ঠাযীভাৰনিদ্দেস
রতিঠাযীভাৰ
৩৫৬. রম্মদেসকলাকাল-ৰেসাদিপটিসেৰনা;
যুৰান’ঞ্ঞোঞ্ঞরত্তানং, পমোদোরতি রুচ্চতে.
৩৫৬. সিঙ্গারাদযো ৰিভাগতো দস্সেতুমাহ ‘‘রম্মে’’চ্চাদি. তত্থ ‘‘রম্মদেস’’ইচ্চাদিনা উদ্দীপনৰিভাৰা দস্সিতা. ‘‘যুৰান’’ন্তি ইমিনা আলম্বণৰিভাৰো. ইত্থী হি পুরিসস্স, পুরিসো ইত্থিযা আলম্বণৰিভাৰো. পমোদোতি অঞ্ঞমঞ্ঞাভিরমণৰসেন আমোদরূপো.
৩৫৬. ইদানি সিঙ্গারাদিনামকে তেরত্যাদিকে কমেন নিদ্দিসতি ‘‘রম্ম’’ইচ্চাদিনা. রম্মদেসকলাকালৰেসাদিপটিসেৰনা রমণীযনিরাৰরণসুচিপৰিত্তৰাসারহদেসো রম্মগীতিকাদিকলা রতিজনকৰসন্তাদিঅনুরূপকালো মালাগন্ধাদি উপসোভিতকিরিযাদি মনুঞ্ঞৰেসো, আদিসদ্দেন নিদ্দিট্ঠভাসিতমিহিতাদিচেতি ইমেসং দিট্ঠসুতমুতাদীসু দিট্ঠাদিমত্তমকত্ৰা পঞ্ঞায তেন তেনাকারেন পুনপ্পুনানুভৰনেন অঞ্ঞোঞ্ঞরত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিমিত্তানুব্যঞ্জনসঙ্কপ্পৰসেনাতিরত্তানং যুৰানং তরুণিত্থি পুরিসানং পমোদো অভিরমণৰসেন সন্তোসো পীতি রতি রুচ্চতে রুচ্চনতো ‘‘রতী’’তি ৰুচ্চতীতি. ইমস্মিং পক্খে রকারো সন্ধিজো. দেসো চ কলা চ কালো চ ৰেসো চেতি চ, তে আদযো যেসমিতি চ, রম্মা চ তে দেস…পে… ৰেসাদযো চেতি চ, তেসং পটি পুনপ্পুনং সেৰনমিতি চ, অঞ্ঞো চ অঞ্ঞো চেতি চ, তেসু রত্তাতি চ ৰাক্যং.
৩৫৭. যুত্যা ভাৰানুভাৰা তে,
নিবন্ধা পোসযন্তি নং;
সোপ্যা’যোগৰিপ্পযোগ-
সম্ভোগানং ৰসা তিধা.
৩৫৭. ‘‘যুত্যা’’ইচ্চাদি. তে যথাৰুত্তা ভাৰানুভাৰা যুত্যা আলসিযউগ্গতাজিগুচ্ছাৰজ্জিতা যে সঙ্কাউস্সুক্কাদযো ভাৰা তংব্যঞ্জকা তদনুরূপা অনুভাৰা চ অযোগাদিকে সিঙ্গারে যথা যথা যুঞ্জন্তি, তাদিসিযাৰ যুত্তিযা নিবন্ধা নং রতিং সম্পোসযন্তি, সোযেৰমেৰং পোসিতো সিঙ্গারো নাম রসো সম্পজ্জতে. সোপি তিধাতি সম্বন্ধো. তত্থ অযোগো নাম পুব্বে অসঙ্গতানং অনুরাগেন সঙ্গমমিচ্ছন্তানং ইত্থিপুরিসানমসঙ্গমো. অতিসযৰিরুল়্হপেমানমুভিন্নম্পি সিলেসো ৰিপ্পযোগো. বলৰকামাৰেসৰিসেসানং কামীনং দস্সনাদিসমঞ্জনং সম্ভোগো.
৩৫৭. ইদানি রতিযা পুট্ঠকারণং পুট্ঠপযোগঞ্চ দস্সেতি ‘‘যুত্যা’’ইচ্চাদিনা. তে ভাৰানুভাৰা নিদ্দিট্ঠব্যভিচারীভাৰেসু রত্যানুরূপব্যভিচারীভাৰো তপ্পকাসকো অনুভাৰো চেতি ইমে দ্ৰে যুত্যা হেতুভূতায অযোগৰিপ্পযোগসম্ভোগসঙ্খতানং তিণ্ণং সিঙ্গারানং অনুকূলত্থেন রতিযা ৰিরুদ্ধত্তা আলসিযউগ্গজিগুচ্ছাদিকে পরিৰজ্জেত্ৰা সঙ্কাউস্সুক্কাদীনং রত্যানুকূলভাৰানং ৰসেন যথাযোগং নিবন্ধা কৰীহি বন্ধা নং রতিং পোসযন্তি যথা তপ্পকাসনেন পূরেন্তি সজ্জেন্তি, এৰং সজ্জিতো রতিসিঙ্গারো নাম রসো হোতি. সোপি সামঞ্ঞেন নিদ্দিট্ঠসিঙ্গাররসোপি অযোগৰিপ্পযোগসম্ভোগানং সিঙ্গারানং ৰসা ভেদেন তিধা ভৰতীতি. তত্থ অযোগো নাম পুব্বে অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্গমরহিতানং অভিনৰানুরাগবলেন সঙ্গমং পত্থেন্তানং থীপুমানং অসঙ্গমো. ৰিপ্পযোগো নাম সঙ্গমাতিসযেন ৰিরুল়্হপেমানং থীপুমানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিলেসো. সম্ভোগো নাম বলৰকামতণ্হাৰিসেসৰসেন যুত্তানং কামিনিকামুকানং অঞ্ঞমঞ্ঞং দস্সনাদিঅস্সাদো. ভাৰো চ অনুভাৰো চেতি চ, অযোগো চ ৰিপ্পযোগো চ সম্ভোগো চেতি চ ৰাক্যং.
ইমমলঙ্কারং করোন্তেন আচরিযসঙ্ঘরক্খিতমহাসামিপাদেন পন পরমমধুরসদ্ধম্মামতলুদ্ধসুদ্ধসন্তানানং তপোধনানং অঞ্ঞরসাৰবোধনে পযোজনাভাৰেপি লোকিযেসু তেসু তেসু ৰোহারেসু অসম্মোহত্থং সিঙ্গারাদিনৰৰিধরসানং লক্খণমত্তস্সেৰ দস্সিতত্তা তদনুরূপলক্খিযপরিগ্গহে অসতি লক্খণাৰবোধস্স সুব্যত্তাভাৰতো ৰুত্তলক্খণাৰবোধত্থং তংতংলক্খণকথনানন্তরং তস্স তস্স লক্খিযস্স মুখমত্তং দস্সেতব্বং হোতি. হেট্ঠা ‘‘রাগানতব্ভুতসরোজমুখং ধরাযা’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠসম্ভোগসিঙ্গাররসাভাসেনেৰ হসাভাসাদীনং অট্ঠন্নং রসাভাসরূপস্স ভাৰাভাসস্স, ৰিভাৰাভাসস্স, অনুভাৰাভাসস্স চ ঞাতব্বত্তা সিঙ্গাররসস্স লক্খিযমেৰং ৰেদিতব্বং.
গীতস্সরেন উপকড্ঢিয নেত্তরস্মি-
বন্ধং করংৰ ৰিৰসঞ্চ করগ্গহেন;
যা তাদিসেপি ৰিনিযোজযি দুক্করে মং,
সেরন্দতী অধিগতা ৰিধিনা মযজ্জাতি.
গীতস্সরেন হত্থীনং গীতিকায পিযত্তা গীতিকাধনিনা উপকড্ঢিয অত্তনো সমীপং আকড্ঢিত্ৰা নেত্তরস্মিবন্ধং নেত্তসঙ্খাতহত্থাচরিযস্স রজ্জুনা বন্ধং করগ্গহেন হত্থগ্গাহেন সোণ্ডগ্গহণেন ৰিৰসঞ্চ অপগতইচ্ছাচারং পরৰসং করং ইৰ হত্থং ইৰ গীতস্সরেন অত্তনো লীলোপেতগীতিকাধনিনা উপকড্ঢিয অত্তনো সমীপং নেত্ৰা নেত্তরস্মিবন্ধং অত্তনো নযনকন্তিযা পটিবন্ধং করগ্গহেন হত্থগ্গাহেন ৰিৰসঞ্চ অপগতধিতিং মূল়্হং মং যা কন্তা তাদিসেপি দুক্করে ৰিনিযোজযি, সা ইরন্দতী ইরন্দতী নাম নাগমানৰিকা মযা অজ্জ ৰিধিনা ভাগ্যেন অধিগতা লদ্ধাতি.
এত্থ গীতস্সরনেত্তরস্মিকরগ্গহসঙ্খতাহি ইমাহি পদাৰলীহি উদ্দীপনৰিভাৰো দস্সিতো. থিযা পুরিসো চ, পুরিসস্স থী চ আলম্বণং হোতীতি ‘‘সা ইরন্দতী মযা’’তি ইমিনা আরম্মণৰিভাৰো দস্সিতো. ‘‘উপকড্ঢিয বন্ধং ৰিৰস’’ন্তি ইমেহি কামেন উদ্দীপিতঠাযীভাৰসঙ্খতা রতি দস্সিতা. ‘‘তাদিসেপি দুক্করে ৰিনিযোজযী’’তি ইমেহি উস্সাহাদিকা চ ‘‘ৰিধিনা অধিগতা মযজ্জা’’তি ইমেহি হরিসাদিকা চ ব্যভিচারীভাৰা দস্সিতা. রতিযা ৰিরুদ্ধে নিব্বেদআলসিযউগ্গতজিগুচ্ছাদিকে ব্যভিচারীভাৰে ৰজ্জেত্ৰা ৰুত্তপ্পকারৰিভাৰাদিকে পকাসন্তো ‘‘গীতস্সরেনে’’চ্চাদিকা রতিপ্পতীতিযা অনুরূপং পযুত্তা কৰিপ্পযোগা ইধ অনুভাৰা নাম হোন্তি. নাটকাদিদস্সনীযসত্থে অভিনযো অনুভাৰো. রম্মদেসরম্মকালরম্মৰেসাদযো তদভাৰে রতিযা অনুপ্পজ্জনতো সামত্থিযা গম্যা ভৰন্তীতি এৰং লক্খণানুগতলক্খিযপরিগ্গাহো সব্বত্থ কাতব্বো. এৰং সতিবন্ধত্থাৰবোধকানং সব্ভানং উপ্পজ্জমানাযপীতিযা কারণত্তা কারিযোপচারেন এসো বন্ধো রসো নাম হোতীতি. উপরিপি এৰমেৰ.
হস্সঠাযীভাৰ
৩৫৮. ৰিকারাকতিআদীহি,
অত্তনো’থ পরস্স ৰা;
হাসো নিদ্দা সমালস্য-
মুচ্ছাদিব্যভিচারিভি;
পরিপোসে সিযা হস্সো,
ভিয্যো’ত্থিপভুতীন সো.
৩৫৮. ‘‘ৰিকারে’’চ্চাদি. ৰিকারাকতি দেসৰযাদীনং ৰিপরীতো কেসবন্ধনাদি, সো আদি যেসং অঞ্ঞাকত্যাদিনচ্চনাদীনং, তেহি ৰিভাৰেহি হাসো চেতোৰিকাসো, সোপি অত্তনো সম্বন্ধী ৰা অথ পরস্স সম্বন্ধী ৰা, তত্থ যো ৰিভাৰসামত্থিযাযেৰাভিব্যত্তিং যাতি, সো অত্তট্ঠো. যো পন ৰিভাৰদস্সনা উপ্পন্নাপি পুরিসস্স গম্ভীরত্তাদিনা ছাদিতো সমানো পুরিসন্তরে হসত্যাভিব্যত্তো, সো পরট্ঠো. সো হাসো নিদ্দাদীহি ব্যভিচারীহিযেৰ, অনুভাৰপক্খে আদিসদ্দেন অক্খিফন্দনাদযো গহিতা. পরিপোসে সতি হস্সো নাম রসো সিযা. সো হস্সো ভিয্যো ইত্থিপভুতীনং সিযাতি সম্বন্ধো. এত্থ পভুতিসদ্দেন নীচপকতযো সঙ্গণ্হন্তি.
৩৫৮. ইদানি হস্সরসস্স পোসনাকারং দস্সেতুমাহ ‘‘ৰিকার’’ইচ্চাদি. ৰিকারাকতিআদীহি দেসৰযোলিঙ্গানং ৰিপরীতেহি কেসবন্ধগতিট্ঠিতিআদিকেহি, নচ্চগীতআদিকেহি চ দুৰিধেহি আকতিসঙ্খতেহি হেতুভূতেহি অত্তনো ৰা অথ পরস্স ৰা সম্বন্ধী সো হাসো চেতো ৰিকাসলক্খণো নিদ্দাসমালস্যমুচ্ছাদিব্যভিচারিভি নিদ্দাসমআলস্যমুচ্ছাঅক্খিফন্দনাদীহি অনুভাৰেহি সুতসম্বন্ধেন তেহেৰ নিদ্দাসমালস্যমুচ্ছাসঙ্খতব্যভিচারীহি করণভূতেহি পরিপোসে সতি হস্সো হস্সো নাম রসো সিযা, সো হস্সো ভিয্যো ইত্থিপভুতীনং, নীচপকতীনঞ্চ সিযাতি. ৰিকারা চ সা আকতি চেতি চ, সো আদি যেসন্তি চ, নিদ্দা চ সমো চ আলস্যঞ্চ মুচ্ছা চেতি চ, তে আদি যেসং অক্খিফন্দনাদীনং অনুভাৰানন্তি চ, তে চ ব্যভিচারিনো চেতি চ, ইত্থী পভুতি যেসং নীচপকতীনন্তি চ ৰাক্যং.
হস্সপ্পভেদ
৩৫৯. সিতমিহ ৰিকাসিনযনং,
কিঞ্চা’লক্খিযদিজন্তু তং হসিতং;
মধুরস্সরং ৰিহসিতং,
সংসসিরোকম্পমুপহসিতং.
৩৬০. অপহসিতং সঞ্জল’ক্খি,
ৰিক্খিত্তঙ্গং ভৰত্য’তিহসিতং;
দ্ৰে দ্ৰে হস্সা কথিতা চে’সং,
জেট্ঠে মজ্ঝে’ধমেপি চ কমসো.
৩৫৯-৩৬০. হস্সে ভেদমাহ ‘‘সিত’’মিচ্চাদিনা. ইহ হস্সে ৰিকাসীনি নযনানি যস্স তং সিতং, কিঞ্চি আলক্খিযা দিজা দন্তা যস্স তং হসিতং. এৰং মধুরো সরো সদ্দো যস্স তং ৰিহসিতং. অংসসিরোকম্পেন সহ ৰত্তমানং উপহসিতং, সহ জলেন অস্সুনা ৰত্তমানানি অক্খীনি যস্স তং অপহসিতং. ৰিক্খিত্তানি ইতো ততো পসারিতানি অঙ্গানি যস্স তং অতিহসিতং নাম. এসঞ্চ সিতাদীনং মজ্ঝে দ্ৰে দ্ৰে হস্সা আদিতো পট্ঠায কমসো যথাক্কমেন জেট্ঠে মজ্ঝে অধমেপি চ কথিতাতি সম্বন্ধো. পুরাতনেহীতি ৰিঞ্ঞাযতি.
৩৫৯-৩৬০. ইদানি হস্সভেদং দস্সেতি ‘‘সিত’’মিচ্চাদিনা. ইহ ইমস্মিং হস্সৰিসযে ৰিকাসিনযনং ৰিৰটনযনং সিতং নাম. কিঞ্চি আলক্খিযদিজং তু কিঞ্চি দিস্সমানদন্তং, তং হসিতং নাম. মধুরস্সরং মধুরনাদং ৰিহসিতং নাম. সংসসিরোকম্পং অংসসিরোকম্পসহিতং উপহসিতং নাম. সজলক্খি অস্সুৰিলোচনসহিতং অপহসিতং নাম. ৰিক্খিত্তঙ্গং অট্ঠানে পসারণৰসেন ৰিক্খিত্তহত্থপাদাদিঅৰযৰৰন্তং অতিহসিতং নাম ভৰতি. এসং ছন্নং কমসো কমেন দ্ৰে দ্ৰে জেট্ঠে মজ্ঝে অধমেপি ৰিসযে কথিতা পুরাতনেহি ভাসিতাতি. ৰিকাসীনি নযনানি অস্সেতি চ, কিঞ্চি ঈসকং আলক্খিযা দিজা যস্সেতি চ, মধুরো সরো অস্সেতি চ, অংসো চ সিরো চেতি চ, অংসসিরসো কম্পোতি চ, তেন সহ ৰত্ততীতি চ, সহ জলেন ৰত্তমানানি অক্খীনি যস্সেতি চ, অনুস্ৰরাগমো. ৰিক্খিত্তানি অঙ্গানি যস্সেতি চ ৰাক্যং. সিতহসিতদ্ৰযং উত্তমে, ৰিহসিতউপহসিতদ্ৰযং মজ্ঝিমে, অপহসিতঅতিহসিতদ্ৰযং অধমে ৰত্ততে. এৰং সিতাদযো অনুরূপৰিভাৰাদিনা পযুত্তা ইমে রসা’ৰত্থং পাপুণন্তীতি অধিপ্পাযো.
হস্সরসস্স এৰমুদাহরণং ঞাতব্বং –
পূজেসি কণ্ঠমণিনা অপি যো পসন্নো,
ধম্মে পুরা’সমধুরং ৰিধুরং স হন্তুং;
গোপেন্তিযাপি ৰচনেন থিযা সভাৰং;
ভত্তিং অকাসি ফরুসে মযি নাগরাজাতি.
যো পুরা পুব্বে ধম্মে তস্স ধম্মকথনে পসন্নো কণ্ঠমণিনা অপি অত্তনো অনগ্ঘকণ্ঠমণিনাপি তং পূজেসি, সো নাগরাজা সভাৰং অত্তনো অধিপ্পাযং গোপেন্তিযা অপি থিযা ৰচনেন ইত্থিযা ৰচনেন অসমধুরং তুল্যরহিতং ৰিধুরং ৰিধুরপণ্ডিতং হন্তুং ৰিনাসনত্থং ফরুসে চণ্ডে মযি ভত্তিং অকাসীতি. ইহ একস্মিংযেৰ ৰত্থুনি নাগরাজস্স পসাদৰধৰিধানাদিৰিপরীতপ্পৰত্তি আলম্বণৰিভাৰো, পঠমং অনগ্ঘপিযৰত্থূহি পূজিতভাৰো চ বোধিসত্তস্স অতুল্যভাৰো চ ইত্থিৰচনস্স সম্পটিচ্ছনভাৰো চ তস্সাধিপ্পাযস্স অঞ্ঞাতভাৰো চ পুণ্ণকস্স চণ্ডভাৰো চেতি ইমেহি সব্বৰচনেহি উদ্দীপনৰিভাৰো দস্সিতো. ইমেহি উদ্দীপিতঠাযীভাৰসঙ্খতো হাসো ৰাক্যসামত্থিযা পকাসিতো হাসৰিরোধিনিব্বেদাদিৰজ্জিতা সমালসিযসন্তোসঅস্সুৰেপথাদিকা ব্যভিচারীভাৰা সাত্তিকাভাৰা চ এৰং সামত্থিযেন দীপিতা. তদনুরূপৰিভাৰাদিপকাসকা যথাৰুত্তকৰিপ্পযোগা অনুভাৰা নাম হোন্তি. হস্সভেদেন মজ্ঝিমে পুরিসে ৰত্তব্বাপি হসিতউপহসিতা দ্ৰে ইমা দট্ঠব্বা.
করুণাঠাযীভাৰ
৩৬১. সোকরূপো তু করুণো-
নিট্ঠপত্তিট্ঠনাসতো;
তত্থা’নুভাৰা রুদিত-
পলযত্থম্ভকাদযো;
ৰিসাদালস্যমরণ-
চিন্তাদী ব্যভিচারিনো.
৩৬১. ‘‘সোকে’’চ্চাদি. অনিট্ঠস্স পুত্তৰিযোগাদিনো দেসনিক্কড্ঢনাদিনো পত্তি চ ইট্ঠস্স ধম্মস্স, ধনাদিনো ৰা নাসো চ ততো ৰিভাৰভূতেহি সম্পন্নো সোকরূপো সোকসভাৰো তু করুণো রসো নাম. তত্থ উত্তমানং সোকো পুত্তৰিযোগাদিঅনিট্ঠুপ্পত্তিতো, ধম্মাদিইট্ঠনাসতো চ জাযতে. নীচানং তু দেসনিক্কড্ঢনাদিঅনিট্ঠুপ্পত্তিতো, ধনাদিইট্ঠনাসতো চ, পরেসং ধনাদিনাসতো তু উত্তমস্সেৰ মহাকারুণিকত্তা, সেসং সুবোধং. অনুভাৰো পনেত্থ যথোচিত্যং নিরূপযিতব্বো.
৩৬১. ইদানি করুণারসপোসনক্কমং দস্সেতি ‘‘সোক’’ইচ্চাদিনা. অনিট্ঠপ্পত্তিট্ঠনাসতো পুত্তৰিযোগাদিনো, দেসচাগাদিনো ৰা অনিট্ঠস্স উপ্পত্তি চ সীলাদিনো, ধনাদিনো ৰা ইট্ঠস্স কন্তিৰত্থুনো ৰিনাসো চাতি ইমেহি আলম্বণৰিভাৰেহি করণভূতেহি উপ্পন্নো সোকরূপো তু সোকসভাৰো পন করুণো করুণারসো নাম হোতি. তত্থ করুণারসে রুদিতপলযত্থম্ভকাদযো রুদিতো পলযো থম্ভোতিআদযো অনুভাৰা নাম ভৰন্তীতি. থম্ভাদীনং সরূপো হেট্ঠা ৰুত্তোৰ. ৰিসাদআলস্যমরণচিন্তাদযো ব্যভিচারিনো তস্মিংযেৰ ব্যভিচারিনো ভৰন্তি. ইহ পুত্তৰিযোগাদিঅনিট্ঠপ্পত্তিযা চ সীলধম্মাদিইট্ঠনাসনেন চ উত্তমানং সোকো উপ্পজ্জতি, দেসচাগাদিঅনিট্ঠপ্পত্তিযা চ ধনাদিইট্ঠনাসনেন চ নীচানং. অঞ্ঞেসং ধনাদিৰিনাসনেন পন মহাকরুণিকত্তা উত্তমস্সেৰ উপ্পজ্জতি. তস্মিং ৰিসযে সো সোকো সেসানং নুপ্পজ্জতি. তস্মা যথারহং পযোগো কাতব্বো. সোকস্স রূপো সভাৰোতি চ, অনিট্ঠস্স পত্তীতি চ, ইট্ঠস্স নাসোতি চ, অনিট্ঠপ্পত্তি চ ইট্ঠনাসো চেতি চ, রুদিতঞ্চ পলযো চ থম্ভকো চেতি চ, তে আদি যেসমিতি চ, ৰিসাদো চ আলস্যঞ্চ মরণঞ্চ চিন্তা চেতি চ, তা আদি যেসমিতি চ ৰাক্যং. ইমস্স করুণারসস্স লক্খিযমেৰং দট্ঠব্বং –
আকড্ঢিতে’কসতরাজপুরক্খতো যো,
ধম্মেন আসনমলংকুরুতে জিনোৰ;
সো অস্সৰালমৰলম্বিয দানি নীতো,
যক্খেন লোকতিলকো কুরুতে কিমেকোতি.
যো একসতরাজপুরক্খতো রাজূনং একসতেন পরিৰারিতো জিনো ইৰ বুদ্ধো ইৰ ধম্মেন মধুরধম্মকথনেন আসনং ধম্মাসনং অলংকুরুতে সজ্জেতি, লোকতিলকো লোকস্স পিযতায তিলকালঙ্কারভূতো সো ৰিধুরপণ্ডিতো যক্খেন পুণ্ণকেন আকড্ঢিতো হুত্ৰা নীতো অস্সৰালং অৰলম্বিয ইদানি একো কিং কুরুতেতি. ইহানীতোতি দস্সিতপিযৰত্থুৰিযোগো সোকস্স আলম্বণৰিভাৰো হোতি. ‘‘আকড্ঢিতেকসতরাজে’’চ্চাদিনা সকলেন ৰাক্যেন উদ্দীপনৰিভাৰো দস্সিতো, উদ্দীপিতসোকসঙ্খাতঠাযীভাৰো চ ৰিসাদালস্যচিন্তাদিকো ব্যভিচারীভাৰো চ রুদিতপলযথম্ভকাদিকা ৰিভাৰাদিবোধকঅনুভাৰা চ ৰাক্যসামত্থিযেন দীপিতা হোন্তি.
রুদ্দঠাযীভাৰ
৩৬২. কোধো মচ্ছরিযাদীহি, পোসে তাসমদাদিভি;
নযনারুণতাদীহি, রুদ্দো নাম রসো ভৰে.
৩৬২. ‘‘কোধো’’ইচ্চাদি, সুবোধং. এত্থ পঠমেন আদিসদ্দেন অৰিক্খেপউপহাসাদযো ৰিভাৰা গহিতা, দুতিযেন উগ্গসম্ভমাদযো ব্যভিচারিনো, ততিযেন ভূকুটিপুরণওট্ঠনিপ্পীল়নাদযো অনুভাৰা.
৩৬২. ইদানি রুদ্দরসস্স পোসনক্কমং দস্সেতি ‘‘কোধো’’ইচ্চাদিনা. কোধো মচ্ছরিযাদীহি মচ্ছরিযঅৰিক্খেপউপহাসাদীহি আলম্বণাদীহি ৰিভাৰেহি চ হেতুভূতেহি তাসমদাদীহি তাসমদউগ্গতসম্ভমাদীহি ব্যভিচারীভাৰেহি চ নযনারুণতাদীহি নেত্তরত্তসুভঙ্গওট্ঠপীল়নাদীহি অনুভাৰেহি চ করণভূতেহি পোসে সতি রুদ্দো নাম রসো ভৰেতি. মচ্ছরিযং আদি যেসন্তি চ, তাসো চ মদো চেতি চ, তে আদি যেসমিতি চ, নযনানি চ তানি অরুণানি চাতি চ, তেসং ভাৰোতি চ, সা আদি যেসমিতি চ ৰাক্যং.
রুদ্দরসস্স উদাহরণমেৰং দট্ঠব্বং –
যক্খেন ভো অধিগতোসি মনুস্সভক্খে,
না’স্সস্স ৰাল’মৰলম্ব পুরং অৰেক্খ;
ৰেরম্ভৰাতমুখচুণ্ণিতসব্বগত্তো,
মচ্চো কথং পুনপি পস্সতি জীৰলোকন্তি.
ভো মনুস্সভক্খেন যক্খেন অধিগতোসি গহিতো অসি, অস্সস্স ৰালমৰলম্ব ৰালধিং গহেত্ৰা ইদানেৰ পুরং অৰেক্খ তুয্হং নগরং ওলোকেহি, তথেৰ হি ৰেরম্ভৰাতমুখচুণ্ণিতসব্বগত্তো ৰেরম্ভৰাতস্স অভিমুখিচুণ্ণিতসকলসরীরো মচ্চো মনুস্সো জীৰলোকং সত্তলোকং পুনপি কথং পস্সতীতি. ইহ মচ্ছরিযাদিৰিভাৰা চ কোধাদিসঙ্খাতো ঠাযীভাৰো চ ৰাক্যসামত্থিযা দীপিতা হোন্তি, অপরদ্ধেন তাসমদউগ্গতাদিব্যভিচারীভাৰা ৰিভাৰিতা হোন্তি. সমুদাযেন নযনারুণতাদযো অনুভাৰা সূচিতা হোন্তি.
ৰীরঠাযীভাৰ
৩৬৩. পতাপৰিক্কমাদীহু-স্সাহো ৰিরোতি সঞ্ঞিতো;
রণদানদযাযোগা, ৰীরো’যং তিৰিধো ভৰে;
তেৰা’নুভাৰা ধিতিম-ত্যাদযো ব্যভিচারিনো.
৩৬৩. ‘‘পতাপি’’চ্চাদি. পতাপো সত্তুসন্তাপকারী তেজো, ৰিক্কমো পরমণ্ডলক্কমন্তং, তে আদযো যেসং বলাৰিক্খেপাদীনং পটিপুগ্গলগতানং ৰিভাৰানং, তেহি জাতো উস্সাহো রসত্তমাপন্নো ৰীরো রসোতি সঞ্ঞিতো, অযং ৰীরো রণদানদযাযোগা তিৰিধো ভৰে যুদ্ধৰীরো দানৰীরো দযাৰীরোতি, তে যুদ্ধকরণাদযো এৰ তত্থ অনুভাৰা ভৰন্তি. ধিতিমতিউগ্গতাদযো ব্যভিচারিনো ভৰন্তীতি.
৩৬৩. ইদানি ৰীররসভেদং, পোসনক্কমঞ্চ দস্সেতি ‘‘পতাপ’’ইচ্চাদিনা. পতাপৰিক্কমাদীহি অঞ্ঞরাজূনং দণ্ডজতেজসঙ্খতপতাপো, তেসমেৰ পরমণ্ডলক্কমনসঙ্খাতৰিক্কমো ফলভেদো চেতিআদীহি উপ্পন্নো উস্সাহো ৰীরোতি ৰীররসোতি সঞ্ঞিতো কৰীহি ঞাতো, অযং ৰীররসো রণদানদযাযোগা যুদ্ধচাগকরুণাযোগেন হেতুভূতেন তিৰিধো ভৰে. তে এৰ রণদানদযা এৰ ইমা অনুভাৰা নাম হোন্তি. ধিতিমত্যাদযো ধিতিমতিউগ্গতগব্বাদযো ব্যভিচারিনো ভাৰা হোন্তীতি. যুদ্ধৰীরদানৰীরদযাৰীরৰসেন ৰীররসো তিৰিধো হোতি. পতাপো চ ৰিক্কমো চেতি চ, তে আদি যেসমিতি চ, রণো চ দানঞ্চ দযা চেতি চ, তাহি যোগোতি চ, তযো ৰিধা পকারা অস্সাতি চ, ধিতি চ মতি চেতি চ, তা আদি যেসমিতি চ ৰাক্যং.
ৰীররসস্স উদাহরণমেৰং দট্ঠব্বং –
ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা কুৰেরং সুমহতি-
মপি চে’কোৰকুম্ভণ্ডসেনং,
উত্তাসেত্ৰা গহেত্ৰা মণিরতনৰরং
লক্খমাধায জূতে;
জেত্ৰা কোরব্যরাজং সচিৰরতন-
মুদ্ধচ্চ রঞ্ঞং সতম্হা,
এত্থানেত্ৰা’দিযিস্সং সুযুৰতিরতনং
কো মমে’ত্থ’ত্থি ভারোতি.
কুৰেরং ৰেস্সৰণমহারাজং ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা বোধেত্ৰা সুমহতিমপি কুম্ভণ্ডসেনং অতিমহন্তিং কুম্ভণ্ডসেনং একোৰ উত্তাসেত্ৰা ভযং জনেত্ৰা মণিরতনৰরং গহেত্ৰা জূতে অক্খকীল়াযং লক্খং আধায ঠপেত্ৰা কোরব্যরাজং জেত্ৰা রঞ্ঞং সতম্হা রাজসম্বন্ধিনা সতেন সচিৰরতনং অমচ্চরতনং উদ্ধচ্চ উদ্ধরিত্ৰা এত্থানেত্ৰা সুযুৰতিরতনং সোভনইত্থিরতনং আদিযিস্সং গণ্হিস্সামি, এত্থ যথাৰুত্তেসু মম কো ভারো অত্থীতি. এত্থ ‘‘কো মমেত্থত্থি ভারো’’তি ইমিনা উস্সাহসঙ্খাতো ঠাযীভাৰো পকাসিতো. এতস্স উপ্পত্তিউদ্দীপনেসু কারণভূতস্স ইত্থিরতনস্স আদানখ্যাতনাগরাজগতপতাপৰিক্কমাদিৰিভাৰো চ, তংতংরূপপ্পকাসককৰিৰচনসঙ্খাতানুভাৰো চ ‘‘ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা’’ইচ্চাদিনা ৰাক্যসামত্থিযেন পটিপাদনীযা হোন্তি. ‘‘সুমহতিমপি কুম্ভণ্ডসেনং একো’’তি চ, ‘‘রঞ্ঞং সতম্হা সচিৰরতনমুদ্ধচ্চা’’তি চ ইমেহি ধিতিউগ্গতগব্বাদযো চ, ‘‘ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা কুৰের’’ন্তি চ, ‘‘উত্তাসেত্ৰা কোরব্যরাজ’’ন্তি চ, ‘‘এত্থানেত্ৰা ইচ্চাদযো’’তি চ ইমেহি মত্যাদযো চ ব্যভিচারিনো ভাৰা ৰিভাৰিতা হোন্তি. ইমেহি ৰিভাৰানুভাৰব্যভিচারীভাৰেহি যুদ্ধৰীররসো পোসিতোতি দট্ঠব্বো. ইমিনাযেৰ নযেন দানৰীরাদযো ৰিঞ্ঞাতব্বা.
ভযঠাযীভাৰ
৩৬৪. ৰিকারিসনসত্তাদি-
ভযুক্কংসো ভযানকো;
সেদাদযো’নুভাৰে’ত্থ,
তাসাদী ব্যভিচারিনো.
৩৬৪. ‘‘ৰিকারি’’চ্চাদি. ৰিকারি অসভাৰপ্পৰত্তো ৰিরুদ্ধো সনো সদ্দো সত্তো চ, তে আদযো যেসং সুঞ্ঞারঞ্ঞাদীনং ইত্থিনীচপ্পকতিসম্ভৰন্তানং, ৰিভাৰানং, গুরুআদীনং ৰা উত্তমানং, তেহি জাতস্স ভযস্স, কিত্তিমস্স ৰা উক্কংসো ভযানকো নাম রসো. এত্থ সেদকম্পনপাদচলনাদযো অনুভাৰা, তাসাদযো ব্যভিচারিনো.
৩৬৪. ইদানি ভযানকরসস্স পোসনক্কমং দস্সেতি ‘‘ৰিকারি’’চ্চাদিনা. ৰিকারিসনসত্তাদিভযুক্কংসো পকতিৰিরহেন ৰিকারৰন্তেহি ৰিরুদ্ধেহি অসনিসদ্দাদিসদ্দেহি, রক্খসাদিসত্তেহি ৰা ৰিভাৰেহি হেতুভূতেহি সঞ্জাতো সাভাৰিকো, কিত্তিমো ৰা ভযপটিবন্ধো উক্কংসো ভযানকরসো নাম হোতি. এত্থ ভযানকরসৰিসযে সেদাদযো দাহসরীরকম্পনাদযো অনুভাৰা কাযিকৰাচসিকপ্পযোগসঙ্খতা অনুভাৰা হোন্তি. তাসাদী ব্যভিচারিনো তাসসঙ্কাদযো ইহ ব্যভিচারীভাৰা হোন্তীতি. সনো চ সত্তো চেতি চ, ৰিকারো এতেসং অত্থীতি চ, ৰিকারিনো চ তে সনসত্তা চেতি চ, তে আদযো যেসং সুঞ্ঞারঞ্ঞাদীনমিতি চ, তেহি জাতং ভযমিতি চ, মজ্ঝে পদলোপো, তস্স উক্কংসোতি চ, সেদো আদি যেসং কম্পনাদীনমিতি চ, তাসো আদি যেসং সঙ্কাদীনমিতি চ ৰাক্যং. ইত্থিনীচপ্পকতিকানং ভযহেতু ৰিকারিসনসত্তাদি, উত্তমানং গুরুআদি.
এত্থ লক্খিযমেৰং ৰেদিতব্বং –
যং দিট্ঠিসত্থপতনেন পরিপ্ফুরন্তী,
কুম্ভণ্ডরক্খসচমূ গমিতা সমন্তা;
আচক্কৰাল়নগ’মস্সগতং পুরীৰ,
ভোতো মুহুং মুহু’মপস্সি স পুণ্ণকো’হন্তি.
দিট্ঠিসত্থপতনেন দিট্ঠিসল্লসম্পাতনেন পরিপ্ফুরন্তী কম্পমানা সমন্তা পরিসমন্ততো আচক্কৰাল়নগং চক্কৰাল়পব্বতাৰধি গমিতা পলাপিতা কুম্ভণ্ডরক্খসচমূ কুম্ভণ্ডরক্খসানং সেনা যং অস্সগতং অস্সপিট্ঠে নিসিন্নকং ভোতো ভৰতং তুম্হাকং পুরী ইৰ পুরিযা দস্সনমিৰ মুহুং মুহুং অপস্সি খণে খণে অপস্সিত্থ, সো অহং পুণ্ণকো নাম যক্খোতি. এত্থ ‘‘দিট্ঠিসত্থপতনেনা’’তি দিট্ঠিসত্থারোপনেন চ ‘‘স পুণ্ণকো অহ’’ন্তি ইমিনা চ ভযজননস্স হেতুভূতৰিরুদ্ধসত্তসঙ্খাতা ৰিভাৰা নিদ্দিট্ঠা, ‘‘মুহুং মুহু’মপস্সী’’তি রসাৰত্থসম্পত্তভযুক্কংসসঙ্খতো ঠাযীভাৰো ৰিভাৰিতো, ‘‘কুম্ভণ্ডরক্খসচমূ গমিতা সমন্তা আচক্কৰাল়নগ’’ন্তি তাসসঙ্কাদিকা ব্যভিচারিনো ভাৰা জোতিতা. ‘‘পরিপ্ফুরন্তী’’তি সেদকম্পাদযো অনুভাৰা দস্সিতা হোন্তি.
জিগুচ্ছাঠাযীভাৰ
৩৬৫. জিগুচ্ছা রুধিরাদীহি,
পূত্যাদীহি ৰিরাগতো;
বীভচ্ছো খোভনু’ব্বেগী,
কমেন করুণাযুতো;
নাসাৰিকুননাদীহি,
সঙ্কাদীহি’স্স পোসনং.
৩৬৫. ‘‘জিগুচ্ছা’’ইচ্চাদি. রুধিরন্তাদীহি পূতিকিমিআদীহি ৰিরাগতো চ জাতা জিগুচ্ছা গরহা কমেন খোভনো উব্বেগী করুণাযুতো চ বীভচ্ছো ভৰতি, নাসাৰিকুননমুখচ্ছদনাদীহি অনুভাৰেহি, সঙ্কাৰেগাদীহি ব্যভিচারীহি চ অস্স পোসনং ভৰতীতি.
৩৬৫. ইদানি বীভচ্ছরসস্স পোসনক্কমং দস্সেতি ‘‘জিগুচ্ছা’’ইচ্চাদিনা. রুধিরাদীহি রত্তন্তগুণাদীহি চ, পূত্যাদীহি পূতিকিমিআদীহি চ, ৰিরাগতো ৰিরত্তভাৰেন চাতি ইমেহি তীহি ৰিভাৰেহি হেতুভূতেহি উপ্পজ্জমানা জিগুচ্ছা কমেন রুধিরাদীনং তিণ্ণং ৰিভাৰানং পটিপাটিযা খোভনো অনৰট্ঠানো অসমাহিতো উব্বেগী উব্বেগৰা করুণাযুতো সোকরূপেন সহিতো চাতি এৰং বীভচ্ছো রসো নাম হোতি. নাসাৰিকুননাদীহি নাসসঙ্কোচনমুখপিদহনাদীহি অনুভাৰেহি চ সঙ্কাদীহি চ সঙ্কাআৰেগাদীহি ব্যভিচারীভাৰেহি চ করণভূতেহি অস্স বীভচ্ছরসস্স পোসনং হোতীতি. রুধিরাদীসু তীসু পদেসু, খোভনাদীসু তীসু চ গম্যমানত্তা অৰুত্তোপি চসদ্দো যোজেতব্বো, তস্মা খোভনাদীহি তীহি যুত্তোৰ বীভচ্ছরসো নামাতি দট্ঠব্বো. রুধিরং আদি যেসং অন্তাদীনমিতি চ, পূতিআদি যেসং কিমিআদীনমিতি চ, উব্বেগো অস্স বীভচ্ছস্স অত্থীতি চ, করুণেন আযুতোতি চ, নাসায ৰিকুননং সঙ্কোচনমিতি চ, তং আদি যেসং মুখচ্ছাদনাদীনমিতি চ, সঙ্কা আদি যেসং আৰেগাদীনমিতি চ ৰাক্যং.
ইমস্স বীভচ্ছস্সোদাহরণমেৰং ৰেদিতব্বং –
যক্খা মচ্চকরঙ্ককঙ্কনধরা যে নিম্মিতা পুণ্ণকে-
নু’ত্তংসীকতপাণিপল্লৰধরা হারীকতন্তোরগা;
লিত্তা লোহিতকুঙ্কুমেহি ৰিধুরেনে’তে পিৰন্তা ৰসা-
মজ্জং সীসকপালপাতিহি পুরে ধুত্তা ৰিযো’পেক্খিতাতি.
পুণ্ণকেন যক্খেন নিম্মিতা মচ্চকরঙ্ককঙ্কনধরা মনুস্সট্ঠিসঙ্খাতকরভূসনধারিনো উত্তংসীকতপাণিপল্লৰধরা মত্থকমালিকতহত্থতলসঙ্খতপল্লৰধারিনো হারীকতন্তোরগা মুত্তাহারীকতমনুস্সন্তসঙ্খাতউরগসম্পযুত্তা লোহিতকুঙ্কুমেহি রুধিরসঙ্খাতকুঙ্কুমকক্কেহি লিত্তা সীসকপালপাতিহি সীসকপালসঙ্খাতেহি সরাৰেহি ৰসামজ্জং ৰসাসঙ্খাতসুরং পুরে অভিমুখে পিৰন্তা যে যক্খা সিযুং, এতে যক্খা ৰিধুরেন পণ্ডিতেন ধুত্তা ৰিয নগরে সুরাধুত্তা ৰিয উপেক্খিতা হোন্তীতি. ইহ ‘‘লিত্তা লোহিতকুঙ্কুমেহী’’তি চ ‘‘উত্তংসীকতপাণিপল্লৰধরা’’তি চ ‘‘হারীকতন্তোরগা’’তি চ ইমেহি চিত্তক্খোভকারণভূতো রুধিরাদিৰিভাৰো চ, ‘‘মচ্চকরঙ্ককঙ্কনরো’’তি চ ‘‘সীসকপালপাতিহি ৰসামজ্জং পিৰন্তা’’তি চ ইমেহি উব্বেগৰন্তসভাৰস্স হেতুভূতো পূত্যাদিৰিভাৰো চ পকাসিতো. করুণাযুতসভাৰস্স কারণভূতৰিরজ্জনৰিভাৰো চ নাসাৰিকুননাদিঅনুভাৰো চ সঙ্কাৰেগাদিব্যভিচারীভাৰো চ বীভচ্ছসঙ্খাতঠাযীভাৰো চাতি ইমে সব্বে ৰাক্যসামত্থিযেন গম্মাতি ৰেদিতব্বা.
ৰিম্হযঠাযীভাৰ
৩৬৬. অতিলোকপদত্থেহি,
ৰিম্হযো’যং রসো’ব্ভুতো;
তস্সা’নুভাৰা সেদস্সু-
সাধুৰাদাদযো সিযুং;
তাসাৰেগধিতিপ্পঞ্ঞা,
হোন্তে’ত্থ ব্যভিচারিনো.
৩৬৬. ‘‘অতি’’চ্চাদি. অতিলোকেহি লোকাতিৰুত্তীহি মাযাদিব্বগেহারামাদীহি পদত্থেহি জাতো অযং ৰিম্হযো চিত্তৰিকারসঙ্খাতো ঠাযীভাৰো অব্ভুতো রসো নাম. সেদঅস্সুসাধুৰাদরোমঞ্চাদযো তস্স অনুভাৰা সিযুং, তাসাদযো ব্যভিচারিনো হোন্তীতি.
৩৬৬. ইদানি ৰিম্হযরসস্স পোসনক্কমং দস্সেতি ‘‘অতি’’ইচ্চাদিনা. অতিলোকপদত্থেহি লোকট্ঠিতিমতিক্কম্ম পৰত্তেহি মাযাদিব্বভৰনআরামৰিমানাদিপদত্থেহি হেতুভূতেহি উপ্পজ্জমানো অযং ৰিম্হযো চিত্তব্যাপনসঙ্খাতো ঠাযীভাৰো অব্ভুতো রসো অব্ভুতরসো নাম ভৰে, সেদস্সুসাধুৰাদাদযো তস্স অব্ভুতরসস্স অনুভাৰা সিযুং, তাসাৰেগধিতিপ্পঞ্ঞা এত্থ অব্ভুতরসৰিসযে ব্যভিচারিনো ভাৰা হোন্তীতি. অতিক্কন্তা লোকমিতি চ, তে চ তে পদত্থা চেতি চ, সাধুইতি ৰাদোতি চ, সেদো চ অস্সু চ সাধুৰাদো চেতি চ, তে আদি যেসং রোমঞ্চাদীনমিতি চ, তাসো চ আৰেগো চ ধিতি চ পঞ্ঞা চেতি চ ৰাক্যং.
ইমস্স অব্ভুতরসস্সোদাহরণমেৰং দট্ঠব্বং –
স পুণ্ণকেনা’হটনেকভিংসনে-
স্ৰ’হো নটেনেৰ সুনিচ্চলো’চলা;
নিপাতিতো তেন অৰংসিরোপতং,
অসন্তসং তং মিনি দিট্ঠিযট্ঠিযাতি.
সো ৰিধুরপণ্ডিতো পুণ্ণকেন যক্খেন নটেন ইৰ অনেকৰিকারদস্সনকেন নাটকেন ৰিয আহটনেকভিংসনেসু ভযত্তমানীতানেকৰিধভিংসনেসু ৰত্তমানেসু সুনিচ্চলো তেন পুণ্ণকেন অচলা সট্ঠিযোজনুব্বেধকাল়াগিরিপব্বতমত্থকতো নিপাতিতো অৰংসিরোপতং অধোসীসং পতন্তো অসন্তসং এৰং অপ্পতিট্ঠেপি অনুত্তসন্তো তং পব্বতং দিট্ঠিযট্ঠিযা মিনি পমাণমকাসি, অহো অচ্ছরিযন্তি. এত্থ ভযহেতুম্হি সতি ভীতিযা চ তত্থ পরিজাননাভাৰস্স চ লোকসভাৰত্তা তমতিক্কম্ম ভযকরণে অসন্তাসস্স চ দিট্ঠিযা পব্বতমিননস্স চ পৰত্তভাৰকথনেন লোকাতিক্কন্তপদত্থসঙ্খাতো ৰিভাৰো ‘‘অসন্তসং তং মিনি দিট্ঠিযট্ঠিযা’’তি ইমিনা পকাসিতো. ‘‘অহো’’তি ৰচনেন, তস্স সামত্থিযেন চ সাধুৰাদসেদঅস্সুআদযো অনুভাৰা ৰিভাৰিতা. তাসআৰেগধিতিচ্চাদিব্যভিচারীভাৰা, ৰিম্হযসঙ্খাতঠাযীভাৰো চ সমুদিতৰাক্যসামত্থিযেন জোতিতো.
সমঠাযীভাৰ
৩৬৭. ঠাযীভাৰো সমো মেত্তা-
দযামোদাদিসম্ভৰো;
ভাৰাদীহি তদু’ক্কংসো,
সন্তো সন্তনিসেৰিতো.
ইতি সঙ্ঘরক্খিতমহাসামিপাদৰিরচিতে
সুবোধালঙ্কারে
রসভাৰাৰবোধো নাম পঞ্চমো পরিচ্ছেদো.
সুবোধালঙ্কারো সমত্তো.
৩৬৭. ‘‘ঠাযি’’চ্চাদি. মেত্তাদিসম্ভৰো সমো উপসমসঙ্খাতো ঠাযীভাৰো ভৰতি, তদনুরূপেহি ভাৰানুভাৰেহি তস্স উক্কংসো যস্স, সো সন্তো নাম রসো ভৰতি, সো চ সন্তনিসেৰিতোতি.
ইতি সুবোধালঙ্কারে মহাসামিনামিকাযং টীকাযং
রসভাৰাৰবোধো পঞ্চমো পরিচ্ছেদো.
৩৬৭. ইদানি সন্তরসস্স পোসনক্কমং দস্সেতি ‘‘ঠাযি’’চ্চাদিনা. মেত্তাদযামোদাদিসম্ভৰো মেত্তাকরুণাপীতিআদিৰিভাৰেহি সম্ভূতো সমো কাযচিত্তোপসমো ঠাযীভাৰো নাম হোতি, ভাৰাদীহি ব্যভিচারীভাৰাদীহি করণভূতেহি, অপিচ তস্স সমস্স অনুরূপেহি ব্যভিচারীভাৰানুভাৰেহি তদুক্কংসো তস্স ঠাযীভাৰস্স উক্কংসযুত্তো সন্তনিসেৰিতো সাধূহি সেৰিতো সন্তো সন্তরসো নাম হোতীতি. মেত্তা চ দযা চ মোদো চেতি চ, তে আদযো যেসমিতি চ, তেহি সম্ভৰো যস্সেতি চ, তস্স উক্কংসো অস্স সন্তস্সেতি চ, সতং নিসেৰিতোতি চ ৰাক্যং.
অস্স সন্তরসস্সোদাহরণমেৰং দট্ঠব্বং –
এন্তেসু কেসরিকরীস্ৰ’পি ৰেঠযন্তে,
নাগে নগং মদগজে ৰিয ৰেল়ুগুম্বং;
যক্খে ৰিচালযতি নোচলি ঈসকম্পি,
সন্তিং গতোৰ ৰিধুরো মধুরাপি ভাৰোতি.
কেসরিকরীসু সীহহত্থীসু এন্তেসু অপি ভিংসনাকারেন সমীপমাগচ্ছন্তেসুপি নাগে ৰেঠযন্তেপি নাগেসু সরীরং ৰেঠযন্তেসুপি. জাত্যাপেক্খাযেকৰচনং, ৰেল়ুগুম্বং মদগজে ৰিয ৰিচালযতি মদগল়িতহত্থিম্হি চালেন্তে ইৰ যক্খে পুণ্ণকে নগং কাল়াগিরিপব্বতং ৰিচালযতিপি অনেকপ্পকারে চালেন্তেপি ৰিধুরো পণ্ডিতো সন্তিং গতোৰ নিব্বানং আলম্বণকরণৰসেন সম্পত্তো ৰিয ফলসমাপত্তিসমাপন্নো ইৰ অথ ৰা দিট্ঠধম্মনিব্বানসঙ্খতনিরোধসমাপত্তিসমাপন্নো ৰিয ঈসকম্পি অপ্পকম্পি মধুরা ভাৰা অপি মধুরসভাৰতোপি নো চলি, নিসিন্নট্ঠানতো পগেৰাতি অধিপ্পাযো. এত্থ ধাৰনরোদনকম্পনাদীনং করণভূতং সীহাদীনমাগমনং নাগৰেঠনং পব্বতকম্পনন্তিআদীসু ৰত্তমানেসুপি নিব্বিকারত্তেন সন্তিং গতোতি ইমিনা সন্তরসস্স পকতিভূতে উদ্দেসে দস্সিতো নৰমো ঠাযীভাৰো দস্সিতো হোতি, এতস্স উপ্পত্তিউদ্দীপনানং কারণভূতা মেত্তাদযামোদাদিৰিভাৰা সামত্থিযা দস্সিতা হোন্তীতি. ধিতিমতিসতিআদযো তদনুরূপব্যভিচারীভাৰা চ তাদিসানুভাৰা চ ‘‘এন্তেসু ৰেঠযন্তে ৰিচালযতী’’তি ইমিনা, সকলৰাক্যসামত্থিযেন চ পকাসিতাতি দট্ঠব্বা.
ইতি সুবোধালঙ্কারনিস্সযে
রসভাৰাৰবোধো নাম পঞ্চমো পরিচ্ছেদো.