৩. নিব্বানকণ্ডো

ইদানি ‘‘সদ্ধম্মসৰনম্পি চাতি ইমস্স সংৰণ্ণনাক্কমো সম্পত্তো তত্থ সদ্ধম্মসৰনম্পি চ লোকে দুল্লভমেৰ তথা হি সদ্ধম্মো নাম তিৰিধো হোতি. পরিযত্তিসদ্ধম্মো, পটিপত্তিসদ্ধম্মো, পটিৰেধসদ্ধম্মোতি. তত্থ পরিযত্তিসদ্ধম্মো নাম তেপিটকং বুদ্ধৰচনং. পটিপত্তিসদ্ধম্মো নাম তেরসধুতঙ্গানি অসীতি খন্ধকৰত্তাদযো অভিসমাচারৰত্তাদীনি. পটিৰেধসদ্ধম্মো নাম চতুসচ্চপ্পটিৰেধো. তেসু পরিযত্তিসদ্ধম্মো দ্ৰিন্নং সদ্ধম্মানং পুব্বঙ্গমোযেৰ পদট্ঠানঞ্চ. কস্মা তংমূলকত্তা তথা হি পরিযত্তিযা অসতি পটিৰেধো নাম নত্থি. পরিযত্তিযা অন্তরহিতায পটিপত্তি, পটিপত্তিযা অন্তরহিতায অধিগমো অন্তরধাযতি. কিং কারণা অযঞ্হি পরিযত্তি পটিপত্তিযা পচ্চযো হোতি. পটিপত্তিঅধিগমস্সাপি পরিযত্তিযেৰ পমাণং. তত্থ পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি নহোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৰেধধরা ভিক্খূ বহূ হোন্তি, ‘‘এস ভিক্খু পুথুজ্জনো’’তি অঙ্গুলিং পহরিত্ৰা দস্সেতব্বো হোতি. ইমস্মিং যেৰ দীপে একৰারং পুথুজ্জনভিক্খুনাম নাহোসি. পটিপত্তিপূরকাপি কদাচি বহূ হোন্তি কদাচি অপ্পা. ইতি পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. সাসনস্স ঠিতিযা পন পরিযত্তিযেৰ পমাণং পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি, যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আল়ারস্স সন্তিকে পঞ্চ অভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন সমাপত্তিযা পরিকম্মং পুচ্ছি. সো ‘‘ন জানামী’’তি আহ. ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা অধিগতৰিসেসং সংসন্দিত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পরিকম্মং পুচ্ছি. সো আচিক্খি, তস্স ৰচনসমনন্তরমেৰ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি এৰমেৰ পঞ্ঞৰা ভিক্খু পরিযত্তিং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি তস্মা পরিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি যথা মহাতল়াকস্স পাল়িযা থিরায উদকং ন ঠস্সতীতি ন ৰত্তব্বং উদকে সতি পদুমাদীনি পুপ্ফানি ন পুপ্ফিস্সন্তীতি ন ৰত্তব্বং এৰমেৰ মহাতল়াকস্স থিরপাল়িসদিসে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে সতি মহাতল়াকে উদকসদিসা পটিপত্তিপূরকা কুলপুত্তা নত্থীতি ন ৰত্তব্বং. তেসু সতি মহাতল়াকেসু পদুমাদীনি পুপ্ফানি ৰিয সোতাপন্নাদযো অরিযপুগ্গলা নত্থীতি ন ৰত্তব্বং, একন্ততো পরিযত্তিযেৰ পমাণং পরিযত্তিযা অন্তরহিতায পটিপত্তিপটিৰেধানং অন্তরধানতো. তত্থ পরিযত্তিনাম তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সাট্ঠকথা পাল়িযাৰ সা তিট্ঠতি, তাৰ পরিযত্তি পরিপুণ্ণা হোতি. গচ্ছন্তে কালে কলিযুগরাজানো অধম্মিকা হোন্তি তেসু অধম্মিকেসু রাজামচ্চাদযো অধম্মিকা হোন্তি তথা রট্ঠজনপদৰাসিনোপি অধম্মিকা এতেসং অধম্মিকতায ন দেৰো সম্মা ৰস্সতি, ততো সস্সানি ন সম্পজ্জন্তি. তেসু সম্পজ্জন্তেসু পচ্চযদাযকা ভিক্খুসঙ্ঘস্স পচ্চযে দাতুং ন সক্কোন্তি. ভিক্খূ পচ্চযেহি কিলমন্তা অন্তেৰাসিকে সঙ্গহেতুং ন সক্কোন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে পরিযত্তি পরিহাযতি, অত্থৰসেন ধারেতুং ন সক্কোন্তি, পাল়িৰসেনেৰ ধারেন্তি. ততো কালে গচ্ছন্তে পাল়িম্পি সকলং ধারেতুং ন সক্কোন্তি পঠমং অভিধম্মপিটকং পরিহাযতি. পরিহাযমানং মত্থকতো পট্ঠায পরিযত্তি হাযতি পঠমঞ্হি মহাপকরণং পরিহাযতি. তস্মিং পরিহাযমানে যমকং, কথাৰত্থু, পুগ্গলপঞ্ঞত্তি, ধাতুকথা, ৰিভঙ্গো, ধম্মসঙ্গহোতি এৰং অভিধম্মপিটকে পরিহীনে মত্থকতো পট্ঠায সুত্তন্তপিটকং পরিহাযতি. পঠমঞ্হি অঙ্গুত্তরনিকাযো পরিহাযতি. তস্মিম্পি পঠমং একাদসনিপাতো…পে… ততো একনিপাতোতি এৰং অঙ্গুত্তরে পরিহীনে মত্থকতো পট্ঠায সংযুত্তনিকাযো পরিহাযতি, পঠমং মহাৰগ্গো পরিহাযতি. ততো পট্ঠায সল়াযতনৰগ্গো, খন্ধৰগ্গো, নিদানৰগ্গো, সগাথাৰগ্গোতি এৰং সংযুত্তনিকাযে পরিহীনে মত্থকতো পট্ঠায মজ্ঝিমনিকাযো পরিহাযতি পঠমঞ্হি উপরিপণ্ণাসকো পরিহাযতি. ততো মজ্ঝিমপণ্ণাসকো, ততো মূলপণ্ণাসকোতি এৰং মজ্ঝিমনিকাযে পরিহীনে মত্থকতো পট্ঠায দীঘনিকাযো পরিহাযতি, পঠমঞ্হি পাথিযৰগ্গো পরিহাযতি ততো মহাৰগ্গো, ততো খন্ধকৰগ্গোতি দীঘনিকাযে পরিহীনে সুত্তন্তপিটকং পরিহীনং নাম হোতি. ৰিনযপিটকেন সদ্ধিং জাতকমেৰ ধারেন্তি. ৰিনযপিটকং লজ্জিনো ধারেন্তি. লাভকামা পন সুত্তন্তে কথিতেপি সল্লক্খেন্তা নত্থীতি জাতকমেৰ ধারেন্তি. গচ্ছন্তে কালে জাতকম্পি ধারেতুং ন সক্কোন্তি. অথ নেসং পঠমং ৰেস্সন্তরজাতকং পরিহাযতি. ততো পটিলোমক্কমেন পুণ্ণকজাকতকং, মহানারদকস্সপজাতকং পরিহাযতি. ৰিনযপিটকমেৰ ধারেন্তি. গচ্ছন্তে কালে তম্পি মত্থকতো পরিহাযতি পঠমঞ্হি পরিৰারো পরিহাযতি, ততো খন্ধকো ভিক্খুনীৰিভঙ্গো মহাৰিভঙ্গোতি অনুক্কমেন উপোসথক্খন্ধকমত্তমেৰ ধারেন্তি, তদা পরিযত্তি অনন্তরহিতাৰ হোতি. যাৰ পন মনুস্সেসু চতুপ্পদিকগাথাপি পৰত্ততি, তাৰ পরিযত্তি অনন্তরহিতাৰ হোতি. যদা সদ্ধো পসন্নো রাজা হত্থিক্খন্ধে সুৰণ্ণচঙ্কোটকম্হি সহস্সত্থৰিকং ঠপাপেত্ৰা ‘‘বুদ্ধেহি কথিতং চতুপ্পদিকং গাথং জানন্তো ইমং সহস্সং গণ্হতূ’’তি নগরে ভেরিং চরাপেত্ৰা গণ্হকং অলভিত্ৰা একৰারং চরাপিতে ন সুণন্তাপি হোন্তি অসুণন্তাপি, যাৰ ততিযং চরাপেত্ৰা গণ্হকং অলভিত্ৰা রাজপুরিসা সহস্সত্থৰিকং পুন রাজকুলং পৰেসেন্তি, তদা পরিযত্তিঅন্তরহিতা নাম হোতি. এৰং পরিযত্তিযা অন্তরহিতায পটিপত্তিপি পটিৰেধোপি অন্তরহিতোৰ হোতি. সদ্ধম্মসৰনস্স দুল্লভভাৰো ধম্মসোণ্ডকৰত্থুনা দীপেতব্বো অম্হাকং কির সম্মাসম্বুদ্ধো কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মরাজস্স সাসনন্তরধানতো নচিরেনেৰ কালেন বারাণসিরঞ্ঞো পুত্তো ধম্মসোণ্ডকরাজকুমারো হুত্ৰা পিতুঅচ্চযেন রজ্জে পতিট্ঠায কস্সপদসবলেন দেসিতং ধম্মং সোতুকামো হুত্ৰা মাসমত্তং রজ্জং কত্ৰা অম্হাকং সম্মাসম্বুদ্ধো ইমস্মিং যেৰ ভদ্দকপ্পে রজ্জং কারেত্ৰা দেৰনগরসদিসে বারাণসিনগরে চক্কৰত্তিরজ্জসদিসং রজ্জং করোন্তো এৰং চিন্তেসি… ‘‘ময্হং এৰরূপং রজ্জং কিং ৰিলাসং রজ্জানুভাৰং সদ্ধম্মৰিযোগেন, দিৰাকরৰিরহিতো আকাসো ৰিয, সসঙ্কৰিরহিতরত্তি ৰিয, দাঠাৰিরহিতগজো ৰিয, ৰেলন্তৰিরহিতমহাসমুদ্দো ৰিয চক্খুৰিরহিত সুসজ্জিতৰদনং ৰিয, সুগন্ধৰিরহিতপারিছত্তপুপ্ফং ৰিয, চতুঅক্খরনিযমিতধম্মদেসনাৰিযোগেন ময্হং ইদং রজ্জং ন সোভতী’’তি চিন্তেত্ৰা সুৰণ্ণচঙ্কোটকেন সহস্সত্থৰিকং ভণ্ডকং সুসজ্জিতং মঙ্গলহত্থিকুম্ভে ঠপেত্ৰা বারাণসীনগরে মহাৰীথিযং ভেরিং চরাপেতি ‘‘একপদিকং ৰা দ্ৰিপদিকং ৰা তিপদিকং ৰা চতুপ্পদিকং ৰা ধম্মপদং জানন্তস্স দম্মী’’তি এৰং ভেরিং চরাপেত্ৰা ধম্মজাননকং অলভিত্ৰা পুনপ্পুনং দ্ৰিসহস্সং তিসহস্সং যাৰ সতসহস্সং কোটি দ্ৰে সহস্সকোটি, সতসহস্সকোটি গামনিগমজনপদসেনাপতিট্ঠানং উপরাজট্ঠানং. পরিযোসানে ধম্মদেসকং অলভিত্ৰা অত্তনো সুৰণ্ণপীঠকং সেতচ্ছত্তং চজিত্ৰাপি ধম্মদেসকং অলভিত্ৰা রজ্জসিরিং পহায অত্তানং চজিত্ৰা ‘‘ধম্মদেসকস্স দাসো হুত্ৰাপি ধম্মং সোস্সামী’’তি ৰত্ৰা এৰম্পি ধম্ম দেসকং অলভিত্ৰা ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা ‘‘কিং মে সদ্ধম্মৰিযোগেন রজ্জেনাতি অমচ্চানং রজ্জং নিয্যাতেত্ৰা সদ্ধম্মগৰেসকো হুত্ৰা ধম্মসোণ্ডকমহারাজা মহাৰনং পাৰিসি ধম্মসোণ্ডকমহারাজস্স সদ্ধম্মসৰনং সন্ধায পৰিট্ঠক্খকে সক্কদেৰমহারাজস্স ৰেজযন্তপাসাদো সহেৰ কিণ্ণিকায কম্পো অহোসি, পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকারং অহোসি. সক্কোদেৰরাজা কেনকারণেন পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকারং অহোসী’’তি চিন্তেত্ৰা অত্তনো সহস্সনেত্তেন দেৰমনুস্সেসু ৰিত্থারেত্ৰা ওলোকেন্তো ধম্মগৰেসকো হুত্ৰা ৰনং পৰিট্ঠং ধম্মসোণ্ডকমহারাজানং দিস্ৰা চিন্তেসি… ‘‘অজ্জ মে অত্তানম্পি জহায রক্খসৰেসং মাপেত্ৰা এতং অনিচ্চপরিদীপনং জাতিজরাব্যাধিমরণং সকলসরীরে দোসং দস্সেত্ৰা ধম্মং দেসেত্ৰা এতং সকরজ্জেযেৰ পতিট্ঠাপেতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা সক্কো দেৰরাজা যক্খসরূপং মাপেত্ৰা বোধিসত্তস্স অভিমুখো অৰিদূরে অত্তানং দস্সেসি. তং দিস্ৰা ধম্মসোণ্ডকমহারাজা এৰং চিন্তেসি… ‘‘এৰংরূপো নাম রক্খসো ধম্মং জানেয্যা’’তি, চিন্তেত্ৰা অৰিদূরে ঠানে ঠত্ৰা পুচ্ছামীতি রক্খসেন সদ্ধিং সল্লপন্তো আহ ‘‘সামিপুঞ্ঞদেৰরাজ ইমস্মিং পন ৰনঘনে ৰসনকদেৰরাজা কিং নুখো ধম্মং জানাসী’’তি, দেৰতা ‘‘মহারাজ ধম্মং জানামী’’তি আহ. ‘‘যদি ধম্মং জানাসি, ময্হং ধম্মকথং কথেথা’’তি আহ. ‘‘অহং তুয্হং ধম্মং কথেস্সামি, ত্ৰং ময্হং কীদিসং ধম্মকথিকস্স সক্কারং করিস্সসী’’তি আহ. ‘‘এৰং সন্তে ময্হং ধম্মং কথেত্ৰা পচ্ছা ময্হং সরীরে মংসং খাদিস্সসী’’তি আহ. ‘‘অহং মহারাজ ছাতো হুত্ৰা ধম্মং কথেতুং ন সক্কোমী’’তি আহ. ‘‘যদি তুম্হে পঠমং মংসং খাদথ, ধম্মং কো সুণিস্সতী’’তি আহ. পুন সো রক্খসো ‘‘নাহং ধম্মং দেসেতুং সক্কোমী’’তি. পুন রাজা ‘‘ময্হং ধম্মপটিলাভঞ্চ তুম্হাকং মংসপটিলাভঞ্চ তুম্হে জানিত্ৰা ময্হং ধম্মং দেসেথা’’তি আহ. অথ সক্কো দেৰরাজা ‘‘সাধু হোথা’’তি ৰত্ৰা অৰিদূরে ঠানে উব্বেধেন তিগাৰুতমত্তং মহন্তং অঞ্জনপব্বতং মাপেত্ৰা এৰমাহ… ‘‘সচে মহারাজ ইমং পব্বতমুদ্ধনিং আরূয্হ আকাসা উপ্পতিত্ৰা ত্ৰং মম মুখে পতিস্সসি, অহং তে আকাসগতকালে ধম্মং দেসেস্সামি, এৰং সন্তে তুয্হঞ্চ ধম্মপ্পলাভো ময্হঞ্চ মংসপটিলাভো ভৰিস্সতী’’তি আহ. তস্স কথং সুত্ৰা ধম্মসোণ্ডকমহারাজা ‘‘অনমতগ্গে সংসারে পুরিসো হুত্ৰা অধম্মসমঙ্গী হুত্ৰা অধম্মস্সেৰ অত্থায পাণাতিপাতো অদিন্নাদানো কামেসুমিচ্ছাচারো সূকরিকো ওরব্ভিকো সাকুণি কো চোরো পরদারিকো তং গহেত্ৰা সীসচ্ছিন্নানং লোহিতং চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকতোপি বহুতরং মাতাপিতুআদীনম্পি মনাপানং অত্থায রোদন্তানং অস্সু চতূসুমহাসমুদ্দেসু উদকতোপি বহুতরং, ইমং পন সরীরং ধম্মস্স অত্থায ৰিক্কিণামি তং মহপ্ফলঞ্চ মনাপঞ্চা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘সাধু মারিস এৰং করোমী’’তি পব্বতং আরূয্হ পব্বতগ্গে ঠিতো ‘‘মম রজ্জেন সদ্ধিং ময্হং সজীৰসরীরং সদ্ধম্মস্সত্থায দস্সামী’’তি সোমনস্সো হুত্ৰা ‘‘ধম্মং কথেথা’’তি সদ্ধম্মত্থায জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা আকাসতো উপ্পতিত্ৰা ধম্মং কথেথাতি আহ. অথ সক্কো দেৰরাজা সকত্তভাৰেন সব্বালঙ্কারেহি পটিমণ্ডিতো অতিৰিয সোতুং সোমনস্সো আকাসতো পতন্তং দিব্বফস্সেন পরামসন্তো উরেন পটিগ্গণ্হিত্ৰা দেৰলোকং নেত্ৰা পণ্ডুকম্বলসিলাসনে নিসীদাপেত্ৰা মালাগন্ধাদীহি পূজেত্ৰা ধম্মসোণ্ডকমহারাজস্স ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ.

‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা, উপ্পাদৰযধম্মিনো;

উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তেসং ৰূপসমো সুখো’’তি.

এৰং সক্কো ধম্মসোণ্ডকমহারাজস্স ধম্মং দেসেত্ৰা দেৰলোকসম্পত্তিং দস্সেত্ৰা দেৰলোকতো আনেত্ৰা সকরজ্জে পতিট্ঠাপেত্ৰা অপ্পমাদেন ওৰদিত্ৰা দেৰলোকমেৰ অগমাসি এৰং সদ্ধম্মসৰনস্সাপি দুল্লভভাৰো ৰেদিতব্বো. এৰং পরিযত্তিঅন্তরধানেন পটিপত্তি পটিৰেধাপি অন্তরধাযন্তি. এত্থ চ তীণি পরিনিব্বানানি ৰেদিতব্বানি কতমানি তীণি পরিনিব্বানানি. কিলেসপরিনিব্বানং, খন্ধপরিনিব্বানং, ধাতুপরিনিব্বানন্তি. তত্থ কিলেসপরিনিব্বানং বোধিমণ্ডেযেৰ হোতি, ভগৰা হি বোধিমণ্ডেযেৰ ৰীরিযপাদেহি সীলপথৰিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকরং ঞাণফরসুং গহেত্ৰা সব্বো লোভদোসমোহৰিপরীতমনসিকারঅহিরীকানোত্তপ্পকোধূপনাহমক্খপল়াস- ইস্সামচ্ছরিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসারম্ভমানাতি মানমদপমাদতণ্হা’ৰিজ্জাতিৰিধাকুসলমূলদুচ্চরিতসংকিলেসমলৰিসমসঞ্ঞাৰিতক্ক পপঞ্চচতুব্বিধৰিপরিযেসআসৰগন্থওঘযোগা’গতিগন্থু’ পাদানপঞ্চচেতোখিলৰিনিবন্ধনীৰরণা’ভিনন্দন ছৰিৰাদমূলতণ্হাকাযসত্তানুসয অট্ঠমিচ্ছত্তনৰতণ্হামূলকদসাকুসলকম্মপথ দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগত অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতপ্প ভেদ সব্বদরথপরিল়াহকিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৰা পঞ্চ কিলেসঅভিসঙ্খারখন্ধমচ্চুদেৰপুত্তমারে অসেসতো হতা ৰিহতা অনভাৰংকতা তস্মা সব্বেপি কিলেসা বোধিমণ্ডেযেৰ নিব্বানং নিরোধং গচ্ছন্তীতি কিলেসনিব্বানং বোধিমণ্ডেযেৰ হোতি এত্থ চ বোধীতি অরহত্তমগ্গঞ্ঞাণং অধিপ্পেতং তথা হি সব্বেসম্পি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅরিযসাৰকানং অরহত্তমগ্গক্খণেযেৰ সব্বেপি কিলেসা অসেসং নিরোধং নিব্বানং গচ্ছন্তি তেপি বুদ্ধা উগ্ঘটিতৰিঞ্ঞূৰিভজ্জিতঞ্ঞূনেয্যৰসেন তিৰিধা হোন্তি ৰুত্তঞ্হেতং জাতত্তকীসোতত্তকীনিদানে.

‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞুনামকো, ৰিভজ্জিতঞ্ঞুনো দুৰে;

ততিযো নেয্যো নামেন, বোধিসত্তো তিধা মতো.

উগ্ঘটিতঞ্ঞুবোধিসত্তো, পঞ্ঞাধিকোতি নামসো;

ৰিভজ্জিতঞ্ঞুবোধিসত্তো, ৰুত্তো ৰীরিযাধিকো.

মতো নেয্যো সদ্ধাধিকো নাম, বোধিসত্তা ইমে তযো;

কপ্পেচ সতসহস্সে, চতুরো চ অসঙ্খ্যেয্যে.

পূরেত্ৰা বোধিসম্ভারে, লদ্ধব্যাকরণো পুরে;

উগ্ঘটিতঞ্ঞুবোধিসত্তো, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং.

অট্ঠমে চ অসঙ্খ্যেয্যে, কপ্পে চ সতসহস্সে;

পূরেত্ৰা বোধিসম্ভারে, লদ্ধব্যাকরণো পুরে.

ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুবোধিসত্তো, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং;

নেয্যো তু বোধিসত্তো চ, সোল়সে অসঙ্খ্যেয্যে.

কপ্পে চ সতসহস্সে, লদ্ধব্যাকরণো পুরে;

পূরেত্ৰা বোধিসম্ভারে, পত্তো সম্বোধিমুত্তম’’ ন্তি.

সুত্তনিপাতঅপদানট্ঠকথাসু পন ‘‘বুদ্ধানং আনন্দ হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মজ্ঝিমপরিচ্ছেদেন অট্ঠ অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, উপরিমপরিচ্ছেদেন সোল়সাসঙ্খ্য্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ. এতেচ পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৰীরিযাধিকৰসেন ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং তেসু পঞ্ঞাধিকো চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, সদ্ধাধিকো অট্ঠঅসঙ্খেয্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, ৰীরিযাধিকো সোল়সঅসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ পঞ্ঞাধিকো যোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু সংসরন্তোপি পঞ্ঞাবহুল্লৰসেন সম্পন্নজ্ঝাসয সম্ভৰতো খিপ্পঞ্ঞেৰ তস্স সম্বোধি. সদ্ধাধিকো পন মন্দপঞ্ঞত্তা অস্সদ্দহিতব্বেপি সদ্দহতি, তস্মা তস্স মন্দঞ্ঞেৰ সম্বোধি. ৰীরিযাধিকো পন উভযমন্দো অস্সদ্দহিতব্বম্পি সদ্দহতি, অকত্তব্বম্পি করোতি, রাজা পস্সেনদীকোসলো যথা সো হি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধে ধরমানেযেৰ অগমনীযম্পি পরদারং গন্তুং চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা পরং জীৰিতা ৰোরোপেতুং আরদ্ধো নেরযিকানং ৰিরৰন্তানং দু-স-ন-সোতি সদ্দম্পি সুত্ৰা অতিৰিমূল়্হো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধং ঠপেত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিব্রাহ্মণং পুচ্ছিত্ৰা তস্স ৰচনেন সব্বজনানং যঞ্ঞত্থায দুক্খং উপ্পাদেসি কো পনৰাদো অনুপ্পন্নে বুদ্ধে, তথা হি এস কস্সপভগৰতো সাসনন্তরধানেন অন্ধভূতে লোকে বারাণসিযং রাজা হুত্ৰাপি নিগ্রোধরুক্খদেৰতায যঞ্ঞত্থায একসতরাজানো মহেসীহি সদ্ধিং মারেতুং আরদ্ধো. এৰং ৰীরিযাধিকো উভযমন্দো, তস্মা তস্স সম্বোধি অতিমন্দোতি এৰং পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৰীরিযাধিকৰসেন কালস্সাপি রস্সদীঘভাৰো ৰেদিতব্বোতি. পচ্ছিমনযোএৰ পসংসিতব্বোতি অযমেত্থ অম্হাকং অত্তনোমতি. খন্ধপরিনিব্বানং পন কুসিনারায উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনে যমকসালানমন্তরে ৰেসাখপুণ্ণমদিৰসে পচ্চূসসমযে একূনৰীসতিযা চুতিচিত্তেসু মেত্তাপুব্বভাগস্স সোমনস্সঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খারিককুসলচিত্তসদিসেন মহাৰিপাকচিত্তেন অব্যাকতেন চরিমকং কত্ৰা কত্থচি ভৰে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স অনন্তরপচ্চযো হুত্ৰা কম্মতণ্হাকিলেসেহি অনুপাদানো সব্বুপধিপটিনিস্সগ্গো উপাদিন্নকক্খন্ধপরিচ্চাগো হোতীতি ৰেদিতব্বং. ৰিত্থারো পন দীঘনিকাযে মহাৰগ্গে মহাপরিনিব্বানসুত্তৰণ্ণনাযং ওলোকেতব্বো. তত্থ ৰিদেসং গচ্ছন্তো পুরিসো সব্বং ঞাতিজনং আলিঙ্গেত্ৰা সীসে চুম্বিত্ৰা গচ্ছতি ৰিয ভগৰাপি নিব্বানপুরং পৰিসন্তো সব্বেপি চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিযো অনৰসেসং সমাপজ্জিত্ৰা যাৰ সঞ্ঞাৰেদযিতং, ততোপি ৰুট্ঠায যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানঙ্গানি পচ্চৰেক্খিত্ৰা ভৰঙ্গচিত্তেন অব্যাকতেন দুক্খসচ্চেন পরিনিব্বাযি. পাল়িযং পন ‘‘চতুত্থজ্ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা সমনন্তরা ভগৰা পরিনিব্বাযী’’তি ৰুত্তং তত্থ দ্ৰে সমনন্তরা ঝানসমনন্তরা, পচ্চৰেক্খণসমনন্তরাতি. তত্থ ঝানা ৰুট্ঠায ভৰঙ্গং ওতিণ্ণস্স তত্থেৰ পরিনিব্বানং ঝানসমনন্তরং নাম. ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা পুন ঝানঙ্গানি পচ্চৰেক্খিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতিণ্ণস্স তত্থেৰ পরিনিব্বানং পচ্চৰেক্খণসমনন্তরং নাম. ভগৰা পন ঝানসমনন্তরা অপরি নিব্বাযিত্তা পচ্চৰেক্খণসমনন্তরমেৰ পরিনিব্বাযীতি ৰেদিতব্বং, তেনেৰাহ ‘‘ভগৰা পন ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ঝানা ৰুট্ঠায ঝানঙ্গানি পচ্চৰেক্খিত্ৰা ভৰঙ্গচিত্তেন অব্যাকতেন দুক্খসচ্চেন পরিনিব্বাযী’’তি. এত্থ ভগৰতো পরিনিব্বানচিত্তস্স কিং আরম্মণং কম্মং ৰা হোতি, উদাহু কম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানি, অথ নিব্বানন্তি অপরে এৰং ৰদন্তি.

নাহু অস্সাসপস্সাসা, ঠিতচিত্তস্স তাদিনো;

অনেজো সন্তি’মারব্ভ, যংকাল’মকরী মুনি.

অসল্লীনেন চিত্তেন, ৰেদনং অজ্ঝৰাসযি;

পজ্জোতস্সে’ৰ নিব্বানং, ৰিমোক্খো চেতসো অহূ’তি.

ইমিস্সাগাথায ‘‘যং যো মুনি অনেজো সন্তি নিব্বানং আরব্ভ কালং অকরী’’তি যোজেত্ৰা ভগৰতো পরিনিব্বানচিত্তস্স নিব্বানারম্মণন্তি তমযুত্তং, পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতীনং নিব্বানারম্মণস্স অনারহত্তা ‘‘নিব্বানং গোত্রভুস্স ৰোদানস্স মগ্গস্স আরম্মণপচ্চযেনপচ্চযো, নিব্বানং ফলস্স আৰজ্জনাযা’’তি পট্ঠানপাল়িযা জৰনআৰজ্জনানমেৰ অধিপ্পেতত্তা তস্মা এত্থ ‘‘যং যো মুনি ফলসমাপত্তিযা অনেজো অনেজসঙ্খাতো তণ্হারহিতো সন্তিং নিব্বানং আরব্ভ আরম্মণং কত্ৰা কালং অসীতিৰস্সপরিমাণং অকরি অতিক্কমী’’তি যোজনা কাতব্বা. কেচি পন এৰং ৰদন্তি… ‘‘কত্থচি পন অনুপ্পজ্জমানস্স খীণাসৰস্স যথোপট্ঠিতং নামরূপধম্মাদিকমেৰ চুতিপরিযোসানানং গোচরভাৰং গচ্ছতি, ন কম্ম-কম্মনিমিত্তাদযো’’তি ৰুত্তত্তা কম্মনিত্তগতিনিমিত্তানি অরহতো চুতিচিত্তস্স আরম্মণভাৰং ন গচ্ছন্তীতি তম্পি অযুত্তমেৰ অযঞ্হেত্থত্থো কত্থচি পন ভৰে অনুপ্পজ্জমানস্স খীণাসৰস্স অরহতো যথা যথা যেন যেন পকারেন উপট্ঠিতং নামরূপধম্মাদিকমেৰ চুতিপরিযোসানং আৰজ্জনজৰনচিত্তানং গোচরভাৰং গচ্ছতি, পুন ভৰাভিনিব্বত্তিযা অভাৰতো. কিং কারণং ভূতানি কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানি গোচরভাৰং ন গচ্ছন্তীতি. চুতিচিত্তস্স পন পটিসন্ধিচিত্তেন গহিতং অতীতারম্মণমেৰ গোচরভাৰং গচ্ছতি. ‘‘নামরূপাদিকমেৰা তি এত্থ নাম’’ন্তি চিত্তচেতসিকনিব্বানং রূপন্তি অট্ঠারসৰিধং রূপং সঙ্গণ্হাতি. নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপা. নামরূপা চ তে ধম্মা চেতি তথা. তে আদি যেসং তেতি নামরূপধম্মাদি তমেৰ নামরূপধম্মাদিকং. আদিসদ্দেন ছ পঞ্ঞত্তিযো সঙ্গণ্হাতি, তেন নিব্বানম্পি অরহতো মরণাসন্নকালে ক্রিযজৰনস্সপি আরম্মণভাৰো ভৰেয্যাতি অম্হাকং খন্তি ৰীমংসিত্ৰা পন গহেতব্বং. ভগৰতো নিব্বানচিত্তস্স পন তুসিতপুরতো চৰিত্ৰা সিরীমহামাযায কুচ্ছিম্হি ৰসিতপটিসন্ধিচিত্তেন গহিতারম্মণমেৰ আরম্মণং হোতীতি দট্ঠব্বং তঞ্চ খো গতিনিমিত্তমেৰ, ন কম্মকম্মনিমিত্তানি. যুত্তিতোপি আগমতোপি গতিনিমিত্তমেৰ যুজ্জতি তথা হি তুসিতপুরেযেৰ সেতকেতুদেৰপুত্তো হুত্ৰা দিব্বগণনায চত্তারি সহস্সানি, মনুস্সগণনায সত্তপঞ্ঞাসৰস্সকোটি,সট্ঠিৰস্সসতসহস্সানি ঠত্ৰা পরিযোসানে পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৰা সুদ্ধাৰাসে অরহন্তব্রহ্মুনা দসহি চক্কৰাল়সহস্সেহি আগম্ম দেৰতাৰিসেসেহি চ.

‘‘কালো দেৰ মহাৰীর, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছযং;

সদেৰকং তারযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি.

যাচিযমানো ‘‘কালং দীপঞ্চ দেসঞ্চ, কুলং মাতরমেৰ চা’’তি ৰুত্তানি পঞ্চ মহাৰিলোকনানি ৰিলোকেত্ৰা তুসিতপুরতো চৰিত্ৰা আসাল়্হীপুণ্ণমাযং উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেনেৰ সদ্ধিং একূনৰীসতিযা পটিসন্ধিচিত্তেসু মেত্তাপুব্বভাগমস্স সোমনস্সঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খারিককুসলচিত্তস্স সদিসেন মহাৰিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. তদারম্মণাসন্নৰীথিতো পুব্বভাগে আলোকিতানি কালদীপদেসকুলমাতরৰসেন ইমানি পঞ্চ পটিসন্ধিচিত্তস্স গতিনিমিত্তারম্মণভাৰেন গোচরভাৰং গচ্ছন্তীতি অম্হাকং খন্তি তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভারৰসেন বাহুল্লপ্পৰত্তিতো তেনেৰ অভিধম্মত্থসঙ্গহাদীসু অভিধম্মত্থ ৰিভাৰনিযং ‘‘মরণকালে যথারহং অভিমুখীভূতং ভৰন্তরে পটিসন্ধিজনকং কম্মং ৰা তং কম্মকরণকালে রূপাদিকমুপলদ্ধপুব্বমুপকরণভূতঞ্চ কম্মনিমিত্তং ৰা অনন্তরমুপ্পজ্জমানভৰে উপলভিতব্বং উপভোগভূতং গতিনিমিত্তং ৰা কম্মবলেন ছন্নং দ্ৰারানমঞ্ঞতরস্মিং পচ্চুপট্ঠাসি, ততো পরং তমেৰ তথোপট্ঠিতমালম্বণং আরব্ভ ৰিপচ্চমানককম্মানুরূপং পরিসুদ্ধং ৰা, উপক্কিলিট্ঠং ৰা উপপজ্জিতব্বভৰানুরূপং তত্থোণতংৰ চিত্তসন্তানমভিণ্হং পৰত্ততি বাহুল্লেন. তমেৰ ৰা পন জনকভূতং কম্মং অভিনৰকরণৰসেন দ্ৰারপ্পত্তং হোতি. পচ্চাসন্নমরণস্স পন তস্স ৰীথিচিত্তাৰসানে ভৰঙ্গক্খযেৰা চৰনৰসেন পচ্চুপ্পন্নভৰপরিযোসানভূতং চুতিচিত্তং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি. তস্মিং নিরুদ্ধাৰসানে তস্সানন্তরমেৰ তথা গহিতমালম্বণমারব্ভ সৰত্থুকমৰত্থুকমেৰ ৰা যথারহং অৰিজ্জানুসযপরিক্খিত্তেন তণ্হানুসযমূলকেন সঙ্খারেন জনিযমানং সম্পযুত্তেহি পরিগ্গয্হমানং সহজাতানমধিট্ঠানভাৰেন পুব্বঙ্গমভূতং ভৰন্তরপটিসন্ধানৰসেন পটিসন্ধিসঙ্খাতং মানসমুপ্পজ্জমানমেৰ পতিট্ঠাতি ভৰন্তরে’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘তত্থোণতংৰ চিত্তসন্তানমভিণ্হং পৰত্ততি বাহুল্লেনা’’তি ইমিনা কম্মবলেন উপট্ঠিতং গতিনিমিত্তং মরণাসন্নৰীথিতো পুব্বে একাহদ্ৰীহাদিৰসেন সত্তাহম্পি, সত্তাহতো উত্তরিপি উপ্পজ্জতে ৰাতি দস্সেতি তথা হি পরিসুদ্ধং ৰা উপক্কিলিট্ঠং ৰা ৰিপচ্চমানককম্মানুরূপং গতিনিমিত্তং চিরকালম্পি তিট্ঠতি, অরিযগালতিস্সচোরঘাতকাদযো ৰিয তথা হি অরিযগালতিস্সো নাম উপাসকো সীহল়দীপে অত্তনো ভরিযায সুমনায সদ্ধিং যাৰজীৰং দানাদি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৰা আযূহপরিযোসানে অরিযগালতিস্সস্স মরণমঞ্চে নিপন্নস্স ছদেৰলোকতো রথং আনেত্ৰা অত্তনো অত্তনো দেৰলোকং ৰণ্ণেসুং. উপাসকো দেৰতানং কথং সুত্ৰা তুসিতপুরতো আহটরথং ঠপেত্ৰা অৰসেসরথে ‘‘গহেত্ৰা গচ্ছথা’’তি আহ. সুমনা পন অত্তনো সামিকস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘কিং তিস্স মরণাসন্নে ৰিলাপং অকাসী’’তি আহ. তিস্সো অত্তনো ভরিযায কথং সুত্ৰা আহ… ‘‘অহং ৰিলাপং ন করোমি, দেৰলোকতো দেৰতা ছ রথে আনেসুং তাহি দেৰতাহি সদ্ধং কথেমী’’তি. তং নপস্সামি কুহি’’ন্তি ৰুত্তে পুপ্ফদামং আহরাপেত্ৰা আকাসে খিপাপেসি. সা তং পুপ্ফদামং রথসীসে ওলম্বমানং দিস্ৰা গব্ভং পৰিসিত্ৰা সযনে সযিত্ৰা নাসিকৰাতং সন্নিরুজ্ঝিত্ৰা চৰিত্ৰা পাতুরহোসি. সা অত্তনো সামিকস্স সাসনং পেসেসি… ‘‘অহং পন পঠমং আগতোম্হি, ত্ৰং কস্মা চিরাযসী’’তি. উভোপি রথে ঠত্ৰা সব্বে ওলোকেন্তানংযেৰ তুসিতপুরং অগমংসু. ইমস্মিঞ্হি ৰত্থুস্মিং সামিকস্স উপট্ঠিতগতিনিমিত্তং ভরিযায পাকটং হুত্ৰা পুরেতরতুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা সামিকস্স সাসনং পেসেসি তেন অরিযগালতিস্সস্স চিরকালং গতিনিমিত্তং উপট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং. মনুস্সলোকে হি চিরকালং তুসিতপুরে মুহুত্তংৰ হোতি. এৰং পরিসুদ্ধং ৰিপচ্চমানককম্মানুরূপং গতিনিমিত্তং চিরকালং পৰত্ততি ইমিনা নযেন দুট্ঠগামণিঅভযধম্মিকউপ্সকাদীনম্পি ৰত্থু ৰিত্থারেতব্বং. চোরঘাতকস্স পন মহানিরযে ৰিপচ্চমানককম্মানুরূপং নেরযগ্গিজালাদিকং সত্তাহং উপট্ঠাতি. সাৰত্থিনগরে কির পঞ্চসতা চোরা বহিনগরে চোরকম্মং করোন্তি. অথেকদিৰসং জনপদপুরিসো তেসং অব্ভন্তরো হুত্ৰা চোরকম্মং অকাসি, তদা তে সব্বেপি রাজপুরিসা অগ্গহেসুং. রাজা তে দিস্ৰা ‘‘তুম্হাকং অন্তরে ইমে সব্বে মারেতুং সমত্থস্স জীৰিতং দম্মী’’তি আহ. পঞ্চসতা চোরা অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞং সহাযকাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং মারেতুং ন ইচ্ছিংসু, জনপদমনুস্সো পন ‘‘অহং মারেমী’’তি ৰত্ৰা সব্বে মারেসি. রাজা তস্স তুস্সিত্ৰা চোরঘাতককম্মং অদাসি. সো পঞ্চৰীসতিৰস্সানি চোরঘাতককম্মং আকাসি. রাজা তস্স মহল্লকোতি ৰত্ৰা অঞ্ঞস্স চোরঘাতক কম্মং দাপেসি. সো চোরঘাতককম্মা অপনীতো অঞ্ঞতরস্স সন্তিকে নাসিকৰাতং উগ্গণ্হিত্ৰা হত্থপাদকণ্ণনাসাদীহি ছিন্দিতব্বানং ঊরূথনকট্ঠানং ভিন্দন্তমারেতব্বযুত্তানং নাসিকৰাতং ৰিস্সজ্জেত্ৰা মারেতব্বং মন্তং লভি. সো রাজানং আরোচেত্ৰা নাসিকৰাতেন চোরঘাতককম্মং করোন্তস্সেৰ তিংস ৰস্সানি অতিক্কমি. সো পচ্ছা মহল্লকো হুত্ৰা মরণমঞ্চে নিপজ্জি ‘‘সত্তদিৰসেন কালং করিস্সতী’’তি. মরণকালে মহন্তং ৰেদনং অহোসি. সো মহানিরযে নিব্বত্তো ৰিয মহাসদ্দং কত্ৰা দুক্খিতো হোতি. তস্স সদ্দেন ভীতা মনুস্সা উভতোপস্সে গেহং ছড্ডেত্ৰা পলাযিংসু. তস্স মরণদিৰসে সারিপুত্তত্থেরো দিব্বচক্খুনা লোকং ওলোকেন্তো এতস্স কালং কত্ৰা মহানিরযে নিব্বত্তমানং দিস্ৰা তস্স অনুকম্পং পটিচ্চ গেহদ্ৰারে পাকটো অহোসি. সো কুজ্ঝিত্ৰা নাসিকৰাতং ৰিস্সজ্জেসি. যাৰ ততিযং ৰিস্সজ্জমানোপি ৰিস্সজ্জাপেতুং অসক্কোন্তো থেরং অতিরেকেন ৰিরোচমানং দিস্ৰা চিত্তং পসাদেত্ৰা পাযাসং থেরস্স দাপেসি. থেরো মঙ্গলং ৰড্ঢেত্ৰা অগমাসি. চোরঘাতকো থেরস্স দিন্নদানং অনুস্সরিত্ৰা চৰিত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তি, নিরযজালাদযো অন্তরধাযন্তি. সো অনাগতেপি পচ্চেকবুদ্ধো ভৰিস্সতি. এৰং উপক্কিলিট্ঠং ৰা ৰিপচ্চমান ককম্মানুরূপং গতিনিমিত্তম্পি সত্তাহপরমং উপট্ঠাতি. অত্থিকেহি পন সহস্সৰত্থু সগাথাৰগ্গেসু ওলোকেতব্বো. ভগৰতো পন পরিসুদ্ধং মেত্তাপুব্বভাগস্স সোমনস্স ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স কম্মস্স ৰেগেন কালদীপদেসকুলমাতরৰসেন ইমানি পঞ্চগতিনিমিত্তানি চিরকালং হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. চিরকালন্তি মনুস্সলোকে সত্তাহমত্তং, তুসিতপুরেমুহুত্তমেৰ, তথাপি মনুস্সলোকে সত্তাহমত্তে কালে দেৰতানং পঞ্চপুব্বনিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি তঞ্চ খো পুঞ্ঞৰন্তানংযেৰ পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং মনুস্সলোকে পুঞ্ঞৰন্তানং রাজরাজমহামত্তাদীনং ৰিয তং দিস্ৰা মহেসক্খা দেৰতা জানন্তি, ন অপ্পেসক্খা, মনুস্সলোকে নেমিত্তকা ব্রাহ্মণপণ্ডিতাদযোৰিয. মহেসক্খা দেৰতা তং পুব্বনিমিত্তং দিস্ৰা নন্দৰনং নেত্ৰা ‘‘কালো দেৰা’’তি আদীহি যাচন্তি. মহাসক্কো তত্থেৰ নন্দৰনুয্যানে কালদীপদেসকুলমাতরৰসেন পঞ্চ ৰিলোকেত্ৰা চৰিত্ৰা তমারম্মণং কত্ৰা মহামাযায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসীতি সন্নিট্ঠানমৰগন্তব্বং.

তত্থ কালন্তি মনুস্সলোকে একূনতিংসতিমে ৰস্সে ৰেসাখপুণ্ণমদিৰসে বুদ্ধো ভৰিস্সামীতি কালং ওলোকেসি. দীপন্তি জম্বুদীপেযেৰ ভৰিস্সামি, ন অঞ্ঞদীপেসূতি দীপং ওলোকেসি. দেসন্তি মজ্ঝিমদেসেযেৰ, তঞ্চ খো মহাবোধিমণ্ডেযেৰ, ন অঞ্ঞদেসেতি দেসং ওলোকেসি. কুলন্তি দ্ৰে কুলানি খত্তিযকুলব্রাহ্মণকুলৰসেন. তত্থ যস্মিং কালে খত্তিযকুলং লোকে সেট্ঠভাৰেন ‘‘অযমেৰ লোকে অগ্গো’’তি সম্মন্নতি, তদা খত্তিযকুলেযেৰ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি. যস্মিং পন কালে ব্রাহ্মণকুলং অযমেৰ লোকে অগ্গোতি, তদা ব্রাহ্মণকুলেযেৰ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি. ইদানি পন খত্তিযকুলমেৰ অগ্গোতি সম্মন্নন্তি. খত্তিযকুলেপি সক্যরাজানোৰ লোকে উত্তমা, অসম্ভিন্নখত্তিযকুলত্তা তস্মা সক্যরাজকুলেযেৰ ভৰিস্সামীতি কুলং ওলোকেসি. মাতরন্তি মম মাতরং দস মাসানি সত্ত চ দিৰসানি ঠস্সতি, এত্থন্তরে মম মাতুযা অরোগো ভৰিস্সতীতি মাতরম্পি ওলোকেসি. বোধিসত্তমাতা পন পচ্ছিমৰযে ঠিতা. এৰং যুত্তিতোপি আগমতোপি ভগৰতো নিব্বানচিত্তস্স পটসন্ধিচিত্তেন গহিতনিমিত্তমেৰ আরম্মণং হোতীতি ৰেদিতব্বং.

সব্বঞ্ঞুজিননিব্বান, চিত্তস্স গোচরং সুভং;

ৰিঞ্ঞেয্যং গতিনিমিত্তং, গন্থেহি অৰিরোধতো.

ধাতুপরিনিব্বানম্পি বোধিমণ্ডেযেৰ ভৰিস্সতি ৰুত্তঞ্হেতং উপরিপণ্ণাসকে ‘‘ধাতুপরিনিব্বানং অনাগতে ভৰিস্সতি সাসনস্স হি ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৰা মহাচেতিযতো নাগদীপে রাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি. নাগভৰনতোপি দেৰলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৰ গমিস্সন্তি সাসপমত্তাপি ধাতুযো অন্তরা ন নস্সিস্সন্তি, সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে রাসিভূতা সুৰণ্ণক্খন্ধা ৰিয একগ্ঘনা হুত্ৰা ছব্বণ্ণরস্মিযো ৰিস্সজ্জিস্সন্তি, তা দসসহস্সলোকধাতুং ফরিস্সন্তি. ততো দসসহস্সচক্কৰাল়েসু দেৰতা সন্নিপতিত্ৰা ''অজ্জ সত্থা পরিনিব্বাযতি অজ্জ সাসনং ওসক্কতি পচ্ছিমদস্সনং ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পরিনিব্বুতদিৰসতো মহন্ততরং কারুঞ্ঞং করিস্সন্তি ঠপেত্ৰা অনাগামিখীণাসৰে অৰসেসা সকত্তভাৰেন সন্ধারেতুং নাসক্খিংসু, ধাতুসরীরতো তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৰা যাৰ ব্রহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি. সাসপমত্তাযপি ধাতুযা সতি একজালা ভৰিস্সতি ধাতূসু পরিযাদানং গতাসু পচ্ছিজ্জিস্সতি. এৰং মহন্তং আনুভাৰং দস্সেত্ৰা ধাতূসু অন্তরহিতাসু সাসনং অন্তরহিতং নাম হোতি. যাৰ এৰং ন অন্তরধাযতি, তাৰ অনন্তরধানমেৰ সাসনং. পরিনিব্বানকালতো পট্ঠায যাৰ সাসপমত্তা ধাতু তিট্ঠতি, তাৰ বুদ্ধকালতো পচ্ছাতি ন ৰেদিতব্বং ধাতূসু হি ঠিতাসু বুদ্ধা ঠিতা ৰ হোন্তি, তস্মা এত্থন্তরে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতাৰ হোতি. তেনেৰ ৰদাম.

পরিনিব্বানকালতো, পচ্ছা ধরন্তি ধাতুযো;

অনিব্বুতোৰ সম্বুদ্ধো, অঞ্ঞবুদ্ধস্স ৰারিতা.

জীৰমানেপি সম্বুদ্ধে, নিব্বুতে ৰা তথাগতে;

যো করোতি সমং পূজং, ফলং তাস সমং সিযা’তি.

ইতি সাগরবুদ্ধিত্থেরৰিচরিতে সীমৰিসোধনে ধম্মৰণ্ণনায

নিব্বানকণ্ডো ততিযো পরিচ্ছেদো.