৪. সমসীসিকণ্ডো

ইদানি সঙ্ঘো চ দুল্লভো লোকেতি পদস্স ৰণ্ণনাক্কমো সম্পত্তো. তত্থ সঙ্ঘোতি পরমত্থসম্মুতিৰসেন দুৰিধো হোতি. তেসু পরমত্থসঙ্ঘো চত্তারি পুরিসযুগানি, অট্ঠপুরিসপুগ্গলা, চত্তালীসম্পি পুগ্গলা, অট্ঠসতম্পি পুরিসপুগ্গলাতি চতুব্বিধো হোতি. তত্থ সঙ্খেপৰসেন সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং যুগং, সকদামিমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং, অনাগামিমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং, অরহত্তমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একন্তি চত্তারি পুরিসযুগানি হোন্তি. চত্তারো মগ্গট্ঠা চত্তারো ফলট্ঠাতি অট্ঠপুরিসপুগ্গলা হোন্তি. চত্তালীসম্পি পুগ্গলাতি সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো পঠমঝানিকাদিৰসেন পঞ্চ, তথা সকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গট্ঠাপি পঞ্চ পঞ্চাতি ৰীসতি মগ্গট্ঠপুগ্গলা, তথা ফলট্ঠাপি সোতপত্তিফলট্ঠাদিৰসেন পঞ্চ পঞ্চাতি ৰীসতি ফলট্ঠাতি চত্তালীসপুগ্গলা হোন্তি. এত্থ চ মগ্গস্স একচিত্তক্খণিকত্তা কথং ৰীসতিমগ্গট্ঠা পুগ্গলা ভৰেয্যুন্তি.

ৰুচ্চতেপাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযেসুপি হি অঞ্ঞতরৰসেন তং তং ঝানসদিসৰিতক্কাদিঅঙ্গপাতুভাৰেন চত্তারোপি মগ্গট্ঠা পঠমজ্ঝানিকাদিৰোহারং লভন্তা পচ্চেকং পঞ্চপঞ্চধা ৰিভজিযন্তি, তস্মা ৰীসতি মগ্গট্ঠা হোন্তি. তত্থ পঠমজ্ঝানাদীসু যং যং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসন্তস্স ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনা পৰত্তা, তং পাদকজ্ঝানং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায পদট্ঠানভাৰতো. যং যং ঝানং সম্মসন্তস্স সা পৰত্তা, তং সম্মসিতজ্ঝানং. ‘‘অহো ৰত মে পঠমজ্ঝানসদিসো মগ্গো পঞ্চঙ্গিকো, দুতিযজ্ঝানাদীসু ৰা অঞ্ঞতরসদিসো চতুরঙ্গিকাদিভেদো মগ্গো ভৰেয্যা’’তি এৰং যোগাৰচরস্স উপ্পন্নজ্ঝাসযো পুগ্গলজ্ঝাসযো নাম. তত্থ যেন পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতরং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায পকিণ্ণকসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তস্স সো মগ্গো পঠমজ্ঝানাদি তং তং পাদকজ্ঝানসদিসো হোতি. সচে পন ৰিপস্সনাপাদকং কিঞ্চিঝানং নত্থি, কেৰলং পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতরং ঝানং সম্মসিত্ৰা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তস্স সো সম্মসিতজ্ঝানসদিসো হোতি. যদা পনযং কিঞ্চি ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো অঞ্ঞং সম্মসিত্ৰা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তদা পুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন দ্ৰীসু অঞ্ঞতরসদিসো হোতি. এৰং সমথযানিকস্স পুথুজ্জনস্স অরিযানং ৰা পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন পঠমজ্ঝানাদীনং অঞ্ঞতরঝানসদিসস্স মগ্গঙ্গিকস্স পৰত্তনতো পুগ্গলভেদৰসেন ৰীসতি মগ্গট্ঠা পুগ্গলা হোন্তি, তথা ফলট্ঠাপি ৰীসতীতি চত্তালীসঅরিযপুগ্গলা হোন্তি. অপরম্পি সচে পন পুগ্গলস্স তথা ৰিধো অজ্ঝাসযো নত্থি, অনুলোমৰসেন হেট্ঠিমহেট্ঠিমঝানতো ৰুট্ঠায উপরূপরিঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গো পাদকজ্ঝানমনপেক্খিত্ৰা সম্মসিতজ্ঝানসদিসো হোতি. পটিলোমৰসেন উপরূপরিঝানতো ৰুট্ঠায হেট্ঠিমহেট্ঠিমঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গো সম্মসিতজ্ঝানমনপেক্খিত্ৰা পাদকজ্ঝানসদিসো হোতি, হেট্ঠিমহেট্ঠিমঝানতো হি উপরূপরিঝানং বলৰতরন্তি, অট্ঠসতম্পি পুরিসপুগ্গলাতি তত্থ একবীজী, কোলংকোলো, সত্তক্খত্তুপরমোতি তযো সোতাপন্না. কামরূপারূপভৰেসু অধিগতফলা তযো সকদাগামিনোতি তে সব্বেপি দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞং, দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞং, সুখাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞং, সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি চতুন্নং পটিপদানং ৰসেন চতুৰীসতি, অন্তরাপরিনিব্বাযী, উপহচ্চপরি নিব্বাযী, সসঙ্খারপরিনিব্বাযী, অসঙ্খারপরিনিব্বাযী, উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি অৰিহাসু পঞ্চ অনামিগানো, তথা অতপ্পাসুদস্সাসুদস্সীসুপি পঞ্চ. অকনিট্ঠেসু পন উদ্ধংসোতৰজ্জা অন্তরাপরিনিব্বাযী, উপহচ্চপরিনিব্বাযী, সসঙ্খারপরিনিব্বাযী, অসঙ্খারপরিব্বাযীতি চত্তারোতি চতুৰীসতি অনাগামিনো. সুক্খৰিপস্সকো, সমথযানিকোতি দ্ৰে অরহন্তো, চত্তারো মগ্গট্ঠাতি চতুপঞ্ঞাস তে সব্বেপি সদ্ধাধুরপঞ্ঞাধুরানংৰসেন দ্ৰেগুণে হুত্ৰা অট্ঠসতং অরিযপুগ্গলা হোন্তি. তে সব্বেপি ‘‘অট্ঠসতং ৰা’’তি ৰিত্থারৰসেন উদ্দিট্ঠা অরিযপুগ্গলা তে সঙ্খেপতো যুগৰসেন সোতাপত্তি মগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং যুগন্ত্যাদিনা চত্তারোৰ হোন্তি. তেনেৰাহ রতনপরিত্তে ‘‘যে পুগ্গলা অট্ঠসতং পসত্থা, চত্তারি এতানি যুগানি হোন্তী’’তি অযং পভেদোমগ্গট্ঠফলট্ঠেসু মিস্সকৰসেন লব্ভতি ঝানিকৰিপস্সকপভেদো পন ফলট্ঠেযেৰ লব্ভতি মগ্গস্স একচিত্তক্খতিকত্তা মগ্গট্ঠেসু ন লব্ভতি. তত্থ সোতাপত্তিফলট্ঠো ঝানিকসুক্খৰিপস্সকৰসেন দুৰিধো. তেসু ঝানিকো পুগ্গলো তস্মিং ভৰে অরহত্তপ্পত্তো পরিনিব্বাযতি. অপ্পত্তো ব্রহ্মলোকগতো হোতি, সো ঝানিকো নাম. মূলটীকাযং পন নিকন্তিযা সতি পুথুজ্জনাদযো যথালদ্ধজ্ঝানস্স ভূমিভূতে সুদ্ধাৰাসৰজ্জিতে যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তি তথা কামভৰেপি কামাৰচরকম্মবলেন ‘‘ইজ্ঝতি হি ভিক্খৰে সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিসুদ্ধত্তা’’তি ৰুত্তং. অনাগামিনো পন কামরাগস্স সব্বসো পহীনত্তা কামভৰেসু নিকন্তিং ন উপ্পাদেন্তীতি কামলোকৰজ্জিতে যথালদ্ধস্স ভূমি ভূতে যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তী’তি ৰুত্তং তথা হি অনাগামিস্সেৰ কামভৰে নিকন্তিযা পহীনত্তা সোতাপন্নসকদাগামীনম্পি নিকন্তিযা সতি কামভৰে কামাৰচরকম্মবলেন উপ্পত্তিভাৰো অৰারিতোৰ হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি তস্মা ‘‘অপ্পত্তে ব্রহ্মলোকগতো হোতি, সো ঝানিকো নামাতি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি দট্ঠব্বং. সুক্খৰিপস্সকো পন তিৰিধো একবীজী, কোলংকোলো, সত্তক্খত্তুপরমোতি. তত্থ একো মনুস্সলোকে ৰা হোতু ছদেৰলোকে ৰা, একপটিসন্ধিকো হুত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং একবীজী নাম একো মনুস্সলোকে একা পটিসন্ধি দেৰলোকে একাতি দ্ৰেপটিসন্ধিকো ৰা, এৰং তিচতুপঞ্চছপরমো হুত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং কোলংকোলো নাম. একো মনুস্সলোকে সোতাপন্নো হুত্ৰা দেৰলোকে একা পটিসন্ধি ততো পুনাগন্ত্ৰা মনুস্সলোকে একাতি এৰং মনুস্সদেৰলোকমিস্সকৰসেন তত্থ চত্তারি ইধ তীণিত্যাদিনা তত্থ ছ, ইধ একোতি যাৰ সত্তপটিসন্ধিকো হুত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং সত্তক্খত্তুপরমো নাম. কেৰলং পন মনুস্সলোকে যেৰ সত্ত দেৰলোকেযেৰ ৰা সত্তাতি এৰং অমিস্সো হুত্ৰা পটিসন্ধিকো গহেতব্বো অপরে পন ‘‘ইতো সত্ত, ততো সত্ত সংসারে ৰিচরন্তী’’তি ৰুত্তত্তা মনুস্সলোকসত্তপটিসন্ধিদেৰলোক সত্তপটিসন্ধিৰসেন সত্তক্খত্তুপরমং ৰদন্তি. তং অযুত্তং কস্মা ‘‘কিঞ্চাপি তে হোন্তি ভুসংপমত্তা, ন তে ভৰং অট্ঠমমাদিযন্তী’’তি পাল়িযা ৰিরোধত্তা. অপিচ দ্ৰিভৰপরিচ্ছিন্নো সকদাগামীপি দ্ৰিক্খত্তুং মনুস্সলোকং আগতো ভৰেয্য, তস্সপি তত্থ একং, ইধ একন্তি ৰারস্স লব্ভিতব্বতো ন পনেৰং দট্ঠব্বং. সকিং ইমং মনুস্সলোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী ইধ পত্ৰা ইধ পরিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৰা তত্থ পরিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৰা ইধ পরিনিব্বাযী, ইধ পত্ৰা তত্থ পরিনিব্বাযীতি পঞ্চসু সকদাগামীসু পঞ্চমকো ইধ অধিপ্পেতো. যদি এৰং ইধ পত্ৰা ইধ পরিনিব্বাযীতি আদযো চত্তারো কথং সকদাগামীনামাতি. তে সকিং পুন আগচ্ছতীতি ৰচনত্থেন সকদাগামী নাম. কামতণ্হায সব্বসো পহীনত্তা ইমং কামধাতুং অনাগচ্ছতীতি অনাগামী, নিচ্চং ব্রহ্মলোকেযেৰ পটিসন্ধি ৰসেন আগচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. ঝানিকস্স এৰং হোতু, সুক্খৰিপস্সকস্স কথন্তি সোপি ঝানিকোৰ হুত্ৰা গচ্ছতি তস্স হি মগ্গন্তরে সীহব্যগ্ঘাদীহি হতস্সাপি লক্খণত্তযং আরোপেত্ৰা ঝানিকো হুত্ৰাৰ মরণং হোতি অযং পন রূপারূপভৰেন একক্খত্তুপরমো নাম. সত্তক্খত্তুপরমাদযো অরিযা রূপারূপলোকেসু অনেকক্খত্তুপটিসন্ধিকাপি ব্রহ্মলোকসামঞ্ঞেন একপটিসন্ধিকা নাম হোন্তি. অরহা পন পাপকরণে রহাভাৰা দক্খিণং অরহত্তা পুন ভৰা ভিনিব্বত্তিযারহাভাৰাত্যাদিনা ৰচনত্থেন অরহা নাম. সোপি তিৰিধো ঝানিক সুক্খৰিপস্সক সমসীসীৰসেন. তত্থ ঝানিকো মগ্গেনেৰ আগতো, সো পটিসম্ভিদাপ্পত্তো নাম. অপরোপি পুথুজ্জনসেক্খসন্তানে ঝানিকো হুত্ৰা ঝানং পাদকং কত্ৰা মগ্গং উপ্পাদেতি, সোপি ঝানিকোৰ. সুক্খৰিপস্সকো পন কিলেসক্খযমত্তমেৰ মগ্গেন সহ অনাগতঝানং নাম নত্থি, তং পচ্ছা পরিহাযতীতিপি ৰদন্তি. সমসীসী পন তিৰিধো হোতি ইরিযাপথসমসীসী, রোগসমসীসী, জীৰিতসমসীসীতি. তত্থ যো ঠানাদীসু ইরিযাপথেসু যেনেৰ ইরিযপথেন সমন্নাগতো হুত্ৰা ৰিপস্সনং আরভতি, তেনেৰ ইরিযাপথেন অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাযতি অযং ইরিযাপথসমসীসী নাম. যো পন একং রোগং পত্ৰা অন্তোরোগে এৰ ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা তেনেৰ রোগেন পরিনিব্বাযতি অযং রোগসমসীসি নাম. যো পন তেরসসু সীসেসু কিলেসসীসং অৰিজ্জং অরহত্তমগ্গো পরিযাদিযতি, পৰত্তিসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং পরিযাদিযতি, অযং জীৰিতসমসীসীনাম. তত্থ তেরস সীসানি কতমানি তেরস সীসানি. পলিবোধসীসং, তণ্হাবন্ধনসীসং, মানপরামাসসীসং, দিট্ঠিৰিক্খেপসীসং, উদ্ধচ্চকিলেসসীসং, অৰিজ্জাঅধিমোক্খসীসং, সদ্ধাপগ্গহসীসং, ৰীরিযউপট্ঠানসীসং, সতিঅৰিক্খেপসীসং, সমাধিদস্সনসীসং, পঞ্ঞাপৰত্তিসীসং, জীৰিতিন্দ্রিযগোচরসীসং, ৰিমোক্খসঙ্খারসীসন্তি. এত্থ চ অৰিজ্জা পরিযাদাযকং মগ্গচিত্তং জীৰিতিন্দ্রিযং পরিযাদাতুং সক্কোতি, জীৰিতপরিযাদাযকং চুতিচিত্তং অৰিজ্জং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি, অৰিজ্জা পরিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং, জীৰিতিন্দ্রিযপরিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং. কথং পনিদং সীসং সমং হোতীতি. ৰারসমতায, যস্মিঞ্হি ৰারে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, সোতাপত্তিমগ্গে মগ্গফলনিব্বানপহীনসেসকিলেসপচ্চৰেক্খণাৰসেন পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি, তথা সকদামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অরহত্তমগ্গে সেসকিলেসাভাৰা চত্তারীতি একূনৰীসতিমে পচ্চৰেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা পরিনিব্বাযতো ইমায ৰারসমতায ইদং উভযসীস পরিযাদানম্পি সমং হোতি নাম. অরহত্তমগ্গে চ পৰত্তিসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং পৰত্তিতো ৰুট্ঠহন্তো মগ্গো চুতিতো উদ্ধং অপ্পৰত্তিকরণৰসেন যদিপি পরিযাদিযতি. যাৰ পন চুতি, তাৰ পৰত্তিসভাৰতো পৰত্তিসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং পরিযাদিযতি নাম. কিলেসপরিযাদানেন মগ্গচিত্তেন অত্তনো অনন্তরং ৰিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৰেক্খণৰারাৰ পরিপুণ্ণা. পরিপুণ্ণৰসেন পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খণতো কিলেসপরিযাদানস্সেৰ ৰারাতি ৰত্তব্বতং অরহন্তি, তেনেৰ কিলেসসীসং অৰিজ্জাপরিযাদানঞ্চ পৰত্তিসীসং জীৰিতিন্দ্রিযপরিযাদানঞ্চ সমং কত্ৰা ইমায ৰারসমতায কিলেসপরিযাদানং জীৰিতপরিযাদানানং অপুব্বচরিমতা ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং. সংযুত্তঠকথাযং পন যস্স পুগ্গলস্স অপুব্বং অচরিমং আসৰপরিযাদানঞ্চ হোতি জীৰিতপরিযাদানঞ্চ, অযংতি পুগ্গলো সমসীসী. এত্থ চ পৰত্তিসীসং কিলেসসীসন্তি দ্ৰে সীসানি. তত্থ পৰত্তিসীসং নাম জীৰিতিন্দ্রিযং. কিলেসসীসং নাম অৰিজ্জা. তেসু জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং খেপেতি. অৰিজ্জং মগ্গচিত্তং. দ্ৰিন্নং চিত্তানং একতো উপ্পাদো নত্থি. মগ্গানন্তরং পন ফলং, ফলানন্তরং ভৰঙ্গং, ভৰঙ্গতো ৰুট্ঠায পচ্চৰেক্খণং পরিপুণ্ণং হোতি, তং অপরিপুণ্ণং ৰাতি. তিখিণেন অসিনা সীসে ছিন্দন্তেপি হি একো ৰা দ্ৰে ৰা পচ্চৰেক্খণৰারা অৰস্সং উপ্পজ্জন্তিযেৰ, চিত্তানং পন লহুপরিৰত্তিতায আসৰক্খযো চ জীৰিতপরিযাদানঞ্চ একক্খণে ৰিয সঞ্জাযতী’তি ৰুত্তং. তট্টীকাযঞ্চ ‘‘দ্ৰিন্নং চিত্তানন্তি চুতিচিত্তমগ্গচিত্তানং. তন্তি পচ্চযৰেকল্লং. পরিপুণ্ণং জৰনচিত্তানং সত্তক্খত্তুং পৰত্তিযা. অপরিপুণ্ণং পঞ্চক্খত্তুং পৰত্তিযা. কিঞ্চাপি একো ৰা দ্ৰে ৰা তি ৰুত্তং, তং পন ৰচন সিলিট্ঠৰসেন ৰুত্তং. যাৰ একং ৰা দ্ৰে ৰা তদারম্মণচিত্তানীতি হেট্ঠিমন্তেন দ্ৰে পৰত্তন্তীতি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘পরিপুণ্ণং জৰনচিত্তানং সত্তক্খত্তুং পৰত্তিযা, অপরিপুণ্ণং পঞ্ছক্খত্তুং পৰত্তিযা’’তি ইমিনা অট্ঠকথাটীকাৰচনেন সমসীসীনং পচ্চৰেক্খণাৰসেন মরণাসন্নৰীথিযং পরিপুণ্ণৰসেন সত্তক্খত্তুং, অপরিপুণ্ণৰসেন পঞ্চক্খত্তুং ক্রিযজৰনানি জৰন্তীতি সন্নিট্ঠানমেত্থাৰ গন্তব্বং. ‘‘অসম্মূল়্হো কালং করোতী’’তি ৰুত্তত্তা চ ৰিঞ্ঞাযতি সত্তক্খত্তুং পরিপুণ্ণৰসেন মরণাসন্নকালে জৰনপৰত্তি. এৰঞ্চ সতি ‘‘মন্দপ্পৰত্তিযং পন মরণকালাদীসু পঞ্চৰারমেৰা’’তি এত্থ ‘‘মন্দপ্পৰত্তিয’’ন্তি ৰিসেসনং সাত্থকং সিযা. ‘‘পঞ্চৰারমেৰা’’তি এত্থ এৰকারেন মন্দপ্পৰত্তিকালে ছসত্তক্খত্তুং নিৰত্তেতি. অসম্মূল়্হকালে পন ছসত্তক্খত্তুম্পি অনুজানাতি. কামাৰচরজৰনানঞ্চ অনিযতপরিমাণা বলৰকালেপি পরিসম্পুণ্ণভাৰা তথা হি ‘‘কামাৰচরজৰনানিবলৰকালে সত্তক্খত্তুং ছক্খত্তুং ৰা, মন্দপ্পৰত্তিযং পন মরণকালাদীসু পঞ্চৰারমেৰ. ভগৰতো যমকপাটিহারিযকালাদীসু লহুকপ্পৰত্তিযং চত্তারি পঞ্চৰা পচ্চৰেক্খণজৰনচিত্তানি ভৰন্তী’’তি অনিযমিতপ্পমাণৰসেন উপ্পত্তিভাৰো আগতো ইমস্মিং সমসীসিনিদ্দেসৰারেপি মরণাসন্নৰীথিচিত্তস্স ৰিসুং অলব্ভনতো পচ্চৰেক্খণন্তেযেৰ ভৰঙ্গচিত্তেন পরিনিব্বানতো পরিপুণ্ণৰসেন সত্ত জৰনচিত্তানি পাটিকঙ্খিতব্বানীতি অম্হাকং খন্তি ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বো ইতো যুত্ততরো ৰা পকারো লব্ভমানো গৰেসিতব্বো. এৰং পরমত্থসঙ্ঘৰসেন চত্তারি পুরিসযুগানি, অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা, চত্তালীসম্পিপুগ্গলা অট্ঠসতম্পি পুরিসপুগ্গলাতি সব্বং সমোধানেত্ৰা ইমস্মিং লোকে সঙ্ঘোপি দুল্লভোতি ৰেদিতব্বো তথা হি অরিযপুগ্গলা অতিদুল্লভাৰ সাসনস্স ৰিজ্জমানকালেপি ইদানি সোতাপন্নস্সাপি অৰিজ্জমানতো অযং পরমত্থসঙ্ঘৰিচারণা. সম্মুতিসঙ্ঘো পন ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পন্নো পুথুজ্জনসঙ্ঘোৰ, সোপি দুল্লভোযেৰ. কস্মা বুদ্ধুপ্পাদকালেযেৰ লব্ভনতো তথা হি অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পচ্চেকবুদ্ধানং সতসহস্সাদিগণনে উপ্পজ্জমানেপি তেসং সন্তিকে উপসম্পদাভাৰস্স অলব্ভমানতো পচ্চেকবুদ্ধানঞ্হি সন্তিকে পব্বজিতানং কুলপুত্তানং সরণগমনকম্মট্ঠানস্সাপি দাতুং অসক্কুণেয্যত্তা. পচ্চেকবুদ্ধা চ নাম মূগস্স সুপিনদস্সনং ৰিয অত্তনা পটিলদ্ধসচ্চধম্মে পরেসং আচিক্খিতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা তে পব্বাজেত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজেতুং অসমত্থা ‘‘এৰং তে নিৰাসেতব্বং, এৰং তে পারুপিতব্ব’’ন্তি আদিনানযেন অভিসমাচারিকমেৰ সিক্খাপেসুং তস্মা বুদ্ধুপ্পাদকালেযেৰ সম্মুতিসঙ্ঘো লব্ভতি. অপিচ ন তে দুল্লভাযেৰ হোন্তি, অথ খো তস্মিং উদ্দিস্স অপ্পমত্তকস্সাপি কতাকারস্স অসঙ্খ্যেয্যফলাপি হোন্তি ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘ভৰিস্সন্তি খো পনানন্দ অনাগতমদ্ধানং গোত্রভুনো কাসাৰকণ্ঠা দুস্সীলা পাপধম্মা তেসু দুস্সীলেসু সঙ্ঘং উদ্দিস্স দানং দস্সন্তি, তদা পাহং আনন্দ সঙ্ঘগতং দক্খিণং অসঙ্খ্যেয্যং অপ্পমেয্যং ৰদামি ন ত্ৰেৰাহং আনন্দ কেনচি পরিযাযেন সঙ্ঘগতা দক্খিণা পাটিপুগ্গলিকং দক্খিণং মহপ্ফলন্তি ৰদামী’’তি. তথা হি উপরিপণ্ণাসকে দক্খিণৰিভঙ্গৰণ্ণনাযং ‘‘কাসাৰকণ্ঠানং সঙ্ঘে দিন্নে দক্খিণাপি গুণাসঙ্খ্যায অসঙ্খ্যেয্যা’’তি ৰুত্তং. সঙ্ঘগতদক্খিণা হি সঙ্ঘে চিত্তীকারং কাতুং সক্কোন্তস্স হোতি. সঙ্ঘে পন চিত্তীকারো দুক্করো যো হি ‘‘সঙ্ঘগতং দক্খিণং দস্সামী’’তি দেয্যধম্মং পটিযাদেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা ভন্তে সঙ্ঘং উদ্দিস্স একং থেরং দেথা’তি ৰদতি, অথ সঙ্ঘতো সামণেরং লভিত্ৰা ‘‘সামণেরো মে লদ্ধো’’তি অঞ্ঞথত্তং আপজ্জতি, তস্স দক্খিণা সঙ্ঘগতা ন হোতি. মহাথেরং লভিত্ৰা পি ‘‘মহাথেরো মে লদ্ধো’’তি সোমনস্সং উপ্পাদেন্তস্সাপি ন হোতিযেৰ. তস্স দক্খিণা সঙ্ঘগতা ন হোতি. যো পন সামণেরং উপসম্পন্নং ৰা দহরং ৰা থেরং ৰা বালং ৰা পণ্ডিতং ৰা যংকিঞ্চি সঙ্ঘতো লভিত্ৰা নিব্বেমতিকো হুত্ৰা ‘‘সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি সঙ্ঘে চিত্তীকারং কাতুং সক্কোতি, তস্স দক্খিণা সঙ্ঘগতা নাম হোতি. পরসমুদ্দৰাসিনো কির এৰং করোন্তি তত্থ হি একো ৰিহারস্সামিকুটুম্বিকো ‘‘সঙ্ঘগতং দক্খিণং দস্সামী’’তি সঙ্ঘতো উদ্দিসিত্ৰা ‘‘একং ভিক্খুং দেথা’’তি যাচিত্ৰা সো একং দুস্সীলভিক্খুং লভিত্ৰা নিসীদনট্ঠানং ওপুঞ্জাপেত্ৰা আসনং পঞ্ঞপেত্ৰা উপরি ৰিতানং বন্ধিত্ৰা গন্ধধূমপুপ্ফেহি পূজেত্ৰা পাদে ধোৰিত্ৰা মক্খেত্ৰা বুদ্ধস্স নিপচ্চকারং করোন্তো ৰিয সঙ্ঘে চিত্তীকারেন দেয্যধম্মং অদাসি সো ভিক্খু পচ্ছাভত্তং ৰিহারং জগ্গনত্থায ‘‘কুদালকং দেথা’’তি ঘরদ্ৰারং আগতো উপাসকো নিসিন্নোৰ কুদালং পাদেন খিপিত্ৰা ‘‘গণ্হা’’তি অদাসি তমেনং মনুস্সা আহংসু ‘‘তুম্হেহি পাতোৰ এতস্স কতসক্কারো ৰত্তুং ন সক্কা, ইদানি অপচযমত্তকম্পি নত্থি, কিং নামেত’’ন্তি. উপাসকো ‘‘সঙ্ঘস্স সো অয্যো চিত্তীকারো, ন এতস্সা’’তি আহ. কাসাৰকণ্ঠসঙ্ঘদিন্নদক্খিণং পন কো সোধেতি, সারিপুত্তমোগ্গলানাদযো অসীতিমহাথেরা সোধেন্তি অপি চ থেরা চিরপরিনিব্বুতা, থেরে আদিং কত্ৰা যাৰজ্জতনা ধরমানখীণাসৰা সোধেন্তিযেৰ, তথা হি দাযকতো পটিগ্গাহতোপি মহপ্ফলং হোতি দানং. দাযকতো ৰেস্সন্তরজাতকং কথেতব্বং ৰেস্সন্তরো হি দুস্সীলস্স জূজকাব্রাহ্মণস্স নযনসদিসে দ্ৰে জালীকণ্হাজিনে পুত্তে দত্ৰা পথৰিং কম্পেসি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং আরব্ভ পৰত্তচেতনায মহন্তভাৰেন পথৰিং কম্পেসি. এৰং দাযকতোপি মহপ্ফলং হোতি. পটিগ্গাহকতো পন সারিপুত্তত্থেরস্স দিন্নচোরঘাতকৰত্থু কথেতব্বং চোরঘাতকো নাম হি সাৰত্থিযং একো জনপদপুরিসো পঞ্চৰীসতি ৰস্সানি চোরঘাতককম্মং কত্ৰা মহল্লককালেপি তিংস ৰস্সানি নাসিকৰাতেনেৰ কণ্ণনাসাদীনি ছিন্দিত্ৰা চোরঘাতককম্মং করোন্তস্সেৰ পঞ্চপঞ্ঞাস ৰস্সানি ৰীতিৰত্তানি. সো মরণ মঞ্চে নিপন্নোৰ অত্তনো কম্মবলেন মহানিরযে নিব্বত্তো ৰিয মহাসদ্দং কত্ৰা দুক্খিতো হোতি, তস্স সদ্দেন ভীতা মনুস্সা উভতো পস্সে গেহং ছড্ডেত্ৰা পলাযিংসু. তদা সারিপুত্তত্থেরো দিব্বচক্খু না লোকং ৰোলোকেন্তো তং দিস্ৰা তস্স অনুকম্পং পটিচ্চ তস্স গেহদ্ৰারে অট্ঠাসি. সো কুজ্ঝিত্ৰা তিক্খত্তুং নাসিকৰাতেন ৰিস্সজ্জমানোপি ৰিস্সজ্জিতুং অসক্কোন্তো অতিৰিরোচমানং থেরং দিস্ৰা অতিৰিয পসীদিত্ৰা অত্তনো অত্থায সম্পাদিতং পাযাসং অদাসি. থেরোপি মঙ্গলং ৰড্ঢেত্ৰা পক্কমি. চোরঘাতকো থেরস্স দিন্নদানং অনুস্সরিত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তি, এৰং পটিগ্গাহকতোপি মহপ্ফলং হোতি. উভযতোপি মহপ্ফলং, অনাথপিণ্ডিকৰিসাখাদযো বুদ্ধপ্পমুখস্স দিন্নদানং ৰেদিতব্বং.

ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা.

‘‘তথাগতে চ সম্বুদ্ধে, অথৰা তস্স সাৰকে;

নত্থি চিত্তে পসন্নম্হি, অপ্পকা নাম দক্খিণা.

এৰং অচিন্তিযা বুদ্ধা, বুদ্ধধম্মা অচিন্তিযা;

অচিন্তিযে পসন্নানং, ৰিপাকো হোতি অচিন্তিযো’’তি.

এৰং উভযৰসেন মহপ্ফলভাৰো ৰেদিতব্বো. দাযকতোপি পটিগ্গাহকতোপি নিপ্ফলমেৰ. সেয্যথাপি মক্খলিগোসালছসত্থারাদীনং অত্তনো উপাসকমিচ্ছাদিট্ঠীহি পূজাৰিসেসা ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা.

‘‘মাসে মাসে কুসগ্গেন, বালো ভুঞ্জেয্য ভোজনং;

ন সো সঙ্খতধম্মানং, কলং নাগ্ঘতি সোল়সি’’ন্তি.

তেনেৰাহ ভগৰা চত্তারিমানি আনন্দ দক্খিণৰিসুদ্ধিযো’’তি. ইমানি তীণি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘরতনানি সাধূনং রতিজননত্থেন রতনানি নাম.

ৰুত্তঞ্হেতং.

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতী’’তি.

রতনঞ্চ নাম দুৰিধং সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকৰসেন. তত্থ অৰিঞ্ঞাণকং চক্করতনং, মণিরতনং যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অনিন্দ্রিযবদ্ধসুৰণ্ণরজতাদি. সৰিঞ্ঞাণকং হত্থিঅস্সরতনাদিপরিণাযকরতনপরিযোসানং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি ইন্দ্রিযবদ্ধং. এৰং দুৰিধে চেত্থ সৰিঞ্ঞাণকরতনং অগ্গমক্খাযতি, কস্মা যস্মা অৰিঞ্ঞাণকং সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাদিরতনং সৰিঞ্ঞাণকানং হত্তিরতনাদীনং অলঙ্কারত্থায উপনীযতি. সৰিঞ্ঞাণকরতনম্পি দুৰিধং তিরচ্ছানগতরতনং মনুস্সরতনঞ্চ. তত্থ মনুস্সরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা যস্মা তিরচ্ছানগতরতনং মনুস্সরতনস্স ওপৰয্হং হোতি. মনুস্সরতনম্পি দুৰিধং ইত্থিরতনং পুরিসরতনঞ্চ. তত্থ পুরিসরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা যস্মা ইত্থিরতনং পুরিসরতনস্স পরিচারিকত্তং আপজ্জতি. পুরিসরতনম্পি দুৰিধং অগারিকরতনং অনগারিকরতনঞ্চ তত্থ অনগারিকরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা যস্মা অগারিকরতনেসু অগ্গো চক্কৰত্তীপি সীলাদিগুণযুত্তং অনগারিকরতনং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা উপট্ঠহিত্ৰা পযিরুপাসিত্ৰা দিব্বমানুস্সিকা সম্পত্তিযো পাপুণিত্ৰা অন্তে নিব্বানসম্পত্তিং পাপুণাতি. অনগারিকরতনম্পি দুৰিধং অরিযপুথুজ্জনৰসেন. অরিযরতনম্পি দুৰিধং সেক্খাসেক্খৰসেন. অসেক্খরতনম্পি দুৰিধং সুক্খৰিপস্সকসমথযানিকৰসেন. সমথযানিকরতনম্পি দুৰিধং সাৰকপারমিপ্পত্তমপত্তঞ্চ. তত্থ সাৰকপারমিপ্পত্তং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা গুণমহত্ততায. সাৰকপারমিপ্পত্তরতনতোপি পচ্চেকবুদ্ধরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা গুণমহত্ততায. সারিপুত্তমোগ্গলানসদিসাপি হি অনেকসতা সাৰকা পচ্চেকবুদ্ধস্স গুণানং সতভাগম্পি ন উপনেন্তি. পচ্চেকবুদ্ধতো সম্বুদ্ধরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা গুণমহত্ততায সকলম্পি জম্বুদীপং পল্লঙ্কে ন পল্লঙ্কং ঘট্টেন্তো নিসিন্না পচ্চেকসম্বুদ্ধা একস্স গুণানং নেৰ সঙ্খ্যং কলং গণনভাগং উপনেন্তি, ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘যাৰতা ভিক্খৰে সত্তা অপদা ৰা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি আদি. এৰং ‘‘বুদ্ধো চ দুল্লভো লোকে, সদ্ধম্মসৰনম্পি চ, সঙ্ঘো চ দুল্লভো লোকে’’তি ইমেসং তিণ্ণং পদানং অত্থুদ্ধারৰসেন সব্বসো অত্থো ৰুত্তোযেৰ হোতি.

ইতি সাগরবুদ্ধিত্থেরৰিরচিতে সীমৰিসোধনে সঙ্ঘৰণ্ণনায

সমসীসিকণ্ডো চতুত্থো পরিচ্ছেদো.

পকিণ্ণককণ্ডো

ইদানি সপ্পুরিসাতি দুল্লভাতি ইমস্স সংৰণ্ণনাক্কমো সম্পত্তো তথা হি লোকে সপ্পুরিসাপি অতিদুল্লভাযেৰ. সপ্পুরিসাতি কল্যাণগুণসম্পন্না উত্তমপুরিসা. তে নিস্সায জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা, মরণধম্মা সত্তা মরণতো মুচ্চন্তি ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘মমঞ্হি আনন্দ কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিযা পরিমুচ্চন্তি, জরাধম্মা সত্তা জরায মুচ্চন্তী’’তি আদি ৰচনতো পন সম্মাসম্বুদ্ধোযেৰ সব্বাকারসম্পন্নো কল্যাণমিত্তো নাম. তং অলভন্তেন সারিপুত্তমোগ্গলানাদযো অরিযপুগ্গলা ৰা. তেপি অলভন্তেন একন্তজহিতং সিৰট্ঠিকং কল্যাণমিত্তং লভিতব্বং, ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি.

‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;

গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা, নোচাঠানে নিযোজযে’’তি.

এৰমাদিগুণসমন্নাগতো ৰড্ঢিপক্খে ঠিতপণ্ডিতপুগ্গলো লোকে দুল্লভোৰ. কতমো পণ্ডিতপুগ্গলো বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধা অসীতি চ মহাসাৰকা অঞ্ঞে চ তথাগতস্স সাৰকা সুনেত্তমহাগোৰিন্দৰিধুরসরভঙ্গমহোসধসুতসোমনিমিরাজঅযোঘরকুমারক অকত্তিপণ্ডিতাদযো চ পণ্ডিতাতি ৰেদিতব্বা. তে ভযে ৰিয রক্খা, অন্ধকারে ৰিয পদীপা, খুপ্পিপাসাদিদুক্খাভিভৰে ৰিয অন্নপানাদিপটিলাভো, অত্তনো ৰচনকরানং সব্বভযউপদ্দৰূপসগ্গৰিদ্ধংসনসমত্থা হোন্তি তথা হি তথাগতং আগম্ম অসঙ্খ্যেয্যা অপরিমাণা দেৰমনুস্সা আসৰক্খযং পত্তা ব্রহ্মলোকে পতিট্ঠিতা, দেৰলোকে উপ্পন্না. সারিপুত্তত্থেরে চিত্তং পসাদেত্ৰা চতূহি চ পচ্চযেহি থেরং উপট্ঠহিত্ৰা অসীতি কুসলহস্সানি সগ্গে নিব্বত্তানি, তথা মহামোগ্গলানমহাকস্সপপভুতি সুনেত্তস্স সত্থুনো সাৰকা অপ্পেকচ্চে ব্রহ্মলোকে উপপজ্জিংসু, অপ্পেকচ্চে পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং সহব্যতং…পে… অপ্পেকচ্চে গহপতিমহাসালকুলানং সহব্যতং উপপজ্জিংসু, ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘নত্থি ভিক্খৰে পণ্ডিততো ভযং, নত্থি পণ্ডিততো উপদ্দৰো, নত্থি পণ্ডিততো উপসগ্গো’’তি. অপিচ তগ্গরমালাদিগন্ধভণ্ডসদিসো পণ্ডিতো, তগ্গরমালাদিগন্ধভণ্ডপলিৰেঠনপত্তসদিসো তদুপসেৰী ৰুত্তঞ্হেতং নারদজাতকে.

‘‘তগ্গরঞ্চ পলাসেন, যো নরো উপনয্হতি;

পত্তাপি সুরভি ৰাযন্তি, এৰং ধীরূপসেৰনা’’তি.

অকিত্তিপণ্ডিতো সক্কেন দেৰানমিন্দেন ৰরে দিয্যমানে এৰমাহ

‘‘ধীরং পস্সে সুণে ধীরং, ধীরেন সহ সংৰসে;

ধীরেনা’লাপসল্লাপং, তং করে তঞ্চ রোচযে.

কিং নু তে অকরং ধীরো, ৰদ কস্সপ কারণং;

কেন কস্সপ ধীরস্স, দস্সনং অভিকঙ্খসি.

নযং নযতি মেধাৰী, অদুরাযং ন যুঞ্জতি;

সনরো সেয্যসো হোতি, সম্মা ৰুত্তো ন কুপ্পতি;

ৰিনযং সো পজানাতি, সাধু তেন সমাগমো’’তি.

অপিচ তেপি সপ্পুরিসে সঙ্গম্ম অস্সুতপুব্বম্পি উভযলোকহিতাৰহং ৰাচং সুয্যতেৰ, ৰুত্তম্পি চেতং.

‘‘সুভাসিতং উত্তমমাহু সন্তো, ধম্মং ভণে নাধম্মং তং দুতিযং;

পিযং ভণে নাপ্পিযং তং ততিযং, সচ্চং ভণে নালীকং তং চতুত্থ’’ন্তি চ.

‘‘যং বুদ্ধো ভাসতি ৰাচং, খেমং নিব্বানপত্তিযা;

দুক্খস্সন্তকিরিযায, সা ৰে ৰাচানমুত্তমা’’তি.

সপ্পুরিসূপনিস্সযসেৰনপচ্চযাযেৰ দানাদিকুসলসমাযোগেন অপাযদুক্খতো মুচ্চন্তি ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অপিচ নেরযিকাদিদুক্খপরিত্তাণতো পুঞ্ঞানি এৰ পাণীনং বহূপকারানি, যতো তেসম্পি উপকারানুস্সরণতা কতঞ্ঞুতা সপ্পুরিসেহি পসংসনীযাদিনানপ্পকারৰিসেসাধিগমহেতূচ হোন্তি ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা, ‘‘দ্ৰে মে ভিক্খৰে পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং, কতমে দ্ৰে, যো চ পুব্বকারী, যো চ কতঞ্ঞু কতৰেদী’’তি. অপিচ ৰিধুরমহোসধজাতকাদিকালেপি ইধলোকপরলোকসম্পত্তিঅত্থমেৰ অত্তনো ৰচনকরে সম্মা যোজেন্তি. অনাকুলকম্মন্তাধিট্ঠানেন কালঞ্ঞুতায পতিরূপকারিতায অনলসতায উট্ঠানৰীরিযসমতায অব্যসনিযতাচ কালানতিক্কমনঅপ্পতিরূপকরণঅকরণসিথিলকরণাহি অকুসলাদীহি রহিতকসিগোরক্খৰাণিজ্জাদযো কম্মন্তা, এতে অত্তনো ৰা পুত্তদারস্স ৰা দাসকম্মকরানং ৰা ব্যত্ততায এৰং পযোজিতা দিট্ঠেৰ ধম্মে ধনধঞ্ঞৰিত্তি পটিলাভহেতূ হোন্তি, ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা.

পতিরূপকারীরি ধুরৰা, উট্ঠানতা ৰিন্দতে ধনন্তি চ;

ন দিৰা সোপ্পসীলে, রত্তিং উট্ঠানদস্সিনা;

নিচ্চপ্পমত্তেন সোণ্ডেন, সক্কা আৰসিতুং ঘরং.

অতীসিতং অতিউণ্হং, অতিসারমিদং অহু;

ইতি ৰিস্সট্ঠকম্মন্তে, অত্থা অচ্চেন্তি মাণৰে.

যো চ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ; তিণানি যো ন মঞ্ঞতি;

সপ্পুরিসকিচ্চানি, সো সুখং ন ৰিহাযতী’’তি চ.

ভোগে সংহরমানস্স, পরস্সেৰ ইরযতো;

ভোগা সন্নিচযং যন্তি, ৰম্মিকোৰূপচীযতীতি.

এৰমাদিপ্পভেদা সপ্পুরিসা লোকে অতিদুল্লভাৰ. তব্বিগমেন দুপ্পুরিসা বালজনা অগৰেসন্তোপি লব্ভন্তেৰ তে বালা অত্তানং সেৰমানে পরজনে সংসারদুক্খেযেৰ ওসীদেন্তি ভৰতো ৰুট্ঠানং ন দেন্তি তথা হি পূরণকস্সপাদযো ছসত্থারা দেৰদত্তকোকালিক-মোদকতিস্স খণ্ডদেৰিযাপুত্তসমুদ্দদত্তচিঞ্চমাণৰিকাদযো অতীতকালে চ দীঘদুক্খস্স লাভাতি ইমে অঞ্ঞে চ এৰরূপা সত্তা বালা অগ্গিপদিত্তমিৰ অগারং অত্তনা দুগ্গহিতেন অত্তানঞ্চ অত্তনো ৰচনকারকে চ ৰিনাসেন্তি তথা হি দেৰদত্তমাগম্ম রাজা অজাতসত্তু-কোকালিকাদযো তদঞ্ঞেপি পুগ্গলা অপাযে নিব্বত্তন্তি. রাজা অজাতসত্তু সামঞ্ঞফলসুত্তন্তসৰনকালে যদি পিতরং অঘাতেয্য, সোতাপন্নো ভৰেয্য পিতরং ঘাতিতত্তা মগ্গফলম্পি অপ্পত্ৰা লোহকুম্ভিযং সট্ঠিৰস্সসহস্সানি পচ্চিত্ৰা মুচ্চিস্সতি অনাগতেপি পচ্চেকবুদ্ধো ভৰিস্সতি. কোকালিকোপি সারিপুত্তমোগ্গলানত্থেরে অনপচাযিত্ৰা মহানিরযে পদুমগণনায পচ্চনোকাসে নিরযপদেসে পদুমনিরযে…পে… পদুমং খো পন অঞ্ঞতরো ভিক্খু নিরযং কোকালিকো ভিক্খু উপপন্নো সারিপুত্তমোগ্গলানেসু চিত্তং আঘাতেত্ৰা’’তি আহ. তত্থ অঞ্ঞতরো ভিক্খূতি নামগোত্তেন অপাকটং ‘‘কিং ৰ দীঘং নুখো ভন্তে পদুমে নিরযে আযুপ্পমাণ’’ন্তি পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা নিসিন্নং একং ভিক্খুং এৰমাহ ‘‘দীঘং খো ভিক্খু নিরযে আযুপ্পমাণং, তং ন সুকরং সঙ্খাতুং এত্তকানি ৰস্সানীতি ৰা এত্তকানি ৰস্সসতানীতি ৰা এত্তকানি ৰস্সসহস্সানীতি ৰা এত্তকানি ৰস্সসতসহস্সানী’’তি ৰা সক্কা পন ভন্তে উপমং কাতুন্তি. ‘‘সক্কা ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ. সেয্যথাপি ভিক্খু ৰীসতিখারিকো কোসলকো তিলৰাহো হোতি, ততো পুরিসো ৰস্সসতস্স ৰস্সসহস্সস্স অচ্চযেন একমেকং তিলং উদ্ধরেয্য, খিপ্পতরং খো সো ভিক্খু ৰীসতিখারিকো কোসলকো তিলৰাহো ইমিনা উপক্কমেন পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্য, ন ত্ৰেৰ একো অব্বুদো নিরযো. সেয্যথাপি ভিক্খু ৰীস অব্বুদো নিরযো, এৰমেকো নিরব্বুদো নিরযো’’তি আদি. ৰীসতিখারিকো তি মাগধিকেন পত্থেন চত্তারো পত্থা কোসলরট্ঠে একো পত্থো হোতি. তেন পত্থেন চত্তারো পত্থা আল়্হকং. চত্তারি আল়্হকানি দোণং. চতুদোণা মানিকা. চতুমানিকা খারী. তাযখারিযা ৰীসতিখারিকো তিলৰাহো. তিলৰাহোতি তিলসকটং. অব্বুদো নিরযোতি অব্বুদো নাম একো পচ্চেকনিরযো নত্থি, অৰীচিম্হি এৰ পন অব্বুদগণনায পচ্চনোকাসো ‘‘অব্বুদো নিরযো’’তি ৰুত্তো. এস নযো নিরব্বুদাদীসুপি. তত্থ ৰস্সগণনাপি এৰং ৰেদিতব্বা যথাহ ‘‘সতংসতসহস্সানি কোটি হোতি এৰং সতংসহস্সকোটিযো পকোটি নাম. সতংসতসহস্সপকোটিযো কোটিপকোটি নাম. সতং সতসহস্সকোটিপকোটিযো নহুতং. সতংসতসহস্সনহুতানি নিন্নহুতং. সতংসতসহস্সনিন্নহুতানি একো অব্বুদো. ততো ৰীসতিগুণো নিরব্বুদো. এস নযো সব্বত্থ অযঞ্চ গণনা অপরিচিতানং দুক্করা’’তি ৰুত্তং তং ন সুকরং সঙ্খাতু’ন্তি কেচি পন তত্থ পরিদেৰনানত্তেনপি কম্মকরণনানত্তেনপি ইমানি নামানি লদ্ধানীতি ৰদন্তি. অপরেপি ৰানকারণেহীতি টীকানেত্তি. যথা চ দীঘৰিদস্সআঘাতা চ বুদ্ধন্তরং সট্ঠিযোজনমত্তেন অত্তভাৰেন উত্তানো পতিতো মহানিরযে পচ্চতি যথা চ, তস্স দিট্ঠিঅভিরুচিতানি পঞ্চ কুলসতানি তস্সেৰ সহব্যতং উপ্পন্নানি মহানিরযে পচ্চন্তি. ৰুত্তঞ্চেতং ভগৰতা ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৰে নল়াগারং ৰা তিণাগারং ৰা অগ্গিফুট্ঠো কূটাগারানি দহতি উল্লিত্তাৰলিত্তানি নিৰাতানি ফুসিতগ্গল়ানি পিহিত ৰাতপানানি এৰমেৰ খো ভিক্খৰে যানিকানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি, সব্বানি বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো যেকেচি উপদ্দৰা উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো, যেকেচি উপসগ্গা…পে… নো পণ্ডিততো. ইতি খো ভিক্খৰে সপ্পটিভযো বালো অপ্পটিভযো পণ্ডিতো সউপদ্দৰো বালো অনুপদ্দৰো পণ্ডিতো, সউপসগ্গো বালো অনুপসগ্গো পণ্ডিতোতি. অপি চ পূতিমচ্ছসদিসো বালো, পূতিমচ্ছবদ্ধপত্ত পুতিসদিসো হোতি তদুপসেৰী. ছড্ডনীযতং জিগুচ্ছনীযতঞ্চ আপজ্জতি ৰিঞ্ঞূনং ৰুত্তম্পি চেতং নারদজাতকে.

‘‘পূতিমচ্ছং কুসগ্গেন, যো নরো উপনয্হতি;

কুসাপি পূতি ৰাযন্তি, এৰং বালূপসেৰনা’’তি.

অকত্তিপণ্ডিতোচাপি সক্কেন দেৰানমিন্দেন ৰরে দিয্যমানে এৰমাহ

‘‘বালং ন পস্সে ন সুণে, ন চ বালেন সংৰসে;

বালেনা’ল্লাপসল্লাপং, ন করে ন চ রোচযে.

কিংনু তে অকরং বালো, ৰদ কস্সপ কারণং;

কেন কস্সপ বালস্স, দস্সনং নাভিকঙ্খসি.

অনযং নযতি দুম্মেধো, অধুরাযং নিযুঞ্জতি;

দুন্নযো সেয্যসো হোতি, সম্মা ৰুত্তো পকুপ্পতি;

ৰিনযং সো ন জানাতি, সাধু তস্স অদস্সন’’ন্তি.

এৰং বালদুজ্জনসংসগ্গৰসেনেৰ সব্বানি ভযুপদ্দৰানি উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিতসেৰনৰসেনাতিসব্বসো সপ্পুরিসা অতিদুল্লভাৰ.

ইদানি.

‘‘দুল্লভঞ্চ মনুস্সত্তং, বুদ্ধুপ্পাদো চ দুল্লভো;

দুল্লভা খণসম্পত্তি, সদ্ধম্মো পরমদুল্লভো’’তি.

ইমিস্সা গাথায ৰণ্ণনাক্কমো সম্পত্তো. তত্থ দুল্লভঞ্চ মনুস্সত্তন্তি মনুস্সভাৰোপি দুল্লভোযেৰ মনুস্সস্স দুল্লভভাৰো কাণকচ্ছপোপমাদীহি ৰেদিতব্বো একো কির কস্সকো গঙ্গাতীরে তীণি সংৰচ্ছরানি কসিত্ৰা কিঞ্চিমত্তম্পি অলভিত্ৰা নঙ্গলফালং দ্ৰেধা ভিন্দিত্ৰা গঙ্গাযং খিপি তেন গঙ্গানদিযা ৰাহেন একো উদ্ধং একো হেট্ঠাতি এৰং দ্ৰে নঙ্গলফালকা গঙ্গাযং ৰুয্হন্তা চিরেন একো উদ্ধং একো হেট্ঠাতি দ্ৰে একতো হুত্ৰা পাকতিকা যুজ্জন্তি তস্মিং খণে ৰস্সসতৰস্সসহস্সচ্চযেন একৰারং উম্মুজ্জমানো কাণকচ্ছপো উম্মুজ্জমানক্খণে তস্স গীৰা দ্ৰিন্নং নঙ্গলফালানমন্তরে হোতি অযং কালো দুল্লভোৰ এৰমেৰ মনুস্সত্তভাৰোপি দুল্লভোযেৰ তথাহি মনুস্সত্তভাৰং অলভিত্ৰাৰ নিরযপেতঅসুরকাযতিরচ্ছানভূমীসুযেৰ সংসরিত্ৰা সীসম্পি উক্খিপিতুং অলভন্তা একবুদ্ধন্তরা দ্ৰে বুদ্ধন্তরা তযো বুদ্ধন্তরা চত্তারো বুদ্ধন্তরা একাসঙ্খ্যেয্যৰসেন নিরযে পচ্চনকসত্তানং গণনপথং ৰীতিৰত্তা, তথা পেতঅসুরকাযতিরচ্ছানভূমীসুপি অতিখুদ্দকেন অত্তভাৰেন তিলবীজসাসপবীজস্স চতুপঞ্চছসত্তঅট্ঠকলভাগমত্তেনেৰ অঙ্গুলিযা পতিট্ঠিতট্ঠানমত্তেযেৰ ভূমিপদেসে নিসিন্নানং অতিখুদ্দকসত্তানং গণনপথম্পি ৰীতিৰত্তা তে হি গণিতুং ইদ্ধিমন্তপুগ্গলে ঠপেত্ৰা অঞ্ঞো কো নাম সক্খিস্সতি তেহি মোহন্ধভাৰেন কণ্হসুক্কপক্খম্পি অজানন্তা অনেকেসু বুদ্ধসতেসু ৰা বুদ্ধসহস্সেসু ৰা উপ্পজ্জমানেসুপি বুদ্ধোতিসদ্দং অসুত্ৰা ৰীতিৰত্তা, এৰং মনুস্সত্তভাৰোপি দুল্লভোযেৰ. মনুস্সত্তভাৰে লভমানেপি বুদ্ধুপ্পাদকালো অতিদুল্লভোৰ. বুদ্ধুপ্পাদকালেপি সম্মাদিট্ঠি হুত্ৰা কুসলূপপত্তিসঙ্খাতা খণসম্পত্তি দুল্লভাৰ, সদ্ধম্মদেসকস্সাপি দুল্লভত্তা, তস্মিম্পি সতি অঙ্গৰিকলভাৰেন সদ্ধম্মসৰনস্সাপি দুল্লভত্তাতি এৰমাদিপ্পভেদা মনুস্সত্তভাৰাদিকা খণসম্পত্তিযো দুল্লভাতি ৰেদিতব্বা. দুল্লভা খণসম্পত্তীতি কুসলূপপত্তিসঙ্খাতা খণসম্পত্তি দুল্লভাযেৰ তথা হি পচ্চন্তৰিসয অরূপঅসঞ্ঞসত্ততিরচ্ছানপেতনেরযিককালে ৰা মজ্ঝিমদেসেপি চক্খাদিঅঙ্গৰিকলেৰা পরিপুণ্ণঅঙ্গভাৰেপি মিচ্ছাদিট্ঠিভূতা ৰা কুসলূপপত্তিসঙ্খাতা খণা ন হোন্তি পচ্চন্তৰিসযে হি পৰত্তা জনা পাণাতিপাতাদিদসঅকুসলকম্মপথেযেৰ রমন্তি অভিরমন্তি, চণ্ডসভাৰা চ তে হোন্তি, রতনত্তযগুণম্পি ন জানন্তি. অরূপিনোপি পুগ্গলা পরতোঘোসৰিরহিতত্তা সোতাপত্তিমগ্গপটিলাভোপি তেসং নত্থি, বুদ্ধদস্সনাদীনিপি ন লভন্তি. অসঞ্ঞসত্ততিরচ্ছানপেতনেরযিককালেসু পন পগেৰ পূরিতপারমীনং সত্তানং পৰত্তনম্পি অব্বোহারিকং, সম্মাদিট্ঠিকুলে জাযমানাপি চক্খুৰিকলেন বুদ্ধসঙ্ঘরতনানং অদস্সনং, সোতৰিকলেন ধম্মসৰনতোপি হাযতি এল়মূগাদিভাৰেন কুসলসমাদানা ন হোন্তি. অঙ্গসম্পন্নেপি মিচ্ছাদিট্ঠিভাৰেন দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাপরিক্খিত্তং সব্বজনানং নযনরসাযতনভূতং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধম্পি দিস্ৰা পসাদসোম্মেন চক্খুনা ওলোকেতব্বম্পি ন মঞ্ঞন্তি মনোপদোসৰসেনেৰ যুগগ্গাহা হুত্ৰা যমকপাটিহারিযকালাদীসু অনেকেপি মিচ্ছাদিট্ঠিনো মহানিরযে উপ্পজ্জন্তি. এৰং কুসলূপপত্তিখণসম্পত্তিপি দুল্লভাযেৰ.

‘‘দুল্লভঞ্চ মনুস্সত্তং, বুদ্ধুপ্পাদো চ দুল্লভো;

দুল্লভা খণসম্পত্তি, সদ্ধম্মো পরমদুল্লভো’’তি.

ইমিস্সা গাথায অত্থো ৰুত্তোযেৰ.

ইতি সাগরবুদ্ধিত্থেরৰিরচিতে সীমৰিসোধনে

পকিণ্ণককণ্ডো নাম পঞ্চমো পরিচ্ছেদো.

এৰং সত্থুপরিনিব্বানতো ৰস্সসতচ্চযেন পতিট্ঠিতে ইসিনা কারিতত্তা’ ইসিনগর’ন্তি লদ্ধনামে দ্ৰত্তপাদিভূপালানং নিৰাসট্ঠানভূতে সীরিখেত্তনগরে এরাৰতিযা নদিযা পারিমতীরভূতে পব্বতসানুম্হি পতিট্ঠিতস্স কঞ্চনৰরমহাথূপস্স দাযকস্স সত্ৰিৰমহাধম্মরঞ্ঞো কালে সাসনস্স দ্ৰিসহস্সসতাধিকএকতিংসতিমে ৰস্সে সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধানং কুলপুত্তানং মহাজানিকরণৰসেন ৰিমতিৰিনোদনিযা ৰুত্তৰচনং সদ্দযুত্তিঅত্থযুত্তিৰসেন সাধুকং অৰিচিনিত্ৰা নদিযা উদকুক্খেপং অকত্ৰা উপসম্পদা কম্মস্স কারিতত্তা সাসনে পরাজযমাপন্নে কুলপুত্তে উপারম্ভকরণৰসেন সীমৰিপত্তিহারকো সীমসম্পত্তিপ্পকাসকো গন্থো পৰত্ততি.

এত্তাৰতা চ সিরিখেত্তনগরগোচরগামেন সত্ৰিৰমহাধম্মরাজগুরুভূতেন মহাৰেয্যাকরণেন তিপিটকধরেন’সদ্ধম্মকোৰিদো’তি পাকট নামধেয্যেন মহাথেরেন উপজ্ঝাযো হুত্ৰা পঞ্ঞাধিপতীনং নিৰাসভূতে পচ্ছিমজিনচক্কসাসনৰরে ৰাসিগণাচরিযেন গণৰাচকেন ৰিনযধরেন মহাসামিনা চ, রাজগুরুনা তিপিটকনাগত্থেরেন চ আচরিযো হুত্ৰা ৰেজ্জকম্মজঙ্ঘপেসনকম্মাদিৰসেন অনেসনং পহায সম্মা আজীৰেন ৰিসুদ্ধাজীৰেহি সঙ্ঘগণেহি কারকসঙ্ঘা হুত্ৰা সিরিখেত্তনগরস্স দক্খিণদিসাভাগে দীঘপব্বতসানুম্হি এরাৰতিযা নদিযা তীরে ৰালিকপুল়িনে সীমাপেক্খায সহ উদকুক্খেপং কত্ৰা পৰত্তায উদকুক্খেপসীমায দসধা ব্যঞ্জনৰিপত্তিং অকত্ৰা ঠানারহেন ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন উপসম্পদায ৰীসতিৰস্সেন সাগরবুদ্ধীতি গরূহি গহিতনামধেয্যেন ভিক্খুনা রচিতো সাসনৰিপত্তিহারকো সীমৰিসোধনী নাম গন্থো সমত্তো.

এত্তাৰতা ৰিভত্তা হি, সপ্পভেদপ্পৰত্তিকা;

সীমৰিসোধনীহেসা, নিপুণা সাধুচিন্তিতা.

সিরিখেত্তাতি পঞ্ঞাতে, পুরে অপরনামকে;

দক্খিণেয্যদিসাভাগে, উচ্চনেন কতালযে.

ৰসন্তো ভিক্খু নামেন, সাগরবুদ্ধীতি ৰিস্সুতো;

পুণ্ণে ৰীসতিৰস্সম্হি, গন্থোযং সাধুচিন্তিতো.

মযাযং রচিতো গন্থো, নিট্ঠপ্পত্তো অনাকুলো;

এৰং পাণিনং সব্বে, সীঘং সিজ্ঝন্তু সঙ্কপ্পা.

যাৰ বুদ্ধোতিনামম্পি লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;

তাৰ তিট্ঠতু যং গন্থো, সাসনে হারযং তমং.

উদ্ধং যাৰ ভৰগ্গা চ, অধো যাৰ অৰীচিতো;

সমন্তা চক্কৰাল়েসু, যে সত্তা পথৰীচরা.

তেপি সব্বে মযা হোন্তু, সমসমৰিপাকিনো;

চিরং জীৰতু নো রাজা, সাসনস্স উজ্জোতকো.

দিব্বন্তো রাজধম্মেন, অরোগো সহ ঞাতিভি;

অনেন পুঞ্ঞকম্মেন, ভৰেয্যং জাতিজাতিযং.

সাসনং জোতযন্তোৰ, সক্যপুত্তস্স সাসনে;

যদা নস্সতি সদ্ধম্মো, অন্ধীভূতো মহীতলে;

দেৰলোকে তদা হেস্সং, তুসিতে ঠানমুত্তমেতি.

সীমৰিসোধনী নিট্ঠিতা.