরেভত্তে গহিতং দধিরসং হোতি. পচ্ছাভত্তে পাকতিকউদকমেৰ (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪). কাযং পন চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৰা অদিস্সমানেন কাযেন গমনকালে পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হোতি.

কাযৰসেন চিত্তং, চিত্তৰসেন ৰা কাযং পরিণামনকালে অত্তনো কুমারকৰণ্ণাদিনিম্মানকালে চ সকাযচিত্তানং আরম্মণকরণতো অজ্ঝত্তারম্মণং হোতি. বহিদ্ধা হত্থিঅস্সাদিদস্সনকালে পন বহিদ্ধারম্মণন্তি এৰং তাৰ ইদ্ধিৰিধঞাণস্স সত্তসু আরম্মণেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

৪১৫. দিব্বসোতধাতুঞাণং পরিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন চতূসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. কথং? তঞ্হি যস্মা সদ্দং আরম্মণং করোতি, সদ্দো চ পরিত্তো, তস্মা পরিত্তারম্মণং হোতি. ৰিজ্জমানংযেৰ পন সদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তনতো পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হোতি. তং অত্তনো কুচ্ছিসদ্দসৰনকালে অজ্ঝত্তারম্মণং. পরেসং সদ্দসৰনকালে বহিদ্ধারম্মণন্তি এৰং দিব্বসোতধাতুঞাণস্স চতূসু আরম্মণেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

৪১৬. চেতোপরিযঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধারম্মণৰসেন অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. কথং? তঞ্হি পরেসং কামাৰচরচিত্তজাননকালে পরিত্তারম্মণং হোতি. রূপাৰচরঅরূপাৰচরচিত্তজাননকালে মহগ্গতারম্মণং হোতি. মগ্গফলজাননকালে অপ্পমাণারম্মণং হোতি.

এত্থ চ পুথুজ্জনো সোতাপন্নস্স চিত্তং ন জানাতি. সোতাপন্নো ৰা সকদাগামিস্সাতি এৰং যাৰ অরহতো নেতব্বং. অরহা পন সব্বেসং চিত্তং জানাতি. অঞ্ঞোপি চ উপরিমো হেট্ঠিমস্সাতি অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. মগ্গচিত্তারম্মণকালে মগ্গারম্মণং হোতি. যদা পন অতীতে সত্তদিৰসব্ভন্তরে চ অনাগতে সত্তদিৰসব্ভন্তরে চ পরেসং চিত্তং জানাতি, তদা অতীতারম্মণং অনাগতারম্মণঞ্চ হোতি.

কথং পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হোতি. পচ্চুপ্পন্নং নাম তিৰিধং – খণপচ্চুপ্পন্নং, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নঞ্চ. তত্থ উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গপ্পত্তং খণপচ্চুপ্পন্নং. একদ্ৰেসন্ততিৰারপরিযাপন্নং সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং. তত্থ অন্ধকারে নিসীদিত্ৰা আলোকট্ঠানং গতস্স ন তাৰ আরম্মণং পাকটং হোতি, যাৰ পন তং পাকটং হোতি, এত্থন্তরে একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বা. আলোকট্ঠানে ৰিচরিত্ৰা ওৰরকং পৰিট্ঠস্সাপি ন তাৰ সহসা রূপং পাকটং হোতি, যাৰ পন তং পাকটং হোতি, এত্থন্তরে একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বা. দূরে ঠত্ৰা পন রজকানং হত্থৰিকারং, ঘণ্ডিভেরীআকোটনৰিকারঞ্চ দিস্ৰাপি ন তাৰ সদ্দং সুণাতি, যাৰ পন তং সুণাতি, এতস্মিম্পি অন্তরে একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বা. এৰং তাৰ মজ্ঝিমভাণকা.

সংযুত্তভাণকা পন রূপসন্ততি অরূপসন্ততীতি দ্ৰে সন্ততিযো ৰত্ৰা উদকং অক্কমিত্ৰা গতস্স যাৰ তীরে অক্কন্তউদকলেখা ন ৰিপ্পসীদতি, অদ্ধানতো আগতস্স যাৰ কাযে উসুমভাৰো ন ৰূপসম্মতি, আতপা আগন্ত্ৰা গব্ভং পৰিট্ঠস্স যাৰ অন্ধকারভাৰো ন ৰিগচ্ছতি, অন্তোগব্ভে কম্মট্ঠানং মনসি করিত্ৰা দিৰা ৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা ওলোকেন্তস্স যাৰ অক্খীনং ফন্দনভাৰো ন ৰূপসম্মতি, অযং রূপসন্ততি নাম. দ্ৰে তযো জৰনৰারা অরূপসন্ততি নামাতি ৰত্ৰা তদুভযম্পি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নামাতি ৰদন্তি.

একভৰপরিচ্ছিন্নং পন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং নাম. যং সন্ধায ভদ্দেকরত্তসুত্তে ‘‘যো চাৰুসো, মনো যে চ ধম্মা উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং, তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতী’’তি (ম. নি. ৩.২৮৪) ৰুত্তং. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নঞ্চেত্থ অট্ঠকথাসু আগতং. অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং সুত্তে.

তত্থ কেচি খণপচ্চুপ্পন্নং চিত্তং চেতোপরিযঞাণস্স আরম্মণং হোতীতি ৰদন্তি. কিং কারণা? যস্মা ইদ্ধিমতো চ পরস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতীতি. ইদঞ্চ নেসং ওপম্মং, যথা আকাসে খিত্তে পুপ্ফমুট্ঠিম্হি অৰস্সং একং পুপ্ফং একস্স ৰণ্টেন ৰণ্টং পটিৰিজ্ঝতি, এৰং পরস্স চিত্তং জানিস্সামীতি রাসিৰসেন মহাজনস্স চিত্তে আৰজ্জিতে অৰস্সং একস্স চিত্তং একেন চিত্তেন উপ্পাদক্খণে ৰা ঠিতিক্খণে ৰা ভঙ্গক্খণে ৰা পটিৰিজ্ঝতীতি. তং পন ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি আৰজ্জন্তো যেন চ চিত্তেন আৰজ্জতি, যেন চ জানাতি. তেসং দ্ৰিন্নং সহঠানাভাৰতো আৰজ্জনজৰনানঞ্চ অনিট্ঠট্ঠানে নানারম্মণভাৰপ্পত্তিদোসতো অযুত্তন্তি অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তং.

সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং পন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নঞ্চ আরম্মণং হোতীতি ৰেদিতব্বং. তত্থ যং ৰত্তমানজৰনৰীথিতো অতীতানাগতৰসেন দ্ৰিত্তিজৰনৰীথিপরিমাণে কালে পরস্স চিত্তং, তং সব্বম্পি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নাম. ‘‘অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং পন জৰনৰারেন দীপেতব্ব’’ন্তি সংযুত্তট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তং সুট্ঠু ৰুত্তং.

তত্রাযং দীপনা, ইদ্ধিমা পরস্স চিত্তং জানিতুকামো আৰজ্জতি, আৰজ্জনং খণপচ্চুপ্পন্নং আরম্মণং কত্ৰা তেনেৰ সহ নিরুজ্ঝতি. ততো চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি. যেসং পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, সেসানি কামাৰচরানি, তেসং সব্বেসম্পি তদেৰ নিরুদ্ধং চিত্তমারম্মণং হোতি, ন চ তানি নানারম্মণানি হোন্তি, অদ্ধাৰসেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা. একারম্মণত্তেপি চ ইদ্ধিচিত্তমেৰ পরস্স চিত্তং জানাতি, ন ইতরানি. যথা চক্খুদ্ৰারে চক্খুৰিঞ্ঞাণমেৰ রূপং পস্সতি, ন ইতরানীতি. ইতি ইদং সন্ততিপচ্চুপ্পন্নস্স চেৰ অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নস্স চ ৰসেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হোতি. যস্মা ৰা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নম্পি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নেযেৰ পততি, তস্মা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৰসেনেৰেতং পচ্চুপ্পন্নারম্মণন্তি ৰেদিতব্বং. পরস্স চিত্তারম্মণত্তাযেৰ পন বহিদ্ধারম্মণং হোতীতি এৰং চেতোপরিযঞাণস্স অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

৪১৭. পুব্বেনিৰাসঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৰত্তব্বারম্মণৰসেন অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. কথং? তঞ্হি কামাৰচরক্খন্ধানুস্সরণকালে পরিত্তারম্মণং হোতি. রূপাৰচরারূপাৰচরক্খন্ধানুস্সরণকালে মহগ্গতারম্মণং. অতীতে অত্তনা পরেহি ৰা ভাৰিতমগ্গং সচ্ছিকতফলঞ্চ অনুস্সরণকালে অপ্পমাণারম্মণং. ভাৰিতমগ্গমেৰ অনুস্সরণকালে মগ্গারম্মণং. নিযমতো পনেতং অতীতারম্মণমেৰ.

তত্থ কিঞ্চাপি চেতোপরিযঞাণযথাকম্মুপগঞাণানিপি অতীতারম্মণানি হোন্তি, অথ খো তেসং চেতোপরিযঞাণস্স সত্তদিৰসব্ভন্তরাতীতং চিত্তমেৰ আরম্মণং. তঞ্হি অঞ্ঞং খন্ধং ৰা খন্ধপটিবদ্ধং ৰা ন জানাতি. মগ্গসম্পযুত্তচিত্তারম্মণত্তা পন পরিযাযতো মগ্গারম্মণন্তি ৰুত্তং. যথাকম্মুপগঞাণস্স চ অতীতং চেতনামত্তমেৰ আরম্মণং. পুব্বেনিৰাসঞাণস্স পন অতীতা খন্ধা খন্ধপটিবদ্ধঞ্চ কিঞ্চি অনারম্মণং নাম নত্থি. তঞ্হি অতীতক্খন্ধখন্ধপটিবদ্ধেসু ধম্মেসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকং হোতীতি অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ অট্ঠকথানযো. যস্মা পন ‘‘কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মুপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৪) পট্ঠানে ৰুত্তং. তস্মা চত্তারোপি খন্ধা চেতোপরিযঞাণযথাকম্মুপগঞাণানং আরম্মণা হোন্তি. তত্রাপি যথাকম্মুপগঞাণস্স কুসলাকুসলা এৰাতি.

অত্তনো খন্ধানুস্সরণকালে পনেতং অজ্ঝত্তারম্মণং. পরস্স খন্ধানুস্সরণকালে বহিদ্ধারম্মণং. ‘‘অতীতে ৰিপস্সী ভগৰা অহোসি. তস্স মাতা বন্ধুমতী, পিতা বন্ধুমা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.১২) নযেন নামগোত্তপথৰীনিমিত্তাদিঅনুস্সরণকালে নৰত্তব্বারম্মণং হোতি. নামগোত্তন্তি চেত্থ খন্ধূপনিবন্ধো সম্মুতিসিদ্ধো ব্যঞ্জনত্থো দট্ঠব্বো, ন ব্যঞ্জনং. ব্যঞ্জনঞ্হি সদ্দাযতনসঙ্গহিতত্তা পরিত্তং হোতি. যথাহ ‘‘নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পরিত্তারম্মণা’’তি (ৰিভ. ৭৪৯). অযমেত্থ অম্হাকং খন্তি. এৰং পুব্বেনিৰাসঞাণস্স অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

৪১৮. দিব্বচক্খুঞাণং পরিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন চতূসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. কথং? তঞ্হি যস্মা রূপং আরম্মণং করোতি, রূপঞ্চ পরিত্তং, তস্মা পরিত্তারম্মণং হোতি. ৰিজ্জমানেযেৰ চ রূপে পৰত্তত্তা পচ্চুপ্পন্নারম্মণং. অত্তনো কুচ্ছিগতাদিরূপদস্সনকালে অজ্ঝত্তারম্মণং. পরস্স রূপদস্সনকালে বহিদ্ধারম্মণন্তি এৰং দিব্বচক্খুঞাণস্স চতূসু আরম্মণেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

৪১৯. অনাগতংসঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅনাগতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৰত্তব্বারম্মণৰসেন অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. কথং? তঞ্হি ‘‘অযং অনাগতে কামাৰচরে নিব্বত্তিস্সতী’’তি জাননকালে পরিত্তারম্মণং হোতি. ‘‘রূপাৰচরে অরূপাৰচরে ৰা নিব্বত্তিস্সতী’’তি জাননকালে মহগ্গতারম্মণং. ‘‘মগ্গং ভাৰেস্সতি, ফলং সচ্ছিকরিস্সতী’’তি জাননকালে অপ্পমাণারম্মণং. ‘‘মগ্গং ভাৰেস্সতি’’চ্চেৰ জাননকালে মগ্গারম্মণং. নিযমতো পন তং অনাগতারম্মণমেৰ.

তত্থ কিঞ্চাপি চেতোপরিযঞাণম্পি অনাগতারম্মণং হোতি, অথ খো তস্স সত্তদিৰসব্ভন্তরানাগতং চিত্তমেৰ আরম্মণং. তঞ্হি অঞ্ঞং খন্ধং ৰা খন্ধপটিবদ্ধং ৰা ন জানাতি. অনাগতংসঞাণস্স পুব্বেনিৰাসঞাণে ৰুত্তনযেন অনাগতে অনারম্মণং নাম নত্থি. ‘‘অহং অমুত্র নিব্বত্তিস্সামী’’তি জাননকালে অজ্ঝত্তারম্মণং. ‘‘অসুকো অমুত্র নিব্বত্তিস্সতী’’তি জাননকালে বহিদ্ধারম্মণং. ‘‘অনাগতে মেত্তেয্যো ভগৰা উপ্পজ্জিস্সতি (দী. নি. ৩.১০৭). সুব্রহ্মা নামস্স ব্রাহ্মণো পিতা ভৰিস্সতি. ব্রহ্মৰতী নাম ব্রাহ্মণী মাতা’’তিআদিনা পন নযেন নামগোত্তজাননকালে পুব্বেনিৰাসঞাণে ৰুত্তনযেনেৰ ন ৰত্তব্বারম্মণং হোতীতি এৰং অনাগতংসঞাণস্স অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

৪২০. যথাকম্মুপগঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন পঞ্চসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. কথং? তঞ্হি কামাৰচরকম্মজাননকালে পরিত্তারম্মণং হোতি. রূপাৰচরারূপাৰচরকম্মজাননকালে মহগ্গতারম্মণং. অতীতমেৰ জানাতীতি অতীতারম্মণং. অত্তনো কম্মং জাননকালে অজ্ঝত্তারম্মণং. পরস্স কম্মং জাননকালে বহিদ্ধারম্মণং হোতি. এৰং যথাকম্মুপগঞাণস্স পঞ্চসু আরম্মণেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা. যঞ্চেত্থ অজ্ঝত্তারম্মণঞ্চেৰ বহিদ্ধারম্মণঞ্চাতি ৰুত্তং, তং কালেন অজ্ঝত্তং কালেন বহিদ্ধা জাননকালে অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণম্পি হোতিযেৰাতি.

ইতি সাধুজনপামোজ্জত্থায কতে ৰিসুদ্ধিমগ্গে

অভিঞ্ঞানিদ্দেসো নাম

তেরসমো পরিচ্ছেদো.