১২. ইদ্ধিৰিধনিদ্দেসো

অভিঞ্ঞাকথা

৩৬৫. ইদানি যাসং লোকিকাভিঞ্ঞানং ৰসেন অযং সমাধিভাৰনা অভিঞ্ঞানিসংসাতি ৰুত্তা, তা অভিঞ্ঞা সম্পাদেতুং যস্মা পথৰীকসিণাদীসু অধিগতচতুত্থজ্ঝানেন যোগিনা যোগো কাতব্বো. এৰঞ্হিস্স সা সমাধিভাৰনা অধিগতানিসংসা চেৰ ভৰিস্সতি থিরতরা চ, সো অধিগতানিসংসায থিরতরায সমাধিভাৰনায সমন্নাগতো সুখেনেৰ পঞ্ঞাভাৰনং সম্পাদেস্সতি. তস্মা অভিঞ্ঞাকথং তাৰ আরভিস্সাম.

ভগৰতা হি অধিগতচতুত্থজ্ঝানসমাধীনং কুলপুত্তানং সমাধিভাৰনানিসংসদস্সনত্থঞ্চেৰ উত্তরুত্তরি পণীতপণীতধম্মদেসনত্থঞ্চ ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে ইদ্ধিৰিধায চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৩৮) নযেন ইদ্ধিৰিধং, দিব্বসোতধাতুঞাণং, চেতোপরিযঞাণং, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং, সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণন্তি পঞ্চ লোকিকাভিঞ্ঞা ৰুত্তা.

তত্থ একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতীতিআদিকং ইদ্ধিৰিকুব্বনং কাতুকামেন আদিকম্মিকেন যোগিনা ওদাতকসিণপরিযন্তেসু অট্ঠসু কসিণেসু অট্ঠ অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা –

কসিণানুলোমতো, কসিণপটিলোমতো, কসিণানুলোমপটিলোমতো, ঝানানুলোমতো, ঝানপটিলোমতো, ঝানানুলোমপটিলোমতো, ঝানুক্কন্তিকতো, কসিণুক্কন্তিকতো, ঝানকসিণুক্কন্তিকতো, অঙ্গসঙ্কন্তিতো, আরম্মণসঙ্কন্তিতো, অঙ্গারম্মণসঙ্কন্তিতো, অঙ্গৰৰত্থাপনতো, আরম্মণৰৰত্থাপনতোতি.

ইমেহি চুদ্দসহি আকারেহি চিত্তং পরিদমেতব্বং.

৩৬৬. কতমং পনেত্থ কসিণানুলোমং…পে… কতমং আরম্মণৰৰত্থাপনন্তি. ইধ ভিক্খু পথৰীকসিণে ঝানং সমাপজ্জতি, ততো আপোকসিণেতি এৰং পটিপাটিযা অট্ঠসু কসিণেসু সতক্খত্তুম্পি সহস্সক্খত্তুম্পি সমাপজ্জতি, ইদং কসিণানুলোমং নাম.

ওদাতকসিণতো পন পট্ঠায তথেৰ পটিলোমক্কমেন সমাপজ্জনং কসিণপটিলোমং নাম.

পথৰীকসিণতো পট্ঠায যাৰ ওদাতকসিণং, ওদাতকসিণতোপি পট্ঠায যাৰ পথৰীকসিণন্তি এৰং অনুলোমপটিলোমৰসেন পুনপ্পুনং সমাপজ্জনং কসিণানুলোমপটিলোমং নাম.

পঠমজ্ঝানতো পন পট্ঠায পটিপাটিযা যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, তাৰ পুনপ্পুনং সমাপজ্জনং ঝানানুলোমং নাম.

নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনতো পট্ঠায যাৰ পঠমজ্ঝানং, তাৰ পুনপ্পুনং সমাপজ্জনং ঝানপটিলোমং নাম.

পঠমজ্ঝানতো পট্ঠায যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনতো পট্ঠায যাৰ পঠমজ্ঝানন্তি এৰং অনুলোমপটিলোমৰসেন পুনপ্পুনং সমাপজ্জনং ঝানানুলোমপটিলোমং নাম.

পথৰীকসিণে পন পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা তত্থেৰ ততিযং সমাপজ্জতি, ততো তদেৰ উগ্ঘাটেত্ৰা আকাসানঞ্চাযতনং, ততো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি এৰং কসিণং অনুক্কমিত্ৰা ঝানস্সেৰ একন্তরিকভাৰেন উক্কমনং ঝানুক্কন্তিকং নাম. এৰং আপোকসিণাদিমূলিকাপি যোজনা কাতব্বা.

পথৰীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা পুন তদেৰ তেজোকসিণে, ততো নীলকসিণে, ততো লোহিতকসিণেতি ইমিনা নযেন ঝানং অনুক্কমিত্ৰা কসিণস্সেৰ একন্তরিকভাৰেন উক্কমনং কসিণুক্কন্তিকং নাম.

পথৰীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো তেজোকসিণে ততিযং, নীলকসিণং উগ্ঘাটেত্ৰা আকাসানঞ্চাযতনং, লোহিতকসিণতো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি ইমিনা নযেন ঝানস্স চেৰ কসিণস্স চ উক্কমনং ঝানকসিণুক্কন্তিকং নাম.

পথৰীকসিণে পন পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা তত্থেৰ ইতরেসম্পি সমাপজ্জনং অঙ্গসঙ্কন্তিকং নাম.

পথৰীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা তদেৰ আপোকসিণে…পে… তদেৰ ওদাতকসিণেতি এৰং সব্বকসিণেসু একস্সেৰ ঝানস্স সমাপজ্জনং আরম্মণসঙ্কন্তিকং নাম.

পথৰীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা আপোকসিণে দুতিযং, তেজোকসিণে ততিযং, ৰাযোকসিণে চতুত্থং, নীলকসিণং উগ্ঘাটেত্ৰা আকাসানঞ্চাযতনং, পীতকসিণতো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, লোহিতকসিণতো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, ওদাতকসিণতো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি এৰং একন্তরিকৰসেন অঙ্গানঞ্চ আরম্মণানঞ্চ সঙ্কমনং অঙ্গারম্মণসঙ্কন্তিকং নাম.

পঠমং ঝানং পন পঞ্চঙ্গিকন্তি ৰৰত্থপেত্ৰা দুতিযং তিৰঙ্গিকং, ততিযং দুৰঙ্গিকং, তথা চতুত্থং আকাসানঞ্চাযতনং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি এৰং ঝানঙ্গমত্তস্সেৰ ৰৰত্থাপনং অঙ্গৰৰত্থাপনং নাম.

তথা ইদং পথৰীকসিণন্তি ৰৰত্থপেত্ৰা ইদং আপোকসিণং…পে… ইদং ওদাতকসিণন্তি এৰং আরম্মণমত্তস্সেৰ ৰৰত্থাপনং আরম্মণৰৰত্থাপনং নাম. অঙ্গারম্মণৰৰত্থাপনম্পি একে ইচ্ছন্তি. অট্ঠকথাসু পন অনাগতত্তা অদ্ধা তং ভাৰনামুখং ন হোতি.

৩৬৭. ইমেহি পন চুদ্দসহি আকারেহি চিত্তং অপরিদমেত্ৰা পুব্বে অভাৰিতভাৰনো আদিকম্মিকো যোগাৰচরো ইদ্ধিৰিকুব্বনং সম্পাদেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. আদিকম্মিকস্স হি কসিণপরিকম্মম্পি ভারো, সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. কতকসিণপরিকম্মস্স নিমিত্তুপ্পাদনং ভারো, সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. উপ্পন্নে নিমিত্তে তং ৰড্ঢেত্ৰা অপ্পনাধিগমো ভারো, সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. অধিগতপ্পনস্স চুদ্দসহাকারেহি চিত্তপরিদমনং ভারো, সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. চুদ্দসহাকারেহি পরিদমিতচিত্তস্সাপি ইদ্ধিৰিকুব্বনং নাম ভারো, সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. ৰিকুব্বনপ্পত্তস্সাপি খিপ্পনিসন্তিভাৰো নাম ভারো, সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ খিপ্পনিসন্তী হোতি. থেরম্বত্থলে মহারোহণগুত্তত্থেরস্স গিলানুপট্ঠানং আগতেসু তিংসমত্তেসু ইদ্ধিমন্তসহস্সেসু উপসম্পদায অট্ঠৰস্সিকো রক্খিতত্থেরো ৰিয. তস্সানুভাৰো পথৰীকসিণনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.৭৮ আদযো) ৰুত্তোযেৰ. তং পনস্সানুভাৰং দিস্ৰা থেরো আহ ‘‘আৰুসো, সচে রক্খিতো নাভৰিস্স সব্বে গরহপ্পত্তা অস্সাম ‘নাগরাজানং রক্খিতুং নাসক্খিংসূ’তি. তস্মা অত্তনা গহেত্ৰা ৰিচরিতব্বং আৰুধং নাম মলং সোধেত্ৰাৰ গহেত্ৰা ৰিচরিতুং ৰট্টতী’’তি. তে থেরস্স ওৰাদে ঠত্ৰা তিংসসহস্সাপি ভিক্খূ খিপ্পনিসন্তিনো অহেসুং.

খিপ্পনিসন্তিযাপি চ সতি পরস্স পতিট্ঠাভাৰো ভারো, সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ হোতি, গিরিভণ্ডৰাহনপূজায মারেন অঙ্গারৰস্সে পৰত্তিতে আকাসে পথৰিং মাপেত্ৰা অঙ্গারৰস্সপরিত্তারকো থেরো ৰিয.

বলৰপুব্বযোগানং পন বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅগ্গসাৰকাদীনং ৰিনাপি ইমিনা ৰুত্তপ্পকারেন ভাৰনানুক্কমেন অরহত্তপটিলাভেনেৰ ইদঞ্চ ইদ্ধিৰিকুব্বনং অঞ্ঞে চ পটিসম্ভিদাদিভেদা গুণা ইজ্ঝন্তি. তস্মা যথা পিল়ন্ধনৰিকতিং কত্তুকামো সুৰণ্ণকারো অগ্গিধমনাদীহি সুৰণ্ণং মুদুং কম্মঞ্ঞং কত্ৰাৰ করোতি, যথা চ ভাজনৰিকতিং কত্তুকামো কুম্ভকারো মত্তিকং সুপরিমদ্দিতং মুদুং কত্ৰা করোতি, এৰমেৰ আদিকম্মিকেন ইমেহি চুদ্দসহাকারেহি চিত্তং পরিদমেত্ৰা ছন্দসীসচিত্তসীসৰীরিযসীসৰীমংসাসীসসমাপজ্জনৰসেন চেৰ আৰজ্জনাদিৰসীভাৰৰসেন চ মুদুং কম্মঞ্ঞং কত্ৰা ইদ্ধিৰিধায যোগো করণীযো. পুব্বহেতুসম্পন্নেন পন কসিণেসু চতুত্থজ্ঝানমত্তে চিণ্ণৰসিনাপি কাতুং ৰট্টতি. যথা পনেত্থ যোগো কাতব্বো, তং ৰিধিং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিমাহ.

৩৬৮. তত্রাযং পাল়িনযানুসারেনেৰ ৰিনিচ্ছযকথা. তত্থ সোতি সো অধিগতচতুত্থজ্ঝানো যোগী. এৰন্তি চতুত্থজ্ঝানক্কমনিদস্সনমেতং. ইমিনা পঠমজ্ঝানাধিগমাদিনা কমেন চতুত্থজ্ঝানং পটিলভিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. সমাহিতেতি ইমিনা চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিতে. চিত্তেতি রূপাৰচরচিত্তে. পরিসুদ্ধেতিআদীসু পন উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰেন পরিসুদ্ধে. পরিসুদ্ধত্তাযেৰ পরিযোদাতে, পভস্সরেতি ৰুত্তং হোতি. সুখাদীনং পচ্চযানং ঘাতেন ৰিহতরাগাদিঅঙ্গণত্তা অনঙ্গণে. অনঙ্গণত্তাযেৰ ৰিগতূপক্কিলেসে. অঙ্গণেন হি তং চিত্তং উপক্কিলিস্সতি. সুভাৰিতত্তা মুদুভূতে, ৰসীভাৰপ্পত্তেতি ৰুত্তং হোতি. ৰসে ৰত্তমানং হি চিত্তং মুদুন্তি ৰুচ্চতি. মুদুত্তাযেৰ চ কম্মনিযে, কম্মক্খমে কম্মযোগ্গেতি ৰুত্তং হোতি. মুদুং হি চিত্তং কম্মনিযং হোতি সুদন্তমিৰ সুৰণ্ণং, তঞ্চ উভযম্পি সুভাৰিতত্তাযেৰাতি. যথাহ ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং ভাৰিতং বহুলীকতং মুদুঞ্চ হোতি কম্মনিযঞ্চ, যথযিদং, ভিক্খৰে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.২২).

এতেসু পরিসুদ্ধভাৰাদীসু ঠিতত্তা ঠিতে. ঠিতত্তাযেৰ আনেঞ্জপ্পত্তে, অচলে নিরিঞ্জনেতি ৰুত্তং হোতি. মুদুকম্মঞ্ঞভাৰেন ৰা অত্তনো ৰসে ঠিতত্তা ঠিতে. সদ্ধাদীহি পরিগ্গহিতত্তা আনেঞ্জপ্পত্তে. সদ্ধাপরিগ্গহিতং হি চিত্তং অস্সদ্ধিযেন ন ইঞ্জতি. ৰীরিযপরিগ্গহিতং কোসজ্জেন ন ইঞ্জতি. সতিপরিগ্গহিতং পমাদেন ন ইঞ্জতি. সমাধিপরিগ্গহিতং উদ্ধচ্চেন ন ইঞ্জতি. পঞ্ঞাপরিগ্গহিতং অৰিজ্জায ন ইঞ্জতি. ওভাসগতং কিলেসন্ধকারেন ন ইঞ্জতি. ইমেহি ছহি ধম্মেহি পরিগ্গহিতং আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি. এৰং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং অভিনীহারক্খমং হোতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায.

অপরো নযো, চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিতে. নীৰরণদূরভাৰেন পরিসুদ্ধে. ৰিতক্কাদিসমতিক্কমেন পরিযোদাতে. ঝানপটিলাভপচ্চযানং ইচ্ছাৰচরানং অভাৰেন অনঙ্গণে. অভিজ্ঝাদীনং চিত্তস্স উপক্কিলেসানং ৰিগমেন ৰিগতূপক্কিলেসে. উভযম্পি চেতং অনঙ্গণসুত্তৰত্থসুত্তানুসারেন (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) ৰেদিতব্বং. ৰসিপ্পত্তিযা মুদুভূতে. ইদ্ধিপাদভাৰূপগমেন কম্মনিযে. ভাৰনাপারিপূরিযা পণীতভাৰূপগমেন ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে. যথা আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি, এৰং ঠিতেতি অত্থো. এৰম্পি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং অভিনীহারক্খমং হোতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায পাদকং পদট্ঠানভূতন্তি.

দসইদ্ধিকথা

৩৬৯. ইদ্ধিৰিধায চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতীতি এত্থ ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি, নিপ্ফত্তিঅত্থেন পটিলাভট্ঠেন চাতি ৰুত্তং হোতি. যঞ্হি নিপ্ফজ্জতি পটিলব্ভতি চ, তং ইজ্ঝতীতি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘কামং কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতী’’তি (সু. নি. ৭৭২). তথা ‘‘নেক্খম্মং ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, পটিহরতীতি পাটিহারিযং. অরহত্তমগ্গো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, পটিহরতীতি পাটিহারিয’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৩২).

অপরো নযো, ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি. উপাযসম্পদাযেতমধিৰচনং. উপাযসম্পদা হি ইজ্ঝতি অধিপ্পেতফলপ্পসৰনতো. যথাহ – ‘‘অযং খো চিত্তো গহপতি সীলৰা কল্যাণধম্মো, সচে পণিদহিস্সতি ‘অনাগতমদ্ধানং রাজা অস্সং চক্কৰত্তী’তি, তস্স খো অযং ইজ্ঝিস্সতি সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিসুদ্ধত্তা’’তি (সং. নি. ৪.৩৫২).

অপরো নযো, এতায সত্তা ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধি. ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি. সা দসৰিধা. যথাহ ‘‘কতি ইদ্ধিযোতি দস ইদ্ধিযো’’. পুন চপরং আহ ‘‘কতমা দস ইদ্ধিযো? অধিট্ঠানা ইদ্ধি, ৰিকুব্বনা ইদ্ধি, মনোমযা ইদ্ধি, ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি, সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি, অরিযা ইদ্ধি, কম্মৰিপাকজা ইদ্ধি, পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি, ৰিজ্জামযা ইদ্ধি, তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.৯).

৩৭০. তত্থ ‘‘পকতিযা একো বহুকং আৰজ্জতি. সতং ৰা সহস্সং ৰা সতসহস্সং ৰা আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতি ‘বহুকো হোমী’’’তি (পটি. ম. ৩.১০) এৰং ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা ইদ্ধি অধিট্ঠানৰসেন নিপ্ফন্নত্তা অধিট্ঠানা ইদ্ধি নাম.

৩৭১. ‘‘সো পকতিৰণ্ণং ৰিজহিত্ৰা কুমারকৰণ্ণং ৰা দস্সেতি নাগৰণ্ণং ৰা…পে… ৰিৰিধম্পি সেনাব্যূহং দস্সেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১৩) এৰং আগতা ইদ্ধি পকতিৰণ্ণৰিজহনৰিকারৰসেন পৰত্তত্তা ৰিকুব্বনা ইদ্ধি নাম.

৩৭২. ‘‘ইধ ভিক্খু ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতি রূপিং মনোময’’ন্তি (পটি. ম. ৩.১৪) ইমিনা নযেন আগতা ইদ্ধি সরীরব্ভন্তরে অঞ্ঞস্সেৰ মনোমযস্স সরীরস্স নিপ্ফত্তিৰসেন পৰত্তত্তা মনোমযা ইদ্ধি নাম.

৩৭৩. ঞাণুপ্পত্তিতো পন পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰা তংখণে ৰা ঞাণানুভাৰনিব্বত্তো ৰিসেসো ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি নাম. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞায পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি…পে… অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসানং পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি. আযস্মতো বাক্কুলস্স ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি. আযস্মতো সংকিচ্চস্স ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি. আযস্মতো ভূতপালস্স ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৫).

তত্থ আযস্মা বাক্কুলো দহরোৰ মঙ্গলদিৰসে নদিযা ন্হাপিযমানো ধাতিযা পমাদেন সোতে পতিতো. তমেনং মচ্ছো গিলিত্ৰা বারাণসীতিত্থং অগমাসি. তত্র তং মচ্ছবন্ধো গহেত্ৰা সেট্ঠিভরিযায ৰিক্কিণি. সা মচ্ছে সিনেহং উপ্পাদেত্ৰা অহমেৰ নং পচিস্সামীতি ফালেন্তী মচ্ছকুচ্ছিযং সুৰণ্ণবিম্বং ৰিয দারকং দিস্ৰা পুত্তো মে লদ্ধোতি সোমনস্সজাতা অহোসি. ইতি মচ্ছকুচ্ছিযং অরোগভাৰো আযস্মতো বাক্কুলস্স পচ্ছিমভৰিকস্স তেন অত্তভাৰেন পটিলভিতব্বঅরহত্তমগ্গঞাণানুভাৰেন নিব্বত্তত্তা ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি নাম. ৰত্থু পন ৰিত্থারেন কথেতব্বং.

সংকিচ্চত্থেরস্স পন গব্ভগতস্সেৰ মাতা কালমকাসি. তস্সা চিতকং আরোপেত্ৰা সূলেহি ৰিজ্ঝিত্ৰা ঝাপিযমানায দারকো সূলকোটিযা অক্খিকূটে পহারং লভিত্ৰা সদ্দং অকাসি. ততো দারকো জীৰতীতি ওতারেত্ৰা কুচ্ছিং ফালেত্ৰা দারকং অয্যিকায অদংসু. সো তায পটিজগ্গিতো ৰুদ্ধিমন্ৰায পব্বজিত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. ইতি ৰুত্তনযেনেৰ দারুচিতকায অরোগভাৰো আযস্মতো সংকিচ্চস্স ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি নাম.

ভূতপালদারকস্স পন পিতা রাজগহে দলিদ্দমনুস্সো. সো দারূনং অত্থায সকটেন অটৰিং গন্ত্ৰা দারুভারং কত্ৰা সাযং নগরদ্ৰারসমীপং পত্তো. অথস্স গোণা যুগং ওস্সজ্জিত্ৰা নগরং পৰিসিংসু. সো সকটমূলে পুত্তকং নিসীদাপেত্ৰা গোণানং অনুপদং গচ্ছন্তো নগরমেৰ পাৰিসি. তস্স অনিক্খন্তস্সেৰ দ্ৰারং পিহিতং. দারকস্স ৰাল়যক্খানুচরিতেপি বহিনগরে তিযামরত্তিং অরোগভাৰো ৰুত্তনযেনেৰ ঞাণৰিপ্ফারা ইদ্ধি নাম. ৰত্থু পন ৰিত্থারেতব্বং.

৩৭৪. সমাধিতো পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰা তংখণে ৰা সমথানুভাৰনিব্বত্তো ৰিসেসো সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘পঠমজ্ঝানেন নীৰরণানং পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি. আযস্মতো সারিপুত্তস্স সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি, আযস্মতো সঞ্জীৰস্স, আযস্মতো খাণুকোণ্ডঞ্ঞস্স, উত্তরায উপাসিকায, সামাৰতিযা উপাসিকায সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৬).

তত্থ যদা আযস্মতো সারিপুত্তস্স মহামোগ্গল্লানত্থেরেন সদ্ধিং কপোতকন্দরাযং ৰিহরতো জুণ্হায রত্তিযা নৰোরোপিতেহি কেসেহি অজ্ঝোকাসে নিসিন্নস্স একো দুট্ঠযক্খো সহাযকেন যক্খেন ৰারিযমানোপি সীসে পহারমদাসি. যস্স মেঘস্স ৰিয গজ্জতো সদ্দো অহোসি. তদা থেরো তস্স পহরণসমযে সমাপত্তিং অপ্পেসি. অথস্স তেন পহারেন ন কোচি আবাধো অহোসি. অযং তস্সাযস্মতো সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি. ৰত্থু পন উদানে (উদা. ৩৪) আগতমেৰ.

সঞ্জীৰত্থেরং পন নিরোধসমাপন্নং কালকতোতি সল্লক্খেত্ৰা গোপালকাদযো তিণকট্ঠগোমযানি সঙ্কড্ঢেত্ৰা অগ্গিং অদংসু. থেরস্স চীৰরে অংসুমত্তম্পি নজ্ঝাযিত্থ. অযমস্স অনুপুব্বসমাপত্তিৰসেন পৰত্তসমথানুভাৰনিব্বত্তত্তা সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি. ৰত্থু পন সুত্তে (ম. নি. ১.৫০৭) আগতমেৰ.

খাণুকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো পন পকতিযাৰ সমাপত্তিবহুলো. সো অঞ্ঞতরস্মিং অরঞ্ঞে রত্তিং সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসীদি. পঞ্চসতা চোরা ভণ্ডকং থেনেত্ৰা গচ্ছন্তা ‘‘ইদানি অম্হাকং অনুপথং আগচ্ছন্তা নত্থী’’তি ৰিস্সমিতুকামা ভণ্ডকং ওরোপযমানা ‘‘খাণুকো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানা থেরস্সেৰ উপরি সব্বভণ্ডকানি ঠপেসুং. তেসং ৰিস্সমিত্ৰা গচ্ছন্তানং পঠমং ঠপিতভণ্ডকস্স গহণকালে কালপরিচ্ছেদৰসেন থেরো ৰুট্ঠাসি. তে থেরস্স চলনাকারং দিস্ৰা ভীতা ৰিরৰিংসু. থেরো ‘‘মা ভাযিত্থ উপাসকা, ভিক্খু অহ’’ন্তি আহ. তে আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা থেরগতেন পসাদেন পব্বজিত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিংসু (ধ. প. অট্ঠ. ১.১). অযমেত্থ পঞ্চহি ভণ্ডকসতেহি অজ্ঝোত্থটস্স থেরস্স আবাধাভাৰো সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি.

উত্তরা পন উপাসিকা পুণ্ণসেট্ঠিস্স ধীতা. তস্সা সিরিমা নাম গণিকা ইস্সাপকতা তত্ততেলকটাহং সীসে আসিঞ্চি. উত্তরা তংখণঞ্ঞেৰ মেত্তং সমাপজ্জি. তেলং পোক্খরপত্ততো উদকবিন্দু ৰিয ৰিৰট্টমানং অগমাসি. অযমস্সা সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধি. ৰত্থু পন ৰিত্থারেতব্বং.

সামাৰতী নাম উদেনস্স রঞ্ঞো অগ্গমহেসী. মাগণ্ডিযব্রাহ্মণো অত্তনো ধীতায অগ্গমহেসিট্ঠানং পত্থযমানো তস্সা ৰীণায আসীৰিসং পক্খিপাপেত্ৰা রাজানং আহ ‘‘মহারাজ, সামাৰতী তং মারেতুকামা ৰীণায আসীৰিসং গহেত্ৰা পরিহরতী’’তি. রাজা তং দিস্ৰা কুপিতো সামাৰতিং ৰধিস্সামীতি ধনুং আরোপেত্ৰা ৰিসপীতং খুরপ্পং সন্নয্হি. সামাৰতী সপরিৰারা রাজানং মেত্তায ফরি. রাজা নেৰ সরং খিপিতুং ন ওরোপেতুং সক্কোন্তো ৰেধমানো অট্ঠাসি. ততো নং দেৰী আহ ‘‘কিং, মহারাজ, কিলমসী’’তি? ‘‘আম কিলমামী’’তি. ‘‘তেন হি ধনুং ওরোপেহী’’তি. সরো রঞ্ঞো পাদমূলেযেৰ পতি. ততো নং দেৰী ‘‘মহারাজ, অপ্পদুট্ঠস্স নপ্পদুস্সিতব্ব’’ন্তি ওৰদি. ইতি রঞ্ঞো সরং মুঞ্চিতুং অৰিসহনভাৰো সামাৰতিযা উপাসিকায সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধীতি.

৩৭৫. পটিক্কূলাদীসু অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞিৰিহারাদিকা পন অরিযা ইদ্ধি নাম. যথাহ – ‘‘কতমা অরিযা ইদ্ধি? ইধ – ভিক্খু সচে আকঙ্খতি ‘পটিক্কূলে অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি…পে… উপেক্খকো তত্থ ৰিহরতি সতো সম্পজানো’’তি (পটি. ম. ৩.১৭). অযঞ্হি চেতোৰসিপ্পত্তানং অরিযানংযেৰ সম্ভৰতো অরিযা ইদ্ধীতি ৰুচ্চতি.

এতায হি সমন্নাগতো খীণাসৰো ভিক্খু পটিক্কূলে অনিট্ঠে ৰত্থুস্মিং মেত্তাফরণং ৰা ধাতুমনসিকারং ৰা করোন্তো অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. অপ্পটিক্কূলে ইট্ঠে ৰত্থুস্মিং অসুভফরণং ৰা অনিচ্চন্তি মনসিকারং ৰা করোন্তো পটিক্কূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. তথা পটিক্কূলাপটিক্কূলেসু তদেৰ মেত্তাফরণং ৰা ধাতুমনসিকারং ৰা করোন্তো অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. অপ্পটিক্কূলপটিক্কূলেসু চ তদেৰ অসুভফরণং ৰা অনিচ্চন্তি মনসিকারং ৰা করোন্তো পটিক্কূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতীতিআদিনা নযেন ৰুত্তং পন ছল়ঙ্গুপেক্খং পৰত্তযমানো পটিক্কূলে চ অপ্পটিক্কূলে চ তদুভযং অভিনিৰজ্জিত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. পটিসম্ভিদাযঞ্হি ‘‘কথং পটিক্কূলে অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী ৰিহরতি? অনিট্ঠস্মিং ৰত্থুস্মিং মেত্তায ৰা ফরতি ধাতুসো ৰা উপসংহরতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.১৭) নযেন অযমেৰ অত্থো ৰিভত্তো. অযং চেতোৰসিপ্পত্তানং অরিযানংযেৰ সম্ভৰতো অরিযা ইদ্ধীতি ৰুচ্চতি.

৩৭৬. পক্খীআদীনং পন ৰেহাসগমনাদিকা কম্মৰিপাকজা ইদ্ধি নাম. যথাহ – ‘‘কতমা কম্মৰিপাকজা ইদ্ধি? সব্বেসং পক্খীনং সব্বেসং দেৰানং একচ্চানং মনুস্সানং একচ্চানঞ্চ ৰিনিপাতিকানং অযং কম্মৰিপাকজা ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৮). এত্থ হি সব্বেসং পক্খীনং ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা ৰিনাযেৰ আকাসেন গমনং. তথা সব্বেসং দেৰানং পঠমকপ্পিকানঞ্চ একচ্চানং মনুস্সানং. তথা পিযঙ্করমাতা (সং. নি. ১.২৪০) যক্খিনী উত্তরমাতা ফুস্সমিত্তা ধম্মগুত্তাতি এৰমাদীনং একচ্চানং ৰিনিপাতিকানং আকাসেন গমনং কম্মৰিপাকজা ইদ্ধীতি.

৩৭৭. চক্কৰত্তিআদীনং ৰেহাসগমনাদিকা পন পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি নাম. যথাহ ‘‘কতমা পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি? রাজা চক্কৰত্তী ৰেহাসং গচ্ছতি সদ্ধিং চতুরঙ্গিনিযা সেনায অন্তমসো অস্সবন্ধগোবন্ধপুরিসে উপাদায. জোতিকস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. জটিলকস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. ঘোসিতস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. মেণ্ডকস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধী’’তি. সঙ্খেপতো পন পরিপাকং গতে পুঞ্ঞসম্ভারে ইজ্ঝনকৰিসেসো পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি.

এত্থ চ জোতিকস্স গহপতিস্স পথৰিং ভিন্দিত্ৰা মণিপাসাদো উট্ঠহি. চতুসট্ঠি চ কপ্পরুক্খাতি অযমস্স পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. জটিলকস্স অসীতিহত্থো সুৰণ্ণপব্বতো নিব্বত্তি. ঘোসিতস্স সত্তসু ঠানেসু মারণত্থায উপক্কমে কতেপি অরোগভাৰো পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. মেণ্ডকস্স এককরীসমত্তে পদেসে সত্তরতনমযানং মেণ্ডকানং পাতুভাৰো পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা নাম মেণ্ডকসেট্ঠি, তস্স ভরিযা চন্দপদুমসিরী, পুত্তো ধনঞ্চযসেট্ঠি, সুণিসা সুমনদেৰী, দাসো পুণ্ণো নামাতি. তেসু সেট্ঠিস্স সীসং ন্হাতস্স আকাসং উল্লোকনকালে অড্ঢতেল়সকোট্ঠসহস্সানি আকাসতো রত্তসালীনং পূরেন্তি. ভরিযায নাল়িকোদনমত্তম্পি গহেত্ৰা সকলজম্বুদীপৰাসিকে পরিৰিসমানায ভত্তং ন খীযতি. পুত্তস্স সহস্সত্থৰিকং গহেত্ৰা সকলজম্বুদীপৰাসিকানম্পি দেন্তস্স কহাপণা ন খীযন্তি. সুণিসায একং ৰীহিতুম্বং গহেত্ৰা সকলজম্বুদীপৰাসিকানম্পি ভাজযমানায ধঞ্ঞং ন খীযতি. দাসস্স একেন নঙ্গলেন কসতো ইতো সত্ত ইতো সত্তাতি চুদ্দস মগ্গা হোন্তি. অযং নেসং পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি.

৩৭৮. ৰিজ্জাধরাদীনং ৰেহাসগমনাদিকা পন ৰিজ্জামযা ইদ্ধি. যথাহ ‘‘কতমা ৰিজ্জামযা ইদ্ধি? ৰিজ্জাধরা ৰিজ্জং পরিজপিত্ৰা ৰেহাসং গচ্ছন্তি. আকাসে অন্তলিক্খে হত্থিম্পি দস্সেন্তি…পে… ৰিৰিধম্পি সেনাব্যূহং দস্সেন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.১৮).

৩৭৯. তেন তেন পন সম্মাপযোগেন তস্স তস্স কম্মস্স ইজ্ঝনং তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি. যথাহ – ‘‘নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দস্স পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি…পে… অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসানং পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৮). এত্থ চ পটিপত্তিসঙ্খাতস্সেৰ সম্মাপযোগস্স দীপনৰসেন পুরিমপাল়িসদিসাৰ পাল়ি আগতা. অট্ঠকথাযং পন সকটব্যূহাদিকরণৰসেন যংকিঞ্চি সিপ্পকম্মং যংকিঞ্চি ৰেজ্জকম্মং তিণ্ণং বেদানং উগ্গহণং তিণ্ণং পিটকানং উগ্গহণং অন্তমসো কসনৰপনাদীনি উপাদায তং তং কম্মং কত্ৰা নিব্বত্তৰিসেসো তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি আগতা. (১০)

ইতি ইমাসু দসসু ইদ্ধীসু ইদ্ধিৰিধাযাতি ইমস্মিং পদে অধিট্ঠানা ইদ্ধিযেৰ আগতা. ইমস্মিং পনত্থে ৰিকুব্বনামনোমযাইদ্ধিযোপি ইচ্ছিতব্বা এৰ.

৩৮০. ইদ্ধিৰিধাযাতি ইদ্ধিকোট্ঠাসায, ইদ্ধিৰিকপ্পায ৰা. চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতীতি সো ভিক্খু ৰুত্তপ্পকারৰসেন তস্মিং চিত্তে অভিঞ্ঞাপাদকে জাতে ইদ্ধিৰিধাধিগমত্থায পরিকম্মচিত্তং অভিনীহরতি কসিণারম্মণতো অপনেত্ৰা ইদ্ধিৰিধাভিমুখং পেসেতি. অভিনিন্নামেতীতি অধিগন্তব্বইদ্ধিপোণং ইদ্ধিপব্ভারং করোতি. সোতি সো এৰং কতচিত্তাভিনীহারো ভিক্খু. অনেকৰিহিতন্তি অনেকৰিধং নানপ্পকারকং. ইদ্ধিৰিধন্তি ইদ্ধিকোট্ঠাসং. পচ্চনুভোতীতি পচ্চনুভৰতি, ফুসতি সচ্ছিকরোতি পাপুণাতীতি অত্থো. ইদানিস্স অনেকৰিহিতভাৰং দস্সেন্তো ‘‘একোপি হুত্ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ একোপি হুত্ৰাতি ইদ্ধিকরণতো পুব্বে পকতিযা একোপি হুত্ৰা. বহুধা হোতীতি বহূনং সন্তিকে চঙ্কমিতুকামো ৰা সজ্ঝাযং ৰা কত্তুকামো পঞ্হং ৰা পুচ্ছিতুকামো হুত্ৰা সতম্পি সহস্সম্পি হোতি. কথং পনাযমেৰং হোতি? ইদ্ধিযা চতস্সো ভূমিযো চত্তারো পাদা অট্ঠ পদানি সোল়স চ মূলানি সম্পাদেত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠহন্তো.

৩৮১. তত্থ চতস্সো ভূমিযোতি চত্তারি ঝানানি ৰেদিতব্বানি. ৰুত্তঞ্হেতং ধম্মসেনাপতিনা ‘‘ইদ্ধিযা কতমা চতস্সো ভূমিযো? ৰিৰেকজভূমি পঠমং ঝানং, পীতিসুখভূমি দুতিযং ঝানং, উপেক্খাসুখভূমি ততিযং ঝানং, অদুক্খমসুখভূমি চতুত্থং ঝানং. ইদ্ধিযা ইমা চতস্সো ভূমিযো ইদ্ধিলাভায ইদ্ধিপটিলাভায ইদ্ধিৰিকুব্বনতায ইদ্ধিৰিসৰিতায ইদ্ধিৰসিতায ইদ্ধিৰেসারজ্জায সংৰত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.৯). এত্থ চ পুরিমানি তীণি ঝানানি যস্মা পীতিফরণেন চ সুখফরণেন চ সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৰা লহুমুদুকম্মঞ্ঞকাযো ইদ্ধিং পাপুণাতি, তস্মা ইমিনা পরিযাযেন ইদ্ধিলাভায সংৰত্তনতো সম্ভারভূমিযোতি ৰেদিতব্বানি. চতুত্থজ্ঝানং পন ইদ্ধিলাভায পকতিভূমিযেৰ.

৩৮২. চত্তারো পাদাতি চত্তারো ইদ্ধিপাদা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ইদ্ধিযা কতমে চত্তারো পাদা? ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ৰীরিয… চিত্ত… ৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ইদ্ধিযা ইমে চত্তারো পাদা ইদ্ধিলাভায…পে… ইদ্ধিৰেসারজ্জায সংৰত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.৯). এত্থ চ ছন্দহেতুকো ছন্দাধিকো ৰা সমাধি ছন্দসমাধি. কত্তুকম্যতাছন্দং অধিপতিং করিত্ৰা পটিলদ্ধসমাধিস্সেতং অধিৰচনং. পধানভূতা সঙ্খারা পধানসঙ্খারা. চতুকিচ্চসাধকস্স সম্মপ্পধানৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. সমন্নাগতন্তি ছন্দসমাধিনা চ পধানসঙ্খারেহি চ উপেতং. ইদ্ধিপাদন্তি নিপ্ফত্তিপরিযাযেন ৰা ইজ্ঝনট্ঠেন, ইজ্ঝন্তি এতায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইমিনা ৰা পরিযাযেন ইদ্ধীতি সঙ্খং গতানং অভিঞ্ঞাচিত্তসম্পযুত্তানং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারানং অধিট্ঠানট্ঠেন পাদভূতং সেসচিত্তচেতসিকরাসিন্তি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ইদ্ধিপাদোতি তথাভূতস্স ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ৰিভ. ৪৩৪).

অথ ৰা পজ্জতে অনেনাতি পাদো. পাপুণীযতীতি অত্থো. ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো. ছন্দাদীনমেতং অধিৰচনং. যথাহ – ‘‘ছন্দঞ্চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং, অযং ৰুচ্চতি ছন্দসমাধি. সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং…পে… পদহতি, ইমে ৰুচ্চন্তি পধানসঙ্খারা. ইতি অযঞ্চ ছন্দো অযঞ্চ ছন্দসমাধি ইমে চ পধানসঙ্খারা, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’তি (সং. নি. ৫.৮২৫). এৰং সেসিদ্ধিপাদেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো.

৩৮৩. অট্ঠ পদানীতি ছন্দাদীনি অট্ঠ ৰেদিতব্বানি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ইদ্ধিযা কতমানি অট্ঠ পদানি? ছন্দঞ্চে ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং. ছন্দো ন সমাধি, সমাধি ন ছন্দো. অঞ্ঞো ছন্দো, অঞ্ঞো সমাধি. ৰীরিযঞ্চে ভিক্খু… চিত্তঞ্চে ভিক্খু… ৰীমংসঞ্চে ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং. ৰীমংসা ন সমাধি, সমাধি ন ৰীমংসা. অঞ্ঞা ৰীমংসা, অঞ্ঞো সমাধি. ইদ্ধিযা ইমানি অট্ঠ পদানি ইদ্ধিলাভায…পে… ইদ্ধিৰেসারজ্জায সংৰত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.৯). এত্থ হি ইদ্ধিমুপ্পাদেতুকামতাছন্দো সমাধিনা একতো নিযুত্তোৰ ইদ্ধিলাভায সংৰত্ততি; তথা ৰীরিযাদযো. তস্মা ইমানি অট্ঠ পদানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.

৩৮৪. সোল়স মূলানীতি সোল়সহি আকারেহি আনেঞ্জতা চিত্তস্স ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইদ্ধিযা কতি মূলানি? সোল়স মূলানি – অনোনতং চিত্তং কোসজ্জে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অনুন্নতং চিত্তং উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অনভিনতং চিত্তং রাগে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অনপনতং চিত্তং ব্যাপাদে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অনিস্সিতং চিত্তং দিট্ঠিযা ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অপ্পটিবদ্ধং চিত্তং ছন্দরাগে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ৰিপ্পমুত্তং চিত্তং কামরাগে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ৰিসংযুত্তং চিত্তং কিলেসে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ৰিমরিযাদিকতং চিত্তং কিলেসমরিযাদে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, একত্তগতং চিত্তং নানত্তকিলেসে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, সদ্ধায পরিগ্গহিতং চিত্তং অস্সদ্ধিযে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ৰীরিযেন পরিগ্গহিতং চিত্তং কোসজ্জে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, সতিযা পরিগ্গহিতং চিত্তং পমাদে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, সমাধিনা পরিগ্গহিতং চিত্তং উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, পঞ্ঞায পরিগ্গহিতং চিত্তং অৰিজ্জায ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ওভাসগতং চিত্তং অৰিজ্জন্ধকারে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. ইদ্ধিযা ইমানি সোল়স মূলানি ইদ্ধিলাভায…পে… ইদ্ধিৰেসারজ্জায সংৰত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.৯).

কামঞ্চ এস অত্থো এৰং সমাহিতে চিত্তেতিআদিনাপি সিদ্ধোযেৰ, পঠমজ্ঝানাদীনং পন ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদমূলভাৰদস্সনত্থং পুন ৰুত্তো. পুরিমো চ সুত্তেসু আগতনযো. অযং পটিসম্ভিদাযং. ইতি উভযত্থ অসম্মোহত্থম্পি পুন ৰুত্তো.

৩৮৫. ঞাণেন অধিট্ঠহন্তোতি স্ৰাযমেতে ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদভূতে ধম্মে সম্পাদেত্ৰা অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায সচে সতং ইচ্ছতি ‘‘সতং হোমি সতং হোমী’’তি পরিকম্মং কত্ৰা পুন অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অধিট্ঠাতি, অধিট্ঠানচিত্তেন সহেৰ সতং হোতি. সহস্সাদীসুপি এসেৰ নযো. সচে এৰং ন ইজ্ঝতি পুন পরিকম্মং কত্ৰা দুতিযম্পি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং. সংযুত্তট্ঠকথাযং হি একৰারং দ্ৰেৰারং সমাপজ্জিতুং ৰট্টতীতি ৰুত্তং. তত্থ পাদকজ্ঝানচিত্তং নিমিত্তারম্মণং. পরিকম্মচিত্তানি সতারম্মণানি ৰা সহস্সারম্মণানি ৰা, তানি চ খো ৰণ্ণৰসেন, নো পণ্ণত্তিৰসেন. অধিট্ঠানচিত্তম্পি তথেৰ সতারম্মণং ৰা সহস্সারম্মণং ৰা. তং পুব্বে ৰুত্তং অপ্পনাচিত্তমিৰ গোত্রভুঅনন্তরং একমেৰ উপ্পজ্জতি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানিকং.

৩৮৬. যম্পি পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তং ‘‘পকতিযা একো বহুকং আৰজ্জতি সতং ৰা সহস্সং ৰা সতসহস্সং ৰা, আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতি ‘বহুকো হোমী’তি, বহুকো হোতি, যথা আযস্মা চূল়পন্থকো’’তি (পটি. ম. ৩.১০). তত্রাপি আৰজ্জতীতি পরিকম্মৰসেনেৰ ৰুত্তং. আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি অভিঞ্ঞাঞাণৰসেন ৰুত্তং. তস্মা বহুকং আৰজ্জতি, ততো তেসম্পি পরিকম্মচিত্তানং অৰসানে সমাপজ্জতি, সমাপত্তিতো ৰুট্ঠহিত্ৰা পুন বহুকো হোমীতি আৰজ্জিত্ৰা ততো পরং পৰত্তানং তিণ্ণং চতুন্নং ৰা পুব্বভাগচিত্তানং অনন্তরা উপ্পন্নেন সন্নিট্ঠাপনৰসেন অধিট্ঠানন্তি লদ্ধনামেন একেনেৰ অভিঞ্ঞাঞাণেন অধিট্ঠাতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

যং পন ৰুত্তং ‘‘যথা আযস্মা চূল়পন্থকো’’তি, তং বহুধাভাৰস্স কাযসক্খিদস্সনত্থং ৰুত্তং. তং পন ৰত্থুনা দীপেতব্বং. তে কির দ্ৰেভাতরো পন্থে জাতত্তা পন্থকাতি নামং লভিংসু. তেসং জেট্ঠো মহাপন্থকো, সো পব্বজিত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. অরহা হুত্ৰা চূল়পন্থকং পব্বাজেত্ৰা –

পদুমং যথা কোকনদং সুগন্ধং, পাতো সিযা ফুল্লমৰীতগন্ধং;

অঙ্গীরসং পস্স ৰিরোচমানং, তপন্তমাদিচ্চমিৰন্তলিক্খেতি. (অ. নি. ৫.১৯৫) –

ইমং গাথং অদাসি. সো তং চতূহি মাসেহি পগুণং কাতুং নাসক্খি. অথ নং থেরো অভব্বো ত্ৰং সাসনেতি ৰিহারতো নীহরি. তস্মিঞ্চ কালে থেরো ভত্তুদ্দেসকো হোতি. জীৰকো থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘স্ৰে, ভন্তে, ভগৰতা সদ্ধিং পঞ্চভিক্খুসতানি গহেত্ৰা অম্হাকং গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. থেরোপি ঠপেত্ৰা চূল়পন্থকং সেসানং অধিৰাসেমীতি অধিৰাসেসি.

চূল়পন্থকো দ্ৰারকোট্ঠকে ঠত্ৰা রোদতি. ভগৰা দিব্বচক্খুনা দিস্ৰা তং উপসঙ্কমিত্ৰা কস্মা রোদসীতি আহ. সো তং পৰত্তিমাচিক্খি. ভগৰা ন সজ্ঝাযং কাতুং অসক্কোন্তো মম সাসনে অভব্বো নাম হোতি, মা সোচি ভিক্খূতি তং বাহাযং গহেত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ইদ্ধিযা পিলোতিকখণ্ডং অভিনিম্মিনিত্ৰা অদাসি, হন্দ ভিক্খু ইমং পরিমজ্জন্তো রজোহরণং রজোহরণন্তি পুনপ্পুনং সজ্ঝাযং করোহীতি. তস্স তথা করোতো তং কাল়ৰণ্ণং অহোসি. সো পরিসুদ্ধং ৰত্থং, নত্থেত্থ দোসো, অত্তভাৰস্স পনাযং দোসোতি সঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা পঞ্চসু খন্ধেসু ঞাণং ওতারেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অনুলোমতো গোত্রভুসমীপং পাপেসি. অথস্স ভগৰা ওভাসগাথা অভাসি –

‘‘রাগো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি,

রাগস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;

এতং রজং ৰিপ্পজহিত্ৰা পণ্ডিতা,

ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে.

‘‘দোসো …পে….

‘‘মোহো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি,

মোহস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;

এতং রজং ৰিপ্পজহিত্ৰা পণ্ডিতা,

ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে’’তি. (মহানি. ২০৯);

তস্স গাথাপরিযোসানে চতুপটিসম্ভিদাছল়ভিঞ্ঞাপরিৰারা নৰ লোকুত্তরধম্মা হত্থগতাৰ অহেসুং.

সত্থা দুতিযদিৰসে জীৰকস্স গেহং অগমাসি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ দক্খিণোদকাৰসানে যাগুযা দিয্যমানায হত্থেন পত্তং পিদহি. জীৰকো কিং ভন্তেতি পুচ্ছি. ৰিহারে একো ভিক্খু অত্থীতি. সো পুরিসং পেসেসি ‘‘গচ্ছ, অয্যং গহেত্ৰা সীঘং এহী’’তি. ৰিহারতো নিক্খন্তে পন ভগৰতি,

সহস্সক্খত্তুমত্তানং, নিম্মিনিত্ৰান পন্থকো;

নিসীদম্বৰনে রম্মে, যাৰ কালপ্পৰেদনাতি. (থেরগা. ৫৬৩);

অথ সো পুরিসো গন্ত্ৰা কাসাৰেহি একপজ্জোতং আরামং দিস্ৰা আগন্ত্ৰা ভিক্খূহি ভরিতো ভন্তে আরামো, নাহং জানামি কতমো সো অয্যোতি আহ. ততো নং ভগৰা আহ ‘‘গচ্ছ যং পঠমং পস্সসি, তং চীৰরকণ্ণে গহেত্ৰা ‘সত্থা তং আমন্তেতী’তি ৰত্ৰা আনেহী’’তি. সো তং গন্ত্ৰা থেরস্সেৰ চীৰরকণ্ণে অগ্গহেসি. তাৰদেৰ সব্বেপি নিম্মিতা অন্তরধাযিংসু. থেরো ‘‘গচ্ছ ত্ৰ’’ন্তি তং উয্যোজেত্ৰা মুখধোৰনাদিসরীরকিচ্চং নিট্ঠপেত্ৰা পঠমতরং গন্ত্ৰা পত্তাসনে নিসীদি. ইদং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যথা আযস্মা চূল়পন্থকো’’তি.

তত্র যে তে বহূ নিম্মিতা তে অনিযমেত্ৰা নিম্মিতত্তা ইদ্ধিমতা সদিসাৰ হোন্তি. ঠাননিসজ্জাদীসু ৰা ভাসিততুণ্হীভাৰাদীসু ৰা যং যং ইদ্ধিমা করোতি, তং তদেৰ করোন্তি. সচে পন নানাৰণ্ণে কাতুকামো হোতি, কেচি পঠমৰযে, কেচি মজ্ঝিমৰযে, কেচি পচ্ছিমৰযে, তথা দীঘকেসে, উপড্ঢমুণ্ডে, মুণ্ডে, মিস্সকেসে, উপড্ঢরত্তচীৰরে, পণ্ডুকচীৰরে, পদভাণধম্মকথাসরভঞ্ঞপঞ্হপুচ্ছনপঞ্হৰিস্সজ্জনরজনপচনচীৰরসিব্বনধোৰনাদীনি করোন্তে অপরেপি ৰা নানপ্পকারকে কাতুকামো হোতি, তেন পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায এত্তকা ভিক্খূ পঠমৰযা হোন্তূতিআদিনা নযেন পরিকম্মং কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিং ইচ্ছিতিচ্ছিতপ্পকারাযেৰ হোন্তীতি. এস নযো বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতীতিআদীসু.

অযং পন ৰিসেসো, ইমিনা ভিক্খুনা এৰং বহুভাৰং নিম্মিনিত্ৰা পুন ‘‘একোৰ হুত্ৰা চঙ্কমিস্সামি, সজ্ঝাযং করিস্সামি, পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ৰা, ‘‘অযং ৰিহারো অপ্পভিক্খুকো, সচে কেচি আগমিস্সন্তি ‘কুতো ইমে এত্তকা একসদিসা ভিক্খূ, অদ্ধা থেরস্স এস আনুভাৰো’তি মং জানিস্সন্তী’’তি অপ্পিচ্ছতায ৰা অন্তরাৰ ‘‘একো হোমী’’তি ইচ্ছন্তেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি পরিকম্মং কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিংযেৰ একো হোতি. এৰং অকরোন্তো পন যথা পরিচ্ছিন্নকালৰসেন সযমেৰ একো হোতি.

৩৮৭. আৰিভাৰং তিরোভাৰন্তি এত্থ আৰিভাৰং করোতি তিরোভাৰং করোতীতি অযমত্থো. ইদমেৰ হি সন্ধায পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তং ‘‘আৰিভাৰন্তি কেনচি অনাৰটং হোতি অপ্পটিচ্ছন্নং ৰিৰটং পাকটং. তিরোভাৰন্তি কেনচি আৰটং হোতি পটিচ্ছন্নং পিহিতং পটিকুজ্জিত’’ন্তি (পটি. ম. ৩.১১). তত্রাযং ইদ্ধিমা আৰিভাৰং কাতুকামো অন্ধকারং ৰা আলোকং করোতি, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰটং, অনাপাথং ৰা আপাথং করোতি. কথং? অযঞ্হি যথা পটিচ্ছন্নোপি দূরে ঠিতোপি ৰা দিস্সতি, এৰং অত্তানং ৰা পরং ৰা কাতুকামো পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ইদং অন্ধকারট্ঠানং আলোকজাতং হোতূতি ৰা, ইদং পটিচ্ছন্নং ৰিৰটং হোতূতি ৰা, ইদং অনাপাথং আপাথং হোতূতি ৰা আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতি, সহ অধিট্ঠানচিত্তেন যথাধিট্ঠিতমেৰ হোতি. পরে দূরে ঠিতাপি পস্সন্তি. সযম্পি পস্সিতুকামো পস্সতি.

৩৮৮. এতং পন পাটিহারিযং কেন কতপুব্বন্তি? ভগৰতা. ভগৰা হি চূল়সুভদ্দায নিমন্তিতো ৰিস্সকম্মুনা নিম্মিতেহি পঞ্চহি কূটাগারসতেহি সাৰত্থিতো সত্তযোজনব্ভন্তরং সাকেতং গচ্ছন্তো যথা সাকেতনগরৰাসিনো সাৰত্থিৰাসিকে, সাৰত্থিৰাসিনো চ সাকেতৰাসিকে পস্সন্তি, এৰং অধিট্ঠাসি. নগরমজ্ঝে চ ওতরিত্ৰা পথৰিং দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা যাৰ অৰীচিং আকাসঞ্চ দ্ৰিধা ৰিযূহিত্ৰা যাৰ ব্রহ্মলোকং দস্সেসি.

দেৰোরোহণেনপি চ অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো. ভগৰা কির যমকপাটিহারিযং কত্ৰা চতুরাসীতিপাণসহস্সানি বন্ধনা পমোচেত্ৰা অতীতা বুদ্ধা যমকপাটিহারিযাৰসানে কুহিং গতাতি আৰজ্জিত্ৰা তাৰতিংসভৰনং গতাতি অদ্দস. অথেকেন পাদেন পথৰীতলং অক্কমিত্ৰা দুতিযং যুগন্ধরপব্বতে পতিট্ঠপেত্ৰা পুন পুরিমপাদং উদ্ধরিত্ৰা সিনেরুমত্থকং অক্কমিত্ৰা তত্থ পণ্ডুকম্বলসিলাতলে ৰস্সং উপগন্ত্ৰা সন্নিপতিতানং দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতানং আদিতো পট্ঠায অভিধম্মকথং আরভি. ভিক্খাচারৰেলায নিম্মিতবুদ্ধং মাপেসি. সো ধম্মং দেসেতি. ভগৰা নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা অনোতত্তদহে মুখং ধোৰিত্ৰা উত্তরকুরূসু পিণ্ডপাতং গহেত্ৰা অনোতত্তদহতীরে পরিভুঞ্জতি. সারিপুত্তত্থেরো তত্থ গন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দতি. ভগৰা অজ্জ এত্তকং ধম্মং দেসেসিন্তি থেরস্স নযং দেতি. এৰং তযো মাসে অব্বোচ্ছিন্নং অভিধম্মকথং কথেসি. তং সুত্ৰা অসীতিকোটিদেৰতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি.

যমকপাটিহারিযে সন্নিপতিতাপি দ্ৰাদসযোজনা পরিসা ভগৰন্তং পস্সিত্ৰাৰ গমিস্সামাতি খন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা অট্ঠাসি. তং চূল়অনাথপিণ্ডিকসেট্ঠিযেৰ সব্বপচ্চযেহি উপট্ঠাসি. মনুস্সা কুহিং ভগৰাতি জাননত্থায অনুরুদ্ধত্থেরং যাচিংসু. থেরো আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা অদ্দস দিব্বেন চক্খুনা তত্থ ৰস্সূপগতং ভগৰন্তং দিস্ৰা আরোচেসি.

তে ভগৰতো ৰন্দনত্থায মহামোগ্গল্লানত্থেরং যাচিংসু. থেরো পরিসমজ্ঝেযেৰ মহাপথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা সিনেরুপব্বতং নিব্বিজ্ঝিত্ৰা তথাগতপাদমূলে ভগৰতো পাদে ৰন্দমানোৰ উম্মুজ্জিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘‘জম্বুদীপৰাসিনো, ভন্তে, ভগৰতো পাদে ৰন্দিত্ৰা পস্সিত্ৰাৰ গমিস্সামাতি ৰদন্তী’’তি. ভগৰা আহ ‘‘কুহিং পন তে, মোগ্গল্লান, এতরহি জেট্ঠভাতা ধম্মসেনাপতী’’তি? ‘‘সঙ্কস্সনগরে ভন্তে’’তি. ‘‘মোগ্গল্লান, মং দট্ঠুকামা স্ৰে সঙ্কস্সনগরং আগচ্ছন্তু, অহং স্ৰে মহাপৰারণপুণ্ণমাসীউপোসথদিৰসে সঙ্কস্সনগরে ওতরিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি থেরো দসবলং ৰন্দিত্ৰা আগতমগ্গেনেৰ ওরুয্হ মনুস্সানং সন্তিকং সম্পাপুণি. গমনাগমনকালে চ যথা নং মনুস্সা পস্সন্তি, এৰং অধিট্ঠাসি. ইদং তাৰেত্থ মহামোগ্গল্লানত্থেরো আৰিভাৰপাটিহারিযং অকাসি.

সো এৰং আগতো তং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা ‘‘দূরন্তি সঞ্ঞং অকত্ৰা কতপাতরাসাৰ নিক্খমথা’’তি আহ. ভগৰা সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো আরোচেসি ‘‘মহারাজ, স্ৰে মনুস্সলোকং গচ্ছামী’’তি. দেৰরাজা ৰিস্সকম্মং আণাপেসি ‘‘তাত, স্ৰে ভগৰা মনুস্সলোকং গন্তুকামো, তিস্সো সোপানপন্তিযো মাপেহি একং কনকমযং, একং রজতমযং, একং মণিময’’ন্তি. সো তথা অকাসি. ভগৰা দুতিযদিৰসে সিনেরুমুদ্ধনি ঠত্ৰা পুরত্থিমলোকধাতুং ওলোকেসি, অনেকানি চক্কৰাল়সহস্সানি ৰিৰটানি হুত্ৰা একঙ্গণং ৰিয পকাসিংসু. যথা চ পুরত্থিমেন, এৰং পচ্ছিমেনপি উত্তরেনপি দক্খিণেনপি সব্বং ৰিৰটমদ্দস. হেট্ঠাপি যাৰ অৰীচি, উপরি যাৰ অকনিট্ঠভৰনং, তাৰ অদ্দস.

তং দিৰসং কির লোকৰিৰরণং নাম অহোসি. মনুস্সাপি দেৰে পস্সন্তি, দেৰাপি মনুস্সে. তত্থ নেৰ মনুস্সা উদ্ধং উল্লোকেন্তি, ন দেৰা অধো ওলোকেন্তি, সব্বে সম্মুখাৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং পস্সন্তি. ভগৰা মজ্ঝে মণিমযেন সোপানেন ওতরতি, ছকামাৰচরদেৰা ৰামপস্সে কনকমযেন, সুদ্ধাৰাসা চ মহাব্রহ্মা চ দক্খিণপস্সে রজতমযেন. দেৰরাজা পত্তচীৰরং অগ্গহেসি, মহাব্রহ্মা তিযোজনিকং সেতচ্ছত্তং, সুযামো ৰাল়বীজনিং, পঞ্চসিখো গন্ধব্বপুত্তো তিগাৰুতমত্তং বেল়ুৰপণ্ডুৰীণং গহেত্ৰা তথাগতস্স পূজং করোন্তো ওতরতি. তংদিৰসং ভগৰন্তং দিস্ৰা বুদ্ধভাৰায পিহং অনুপ্পাদেত্ৰা ঠিতসত্তো নাম নত্থি. ইদমেত্থ ভগৰা আৰিভাৰপাটিহারিযং অকাসি.

অপিচ তম্বপণ্ণিদীপে তলঙ্গরৰাসী ধম্মদিন্নত্থেরোপি তিস্সমহাৰিহারে চেতিযঙ্গণস্মিং নিসীদিত্ৰা ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো হোতী’’তি অপণ্ণকসুত্তং (অ. নি. ৩.১৬) কথেন্তো হেট্ঠামুখং বীজনিং অকাসি, যাৰ অৰীচিতো একঙ্গণং অহোসি. ততো উপরিমুখং অকাসি, যাৰ ব্রহ্মলোকা একঙ্গণং অহোসি. থেরো নিরযভযেন তজ্জেত্ৰা সগ্গসুখেন চ পলোভেত্ৰা ধম্মং দেসেসি. কেচি সোতাপন্না অহেসুং, কেচি সকদাগামী অনাগামী অরহন্তোতি.

৩৮৯. তিরোভাৰং কাতুকামো পন আলোকং ৰা অন্ধকারং করোতি, অপ্পটিচ্ছন্নং ৰা পটিচ্ছন্নং, আপাথং ৰা অনাপাথং করোতি. কথং? অযঞ্হি যথা অপ্পটিচ্ছন্নোপি সমীপে ঠিতোপি ৰা ন দিস্সতি, এৰং অত্তানং ৰা পরং ৰা কাতুকামো পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ‘‘ইদং আলোকট্ঠানং অন্ধকারং হোতূ’’তি ৰা, ‘‘ইদং অপ্পটিচ্ছন্নং পটিচ্ছন্নং হোতূ’’তি ৰা, ‘‘ইদং আপাথং অনাপাথং হোতূ’’তি ৰা আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতি. সহ অধিট্ঠানচিত্তেন যথাধিট্ঠিতমেৰ হোতি. পরে সমীপে ঠিতাপি ন পস্সন্তি. সযম্পি অপস্সিতুকামো ন পস্সতি.

৩৯০. এতং পন পাটিহারিযং কেন কতপুব্বন্তি? ভগৰতা. ভগৰা হি যসং কুলপুত্তং সমীপে নিসিন্নংযেৰ যথা নং পিতা ন পস্সতি, এৰমকাসি. তথা ৰীসযোজনসতং মহাকপ্পিনস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা তং অনাগামিফলে, অমচ্চসহস্সঞ্চস্স সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা, তস্স অনুমগ্গং আগতা সহস্সিত্থিপরিৰারা অনোজাদেৰী আগন্ত্ৰা সমীপে নিসিন্নাপি যথা সপরিসং রাজানং ন পস্সতি, তথা কত্ৰা ‘‘অপি, ভন্তে, রাজানং পস্সথা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিং পন তে রাজানং গৰেসিতুং ৰরং, উদাহু অত্তান’’ন্তি? ‘‘অত্তানং, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা নিসিন্নায তস্সা তথা ধম্মং দেসেসি, যথা সা সদ্ধিং ইত্থিসহস্সেন সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, অমচ্চা অনাগামিফলে, রাজা অরহত্তেতি. অপিচ তম্বপণ্ণিদীপং আগতদিৰসে যথা অত্তনা সদ্ধিং আগতে অৰসেসে রাজা ন পস্সতি, এৰং করোন্তেন মহিন্দত্থেরেনাপি ইদং কতমেৰ (পারা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা).

৩৯১. অপিচ সব্বম্পি পাকটং পাটিহারিযং আৰিভাৰং নাম. অপাকটপাটিহারিযং তিরোভাৰং নাম. তত্থ পাকটপাটিহারিযে ইদ্ধিপি পঞ্ঞাযতি ইদ্ধিমাপি. তং যমকপাটিহারিযেন দীপেতব্বং. তত্র হি ‘‘ইধ তথাগতো যমকপাটিহারিযং করোতি অসাধারণং সাৰকেহি. উপরিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা পৰত্ততী’’তি (পটি. ম. ১.১১৬) এৰং উভযং পঞ্ঞাযিত্থ. অপাকটপাটিহারিযে ইদ্ধিযেৰ পঞ্ঞাযতি, ন ইদ্ধিমা. তং মহকসুত্তেন (সং. নি. ৪.৩৪৬) চ ব্রহ্মনিমন্তনিকসুত্তেন (ম. নি. ১.৫০১ আদযো) চ দীপেতব্বং. তত্র হি আযস্মতো চ মহকস্স, ভগৰতো চ ইদ্ধিযেৰ পঞ্ঞাযিত্থ, ন ইদ্ধিমা.

যথাহ –

‘‘একমন্তং নিসিন্নো খো চিত্তো গহপতি আযস্মন্তং মহকং এতদৰোচ ‘সাধু মে, ভন্তে, অয্যো মহকো উত্তরিমনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেতূ’তি. তেন হি ত্ৰং গহপতি আল়িন্দে উত্তরাসঙ্গং পঞ্ঞাপেত্ৰা তিণকলাপং ওকাসেহীতি. ‘এৰং, ভন্তে’তি খো চিত্তো গহপতি আযস্মতো মহকস্স পটিস্সুত্ৰা আল়িন্দে উত্তরাসঙ্গং পঞ্ঞাপেত্ৰা তিণকলাপং ওকাসেসি. অথ খো আযস্মা মহকো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খাসি, যথা তালচ্ছিগ্গল়েন চ অগ্গল়ন্তরিকায চ অচ্চি নিক্খমিত্ৰা তিণানি ঝাপেসি, উত্তরাসঙ্গং ন ঝাপেসী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪৬).

যথা চাহ –

‘‘অথ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খাসিং ‘এত্তাৰতা ব্রহ্মা চ ব্রহ্মপরিসা চ ব্রহ্মপারিসজ্জা চ সদ্দঞ্চ মে সোস্সন্তি, ন চ মং দক্খিস্সন্তী’তি অন্তরহিতো ইমং গাথং অভাসিং –

‘ভৰে ৰাহং ভযং দিস্ৰা, ভৰঞ্চ ৰিভৰেসিনং;

ভৰং নাভিৰদিং কিঞ্চি, নন্দিঞ্চ ন উপাদিযি’’’ন্তি. (ম. নি. ১.৫০৪);

৩৯২. তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি সেয্যথাপি আকাসেতি এত্থ তিরোকুট্টন্তি পরকুট্টং, কুট্টস্স পরভাগন্তি ৰুত্তং হোতি. এস নযো ইতরেসু. কুট্টোতি চ গেহভিত্তিযা এতমধিৰচনং. পাকারোতি গেহৰিহারগামাদীনং পরিক্খেপপাকারো. পব্বতোতি পংসুপব্বতো ৰা পাসাণপব্বতো ৰা. অসজ্জমানোতি অলগ্গমানো. সেয্যথাপি আকাসেতি আকাসে ৰিয. এৰং গন্তুকামেন পন আকাসকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায কুট্টং ৰা পাকারং ৰা সিনেরুচক্কৰাল়েসুপি অঞ্ঞতরং পব্বতং ৰা আৰজ্জিত্ৰা কতপরিকম্মেন আকাসো হোতূতি অধিট্ঠাতব্বো. আকাসোযেৰ হোতি. অধো ওতরিতুকামস্স, উদ্ধং ৰা আরোহিতুকামস্স সুসিরো হোতি, ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গন্তুকামস্স ছিদ্দো. সো তত্থ অসজ্জমানো গচ্ছতি.

তিপিটকচূল়াভযত্থেরো পনেত্থাহ – ‘‘আকাসকসিণসমাপজ্জনং, আৰুসো, কিমত্থিযং, কিং হত্থিঅস্সাদীনি অভিনিম্মিনিতুকামো হত্থিঅস্সাদি কসিণানি সমাপজ্জতি, ননু যত্থ কত্থচি কসিণে পরিকম্মং কত্ৰা অট্ঠসমাপত্তিৰসীভাৰোযেৰ পমাণং. যং যং ইচ্ছতি, তং তদেৰ হোতী’’তি. ভিক্খূ আহংসু – ‘‘পাল়িযা, ভন্তে, আকাসকসিণংযেৰ আগতং, তস্মা অৰস্সমেতং ৰত্তব্ব’’ন্তি. তত্রাযং পাল়ি –

‘‘পকতিযা আকাসকসিণসমাপত্তিযা লাভী হোতি. তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং আৰজ্জতি. আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘আকাসো হোতূ’তি. আকাসো হোতি. তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো কেনচি অনাৰটে অপরিক্খিত্তে অসজ্জমানা গচ্ছন্তি, এৰমেৰ সো ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি আকাসে’’তি (পটি. ম. ৩.১১).

সচে পনস্স ভিক্খুনো অধিট্ঠহিত্ৰা গচ্ছন্তস্স অন্তরা পব্বতো ৰা রুক্খো ৰা উট্ঠেতি, কিং পুন সমাপজ্জিত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি? দোসো নত্থি. পুন সমাপজ্জিত্ৰা অধিট্ঠানং হি উপজ্ঝাযস্স সন্তিকে নিস্সযগ্গহণসদিসং হোতি. ইমিনা চ পন ভিক্খুনা আকাসো হোতূতি অধিট্ঠিতত্তা আকাসো হোতিযেৰ. পুরিমাধিট্ঠানবলেনেৰ চস্স অন্তরা অঞ্ঞো পব্বতো ৰা রুক্খো ৰা উতুমযো উট্ঠহিস্সতীতি অট্ঠানমেৰেতং. অঞ্ঞেন ইদ্ধিমতা নিম্মিতে পন পঠমনিম্মানং বলৰং হোতি. ইতরেন তস্স উদ্ধং ৰা অধো ৰা গন্তব্বং.

৩৯৩. পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জন্তি এত্থ উম্মুজ্জন্তি উট্ঠানং ৰুচ্চতি. নিমুজ্জন্তি সংসীদনং. উম্মুজ্জঞ্চ নিমুজ্জঞ্চ উম্মুজ্জনিমুজ্জং. এৰং কাতুকামেন আপোকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা উট্ঠায এত্তকে ঠানে পথৰী উদকং হোতূতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতব্বং. সহ অধিট্ঠানেন যথা পরিচ্ছিন্নে ঠানে পথৰী উদকমেৰ হোতি. সো তত্থ উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোতি. তত্রাযং পাল়ি –

‘‘পকতিযা আপোকসিণসমাপত্তিযা লাভী হোতি. পথৰিং আৰজ্জতি. আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘উদকং হোতূ’তি. উদকং হোতি. সো পথৰিযা উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো উদকে উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোন্তি, এৰমেৰ সো ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো পথৰিযা উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোতি, সেয্যথাপি উদকে’’তি (পটি. ম. ৩.১১).

ন কেৰলঞ্চ উম্মুজ্জনিমুজ্জমেৰ, ন্হানপানমুখধোৰনভণ্ডকধোৰনাদীসু যং যং ইচ্ছতি, তং তং করোতি. ন কেৰলঞ্চ উদকমেৰ, সপ্পিতেলমধুফাণিতাদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, তং তং ইদঞ্চিদঞ্চ এত্তকং হোতূতি আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা অধিট্ঠহন্তস্স যথাধিট্ঠিতমেৰ হোতি. উদ্ধরিত্ৰা ভাজনগতং করোন্তস্স সপ্পি সপ্পিমেৰ হোতি. তেলাদীনি তেলাদীনিযেৰ. উদকং উদকমেৰ. সো তত্থ তেমিতুকামোৰ তেমেতি, ন তেমিতুকামো ন তেমেতি. তস্সেৰ চ সা পথৰী উদকং হোতি সেসজনস্স পথৰীযেৰ. তত্থ মনুস্সা পত্তিকাপি গচ্ছন্তি, যানাদীহিপি গচ্ছন্তি, কসিকম্মাদীনিপি করোন্তিযেৰ. সচে পনাযং তেসম্পি উদকং হোতূতি ইচ্ছতি, হোতিযেৰ. পরিচ্ছিন্নকালং পন অতিক্কমিত্ৰা যং পকতিযা ঘটতল়াকাদীসু উদকং, তং ঠপেত্ৰা অৰসেসং পরিচ্ছিন্নট্ঠানং পথৰীযেৰ হোতি.

৩৯৪. উদকেপি অভিজ্জমানেতি এত্থ যং উদকং অক্কমিত্ৰা সংসীদতি, তং ভিজ্জমানন্তি ৰুচ্চতি. ৰিপরীতং অভিজ্জমানং. এৰং গন্তুকামেন পন পথৰীকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায এত্তকে ঠানে উদকং পথৰী হোতূতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতব্বং. সহ অধিট্ঠানেন যথা পরিচ্ছিন্নট্ঠানে উদকং পথৰীযেৰ হোতি. সো তত্থ গচ্ছতি, তত্রাযং পাল়ি –

‘‘পকতিযা পথৰীকসিণসমাপত্তিযা লাভী হোতি. উদকং আৰজ্জতি. আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘পথৰী হোতূ’তি. পথৰী হোতি. সো অভিজ্জমানে উদকে গচ্ছতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো অভিজ্জমানায পথৰিযা গচ্ছন্তি, এৰমেৰ সো ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো অভিজ্জমানে উদকে গচ্ছতি, সেয্যথাপি পথৰিয’’ন্তি (পটি. ম. ৩.১১).

ন কেৰলঞ্চ গচ্ছতি, যং যং ইরিযাপথং ইচ্ছতি, তং তং করোতি. ন কেৰলঞ্চ পথৰিমেৰ করোতি, মণিসুৰণ্ণপব্বতরুক্খাদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, তং তং ৰুত্তনযেনেৰ আৰজ্জিত্ৰা অধিট্ঠাতি, যথাধিট্ঠিতমেৰ হোতি. তস্সেৰ চ তং উদকং পথৰী হোতি, সেসজনস্স উদকমেৰ, মচ্ছকচ্ছপা চ উদককাকাদযো চ যথারুচি ৰিচরন্তি. সচে পনাযং অঞ্ঞেসম্পি মনুস্সানং তং পথৰিং কাতুং ইচ্ছতি, করোতিযেৰ. পরিচ্ছিন্নকালাতিক্কমেন পন উদকমেৰ হোতি.

৩৯৫. পল্লঙ্কেন কমতীতি পল্লঙ্কেন গচ্ছতি. পক্খী সকুণোতি পক্খেহি যুত্তসকুণো. এৰং কাতুকামেন পন পথৰীকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায সচে নিসিন্নো গন্তুমিচ্ছতি, পল্লঙ্কপ্পমাণং ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতব্বং. সচে নিপন্নো গন্তুকামো হোতি মঞ্চপ্পমাণং, সচে পদসা গন্তুকামো হোতি মগ্গপ্পমাণন্তি এৰং যথানুরূপং ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ পথৰী হোতূতি অধিট্ঠাতব্বং, সহ অধিট্ঠানেন পথৰীযেৰ হোতি. তত্রাযং পাল়ি –

‘‘আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণোতি. পকতিযা পথৰীকসিণসমাপত্তিযা লাভী হোতি, আকাসং আৰজ্জতি. আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘পথৰী হোতূ’তি. পথৰী হোতি. সো আকাসে অন্তলিক্খে চঙ্কমতিপি তিট্ঠতিপি নিসীদতিপি সেয্যম্পি কপ্পেতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো পথৰিযং চঙ্কমন্তিপি…পে… সেয্যম্পি কপ্পেন্তি, এৰমেৰ সো ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো আকাসে অন্তলিক্খে চঙ্কমতিপি…পে… সেয্যম্পি কপ্পেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১১).

আকাসে গন্তুকামেন চ ভিক্খুনা দিব্বচক্খুলাভিনাপি ভৰিতব্বং. কস্মা? অন্তরে উতুসমুট্ঠানা ৰা পব্বতরুক্খাদযো হোন্তি, নাগসুপণ্ণাদযো ৰা উসূযন্তা মাপেন্তি, নেসং দস্সনত্থং. তে পন দিস্ৰা কিং কাতব্বন্তি? পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায আকাসো হোতূতি পরিকম্মং কত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং. থেরো পনাহ ‘‘সমাপত্তিসমাপজ্জনং, আৰুসো, কিমত্থিযং, ননু সমাহিতমেৰস্স চিত্তং, তেন যং যং ঠানং আকাসো হোতূতি অধিট্ঠাতি, আকাসোযেৰ হোতী’’তি. কিঞ্চাপি এৰমাহ, অথ খো তিরোকুট্টপারিহারিযে ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিতব্বং.

অপিচ ওকাসে ওরোহণত্থম্পি ইমিনা দিব্বচক্খুলাভিনা ভৰিতব্বং, অযঞ্হি সচে অনোকাসে ন্হানতিত্থে ৰা গামদ্ৰারে ৰা ওরোহতি. মহাজনস্স পাকটো হোতি. তস্মা দিব্বচক্খুনা পস্সিত্ৰা অনোকাসং ৰজ্জেত্ৰা ওকাসে ওতরতীতি.

৩৯৬. ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরামসতি পরিমজ্জতীতি এত্থ চন্দিমসূরিযানং দ্ৰাচত্তালীসযোজনসহস্সস্স উপরি চরণেন মহিদ্ধিকতা, তীসু দীপেসু একক্খণে আলোককরণেন মহানুভাৰতা ৰেদিতব্বা. এৰং উপরি চরণআলোককরণেহি ৰা মহিদ্ধিকে তেনেৰ মহানুভাৰে. পরামসতীতি পরিগ্গণ্হতি একদেসে ৰা ছুপতি. পরিমজ্জতীতি সমন্ততো আদাসতলং ৰিয পরিমজ্জতি. অযং পনস্স ইদ্ধি অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানৰসেনেৰ ইজ্ঝতি, নত্থেত্থ কসিণসমাপত্তিনিযমো. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং –

‘‘ইমেপি চন্দিমসূরিযে…পে… পরিমজ্জতীতি ইধ সো ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো চন্দিমসূরিযে আৰজ্জতি, আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘হত্থপাসে হোতূ’তি. হত্থপাসে হোতি. সো নিসিন্নকো ৰা নিপন্নকো ৰা চন্দিমসূরিযে পাণিনা আমসতি পরামসতি পরিমজ্জতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো কিঞ্চিদেৰ রূপগতং হত্থপাসে আমসন্তি পরামসন্তি পরিমজ্জন্তি, এৰমেৰ সো ইদ্ধিমা…পে… পরিমজ্জতী’’তি (পটি. ম. ৩.১২).

স্ৰাযং যদি ইচ্ছতি গন্ত্ৰা পরামসিতুং, গন্ত্ৰা পরামসতি, যদি পন ইধেৰ নিসিন্নকো ৰা নিপন্নকো ৰা পরামসিতুকামো হোতি, হত্থপাসে হোতূতি অধিট্ঠাতি, অধিট্ঠানবলেন ৰণ্টা মুত্ততালফলং ৰিয আগন্ত্ৰা হত্থপাসে ঠিতে ৰা পরামসতি, হত্থং ৰা ৰড্ঢেত্ৰা. ৰড্ঢেন্তস্স পন কিং উপাদিণ্ণকং ৰড্ঢতি, অনুপাদিণ্ণকন্তি? উপাদিণ্ণকং নিস্সায অনুপাদিণ্ণকং ৰড্ঢতি.

তত্থ তিপিটকচূল়নাগত্থেরো আহ ‘‘কিং পনাৰুসো, উপাদিণ্ণকং খুদ্দকম্পি মহন্তম্পি ন হোতি, ননু যদা ভিক্খু তালচ্ছিদ্দাদীহি নিক্খমতি, তদা উপাদিণ্ণকং খুদ্দকং হোতি. যদা মহন্তং অত্তভাৰং করোতি, তদা মহন্তং হোতি মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স ৰিযা’’তি.

নন্দোপনন্দনাগদমনকথা

একস্মিং কির সমযে অনাথপিণ্ডিকো গহপতি ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা ‘‘স্ৰে, ভন্তে, পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং অম্হাকং গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেত্ৰা পক্কমি. ভগৰা অধিৰাসেত্ৰা তংদিৰসাৰসেসং রত্তিভাগঞ্চ ৰীতিনামেত্ৰা পচ্চূসসমযে দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেসি. অথস্স নন্দোপনন্দো নাম নাগরাজা ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছি. ভগৰা ‘‘অযং নাগরাজা ময্হং ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছি, অত্থি নু খো অস্স উপনিস্সযো’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘অযং মিচ্ছাদিট্ঠিকো তীসু রতনেসু অপ্পসন্নোতি দিস্ৰা কো নু খো ইমং মিচ্ছাদিট্ঠিতো ৰিৰেচেয্যা’’তি আৰজ্জেন্তো মহামোগ্গল্লানত্থেরং অদ্দস.

ততো পভাতায রত্তিযা সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আনন্দ, পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং আরোচেহি তথাগতো দেৰচারিকং গচ্ছতী’’তি. তং দিৰসঞ্চ নন্দোপনন্দস্স আপানভূমিং সজ্জযিংসু. সো দিব্বরতনপল্লঙ্কে দিব্বেন সেতচ্ছত্তেন ধারিযমানেন তিৰিধনাটকেহি চেৰ নাগপরিসায চ পরিৰুতো দিব্বভাজনেসু উপট্ঠাপিতং অন্নপানৰিধিং ওলোকযমানো নিসিন্নো হোতি. অথ ভগৰা যথা নাগরাজা পস্সতি, তথা কত্ৰা তস্স ৰিতানমত্থকেনেৰ পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং তাৰতিংসদেৰলোকাভিমুখো পাযাসি.

তেন খো পন সমযেন নন্দোপনন্দস্স নাগরাজস্স এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘ইমে হি নাম মুণ্ডকা সমণকা অম্হাকং উপরূপরিভৰনেন দেৰানং তাৰতিংসানং ভৰনং পৰিসন্তিপি নিক্খমন্তিপি, ন দানি ইতো পট্ঠায ইমেসং অম্হাকং মত্থকে পাদপংসুং ওকিরন্তানং গন্তুং দস্সামী’’তি উট্ঠায সিনেরুপাদং গন্ত্ৰা তং অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰা সিনেরুং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা উপরি ফণং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনং অৰকুজ্জেন ফণেন গহেত্ৰা অদস্সনং গমেসি.

অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘‘পুব্বে, ভন্তে, ইমস্মিং পদেসে ঠিতো সিনেরুং পস্সামি, সিনেরুপরিভণ্ডং পস্সামি, তাৰতিংসং পস্সামি, ৰেজযন্তং পস্সামি, ৰেজযন্তস্স পাসাদস্স উপরি ধজং পস্সামি. কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যং এতরহি নেৰ সিনেরুং পস্সামি…পে… ন ৰেজযন্তস্স পাসাদস্স উপরি ধজং পস্সামী’’তি. ‘‘অযং, রট্ঠপাল, নন্দোপনন্দো নাম নাগরাজা তুম্হাকং কুপিতো সিনেরুং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা উপরি ফণেন পটিচ্ছাদেত্ৰা অন্ধকারং কত্ৰা ঠিতো’’তি. ‘‘দমেমি নং, ভন্তে’’তি. ন ভগৰা অনুজানি. অথ খো আযস্মা ভদ্দিযো আযস্মা রাহুলোতি অনুক্কমেন সব্বেপি ভিক্খূ উট্ঠহিংসু. ন ভগৰা অনুজানি.

অৰসানে মহামোগ্গল্লানত্থেরো ‘‘অহং, ভন্তে, দমেমি ন’’ন্তি আহ. ‘‘দমেহি মোগ্গল্লানা’’তি ভগৰা অনুজানি. থেরো অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰা মহন্তং নাগরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা নন্দোপনন্দং চুদ্দসক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা তস্স ফণমত্থকে অত্তনো ফণং ঠপেত্ৰা সিনেরুনা সদ্ধিং অভিনিপ্পীল়েসি. নাগরাজা পধূমাযি. থেরোপি ন তুয্হংযেৰ সরীরে ধূমো অত্থি, ময্হম্পি অত্থীতি পধূমাযি. নাগরাজস্স ধূমো থেরং ন বাধতি. থেরস্স পন ধূমো নাগরাজানং বাধতি. ততো নাগরাজা পজ্জলি. থেরোপি ন তুয্হংযেৰ সরীরে অগ্গি অত্থি, ময্হম্পি অত্থীতি পজ্জলি. নাগরাজস্স তেজো থেরং ন বাধতি. থেরস্স পন তেজো নাগরাজানং বাধতি. নাগরাজা অযং মং সিনেরুনা অভিনিপ্পীল়েত্ৰা ধূমাযতি চেৰ পজ্জলতি চাতি চিন্তেত্ৰা ‘‘ভো ত্ৰং কোসী’’তি পটিপুচ্ছি. ‘‘অহং খো, নন্দ, মোগ্গল্লানো’’তি. ‘‘ভন্তে, অত্তনো ভিক্খুভাৰেন তিট্ঠাহী’’তি.

থেরো তং অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰা তস্স দক্খিণকণ্ণসোতেন পৰিসিত্ৰা ৰামকণ্ণসোতেন নিক্খমি, ৰামকণ্ণসোতেন পৰিসিত্ৰা দক্খিণকণ্ণসোতেন নিক্খমি, তথা দক্খিণনাসসোতেন পৰিসিত্ৰা ৰামনাসসোতেন নিক্খমি, ৰামনাসসোতেন পৰিসিত্ৰা দক্খিণনাসসোতেন নিক্খমি. ততো নাগরাজা মুখং ৰিৰরি. থেরো মুখেন পৰিসিত্ৰা অন্তোকুচ্ছিযং পাচীনেন চ পচ্ছিমেন চ চঙ্কমতি. ভগৰা ‘‘মোগ্গল্লান, মনসিকরোহি মহিদ্ধিকো এস নাগো’’তি আহ. থেরো ‘‘ময্হং খো, ভন্তে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, তিট্ঠতু, ভন্তে, নন্দোপনন্দো, অহং নন্দোপনন্দসদিসানং নাগরাজানং সতম্পি সহস্সম্পি সতসহস্সম্পি দমেয্য’’ন্তি আহ.

নাগরাজা চিন্তেসি ‘‘পৰিসন্তো তাৰ মে ন দিট্ঠো, নিক্খমনকালে দানি নং দাঠন্তরে পক্খিপিত্ৰা সঙ্খাদিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নিক্খম ভন্তে, মা মং অন্তোকুচ্ছিযং অপরাপরং চঙ্কমন্তো বাধযিত্থাতি আহ. থেরো নিক্খমিত্ৰা বহি অট্ঠাসি. নাগরাজা অযং সোতি দিস্ৰা নাসৰাতং ৰিস্সজ্জি. থেরো চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জি. লোমকূপম্পিস্স ৰাতো চালেতুং নাসক্খি. অৰসেসা ভিক্খূ কির আদিতো পট্ঠায সব্বপাটিহারিযানি কাতুং সক্কুণেয্যুং, ইমং পন ঠানং পত্ৰা এৰং খিপ্পনিসন্তিনো হুত্ৰা সমাপজ্জিতুং ন সক্খিস্সন্তীতি তেসং ভগৰা নাগরাজদমনং নানুজানি.

নাগরাজা ‘‘অহং ইমস্স সমণস্স নাসৰাতেন লোমকূপম্পি চালেতুং নাসক্খিং, মহিদ্ধিকো সমণো’’তি চিন্তেসি. থেরো অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰা সুপণ্ণরূপং অভিনিম্মিনিত্ৰা সুপণ্ণৰাতং দস্সেন্তো নাগরাজানং অনুবন্ধি. নাগরাজা তং অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰা মাণৰকৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং সরণং গচ্ছামী’’তি ৰদন্তো থেরস্স পাদে ৰন্দি. থেরো ‘‘সত্থা, নন্দ, আগতো, এহি গমিস্সামা’’তি নাগরাজানং দমযিত্ৰা নিব্বিসং কত্ৰা গহেত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. নাগরাজা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং সরণং গচ্ছামী’’তি আহ. ভগৰা ‘‘সুখী হোহি, নাগরাজা’’তি ৰত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো অনাথপিণ্ডিকস্স নিৰেসনং অগমাসি.

অনাথপিণ্ডিকো ‘‘কিং, ভন্তে, অতিদিৰা আগতত্থা’’তি আহ. মোগ্গল্লানস্স চ নন্দোপনন্দস্স চ সঙ্গামো অহোসীতি. কস্স, ভন্তে, জযো, কস্স পরাজযোতি. মোগ্গল্লানস্স জযো, নন্দস্স পরাজযোতি. অনাথপিণ্ডিকো ‘‘অধিৰাসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা সত্তাহং একপটিপাটিযা ভত্তং, সত্তাহং থেরস্স সক্কারং করিস্সামী’’তি ৰত্ৰা সত্তাহং বুদ্ধপমুখানং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং মহাসক্কারং অকাসি. ইতি ইমং ইমস্মিং নন্দোপনন্দদমনে কতং মহন্তং অত্তভাৰং সন্ধাযেতং ৰুত্তং ‘‘যদা মহন্তং অত্তভাৰং করোতি, তদা মহন্তং হোতি মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স ৰিযা’’তি. এৰং ৰুত্তেপি ভিক্খূ উপাদিণ্ণকং নিস্সায অনুপাদিণ্ণকমেৰ ৰড্ঢতীতি আহংসু. অযমেৰ চেত্থ যুত্তি.

সো এৰং কত্ৰা ন কেৰলং চন্দিমসূরিযে পরামসতি. সচে ইচ্ছতি পাদকথলিকং কত্ৰা পাদে ঠপেতি, পীঠং কত্ৰা নিসীদতি, মঞ্চং কত্ৰা নিপজ্জতি, অপস্সেনফলকং কত্ৰা অপস্সযতি. যথা চ একো, এৰং অপরোপি. অনেকেসুপি হি ভিক্খুসতসহস্সেসু এৰং করোন্তেসু তেসঞ্চ একমেকস্স তথেৰ ইজ্ঝতি. চন্দিমসূরিযানঞ্চ গমনম্পি আলোককরণম্পি তথেৰ হোতি. যথা হি পাতিসহস্সেসু উদকপূরেসু সব্বপাতীসু চ চন্দমণ্ডলানি দিস্সন্তি. পাকতিকমেৰ চ চন্দস্স গমনং আলোককরণঞ্চ হোতি. তথূপমমেতং পাটিহারিযং.

৩৯৭. যাৰ ব্রহ্মলোকাপীতি ব্রহ্মলোকম্পি পরিচ্ছেদং কত্ৰা. কাযেন ৰসং ৰত্তেতীতি তত্থ ব্রহ্মলোকে কাযেন অত্তনো ৰসং ৰত্তেতি. তস্সত্থো পাল়িং অনুগন্ত্ৰা ৰেদিতব্বো. অযঞ্হেত্থ পাল়ি –

‘‘যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতীতি. সচে সো ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো ব্রহ্মলোকং গন্তুকামো হোতি, দূরেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতি সন্তিকে হোতূতি, সন্তিকে হোতি. সন্তিকেপি দূরে অধিট্ঠাতি দূরে হোতূতি, দূরে হোতি. বহুকম্পি থোকন্তি অধিট্ঠাতি থোকং হোতূতি, থোকং হোতি. থোকম্পি বহুকন্তি অধিট্ঠাতি বহুকং হোতূতি, বহুকং হোতি. দিব্বেন চক্খুনা তস্স ব্রহ্মুনো রূপং পস্সতি. দিব্বায সোতধাতুযা তস্স ব্রহ্মুনো সদ্দং সুণাতি. চেতোপরিযঞাণেন তস্স ব্রহ্মুনো চিত্তং পজানাতি. সচে সো ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো দিস্সমানেন কাযেন ব্রহ্মলোকং গন্তুকামো হোতি, কাযৰসেন চিত্তং পরিণামেতি, কাযৰসেন চিত্তং অধিট্ঠাতি, কাযৰসেন চিত্তং পরিণামেত্ৰা কাযৰসেন চিত্তং অধিট্ঠহিত্ৰা সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৰা দিস্সমানেন কাযেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতি. সচে সো ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো অদিস্সমানেন কাযেন ব্রহ্মলোকং গন্তুকামো হোতি, চিত্তৰসেন কাযং পরিণামেতি, চিত্তৰসেন কাযং অধিট্ঠাতি. চিত্তৰসেন কাযং পরিণামেত্ৰা চিত্তৰসেন কাযং অধিট্ঠহিত্ৰা সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৰা অদিস্সমানেন কাযেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতি. সো তস্স ব্রহ্মুনো পুরতো রূপং অভিনিম্মিনাতি মনোমযং সব্বঙ্গপঞ্চঙ্গিং অহীনিন্দ্রিযং. সচে সো ইদ্ধিমা চঙ্কমতি, নিম্মিতোপি তত্থ চঙ্কমতি. সচে সো ইদ্ধিমা তিট্ঠতি, নিসীদতি, সেয্যং কপ্পেতি, নিম্মিতোপি তত্থ সেয্যং কপ্পেতি. সচে সো ইদ্ধিমা ধূমাযতি, পজ্জলতি, ধম্মং ভাসতি, পঞ্হং পুচ্ছতি, পঞ্হং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেতি, নিম্মিতোপি তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেতি. সচে সো ইদ্ধিমা তেন ব্রহ্মুনা সদ্ধিং সন্তিট্ঠতি, সল্লপতি, সাকচ্ছং সমাপজ্জতি, নিম্মিতোপি তত্থ তেন ব্রহ্মুনা সদ্ধিং সন্তিট্ঠতি, সল্লপতি, সাকচ্ছং সমাপজ্জতি. যং যদেৰ হি সো ইদ্ধিমা করোতি, তং তদেৰ নিম্মিতো করোতী’’তি (পটি. ম. ৩.১২).

তত্থ দূরেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতীতি পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায দূরে দেৰলোকং ৰা ব্রহ্মলোকং ৰা আৰজ্জতি সন্তিকে হোতূতি. আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতি সন্তিকে হোতূতি, সন্তিকে হোতি. এস নযো সেসপদেসুপি.

তত্থ কো দূরং গহেত্ৰা সন্তিকং অকাসীতি? ভগৰা. ভগৰা হি যমকপাটিহারিযাৰসানে দেৰলোকং গচ্ছন্তো যুগন্ধরঞ্চ সিনেরুঞ্চ সন্তিকে কত্ৰা পথৰীতলতো একপাদং যুগন্ধরে পতিট্ঠপেত্ৰা দুতিযং সিনেরুমত্থকে ঠপেসি. অঞ্ঞো কো অকাসি? মহামোগ্গল্লানত্থেরো. থেরো হি সাৰত্থিতো ভত্তকিচ্চং কত্ৰা নিক্খন্তং দ্ৰাদসযোজনিকং পরিসং তিংসযোজনং সঙ্কস্সনগরমগ্গং সঙ্খিপিত্ৰা তঙ্খণঞ্ঞেৰ সম্পাপেসি.

অপিচ তম্বপণ্ণিদীপে চূল়সমুদ্দত্থেরোপি অকাসি. দুব্ভিক্খসমযে কির থেরস্স সন্তিকং পাতোৰ সত্ত ভিক্খুসতানি আগমংসু. থেরো ‘‘মহা ভিক্খুসঙ্ঘো কুহিং ভিক্খাচারো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো সকলতম্বপণ্ণিদীপে অদিস্ৰা ‘‘পরতীরে পাটলিপুত্তে ভৰিস্সতী’’তি দিস্ৰা ভিক্খূ পত্তচীৰরং গাহাপেত্ৰা ‘‘এথাৰুসো, ভিক্খাচারং গমিস্সামা’’তি পথৰিং সঙ্খিপিত্ৰা পাটলিপুত্তং গতো. ভিক্খূ ‘‘কতরং, ভন্তে, ইমং নগর’’ন্তি পুচ্ছিংসু. পাটলিপুত্তং, আৰুসোতি. পাটলিপুত্তং নাম দূরে ভন্তেতি. আৰুসো, মহল্লকত্থেরা নাম দূরেপি গহেত্ৰা সন্তিকে করোন্তীতি. মহাসমুদ্দো কুহিং, ভন্তেতি? ননু, আৰুসো, অন্তরা একং নীলমাতিকং অতিক্কমিত্ৰা আগতত্থাতি? আম, ভন্তে. মহাসমুদ্দো পন মহন্তোতি. আৰুসো, মহল্লকত্থেরা নাম মহন্তম্পি খুদ্দকং করোন্তীতি.

যথা চাযং, এৰং তিস্সদত্তত্থেরোপি সাযন্হসমযে ন্হাযিত্ৰা কতুত্তরাসঙ্গো মহাবোধিং ৰন্দিস্সামীতি চিত্তে উপ্পন্নে সন্তিকে অকাসি.

সন্তিকং পন গহেত্ৰা কো দূরমকাসীতি? ভগৰা. ভগৰা হি অত্তনো চ অঙ্গুলিমালস্স (ম. নি. ২.৩৪৮) চ অন্তরং সন্তিকম্পি দূরমকাসীতি.

অথ কো বহুকং থোকং অকাসীতি? মহাকস্সপত্থেরো. রাজগহে কির নক্খত্তদিৰসে পঞ্চসতা কুমারিযো চন্দপূৰে গহেত্ৰা নক্খত্তকীল়নত্থায গচ্ছন্তিযো ভগৰন্তং দিস্ৰা কিঞ্চি নাদংসু. পচ্ছতো আগচ্ছন্তং পন থেরং দিস্ৰা অম্হাকং থেরো এতি পূৰং দস্সামাতি সব্বা পূৰে গহেত্ৰা থেরং উপসঙ্কমিংসু. থেরো পত্তং নীহরিত্ৰা সব্বং একপত্তপূরমত্তমকাসি. ভগৰা থেরং আগমযমানো পুরতো নিসীদি. থেরো আহরিত্ৰা ভগৰতো অদাসি.

ইল্লিসসেট্ঠিৰত্থুস্মিং পন মহামোগ্গল্লানত্থেরো থোকং বহুকমকাসি, কাকৰলিযৰত্থুস্মিঞ্চ ভগৰা. মহাকস্সপত্থেরো কির সত্তাহং সমাপত্তিযা ৰীতিনামেত্ৰা দলিদ্দসঙ্গহং করোন্তো কাকৰলিযস্স নাম দুগ্গতমনুস্সস্স ঘরদ্ৰারে অট্ঠাসি. তস্স জাযা থেরং দিস্ৰা পতিনো পক্কং অলোণম্বিলযাগুং পত্তে আকিরি. থেরো তং গহেত্ৰা ভগৰতো হত্থে ঠপেসি. ভগৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘস্স পহোনকং কত্ৰা অধিট্ঠাসি. একপত্তেন আভতা সব্বেসং পহোসি. কাকৰলিযোপি সত্তমে দিৰসে সেট্ঠিট্ঠানং অলত্থাতি.

ন কেৰলঞ্চ থোকস্স বহুকরণং, মধুরং অমধুরং, অমধুরং মধুরন্তিআদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, সব্বং ইদ্ধিমতো ইজ্ঝতি. তথা হি মহাঅনুল়ত্থেরো নাম সম্বহুলে ভিক্খূ পিণ্ডায চরিত্ৰা সুক্খভত্তমেৰ লভিত্ৰা গঙ্গাতীরে নিসীদিত্ৰা পরিভুঞ্জমানে দিস্ৰা গঙ্গায উদকং সপ্পিমণ্ডন্তি অধিট্ঠহিত্ৰা সামণেরানং সঞ্ঞং অদাসি. তে থালকেহি আহরিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স অদংসু. সব্বে মধুরেন সপ্পিমণ্ডেন ভুঞ্জিংসূতি.

দিব্বেন চক্খুনাতি ইধেৰ ঠিতো আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা তস্স ব্রহ্মুনো রূপং পস্সতি. ইধেৰ চ ঠিতো সব্বং তস্স ভাসতো সদ্দং সুণাতি. চিত্তং পজানাতি. কাযৰসেন চিত্তং পরিণামেতীতি করজকাযস্স ৰসেন চিত্তং পরিণামেতি. পাদকজ্ঝানচিত্তং গহেত্ৰা কাযে আরোপেতি. কাযানুগতিকং করোতি দন্ধগমনং. কাযগমনং হি দন্ধং হোতি. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতীতি পাদকজ্ঝানারম্মণেন ইদ্ধিচিত্তেন সহজাতং সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতি পৰিসতি ফস্সেতি সম্পাপুণাতি. সুখসঞ্ঞা নাম উপেক্খাসম্পযুত্তসঞ্ঞা. উপেক্খা হি সন্তং সুখন্তি ৰুত্তা. সাযেৰ চ সঞ্ঞা নীৰরণেহি চেৰ ৰিতক্কাদীহি পচ্চনীকেহি চ ৰিমুত্তত্তা লহুসঞ্ঞাতিপি ৰেদিতব্বা. তং ওক্কন্তস্স পনস্স করজকাযোপি তূলপিচু ৰিয সল্লহুকো হোতি. সো এৰং ৰাযুক্খিত্ততূলপিচুনা ৰিয সল্লহুকেন দিস্সমানেন কাযেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতি. এৰং গচ্ছন্তো চ সচে ইচ্ছতি পথৰীকসিণৰসেন আকাসে মগ্গং নিম্মিনিত্ৰা পদসা গচ্ছতি. সচে ইচ্ছতি ৰাযোকসিণৰসেন ৰাযুং অধিট্ঠহিত্ৰা তূলপিচু ৰিয ৰাযুনা গচ্ছতি. অপিচ গন্তুকামতা এৰ এত্থ পমাণং. ‘‘সতি হি গন্তুকামতায’’ এৰং কতচিত্তাধিট্ঠানো অধিট্ঠানৰেগুক্খিত্তোৰ সো ইস্সাসখিত্তসরো ৰিয দিস্সমানো গচ্ছতি.

চিত্তৰসেন কাযং পরিণামেতীতি কাযং গহেত্ৰা চিত্তে আরোপেতি. চিত্তানুগতিকং করোতি সীঘগমনং. চিত্তগমনং হি সীঘং হোতি. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতীতি রূপকাযারম্মণেন ইদ্ধিচিত্তেন সহজাতং সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতীতি. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইদং পন চিত্তগমনমেৰ হোতি. এৰং অদিস্সমানেন কাযেন গচ্ছন্তো পনাযং কিং তস্স অধিট্ঠানচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে গচ্ছতি, উদাহু ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে ৰাতি ৰুত্তে তীসুপি খণেসু গচ্ছতীতি থেরো আহ. কিং পন সো সযং গচ্ছতি নিম্মিতং পেসেতীতি. যথারুচি করোতি. ইধ পনস্স সযং গমনমেৰ আগতং.

মনোমযন্তি অধিট্ঠানমনেন নিম্মিতত্তা মনোমযং. অহীনিন্দ্রিযন্তি ইদং চক্খুসোতাদীনং সণ্ঠানৰসেন ৰুত্তং. নিম্মিতরূপে পন পসাদো নাম নত্থি. সচে ইদ্ধিমা চঙ্কমতি নিম্মিতোপি তত্থ চঙ্কমতীতিআদি সব্বং সাৰকনিম্মিতং সন্ধায ৰুত্তং. বুদ্ধনিম্মিতো পন যং যং ভগৰা করোতি, তং তম্পি করোতি. ভগৰতো রুচিৰসেন অঞ্ঞম্পি করোতীতি. এত্থ চ যং সো ইদ্ধিমা ইধেৰ ঠিতো দিব্বেন চক্খুনা রূপং পস্সতি, দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সুণাতি, চেতোপরিযঞাণেন চিত্তং পজানাতি, ন এত্তাৰতা কাযেন ৰসং ৰত্তেতি. যম্পি সো ইধেৰ ঠিতো তেন ব্রহ্মুনা সদ্ধিং সন্তিট্ঠতি সল্লপতি সাকচ্ছং সমাপজ্জতি, এত্তাৰতাপি ন কাযেন ৰসং ৰত্তেতি. যম্পিস্স দূরেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতীতিআদিকং অধিট্ঠানং, এত্তাৰতাপি ন কাযেন ৰসং ৰত্তেতি. যম্পি সো দিস্সমানেন ৰা অদিস্সমানেন ৰা কাযেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতি, এত্তাৰতাপি ন কাযেন ৰসং ৰত্তেতি. যঞ্চ খো সো তস্স ব্রহ্মুনো পুরতো রূপং অভিনিম্মিনাতীতিআদিনা নযেন ৰুত্তৰিধানং আপজ্জতি, এত্তাৰতা কাযেন ৰসং ৰত্তেতি নামং. সেসং পনেত্থ কাযেন ৰসং ৰত্তনায পুব্বভাগদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি অযং তাৰ অধিট্ঠানা ইদ্ধি.

৩৯৮. ৰিকুব্বনায পন মনোমযায চ ইদং নানাকরণং. ৰিকুব্বনং তাৰ করোন্তেন ‘‘সো পকতিৰণ্ণং ৰিজহিত্ৰা কুমারকৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, নাগৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, সুপণ্ণৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, অসুরৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, ইন্দৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, দেৰৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, ব্রহ্মৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, সমুদ্দৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, পব্বতৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, সীহৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, ব্যগ্ঘৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, দীপিৰণ্ণং ৰা দস্সেতি, হত্থিম্পি দস্সেতি, অস্সম্পি দস্সেতি, রথম্পি দস্সেতি, পত্তিম্পি দস্সেতি, ৰিৰিধম্পি সেনাব্যূহং দস্সেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১৩) এৰং ৰুত্তেসু কুমারকৰণ্ণাদীসু যং যং আকঙ্খতি, তং তং অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠহন্তেন চ পথৰীকসিণাদীসু অঞ্ঞতরারম্মণতো অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায অত্তনো কুমারকৰণ্ণো আৰজ্জিতব্বো. আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মাৰসানে পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায এৰরূপো নাম কুমারকো হোমীতি অধিট্ঠাতব্বং. সহ অধিট্ঠানচিত্তেন কুমারকো হোতি দেৰদত্তো ৰিয (চূল়ৰ. ৩৩৩). এস নযো সব্বত্থ.

হত্থিম্পি দস্সেতীতিআদি পনেত্থ বহিদ্ধাপি হত্থিআদিদস্সনৰসেন ৰুত্তং. তত্থ হত্থী হোমীতি অনধিট্ঠহিত্ৰা হত্থী হোতূতি অধিট্ঠাতব্বং, অস্সাদীসুপি এসেৰ নযোতি. অযং ৰিকুব্বনা ইদ্ধি.

৩৯৯. মনোমযং কাতুকামো পন পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায কাযং তাৰ আৰজ্জিত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ সুসিরো হোতূতি অধিট্ঠাতি, সুসিরো হোতি. অথস্স অব্ভন্তরে অঞ্ঞং কাযং আৰজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিট্ঠাতি, তস্স অব্ভন্তরে অঞ্ঞো কাযো হোতূতি. সো তং মুঞ্জম্হা ঈসিকং ৰিয কোসিযা অসিং ৰিয করণ্ডায অহিং ৰিয চ অব্বাহতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইধ ভিক্খু ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতি রূপিং মনোমযং সব্বঙ্গপচ্চঙ্গিং অহীনিন্দ্রিযং. সেয্যথাপি পুরিসো মুঞ্জম্হা ঈসিকং পৰাহেয্য, তস্স এৰমস্স অযং মুঞ্জো অযং ঈসিকা, অঞ্ঞো মুঞ্জো অঞ্ঞা ঈসিকা, মুঞ্জম্হাত্ৰেৰ ঈসিকা পৰাল়্হা’’তিআদি (পটি. ম. ৩.১৪). এত্থ চ যথা ঈসিকাদযো মুঞ্জাদীহি সদিসা হোন্তি, এৰং মনোমযরূপং ইদ্ধিমতাসদিসমেৰ হোতীতি দস্সনত্থং এতা উপমা ৰুত্তাতি. অযং মনোমযা ইদ্ধি.

ইতি সাধুজনপামোজ্জত্থায কতে ৰিসুদ্ধিমগ্গে

ইদ্ধিৰিধনিদ্দেসো নাম

দ্ৰাদসমো পরিচ্ছেদো.