নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
সীমৰিসোধনী
ৰরদং ৰরদং অগ্গং, দিচ্চং দিচ্চংৰ ৰনজং;
বোধকং বোধকং পাণং, দেৰ’দেৰং নমাম’হং.
সন্তং সন্তং সদা ৰট্টং, পজং’ভৰে সুতং;
নিব্বুদং নিব্বুদং তারং, ধম্মৰরং নমাম’হং.
সুতং সুতং ভৰনে যং, নতনং নতনা’রহং;
নরা’নরা সদা’কংসু, সঙ্ঘৰরং নমাম’হং.
ইচ্চেৰ’মচ্চন্তনতস্সনেয্যং, নতয্যমানো রতনত্তযং যং;
পুঞ্ঞাভিৰড্ঢিং মহগ্ঘং অলত্থং, তস্সানুভাৰেন হতন্তরাযো.
ৰিনযে সতি ঠিতে যং, সাসনং সণ্ঠিতং ভৰে;
ৰিনযে সতি নট্ঠে যং, ৰিনট্ঠং সাসনং ভৰে.
তস্মা দিত্তং মমে’দানি, জোতযিত্ৰান সাসনে;
ভিন্দিত্ৰা দ্ৰেল়্হকং ৰাদং, একীভাৰং করোম’হং.
অত্তুক্কংসন-ভাৰঞ্চ, পরৰম্ভনকম্পিচ;
তেসু চিত্তং অপেসেত্ৰা, সাসনস্স সুৰুড্ঢিযা.
যদি মে ঈদিসং চিত্তং, ভৰেয্যুং পাপসঙ্কপ্পা;
পচ্চিস্সং নিরযে ভযং, হীন’জ্ঝাসযকারণা.
সাসনস্স সুলভং’ৰ পত্থযন্তো সতা’চারো;
সংসন্দিস্সমহং দানি, চিরং সদ্ধম্ম’সুদ্ধিযা.
সুদুল্লভং লভিত্ৰান, পব্বজ্জং জিনসাসনে;
সম্বুদ্ধস্স ৰরং ৰাদং, কত্ৰা দ্ৰেল়্হক’মেকিকং.
সীমৰিসোধনিং নাম, নানাগন্থসমাহটং;
করিস্সং মে নিসামেন্তু, সাধৰো কৰিপুঙ্গৰা.
পাল়িং অট্ঠকথঞ্চেৰ, মাতিকং পদভাজনিং;
ওগাহেত্ৰান তং সব্বং, পুনপ্পুনং অসেসতো.
অত্তনোমতিগন্থেসু, টীকাগণ্ঠিপদেসুচ;
ৰিনিচ্ছযৰিমতীসু, মাতিকা’ট্ঠকথাসুপি.
সব্বং অসেসকং কত্ৰা, সংসন্দিত্ৰান একতো;
পৰত্তা ৰণ্ণনা এসা, তোসযন্তী ৰিচক্খণেতি.
বুদ্ধুপ্পাদো হি দুল্লভো, ততো পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ, ৰুত্তঞ্হেতং
বুদ্ধো চ দুল্লভো লোকে, সদ্ধম্মসৰনম্পি চ;
সঙ্ঘো চ দুল্লভো লোকে, সপ্পূরিসা’তিদুল্লভা.
দুল্লভঞ্চ মনুস্সত্তং, বুদ্ধুপ্পাদো চ দুল্লভো;
দুল্লভা খণসম্পত্তি, সদ্ধম্মো পরমদুল্লভো’তি.
১. উপসম্পদাকণ্ডো
ইমস্মিঞ্হি ঠানে ঠত্ৰা বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তায কথায ৰুচ্চমানায সাধূনং চিত্তসম্পহংসনঞ্চেৰ, ইমস্সেৰ পকরণস্স অনুম্মত্তৰচনভাৰো চ ভৰেয্য, অনুম্মত্তৰচনত্তে চ সিদ্ধে সোতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তস্মা বুদ্ধগুণং ৰণ্ণযিস্সাম. অম্হাকং কির ভগৰা ব্রহ্মদেৰবুদ্ধমাদিং কত্ৰা যাৰ পোরাণসক্যগোতমা মনোপণিধিৰসেন, কট্ঠৰাহনজাতকংআদিংকত্ৰা যাৰ মজ্ঝিমদীপঙ্করা ৰাচঙ্গৰসেন মজ্ঝিমদীপঙ্করপাদমূলতো পট্ঠায কাযৰাচঙ্গৰসেন সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৰা যাৰ ৰেস্সন্তরত্তভাৰা ৰীসতি অসঙ্খ্যেয্যানি পারমিযো পূরেন্তস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণত্থায যেৰ অলঙ্কতং সীসং ছিন্দিত্ৰা দেন্তস্স সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্স সীসং জম্বুদীপৰাসীনং উদ্ধনতোপি বহুতরং, অঞ্জিতনযনং উপ্পাটেত্ৰা দেন্তস্স নযনং অজটাকাসে গগনতলে তারাগণতোপি বহুতরং, হদযমংসং ৰা দক্খিণবাহুং ৰা ছিন্দিত্ৰা দেন্তস্স মংসং ছনহুত অট্ঠস হস্সাধিকসতসহস্সপমাণসিনেরুরাজতোপি বহুতরং, লোহিতং উপ্পাটেত্ৰা দেন্তস্স রুহিরং চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকতোপি বহুতরং, মদ্দীসদিসে চ ভরিযে জালীকণ্হাজিনসদিসে চ পুত্তে পরেসং দাসত্থায দেন্তস্স গণনপথং ৰীতিৰত্তা. এৰং পারমিযো পূরেন্তস্সেৰ.
চিন্তিতং সত্তসঙ্খ্যেয্যং, নৰসঙ্খ্যেয্য’ৰাচকং;
কাযৰাচা চতুখ্যাতং, বুদ্ধত্তং সমুপাগমীতি.
জাতত্তকীসোতত্তকিযা ৰুত্তনযেন অসূরো হুত্ৰা বুদ্ধত্তং চিন্তেন্তস্সেৰ সত্তঅসঙ্খ্যেয্যানি ৰীতিৰত্তানি. অতিসূরো অহুত্ৰা ৰাচামত্তমেৰ নৰ অসঙ্খ্যেয্যানি ৰীতিৰত্তানি. অতিসূরো হুত্ৰা কাযঙ্গৰাচঙ্গৰসেন পূরেন্তস্স চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি ৰীতিৰত্তানি. ইমানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি দীপঙ্করপাদমূলতো পট্ঠায ৰেদিতব্বানি. সতসহস্সকপ্পমত্থকে পন অজ্ঝত্তপারমী পূরিতাতি ৰেদিতব্বা. ৰেস্সন্তরত্তভাৰেন চ সত্তকমহাদানং দত্ৰা সত্তক্খত্তুং পথৰিং কম্পেত্ৰা ৰঙ্কপব্বতং গন্ত্ৰা নযনসদিসে দ্ৰে পুত্তে ব্রাহ্মণস্স দাসত্থায দত্ৰা দুতিযদিৰসে ব্রাহ্মণৰণ্ণেন আগতস্স সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো অত্তসমং মদ্দিং নাম ভরিযং দত্ৰা তস্মিং ভৰে অপরিমেয্যানি পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো তুসিতপুরং গন্ত্ৰা তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দসহি চক্কৰাল়সহস্সেহি আগন্ত্ৰা দেৰতাৰিসেসেহি.
কালো দেৰ মহাৰীর, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;
সদেৰকং তারযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদন্তি.
যাচিযমানো কালং দীপঞ্চ দেসঞ্চ কুলং মাতরমেৰচাতি ইমানি পঞ্চ মহাৰিলোকনানি ৰিলোকেত্ৰা তুসিতপুরতো চৰিত্ৰা মহাসম্মতৰংসজস্স ওক্কাকরঞ্ঞো পুত্তানং কুসলম্ভেদভযেন ভগিনীহিযেৰ সদ্ধিং আৰাহকরণং সুত্ৰা সক্যা ৰত ভো রাজকুমারাতি ওক্কাকমহারাজেন ৰুত্তৰচনং পৰত্তনিমিত্তং কত্ৰা সক্যাতি লদ্ধনামানং রাজূনমব্ভন্তরে পৰত্তস্স সুদ্ধোদনমহারাজস্স জেট্ঠমহেসিযা সিরিমহামাযায কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তিত্ৰা দসমাসচ্চযেন দেৰদহনগরস্স কপিলৰত্থুস্স চ মজ্ঝে লুম্বিনীৰনে মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমিত্ৰা জাতক্খণেযেৰ উত্তরাভিমুখং সত্তপদৰীতিহারেন গন্ত্ৰা অছম্ভিৰাচং নিচ্ছারেত্ৰা পিতরং ৰন্দাপেত্ৰা অনুক্কমেন সোল়সৰস্সুদ্দেসিককালে রজ্জসিরিং অনুভৰিত্ৰা রাহুলভদ্দস্স জাতদিৰসে নিক্খমিত্ৰা ছব্বস্সানি দুক্করচরিযং চরিত্ৰা ৰেসাখপুণ্ণমদিৰসে অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা পঞ্চচত্তালীস ৰস্সানি দেৰমনুস্সানং রতনদামং গন্থেন্তো ৰিয ধম্মরতনৰস্সং ৰস্সাপেত্ৰা যাৰ সুভদ্দপরিব্বাজকৰিনযনা কতবুদ্ধকিচ্চে কুসিনারাযউপৰট্টনে মল্লানং সালৰনে ৰেসাখপুণ্ণমদিৰসে পচ্চূসসমযে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতে ভগৰতিলোকনাথে সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন ‘‘অলং আৰুসো মা সোচিত্থ মা পরিদেৰিত্থ, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন, উপদ্দুতা চ হোম’ইদং ৰো কপ্পতি ইদং ৰো ন কপ্পতী’তি. ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম তং করিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম ন তং করিস্সামা’’তি ৰুত্তৰচনং সল্লক্খেত্ৰা গণপামোক্খানং সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং সঙ্ঘত্থেরো আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মসঙ্গীতিং কত্ৰা পরিসুদ্ধে ধম্মৰিনযে ততো অপরভাগে ৰস্সসতস্স অচ্চযেন ৰেসালিযা ৰজ্জিপুত্তকা দসৰত্থূনি দস্সেত্ৰা সাসনৰিপত্তিং করোন্তে দিস্ৰা আযস্মতা যসত্থেরেন কাকণ্ডকপুত্তেন সমুস্সাহিযমানো দুতিযসঙ্গীতিং কত্ৰা ততো অপরভাগে তথাগতস্স পরিনিব্বানতো দ্ৰিন্নং ৰস্সসতানং উপরি অট্ঠারসমে ৰস্সে ধম্মাসোকোনাম রাজা সকলজম্বুদীপতলে একরজ্জাভিসেকং পাপুণিত্ৰা বুদ্ধসাসনে মহন্তং লাভসক্কারং পৰত্তেত্ৰা পরিহীনলাভসক্কারা তিত্থিযা অন্তমসো ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি অলভন্তা লাভসক্কারং পত্থযমানা সাসনে পব্বজিত্ৰা সকানি সকানি দিট্ঠিগতানি দীপেত্ৰা সাসনে মহন্তং অব্বুদঞ্চ মলঞ্চ পৰত্তেসুং. তদা ধম্মাসোকরঞ্ঞো পত্তাভিসেকতো সত্তরসমে ৰস্সে সট্ঠিসতসহস্স ভিক্খূসু সহস্সভিক্খুং গহেত্ৰা মোগ্গলিপুত্ততিস্সো নাম সঙ্ঘত্থেরো মহাপৰারণায পরপ্পৰাদং ভিন্দিত্ৰা কথাৰত্থুপ্পকরণং দেসেত্ৰা ততিযধম্মসঙ্গীতিং কত্ৰা পরিসুদ্ধে ধম্মৰিনযে সাট্ঠকথেবুদ্ধৰচনে ধরন্তেৰ পাল়িযট্ঠকথাসু অত্থচ্ছাযং গহেত্ৰা অত্তনো মতিৰসেন নানাগন্থৰিসেসানি করোন্তি, তেসু অত্তনোমতিৰসেন অত্থচ্ছাযং গহেত্ৰা কারণপতিরূপকং কত্ৰা ৰুত্তৰচনং সারতো সল্লক্খেত্ৰা সুত্ত-সুত্তানুলোমআচরিযৰাদে মুঞ্চিত্ৰা পাল়িযা অট্ঠকথং, অট্ঠকথায চ পাল়িং তব্বিৰরণভূতং সারত্থদীপনিঞ্চ অঞ্ঞানি চ গন্থৰিসেসানি অসংসন্দিত্ৰা অত্তনোমতিযাপি পুব্বাপরং অসমানেত্ৰা ৰাদপ্পকাসনমত্তমেৰ ঠপেত্ৰা গরুকলহুকেসু গরুকেযেৰ ঠাতব্বেপি গরুকে অট্ঠত্ৰা কেচি ভিক্খূ নদিযা উদকুক্খেপং অকত্ৰা করোন্তি. এৰং সাসনে দ্ৰিধা ভিন্না হোন্তি. ইদঞ্চ ভিন্দনং কোসম্বকক্খন্ধকে ভিন্নতোপি সতগুণেন সহস্সগুণেন বলৰতরমেৰ সাসনস্স ৰিপত্তিকারণত্তা, তথা হি ন ইদং মনুস্সলোকে ভিক্খূনংযেৰ হোতি, ভিক্খূনং, উপাসকমনুস্সানং, আরক্খকদেৰতানম্পি, তাসং সহাযকানং ভুম্মনিস্সিতদেৰতানম্পি তাসং সহাযকানং রুক্খনিস্সিতদেৰতানম্পি তাসংসহাযকানং আকাসট্ঠকদেৰতানম্পি, তাসং সহাযকানং চাতুমহারাজিকদেৰতানম্পি, তাসং সহাযকানং তাৰতিংসদেৰতানম্পি, এৰং মিত্তপরম্পরৰসেন ছকামাৰচরদেৰতানম্পি তাসং মিত্তানং ব্রহ্মপারিসজ্জানম্পীতি এৰং যাৰঅকনিট্ঠব্রহ্মলোকা অরিযপুগ্গলে ঠপেত্ৰা সব্বে পুথুজ্জনা দেৰমনুস্সা ভিন্না হোন্তি, তেসং ভিন্নত্তা বহু চ পাপং পসৰতি, তস্মা পাল়িযা অট্ঠকথং, অট্ঠকথায চ পাল়িং সংসন্দিত্ৰা তানি তানি গন্থৰিসেসানি চ একতো কত্ৰা গঙ্গোদকে ন যমুনোদকং ৰিয মিস্সিত্ৰা একীভাৰং কত্ৰা সীমৰিসোধনিং নাম করিস্সামি, তং সুণাথ সাধুকং মনসিকরোথ ধম্মরাজস্স সাৰকাতি.
তত্থ বুদ্ধুপ্পাদো দুল্লভো তি বুদ্ধস্স উপ্পাদকালো দুল্লভো তথা হি অনুপ্পন্নকালে বুদ্ধে বুদ্ধোতি সদ্দম্পি অসুত্ৰা ৰীতিৰত্তানং কপ্পানং গণনপথং ৰীতিৰত্তা. বুদ্ধকারণস্স দুক্করত্তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
ততো পব্বজা চ উপসম্পদাচা তিএত্থ তোপচ্চযো লামকত্থে, পঞ্চম্যত্থে ৰা. বুদ্ধুপ্পাদো দুল্লভো, তমনুপব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ দুল্লভাযেৰাতি অধিপ্পাযো. যথা চ লোকে কিঞ্চিদেৰ মহগ্ঘং অলভিতব্বং লভিত্ৰা ৰা তেন সহকারীকারণভূতং অপ্পগ্ঘম্পি মহগ্ঘং মহগ্ঘং দুল্লভং দুল্লভন্তি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ অতিদুল্লভং বুদ্ধুপ্পাদং আগম্ম তমনুপব্বজিতম্পি দুল্লভন্তি ৰুচ্চতি, যথা চ নিদিযা উপরিমভাগে সত্তাহৰট্টলিকাদিভাৰেন উদকপূরণে হেট্ঠা কিস্মিঞ্চি ঠানে তরিতুং অৰিসহন্তা ইদমেৰ ঠানং দুক্করন্তি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ বুদ্ধকারণস্স দুক্করভাৰে ন তমনুপব্বজ্জুপসম্পদাপি দুক্করং দুল্লভন্তি ৰুচ্চতি. অঞ্ঞথা বুদ্ধভগৰতো পি পব্বজ্জুপসম্পদভাৰোযেৰ সেট্ঠো ভৰেয্য. অথৰা কারণূপচারৰসেনাপি এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং, যথা সেম্হোগুল়োতি তথা হি গুল়স্স পি ৰনপচ্চযা সেম্হো উস্সন্নো, তং জনো গুল়েনসেম্হোতি ৰত্তব্বেপি কারণস্মিং গুল়ে ফলভূতং সেম্হং রোপেত্ৰা সেম্হো গুল়োতি ৰুচ্চতি, এৰং কারণস্স দুক্করত্তা দুল্লভে বুদ্ধুপ্পাদে তমনুক্রিযা পব্বজ্জাপি তং মূলকারণভূতে বুদ্ধুপ্পাদে রোপেত্ৰা দুল্লভা পব্বজ্জাতি ৰুচ্চতি. বুদ্ধুপ্পাদকালেপি বুদ্ধদস্সনং দুল্লভমেৰ, অনুপ্পন্নকালে পন পগেৰ, সব্বখণেসু নৰমখণত্তা চ তথা হি মিলক্খুদেসঅরূপভূমিঅসঞ্ঞসত্তনিরযপেততিরচ্ছানভূমীসু জাযমানেসু ৰা মজ্ঝিমদেসে জাযমানোপি মিচ্ছাদিট্ঠিভূতা ৰা, সম্মাদিট্ঠিকুলে জাযমানাপি চক্খুসোত ৰিকলভাৰেন অঙ্গৰিকলা ৰা বুদ্ধদস্সনং ন অরহন্তি, দস্সনম্পি দস্সনমত্তমেৰ. সুপণ্ণনাগরাজাদীনং তস্মিং ভৰে মগ্গফলভাগিনো ন হোন্তি, হোন্তি চেত্থ.
‘‘পচ্চন্তজো অরূপিনো, ৰিকলঙ্গো অসঞ্ঞজো;
মিচ্ছাদিট্ঠি তিরচ্ছানো, পেতো নেরযিকোপিচ.
এতে অট্ঠক্খণা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
বুদ্ধুপ্পাদো খণো একো, নৰমোতি পৰুচ্চতীতি’’.
পব্বজ্জা তিচেত্থ সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি সামণেরাৰ অধিপ্পেতা, উপসম্পদা চাতি ৰিসুং ৰুত্তত্তা. সামণেরা চ নাম বুদ্ধং সরণং গচ্ছামিত্যাদিনা তিক্খত্তুং ৰত্ৰা উভতোসুদ্ধিৰসেনেৰ সামণেরভূমিযং তিট্ঠন্তি. দসসীলানি পন তেসং সিক্খাপদমত্তমেৰ. তানি পাল়িৰসেন অসক্কোন্তো অত্থৰসেন ‘‘ইদঞ্চ সমাদায ৰত্তেহী’’তি আচিক্খিতুম্পি ৰট্টতিযেৰ. ইধ ৰত্তব্বং নত্থি. উপসম্পদা পন অট্ঠৰিধা হোন্তি এহিভিক্খূপসম্পদা, সরণগমনূপসম্পদা, ওৰাদ পটিগ্গহণূপসম্পদা, পঞ্হাব্যাকরণূপসম্পদা, অট্ঠগরুধম্মপটিগ্গহণূপসম্পদা, দূতেনূপসম্পদা, অট্ঠৰাচিকূপসম্পদা, ঞত্তিচতুত্থূপসম্পদা চাতি. তত্থ ভগৰা এহি ভিক্খুভাৰায উপনিস্সযসম্পন্নং পুগ্গলং দিস্ৰা রত্তপংসুকূলন্তরতো সুৰণ্ণৰণ্ণং দক্খিণহত্থং নীহরিত্ৰা ব্রহ্মঘোসং নিচ্ছারেন্তো ‘‘এহি ভিক্খু চর ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি ৰদতি. তস্সানন্তরমেৰ গিহিলিঙ্গং অন্তরধাযিত্ৰা.
তিচীৰরঞ্চ পত্তো চ, ৰাসি সূচিচ বন্ধনং;
পরিস্সাৰনমট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খুনোতি.
এৰং ৰুত্তেহি অট্ঠহিপরিক্খারেহি সরীরে পটিমুত্তোযেৰ ৰস্সসতিকত্থেরো ৰিয ইরিযাপথসম্পন্নো বুদ্ধাচরিযকো বুদ্ধুপজ্ঝাযকো সম্মাসম্বুদ্ধং ৰন্দমানোৰ তিট্ঠতি. অযং এহি ভিক্খূপসম্পদা নাম. ভগৰা হি পঠমবোধিযং এতস্মিং কালে এহি ভিক্খুপসম্পদায এৰ উপসম্পাদেতি. তানি পন পঞ্চৰগ্গিযাদযো অঙ্গুলিমালত্থেরপরিযোসানা.
তীণিসতং সহস্সঞ্চ, চত্তালীসং পুনাপরো;
একো চ থেরো সপ্পঞ্ঞো; সব্বে তে এহি ভিক্খুকাতি.
এতে ৰিনযপিটকে নিদ্দিট্ঠএহিভিক্খূ নাম ৰিনযপিটকে অনিদ্দিট্ঠা পন তিসতপরিৰারসেলব্রাহ্মণাদযো.
সত্তৰীস সহস্সানি, তীণিযেৰ সতানি চ;
এতে হি সব্বে সঙ্খাতা, সব্বে তে এহিভিক্খুকাতি.
তং সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৰা অট্ঠৰীসসহস্সানি ছসতানি একচত্তালীসুত্তরানি চ হোন্তি. পঠমবোধিচ নামেসা ৰীসতিৰস্সানি হোন্তি.
ভগৰা হি অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰা অট্ঠারসকোটিব্রাহ্মণানং অমতং পাযেত্ৰা পঠমৰস্সং ৰসি. দুতিযততিযচতুত্থৰস্সেসু রাজগহে ৰেল়ুৰনৰিহারে ৰস্সং ৰসি, ভগৰা হি আসাল়্হিনক্খত্তপুণ্ণমিযং বারাণসিযা ইসিপতনে মিগদাযে পঠমৰস্সং ৰসিত্ৰা ফগ্গুণমাসে ফগ্গুণপুণ্ণমিযং রাজগহং পত্ৰা বিম্বিসাররঞ্ঞা কারিতে ৰেল়ুৰন ৰিহারে একমাসমত্তং ৰসিত্ৰা চিত্রমাসে ৰীসতিখীণাসৰসহস্সপরিৰুতো কপিলৰত্থুং গন্ত্ৰা অসীতিযা ঞাতিসহস্সানং মজ্ঝে ৰিপ্পটিপন্নানং রাজূনং মত্থকে পংসুরজং ওকিরিত্ৰা তে ৰন্দাপেত্ৰা পোক্খরৰস্সঞ্চ ৰস্সাপেত্ৰা তমাগম্ম অসীতিযা ঞাতিসহস্সানং ৰেস্সন্তর জাতকং কথেত্ৰা রাহুলমাতরমাগম্ম চন্দকিন্নরীজাতকঞ্চ কথেত্ৰা পিতরং অনাগামিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা রাজগহমেৰ আগন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেসি, তেন ৰুত্তং দুতিয ততিয চতুত্থ ৰস্সেসু রাজগহে ৰেল়ুৰনৰিহারে ৰস্সং ৰসী’’তি. পঞ্চমে পন ৰেসালিযং একৰাসং ৰসি. ছট্ঠে মকুল়পব্বতে একৰাসং ৰসি. পুণ্ণো ৰা তত্থ. তত্রাযং অনুপুব্বিকথা সুনাপরন্তরট্ঠে কির একস্মিং ৰাণিজকগামে দ্ৰে ভাতরো. তেসু কদাচি জেট্ঠো পঞ্চসকটসতানি গহেত্ৰা জনপদং গন্ত্ৰা ভণ্ডং আহরতি, কদাচি কনিট্ঠো. ইমস্মিং পন সমযে কনিট্ঠং ঘরে ঠপেত্ৰা জেট্ঠভাতিকো পঞ্চ সকটসতানি গহেত্ৰা জনপদচারিকং চরন্তো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং পত্ৰা জেতৰনস্স অৰিদূরে পঞ্চসকটসতানি ঠপেত্ৰা ভুত্তপাতরাসো পরিজনপরিৰুতো ফাসুকট্ঠানে নিসীদি. তেন চ সমযেন সাৰত্থিৰাসিনো ভুত্তপাতরাসা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায সুট্ঠুত্তরাসঙ্গা গন্ধপুপ্ফাদিহত্থা যেনবুদ্ধো, যেনধম্মো, যেনসঙ্ঘো, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভরা হুত্ৰা দিক্খিণদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা জেতৰনং গচ্ছন্তি. সো তে দিস্ৰা ‘‘কহং ইমে গচ্ছন্তী’’তি একং মনুস্সং পুচ্ছি. কিং ত্ৰং অয্যো ন জানাসি, লোকে বুদ্ধধম্মসঙ্ঘরতনানি নাম উপ্পন্নানি, ইচ্চেৰ মহাজনো সত্থুসন্তিকে ধম্মকথং সোতুং গচ্ছতীতি. তস্স ‘‘বুদ্ধো’’তি ৰচনং ছৰিচম্মাদীনি ছিন্দিত্ৰা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসি. অথ অত্তনো পরিজনপরিৰুতো তায পরিসাযসদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থামধুরস্সরেন ধম্মং দেসেন্তস্স পরিস পরিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুত্ৰা পব্বজ্জায চিত্তং উপ্পাদেসি. অথ তথাগতেন কালং ৰিদিত্ৰা পরিসায উয্যোজিতায সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা স্ৰাতনায নিমন্তেত্ৰা দুতিযদিৰসে মণ্ডপং করেত্ৰা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা ভত্তকিচ্চাৰসানে ভগৰা অনুমোদনং কত্ৰা পক্কমি. ভুত্তপাতরসো উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ভণ্ডাগারিকং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘এত্তকং ভণ্ডং ৰিস্সজ্জিতং এত্তকং পন ন ৰিস্সজ্জিত’’ন্তি সব্বং আচিক্খিত্ৰা ‘‘ইমং সাপতেয্যং ময্হং কনিট্ঠস্স দেহী’’তি সব্বং নিয্যোতেত্ৰা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠান পরাযণো অহোসি. অথস্স কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তস্স কম্মট্ঠানং ন উপট্ঠাতি, ততো চিন্তেসি ‘‘অযং জনপদো ময্হং অসপ্পাযো, যংনূনাহং সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সকট্ঠানমেৰ গচ্ছেয্য’’ন্তি. অথ পুব্বণ্হসমযে পিণ্ডায চরিত্ৰা সাযন্হসমযে পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা সত্থা সীহনাদং নদিত্ৰা পক্কমি. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো সূনাপরন্তরট্ঠং পত্ৰা সম্মতপব্বতং নাম পৰিসিত্ৰা ৰাণিজকগামং পিণ্ডায পাৰিসি. অথ নং কনিট্ঠভাতা সগেহং নেত্ৰা ভিক্খং দত্ৰা ‘‘ভন্তে অঞ্ঞত্থ অগন্ত্ৰা ইধেৰ ৰসথা’’তি পটিঞ্ঞং কারেত্ৰা ৰসাপেসি. ততো সমুদ্দগিরিৰিহারং নাম অগমাসি. তত্থ সমুদ্দৰীচিযো আগন্ত্ৰা অযকণ্টপাসাণেসু পহরিত্ৰা মহাসদ্দং করোন্তি. থেরো কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো ন ফাসুৰিহারো হোতীতি সমুদ্দং নিসদ্দং কত্ৰা অধিট্ঠাসি. ততো মাতুলগিরিং নাম আগমাসি. তত্থ সকুণসঙ্ঘো উস্সন্নো রত্তিঞ্চ দিৰা চ সদ্দো একো বদ্ধো হোতি. থেরো ‘‘ইদং ঠানং অফাসুকন্তি ততো মকুল়কারামৰিহারং নাম গতো. সো ৰাণিজগামস্স নাতিদূরো নাচ্চাসন্নো গমনাগমনসম্পন্নো ৰিৰিত্তো অপ্পসদ্দো. থেরো ‘‘ইদং ঠানং ফাসুক’’ন্তি তত্থ রত্তিট্ঠানদিৰাঠানে চঙ্কমনাদীনি কারেত্ৰা ৰস্সং উপগচ্ছতি. এৰং চতূসু ঠানেসু ৰিহাসি. অথেকদিৰসং তস্মিংযেৰ অন্তোৰস্সে পঞ্চ ৰাণিজকসতানি ‘‘পরসমুদ্দং গচ্ছামা’’তি নাৰায ভণ্ডং পক্খিপিংসু. নাৰারোহনদিৰসে থেরস্স কনিট্ঠভাতা থেরং ভোজেত্ৰা থেরস্স সন্তিকে সিক্খাপদানি গহেত্ৰা গচ্ছন্তো ‘‘ভন্তে মহাসমুদ্দো নাম অস্সদ্ধেয্যো চানেকন্তরাযো চ, অম্হে আৰজ্জেয্যাথা’’তি ৰত্ৰা নাৰং আরূয্হি. নাৰা ঊমিজৰেন গচ্ছমানা অঞ্ঞতরং দীপং পাপুণি. মনুস্সা ‘‘পাতরাসং করিস্সামা’’তি দীপকে ওতিণ্ণা. তস্মিং দীপকে অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, চন্দনৰনমেৰ অহোসি. অথেকো ৰা সিযা রুক্খং আকোটেত্ৰা লোহিতচন্দনভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ভো মযং লাভত্থায পরসমুদ্দং গচ্ছাম, ইতো চ উত্তরি লাভা নাম নত্থি, চতুরঙ্গুল মত্তাপি ঘটিকা সতসহস্সং অগ্ঘতি, সংহারেতব্বকযুত্তং ভণ্ডং হারেত্ৰা গচ্ছামা’’তি. তে তথা করিংসু চন্দনৰনে অধিৰত্থা অমনুস্সা কুজ্ঝিত্ৰা ইমেহি অম্হাকং চন্দনৰনং নাসিতং, ঘাতেস্সাম নে’’তি চিন্তেত্ৰা ন ইমেসু ঘাটিতেসু সব্বং এককুণপং ভৰিস্সতি, সমুদ্দমজ্ঝে নেসং নাৰং ওসীদেস্সামা’’তি আহংসু. অথ তেসং নাৰং আরূয্হ মুহুত্তং গতকালেযেৰ উপ্পাদিকং উপট্ঠাপেত্ৰা সযম্পি তে অমনুস্সা ভযানকানি রূপানি দস্সযিংসু. ভীতা মনুস্সা অত্তনো দেৰতা নমস্সন্তি. থেরস্স কনিট্ঠো চূল়পুণ্ণকুটুম্বিকো ‘‘ময্হং ভাতা অৰস্সযো হোতূ’’তি থেরস্স নমস্সমানো অট্ঠাসি. থেরো পি কির তস্মিংযেৰ খণে আৰজ্জেত্ৰা তেসং ব্যসনপ্পত্তিং ঞত্ৰা ৰেহাসং উপ্পতিত্ৰা অভিমুখো অট্ঠাসি. অমনুস্সা থেরং দিস্ৰাৰ ‘‘অয্যপুণ্ণত্থেরো এহী’’ তি পক্কমিংসু. উপ্পাদিকং সন্নিসীদি. থেরো ‘‘মা ভাযথা’’তি তেসং অস্সাসেত্ৰাৰ কহং গন্তুকামত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘ভন্তে অম্হাকং সকট্ঠানমেৰ গচ্ছামা’’তি থেরো নাৰং ফলে অক্কমিত্ৰা ‘‘এতেসং ইচ্ছিতট্ঠানং গচ্ছতূ’’তি অধিট্ঠাতি. ৰাণিজা সকট্ঠানং গন্ত্ৰা তং পৰত্তিং পুত্তদারস্স আরোচেত্ৰা ‘‘এথ থেরং সরণং গচ্ছামা’’তি পঞ্চসতানি অত্তনো অত্তনো পঞ্চমাতুগামসতেহি সদ্ধিং তীসু সরণেসু পতিট্ঠায উপাসকত্তং পটিৰেদেসুং. ততো নাৰায ভণ্ডং ওতারেত্ৰা থেরস্স একং কোট্ঠাসং কত্ৰা ‘‘অযং ভন্তে তুম্হাকং কোট্ঠাসো’’তি আহংসু. থেরো ‘‘ময্হং ৰিসুং কোট্ঠাস কিচ্চং নত্থি’’. সত্থা পন তুম্হেহি দিট্ঠপুব্বো’তি. ন দিট্ঠপুব্বো ভন্তে’তি, তেনহি ইমিনা সত্থু মণ্ডলমাল়ং করোথ. এৰং সত্থারং পস্সিস্সথাতি তে সাধু ভন্তে’তি তেন চ কোট্ঠাসেন অত্তনো চ কোট্ঠাসেন মণ্ডলমাল়ং কাতুং আরভিংসু. সত্থা কিরস্স আরদ্ধকালতো পট্ঠায পরিভোগং অকাসি. তথো মনুস্সা রত্তিং ওভাসং দিস্ৰা ‘‘মহেসক্খা দেৰতা অত্থী’’তি সঞ্ঞংকরিংসু. উপাসকা মণ্ডলমাল়ঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স সেনাসনানি চ নিট্ঠপেত্ৰা দানসম্ভারং সজ্জেত্ৰা ‘‘কতং ভন্তে অম্হেহি অত্তনোকিচ্চং, সত্থারং পক্কোসথা’’তি থেরস্স আরোচেসুং. থেরো সাযন্হসমযে ইদ্ধিযাসাৰত্থিং পত্ৰা ‘‘ভন্তে ৰাণিজগামৰাসিনো তুম্হে দট্ঠুকামা, তেসং অনুকম্পং করোথা’’তি. ভগৰা অধিৰাসেসি. থেরো ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা সকট্ঠানমেৰ পচ্চাগতো. ভগৰা আনন্দত্থেরং আমন্তেসি ‘‘আনন্দ স্ৰে সূনাপরন্তে ৰাণিজগামে পিণ্ডায চরিস্সাম, ত্ৰং একূনপঞ্চসতানং ভিক্খূনং সলাকং দেহী’’তি. থেরো সাধু ভন্তে’তি ভিক্খুসঙ্ঘস্স তমত্থং আরোচেত্ৰা ‘‘চারিকা সলাকং গণ্হন্তূ’’তি আহ. তং দিৰসং কুণ্ডধানত্থেরো পঠমং সলাকং অগ্গহোতি. ৰাণিজগামৰাসিনোপি ‘‘স্ৰে কির সত্থা আগমিস্সতী’’তি গামমজ্ঝে মণ্ডপং কত্ৰা দানগ্গং সজ্জযিংসু. ভগৰা পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসীদি. সক্কস্স পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হং অহোসি. সো কিং ইদন্তি আৰজ্জেত্ৰা সত্থু সূনাপরন্তগমনং দিস্ৰা ৰিসুকম্মং আমন্তেসি ‘‘তাত অজ্জ ভগৰা তীণিমত্তানি যোজনসতানি পিণ্ডাচারং গমিস্সতি, পঞ্চ কূটাগারসতানি মাপেত্ৰা জেতৰনদ্ৰার কোট্ঠমত্থকে গমনসজ্জানিং কত্ৰা ঠপেহী’’তি, সো তথা অকাসি. ভগৰতো কূটাগারং চতুমুখং অহোসি, দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং দ্ৰিমুখং, সেসানং একমুখং, সত্থা গন্ধকুটিতো নিক্খম্ম পটিপাটিযা ঠপিত কূটাগারেসু ধুরকূটাগারং পাৰিসি. দ্ৰে অগ্গসাৰকে আদিং কত্ৰা একূনপঞ্চভিক্খুসতানিপি কূটাগারং গন্ত্ৰা নিসিন্না অহেসুং, একং তুচ্ছকূটাগারং অহোসি. পঞ্চপি কূটাগারসতানি আকাসে উপ্পতিংসু. সত্থা সচ্চবন্ধপব্বতং নাম পত্ৰা কূটাগারং আকাসে ঠপেত্ৰা তস্মিং পব্বতে সচ্চবন্ধো নাম মিচ্ছাদিট্ঠি, সো মহাজনং মিচ্ছাদিট্ঠিং উগ্গণ্হাপেন্তো লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো হুত্ৰা ৰসতি. অব্ভন্তরে চস্স অন্তোচাটিযং পদীপো ৰিয অরহত্তস্স উপনিস্সযো জলতি, তং দিস্ৰা ‘‘ধম্মমস্স কথেস্সামী’’তি গন্ত্ৰা ধম্মং দেসেতি. তাপসো দেসনাপরিযোসানে অরহত্তং পাপুণি. মগ্গেনেৰস্স অভিঞ্ঞা আগতা, এহি ভিক্খু হুত্ৰা ইদ্ধিমযপত্তচীৰরো কূটাগারং পাৰিসি. ভগৰা কূটাগারগতেহি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহিসদ্ধিং ৰাণিজগামং গন্ত্ৰা কূটাগারানি অদিস্সমানানি কত্ৰা ৰাণিজগামং পাৰিসি. ৰাণিজা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা সসত্থারং মকুল়কারামং নযিংসু. সত্থা মণ্ডলমাল়ং পাৰিসি. মহাজনো যাৰ সত্থা ভত্তদরথং পটিপ্পস্সম্ভেতি, তাৰ পাতরাসং কত্ৰা উপোসথঙ্গানি সমাদায গন্ধঞ্চ পুপ্ফঞ্চ আদায ধম্মসৰনত্থায আরামং পচ্চাগমাসি. সত্থা ধম্মং দেসেসি. মহাজনস্স বন্ধনা মোক্খো জাতো, মহন্ত বুদ্ধকোলাহলং অহোসি. সত্থা মহাজনস্স সঙ্গহত্থং কতিপাহং তত্থেৰ ৰসি, অরুণং পন মহাগন্ধকুটিযংযেৰ উট্ঠপেসি. তত্থ কতিপাহং ৰসিত্ৰা ৰাণিজগামে পিণ্ডায চরিত্ৰা ‘‘ত্ৰং ইধেৰ ৰসাহী’’তি পুণ্ণত্থেরং নিৰত্তেত্ৰা অন্তরে নম্মদানদী নাম অত্থি, তস্সা তীরং অগমাসি. নম্মদানাগরাজা সত্থু পচ্চুগ্গন্ত্ৰা নাগভৰনং পৰেসেত্ৰা তিণ্ণং রতনানং সক্কারং অকাসি. সত্থা তস্স ধম্মং কথেত্ৰা নাগভৰনা নিক্খমি. সো ‘‘ময্হং ভন্তে পরিচরিতব্বং দেথা’’তি যাচি. ভগৰা নম্মদানদীতীরে পদচেতিযং দস্সেসি. তং ৰীচীসু আগহাসু পিধিযতি ৰীচীসু গতাসু ৰিৰরতি, মহাসক্কারপ্পত্তং অহোসি. সত্থা ততো নিক্খম্ম সচ্চবন্ধপব্বতং গন্ত্ৰা সচ্চবন্ধং আহ ‘‘তযা মহাজনো অপাযমগ্গে ওতারিতো. ত্ৰং ইধেৰ ৰসিত্ৰা এতেসং লদ্ধিং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা নিব্বানমগ্গে পতিট্ঠাপেহী’’তি. সোপি পরিচরিতব্বং যাচি. সত্থা ঘনপিট্ঠিপাসাণে অল্লমত্তিকপিণ্ডম্হি লঞ্ছনং ৰিয পদচেতিযং দস্সেসি. এৰং সূনাপরন্তরট্ঠেযেৰ দ্ৰে চক্করতনচেতিযানি যাৰসাসনন্তরধানং পতিট্ঠাপেসি. সত্তমে পন ৰস্সে সাৰত্থিযং কণ্ডম্বরুক্খমূলে তিত্থি মদ্দনং করোন্তো যমকপাটিহারিযং কত্ৰা দসহি চক্কৰাল় সহস্সেহি আগতানং দেৰতানং মাতরং কাযসক্খিং কত্ৰা অভিধম্মং দেসেন্তে তাৰতিংসভৰনে পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৰস্সং ৰসি. অট্ঠমে সংসুমারনগরে একৰস্সং ৰসি. নৰমে কোসম্বিযং একৰস্সং ৰসি. তদা ভদ্দিযো, কিমিলো, ভগু, আনন্দো, অনুরুদ্ধো, দেৰদত্তো, চাতি ছ খত্তিযা পব্বজিংসু. তেসং ৰিত্থারো ধম্মপদে আগতো. দসমে পন ৰস্সে পালিলেয্যাগামে দক্খিণৰনসণ্ডে ভদ্দসালমূলে পালিলেয্যকেন হত্থিনা উপট্ঠিযমানো ফাসুকং ৰস্সাৰাসং ৰসি. একাদসমে নালন্ধব্রাহ্মণগামে একৰাসং ৰসি. দ্ৰাদসমে ৰেরঞ্জাযং একৰাসং ৰসি দুচ্চরিতস্স ৰিপাকং অনুভৰমানো, ভগৰতা কির ফুস্সস্স ভগৰতো কালে সাৰকানং ৰচীদুচ্চরিতৰসেন কতুপচিতস্স অকুসলকম্মস্স তদা লদ্ধোকাসৰসেন উপট্ঠিতত্তা ৰেরঞ্জব্রাহ্মণেন নিমন্তিতোপি সমানো মারাৰট্টন ৰসেন অসল্লক্খেত্ৰা অস্সৰাণিজকানং নিবদ্ধৰত্তসঙ্খেপেন পঞ্ঞত্তং পত্থপত্থমূলকং যৰতণ্ডুলমেৰ তেমাসং ভুঞ্জতি, ৰুত্তঞ্হেতং অপদানে.
‘‘ফুস্সস্সাহং পাৰচনে, সাৰকে পরিভাসিস্সং;
যৰং খাদথ ভুঞ্জথ, মাচ ভুঞ্জথ সালিনো.
তেন কম্মৰিপাকেন, তেমাসং খাদিতং যৰং;
নিমন্তিতো ব্রাহ্মণেন, ৰেরঞ্জাযং ৰসিং তদাতি’’.
তেন ৰুত্তং ‘‘দ্ৰাদসমে ৰেরঞ্জাযং একৰাসং ৰসি দুচ্চরিতস্স ৰিপাকং অনুভৰমানো’’তি. তেরসমে জালিযপব্বতে একৰাসং ৰসি. চতুদ্দসমে সাৰত্থিযং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে জেতৰনৰিহারে পঠমৰাসং ৰসিত্ৰা পন্নরসমে ৰস্সে ঞাতিজনসঙ্গহত্থং কপিলৰত্থুং গন্ত্ৰা একমেৰ ৰাসং কপ্পেসি. সোল়সমে ৰস্সে আল়ৰকযক্খদমনত্থং অগ্গাল়ৰীনগরে একৰাসং ৰসি. সত্তরসমে ৰস্সে রাজগহমেৰ নিৰত্তিত্ৰা ৰাসং কপ্পেসি. অট্ঠারসমে ৰস্সে জালিযপব্বতমেৰ নিৰত্তিত্ৰা ৰসি. একূনৰীসতিমেপি ৰস্সে তত্থেৰ জালিযপব্বতমেৰ ৰসি. ৰীসতিমে ৰস্সে রাজগহস্স অৰিদূরে ভীসনকে ভেসকলৰনসণ্ডে ৰাসং কপ্পেসী’’তি ইমানি ৰীসতি ৰস্সানি পঠমবোধীতি ৰেদিতব্বানি. এতস্মিং কালে এহিভিক্খূপসম্পদাযএৰ উপসম্পাদেসীতি যেভুয্যেন ভগৰন্তংযেৰ উদ্দিস্স আচরিযুপজ্ঝাযং কত্ৰা এহিভিক্খু ভাৰমাপন্নে পুঞ্ঞৰন্তপুগ্গলেযেৰ সন্ধায ৰুত্তং, অঞ্ঞেসম্পি অরিযভাৰমনাপন্নানং সুদিন্নাদীনং ৰা যমকপাটিহারিযে পসীদিত্ৰা আযস্মতো সারিপুত্তত্থেরস্স সন্তিকে পব্বজিতানং পুব্বে কস্সপবুদ্ধকালে ৰগ্গুলিভূতপুব্বানং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং থেরস্সেৰ সন্তিকে পব্বজিতভাৰস্স দিস্সনতো তেন ৰুত্তং ‘‘ভগৰা হি পঠমবোধিযং এতস্মিং কালে এহি ভিক্খূপসম্পদায এৰ উপসম্পাদেসী’’তি. ইতো পরেসু পন পঞ্চৰীসতিৰস্সেসু অনাথপিণ্ডিকেন কারিতে জেতৰনমহাৰিহারে একূনৰীসতিৰস্সা ৰাসং ৰসি. ৰিসাখায সত্তৰীসতি কোটিধনপরিচ্চাগেন কারিতে পুব্বারামে ছব্বস্সানি ৰসি. দ্ৰিন্নং কুলানং গুণমহত্তং পটিচ্চ সাৰত্থিযং নিস্সায পঞ্চৰীসতি ৰস্সানি ৰাসং ৰসি. অন্তিমে পন ৰস্সে বেল়ুৰগামে ৰসিত্ৰা মরণন্তিকা ৰেদনা উপ্পজ্জি, আযুসঙ্খারোস্সজ্জনঞ্চ তত্থ অকাসি. ইমানি ইধ নাধিপ্পেতানি, ভগৰতো ৰস্সক্কমজাননত্থংযেৰ ৰুত্তন্তি.
সরণগমনূপসম্পদা নাম ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি’’ত্যাদিনা তিক্খত্তুং ৰাচং ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তেহি তীহি সরণগমনেহি উপসম্পন্নো.
ওৰাদপটিগ্গহণূপসম্পদা নাম ‘‘তস্মা তিহ তে কস্সপ এৰং সিক্খিতব্বং তিব্বমেৰ হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং ভৰিস্সতি থেরেসু নৰেসু মজ্ঝিমেসু চাতি, এৰঞ্হি তে কস্সপ সিক্খিতব্বং তস্মা তিহ তে কস্সপ এৰং সিক্খিতব্বং যং কিঞ্চি ধম্মং সোস্সামি কুসলূপসঞ্হিতং সব্বন্তং অট্ঠিং কত্ৰা মনসিকত্ৰা সব্বমেৰ চেতসো সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতো ধম্মং সোস্সামীতি, এৰঞ্হি তে কস্সপ সিক্খিতব্বং তস্মা তিহ তে কস্সপ এৰং সিক্খিতব্বং সাতসহগতং মে কাযগতা সতিং ন জহিস্সতীতি, এৰঞ্হি তে কস্সপ সিক্খিতব্বন্তি ইমিনা ওৰাদপটিগ্গণেন মহাকস্সপত্থেরস্স অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা নাম.
পঞ্হাব্যাকরণূপসম্পদা নাম সোপাকস্স অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা, ভগৰা কির পুব্বারামে অনুচঙ্কমন্তো সোপাকসামণেরং ‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাতি ৰা সোপাক রূপসঞ্ঞাতি ৰা ইমে ধম্মা নানত্থা নানাব্যঞ্জনা, উদাহু একত্থা ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি দসঅসুভনিস্সিতে পঞ্হে পুচ্ছি. সো তে ব্যাকাসি. ভগৰা তস্স সাধুকারং দত্ৰা ‘‘কতিৰস্সোসি ত্ৰং সোপাকা’’তি পুচ্ছি. ‘‘সত্তৰস্সো অহং ভগৰা’’তি, ‘‘সোপাক ত্ৰং মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা পঞ্হে ব্যাকাসী’’তি আরদ্ধচিত্তো উপসম্পদং অনুজানাতি, অযং পঞ্হাব্যাকরণূপসম্পদা.
অট্ঠৰাচিকূপসম্পদা নাম ভিক্খুনিযা ভিক্খুনিসঙ্ঘতো ঞত্তিচতুত্থেন ভিক্খুসঙ্ঘতো ঞত্তিচতুত্থেনাতি ইমেহি দ্ৰীহি কম্মেহি উপসম্পদা. ঞত্তিচতুত্থকম্মূপসম্পদা নাম ভিক্খূনং এতরহি উপসম্পদা, অযমেৰ ইধাধিপ্পেতা, সম্পত্তিৰিপত্তিৰসেন সম্ভৰতো. কস্মা হেস উপসম্পন্নো নামাতি. সমগ্গেন সঙ্ঘেন ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন অকুপ্পেন ঠানারহেন উপরিভাৰং সমাপন্নো পত্তোতি উপসম্পন্নো, সেট্ঠভাৰং পত্তোতিঅত্থো তথা হি গিহিভাৰতো সামণেরভাৰো সেট্ঠো নাম, ততোপি উপসম্পন্নভাৰোযেৰ সেট্ঠো. তত্থ সমগ্গেন সঙ্ঘেনাতি সব্বন্তিমেন পরিযাযেন পঞ্চৰগ্গকরণীযে কম্মে যাৰতিকা ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা, তেসং আগতত্তা ছন্দারহানং ছন্দস্স আহটত্তা, সম্মুখীভূতানঞ্চ অপ্পটিক্কোসনতো এতস্মিং কম্মে সমগ্গভাৰং উপগতেন. ঞত্তিচতুত্থেনাতি তীহি অনুসাৰনাহি একায চ ঞত্তিযা কত্তব্বেন. এত্থ চ কিঞ্চাপি ঞত্তি সব্বপঠমং ৰুত্তা, তিস্সন্নং পন অনুসাৰনানং অত্থব্যঞ্জনভেদাভাৰতো অত্থব্যঞ্জনভিন্না ঞত্তি তাসং চতুত্থন্তি কত্ৰা ঞত্তিচতুত্থন্তি ৰুচ্চতি. কম্মেনা তি ধম্মিকেন কম্মেন, ৰিনযকম্মেনাতিঅত্থো. অকুপ্পেনা তি ৰত্থু ঞত্তি অনুসাৰন সীম পরিসসম্পত্তি সম্পন্নত্তা অকোপেতব্বতং অপ্পটিক্কোসিতব্বতঞ্চ উপগতেন. ঠানারহেনা তি কারণারহেন, সত্থুসাসনারহেনাতি অত্থো. এতেহি কারণেহি সেট্ঠভাৰমাপন্নোতি অত্থো. তত্থ সম্পত্তিৰিপত্তিৰসেন সম্ভৰতো তি ৰত্থুসম্পত্তি ঞত্তিসম্পত্তি অনুসাৰনসম্পত্তিসীমসম্পত্তিপরিসসম্পত্তিৰসেন পঞ্চহি সম্পত্তীহি উপসম্পদকম্মস্স সিজ্ঝনতোতি অত্থো. তত্থ ৰত্থু সম্পত্তিনাম পরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সভাৰো ইদানি পুরিসত্তভাৰো চ. উন্নৰীসতিৰস্সং, অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নপুব্বং, পণ্ডকো, থেয্যসংৰাসকো, তিত্থিযপক্কন্তকো, তিরচ্ছানগতো, মাতুঘাতকো, পিতুঘাতকো, অরহন্তঘাতকো, ভিক্খুনিদূসকো, সঙ্ঘভেদকো, লোহিতুপ্পাদকো, উভতোব্যঞ্জনকো, তি ইমে তেরস পুগ্গলা উপসম্পদায অৰত্থু. তত্থ ঊনৰীসতিৰস্সন্তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনতো পট্ঠায একূনৰীসপরিপুণ্ণো পুরিসপুগ্গলো উপসম্পদায ৰত্থু, ততো ওরং ন উপসম্পদায ৰত্থু তথো হি একস্মিং সংৰচ্ছরে হেমন্তগিম্হৰস্সৰসেন তিণ্ণং উতূনং সম্ভৰত্তা তযো উতূ হোন্তি, হোন্তি চেত্থ.
‘‘কত্তিকন্তিকপক্খম্হা, হেমং ফগ্গুণপুণ্ণমা;
তস্সন্তি কপক্খম্হা, গিম্হং আসাল়্হিপুণ্ণমা;
ৰস্সকালং ততো সেসং, চতুৰীসতূপোসথা.
চাতুদ্দসী ছ এতেসু, পক্খা ততিযসত্তমা;
সেসা পন্নরসী ঞেয্যা, অট্ঠারস উপোসথাতি’’.
এত্থ চ কত্তিকস্স কাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায যাৰ ফগ্গুণপুণ্ণমা চত্তারো মাসা হেমউতু নাম. ফগ্গুণস্স কাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায যাৰ আসাল়্হীপুণ্ণমা চত্তারো মাসা গিম্হউতু নাম. অসাল়্হকাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায যাৰ অপরকত্তিকপুণ্ণমা চত্তারো মাসা ৰস্সউতু নাম. এৰং একস্মিং সংৰচ্ছরে তযো উতূ হোন্তি. তত্থ একস্মিং উতুম্হি পক্খস্স ততিযসত্তমেসু দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ছ চতুদ্দসিকা, পঠমদুতিযচতুত্থপঞ্চমছট্ঠঅট্ঠমেসু ছ ছ কত্ৰা অট্ঠারস পন্নরসিকাতি এৰং একসংৰচ্ছরে চতুৰীসতি উপোসথা হোন্তি. ইমেসু চতুৰীসতুপোসথেসু চাতুদ্দসিযা একূনতিংস দিৰসা হোন্তীতি কত্ৰা একসংৰচ্ছরে ছ ঊনা দিৰসা হোন্তি. ইমিনা নযেন একূনৰীসতিমে ৰস্সে ছমাসাধিকানি অট্ঠারসৰস্সানি হোন্তি. তস্মিং মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তকালে দসমাসে পক্খিপিত্ৰা চত্তারি মাসাধিকানি একূনৰীসৰস্সানি পরিপুণ্ণানি. রাজানো পন তিণ্ণং তিণ্ণং ৰস্সানং অচ্চযেন মাসং আকড্ঢন্তি, দিৰসেন সহ মাসম্পি, তস্মা অট্ঠারসৰস্সে যেৰ ছ মাসাধিকানি হোন্তি. তং হেট্ঠাচতুমাসাধিক একূনৰীসতিমে ৰস্সে পক্খিপিত্ৰা একমাসাধিকানি ৰীসতিৰস্সানি সব্বসো পরিপুণ্ণানি হোন্তি. এৰং একূনৰীসতিৰস্সতো পট্ঠায গব্ভৰীসো উপসম্পদায ৰত্থূতি ৰেদিতব্বো. ইদানি পুরিসত্তভাৰো তি ভিক্খুনিযা অভাৰতো পুরিসপুগ্গলোৰ ইদানি ৰট্টতীতি অধিপ্পেতো তথা হি মাতুগামস্স পব্বজিতত্থা পঞ্চৰস্সসতানি সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্য, পঞ্ঞত্তত্তা পন অপরানি পঞ্চৰস্সসতানি ঠস্সতীতি এৰং ৰস্সসহস্সমেৰ পটিসম্ভিদাপ্পত্তসদ্ধম্মস্স পতিট্ঠিতভাৰো ৰুত্তো. মাতুগামা চ নাম দুপ্পঞ্ঞা তিব্বকিলেসা লামকা চ. ভগৰতা চ পঠমবোধিযং আদিতো পট্ঠাযমেৰ মহাপজাপতিযা গোতমিযা অট্ঠগরুধম্মপটিগ্গহণেন উপসম্পদত্তে অনুঞ্ঞাতেপি সাসনস্স অচিরট্ঠিতিকভাৰো ৰুত্তো. দুপ্পঞ্ঞত্তা ইত্থিযো সাসনে চিরং ন তিট্ঠন্তি, তিব্বকিলেসত্তা যথা পঞ্ঞত্ত সিক্খাপদানুরূপং সংৰরম্পি রক্খিতুং ন সক্কোন্তি. লামকত্তাপি তা অট্ঠসমাপত্তিং লভন্তাপি ব্রাহ্মপারিসজ্জং নাতিক্কমন্তি, এৰং ভিক্খুনিযা অভাৰতো ইদানি পুরিসপুগ্গলোতি ৰুত্তং. ইমস্মিং ঠানে ঠত্ৰা চত্তারি খেত্তানি ৰেদিতব্বানি তথা হি মাতুগামস্স পব্বজিতত্তা ৰস্সসহস্সমেৰ ঠস্সতীতি চেতং পটিসম্ভিদাপ্পত্তখীণাসৰৰসেন ৰুত্তং, ততো পরং উত্তরিপি সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰৰসেন ৰস্সসহস্সং, অনাগামিৰসেন ৰস্সসহস্সং, সকদাগামিৰসেন ৰস্সসহস্সং, সোতাপন্নৰসেন ৰস্সসহস্সন্তি এৰং পঞ্চৰস্সসহস্সানি পটিৰেধসদ্ধম্মো তিট্ঠতি. পরিযত্তিসদ্ধম্মোপি তানিযেৰ ন হি পরিযত্তিযা অসতি পটিৰেধো অত্থি. নাপি পরিযত্তিযা সতি পটিৰেধো ন হোতি. লিঙ্গং পন পরিযত্তিযা অন্তরহিতায চিরং পৰত্তিস্সতি, ইদং খন্ধকভাণকানং মতেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. দীঘনিকাযট্ঠকথাযং পন এৰং ৰুত্তং ‘‘পটিসম্ভিদাপ্পত্তেহি ৰস্সসহস্সং অট্ঠাসি, ছল়ভিঞ্ঞেহি ৰস্সসহস্সং, তেৰিজ্জেহি ৰস্সসহস্সং, সুক্খৰিপস্সকেহি ৰস্সসহস্সং, পাতিমোক্খেন ৰস্সসহস্সং অট্ঠাসী’’তি. ইদম্পি দীঘভাণকত্থেরানং মতেন ৰুত্তং. অঙ্গুত্তরনিকাযট্ঠকথাযম্পি বুদ্ধানং পরিনিব্বানতো ৰস্সসহস্সমেৰ পটিসম্ভিদা নিব্বত্তেতুং সক্কোন্তি, ততো পরং ছ অভিঞ্ঞা, ততো তাপি অসক্কোন্তা তিস্সো ৰিজ্জা নিব্বত্তন্তি. গচ্ছন্তেকালে তানিপি নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা সুক্খৰিপস্সকা হোন্তি. এতেনেৰ উপাযেন অনাগামিনো সকদাগিমিনো, সোতাপন্নাতি ৰুত্তং. ইদম্পি অঙ্গুত্তরনিকাযে ৰুত্তং. সংযুত্তনিকাযট্ঠকথাযং পন পঠমবোধিযং ভিক্খূ পটিসম্ভিদাপ্পত্তা. অথ কালে গচ্ছন্তে পটিসম্ভিদা পাপুণিতুং ন সক্খিংসু, ছল়ভিঞ্ঞা অহেসুং. ততো ছপি অভিঞ্ঞা পত্তুং অসক্কোন্তা তিস্সো ৰিজ্জা পাপুণিংসু. ইদানি কালে গচ্ছন্তে তিস্সো ৰিজ্জা পাপুণিতুং অসক্কোন্তা আসৰক্খযং পাপুণিস্সন্তি, তম্পি অসক্কোন্তা অনাগামিফলং, তম্পি অসক্কোন্তা সকদাগামিফলং, তম্পি অসক্কোন্তা সোতাপত্তিফলং. গচ্ছন্তেকালে সোতাপত্তিফলম্পি পত্তুং ন সক্খিস্সন্তী’তি ৰুত্তং. যস্মা চে তে আচরিযা ভিন্নৰাদা, তস্মা তেসং আচরিযানং ভাণকানং মতমেৰ বুদ্ধঘোসাচরিযেন তত্থ তত্থ লিখিতন্তি গহেতব্বং, অঞ্ঞথা আচরিযস্সেৰ পুব্বাপরৰিরোধপ্পসঙ্গো সিযা আচরিযবুদ্ধঘোসেনেৰ হি সীহল়ভাসং অপনেত্ৰা মাগধভাসায সাট্ঠকথং বুদ্ধৰচনং লিখিতং, ন অঞ্ঞেন আচরিযেন তস্মা অট্ঠকথায ৰুত্তৰচনমেৰ পমাণন্তি গহেতব্বং. ননু চত্তারোপি নিকাযট্ঠকথাসঙ্গীতিং আরূল়্হা, অথ কস্মা এৰং ভিন্নাতি. সচ্চং, তথাপি কেসঞ্চি থেরানং ৰাদপ্পকাসনত্থং ৰুত্তং. ন সঙ্গাহকত্থেরানং, তস্মা অট্ঠকথাৰচনমেৰ পমাণন্তি ৰুত্তং.
অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নপুব্বন্তি পারাজিকভিক্খু, সো অভব্বো সাসনে উপসম্পদকম্মস্স লদ্ধুং.
পণ্ডকোতিচেত্ত পঞ্চৰিধো হোতি আসিত্তপণ্ডকো, উস্সূযপণ্ডকো, ওপক্কমিকপণ্ডকো, নপুংসকো, পক্খপণ্ডকোতি. তত্থ যস্স পরেসং অঙ্গজাতং মুখেন গণ্হিত্ৰা অসুচিনা আসিত্তস্স পরিল়াহো ৰূপসমতি, অযং আসিত্তপণ্ডকো নাম. যস্স পরেসং অজ্ঝাচারং পস্সতো উস্সূযায উপ্পন্নায পরিল়াহো ৰূপসমতি, অযং উস্সূযপণ্ডকো নাম. যস্স উপক্কমেন বীজানি অপনীতানি হোন্তি, অযং ওপক্কমিকপণ্ডকো নাম. যো পন পটিসন্ধিযং যেৰ অভাৰকো উপ্পন্নো হোতি, অযং নপুংসকো নাম. একচ্চো পন অকুসলৰিপাকানুভাৰেন কাল়পক্খে পণ্ডকো হোতি, জুণ্হপক্খে পনস্স পরিল়াহোৰূপসমতি, অযং পক্খপণ্ডকো নাম, কেচি পন যো কাল়পক্খে ইত্থী হোতি, জুণ্হপক্খে পুরিসো, অযং পক্খপণ্ডকোতি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তমেৰ. এতেসু আসিত্তপণ্ডকস্স চ উস্সূযপণ্ডকস্স চ পব্বজ্জা ন ৰারিতা. ওপক্কমিকনপুংসকপক্খপণ্ডকানং পন ৰারিতা. তেসুপি পক্খপণ্ডকস্স যস্মিং পক্খে পণ্ডকো হোতি, তস্মিংযেৰ পব্বজ্জা ৰারিতা. এত্থ চ অপণ্ডকপক্খে পব্বজিত্ৰা পণ্ডকপক্খে নাসেতব্বোতি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘অপণ্ডকপক্খেপব্বজিতো সতো কিলেসক্খযং পাপুণাতি, ন নাসেতব্বো’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তমেৰ, পণ্ডকস্স কিলেসক্খযা সম্ভৰতো খীণকিলেসস্স চ পণ্ডকভাৰানুপপত্তিতো অহেতুক পটিসন্ধিকথাযঞ্হি অৰিসেসেন পণ্ডকস্স অহেতুকপটিসন্ধি কতা ৰুত্তা, আসিত্ত উস্সূযপক্খপণ্ডকানঞ্চ পটিসন্ধিতো পট্ঠাযেৰ পণ্ডকভাৰো, ন পৰত্তিযংযেৰাতি ৰদন্তি. তেনেৰ অহেতুকপটিসন্ধিনিদ্দেসে জচ্চন্ধ-জচ্চবধিরাদযো ৰিয পণ্ডকো জাতিসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা নিদ্দিট্ঠো. চতুত্থপারাজিকসংৰণ্ণনাযং পন অভব্বপুগ্গলে দস্সেন্তেন পণ্ডকতিরচ্ছানগতউভতো ব্যঞ্জনকা তযো ৰত্থুৰিপন্না অহেতুকপটিসন্ধিকা, তেসং সগ্গো অৰারিতোতি অৰিসেসেন ৰুত্তং, এৰং পঞ্চৰিধা পণ্ডকা তে পণ্ডকসামঞ্ঞেন অৰিসেসেত্ৰা ‘‘পণ্ডকাতি এৰমেৰ ৰত্ৰা পণ্ডকো ভিক্খৰে ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
থেয্যসংৰাসকো তি যো সযমেৰ পব্বজ্জালিঙ্গং গহেত্ৰা ভিক্খুৰস্সং গণেত্ৰা ভিক্খূতি পটিঞ্ঞং সম্পটিচ্ছতি, যথাৰুড্ঢং ৰন্দনং সাদিযতি, সো লিঙ্গস্স সংৰাসস্স চ থেনত্তা উভযত্থেনকো নাম. যো পন যথাৰুড্ঢং ৰন্দনং ন সাদিযতি, অসুদ্ধচিত্তৰসেন লিঙ্গস্সথেনত্তালিঙ্গত্থেনকো নাম. যো ৰা পন সামণেরভূমিযং ঠত্ৰা মুসাৰাদেন ভিক্খুতি পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা ভিক্খুৰস্সগ্গেন ৰন্দনাদিং সাদিযতি, সো ভিক্খূহি দিন্নলিঙ্গত্তা লিঙ্গত্থেনকো ন হোতি, সংৰাসস্স থেনত্তা সংৰাসত্থেনকো নাম. এত্থ চ উভযত্থেনকোপি অসুদ্ধচিত্তেন লিঙ্গত্থেনকেএৰ পৰিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. যোপি সামণেরো ৰুড্ঢসামণেরানং ৰন্দনং সাদিযতি, দহরভিক্খূপি ৰুড্ঢভিক্খূনং ৰন্দনং সাদিযতি, সোপি থেয্যসংৰাসকো নাপি হোতি, অথেনত্তা. যো ৰা পন ভিক্খুপারাজিকমাপন্নোৰ ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতো যাৰ পটিজানাতি, তাৰ অত্থেৰ তস্স ভিক্খুভাৰো, ন সো অনুপসম্পন্নসঙ্খ্যং গচ্ছতি, তথা হি সো সংৰাসং সাদিযন্তোপি থেয্যসংৰাসকো ন হোতি, সো সহসেয্যাদিআপত্তিম্পি ন জনেতি, ওমসৰাদে পাচিত্তিযঞ্চ ন জনেতি তেনেৰ ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো ওকাসং কারাপেত্ৰা অক্কোসাধিপ্পাযো ৰদতি আপত্তি ওমসৰাদস্সা’’তি ওমসৰাদে পাচিত্তিযং ৰুত্তং. অসতি হি ভিক্খুভাৰে দুক্কটং ৰদেয্য. যো পন সামণেরো সামণেরলিঙ্গেনেৰ পাণাতিপাতাদিপঞ্চৰিধং সিলৰিপত্তিং পাপুণাতি, সোপি আগতো লিঙ্গনাসনায নাসেত্ৰা সরণসীলং দাতব্বং, অথেনত্তা উপসম্পদায অৰত্থুভাৰম্পি ন পাপুণাতি. ৰিকালভোজনাদিকং করোন্তস্স পন ‘‘অচ্চযো মং ভন্তে অচ্চাগমা’’ত্যাদিনা সঙ্ঘমজ্ঝে অচ্চযং দেসাপেত্ৰা ৰা দণ্ডকম্মং ৰা কত্ৰা সীলং দাতব্বমেৰ. তিত্থিযপক্কন্তকো উত্তানোযেৰ.
তিরচ্ছানগতোতি যোকোচি অমনুস্সভূতো চত্তারো অপাযিকাপি উপসম্পদায অৰত্থুযেৰ. তে পটিসন্ধিযা লামকত্তা অভব্বা সাসনে পব্বজিতুং. যদি চত্তারো অপাযিকা উপসম্পদায অৰত্থু ভৰেয্য, অথ কস্মা সেসে অনপদিসিত্ৰা তিরচ্ছানগতোৰ অৰত্থূতি ৰুত্তন্তি. সেসানং অপাকটৰত্থুত্তা, তথা হি সম্বুদ্ধকালে তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তো একো নাগরাজা নাগযোনিযা অট্টীযতি হরাযতি জিগুচ্ছতি. অথখো তস্স নাগস্স এতদহোসি কেননুখো অহং উপাযেন নাগযোনিযা পরিমুচ্চেয্যং খিপ্পঞ্চ মনুস্সত্তং লভেয্যন্তি. অথখো তস্স নাগস্স এতদহোসি ‘‘ইমে খো সমণাসক্যপুত্তিযা ধম্মচারিনো সমচারিনো ব্রহ্মচারিনো সচ্চৰাদিনো সীলৰন্তো কল্যাণধম্মা সচে খো অহং সমণেসু সক্যপুত্তিযেসু পব্বজেয্যং, এৰাহং নাগযোনিযা পরিমুচ্চেয্যং খিপ্পঞ্চ মনুস্সত্তং পটিলভেয্য’’ন্তি. অথ খো সো নাগো মাণৰকৰণ্ণেন ভিক্খূ উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. তং ভিক্খূ পব্বাজেসুং উপসম্পাদেসুং. তেন খো পন সমযেন সো নাগো অঞ্ঞতরেন ভিক্খুনা সদ্ধিং পচ্চন্তিমে ৰিহারে পটিৰসতি. অথ খো সো ভিক্খু রত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চূট্ঠায অজ্ঝোকাসে চঙ্কমতি. অথ খো সো নাগো তস্স ভিক্খুনো নিক্খন্তে ৰিস্সট্ঠো নিদ্দং ওক্কমেসি. সব্বো ৰিহারো অহিনা পুণ্ণো, ৰাতপানেহি ভোগা নিক্খন্তা হোন্তি. অথখো সো ভিক্খু ‘‘ৰিহারং পৰিসিস্সামী’’তি কৰাটং পণামেন্তো অদ্দস সব্বং ৰিহারং অহিনাপুণ্ণং ৰাতপানেহি ভোগে নিক্খন্তে. দিস্ৰান ভীতো ৰিস্সরমকাসি. ভিক্খূ উপধাৰিত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচুং ‘‘কিস্স ত্ৰং আৰুসো ৰিস্সরমকাসী’’তি. অযং আৰুসো সব্বো ৰিহারো অহিনা পুণ্ণো ৰাতপানেহি ভোগা নিক্খন্তাতি. অথ খো সো নাগো তেন সদ্দেন পবুজ্ঝিত্ৰা সকে আসনে নিসীদি. ভিক্খূ এৰমাহংসু ‘‘কোচি ত্ৰং আৰুসো’’তি. ‘‘অহং ভন্তে নাগো’’তি. ‘‘কিস্স পন ত্ৰং আৰুসো এৰরূপং অকাসী’’তি. অথ খো সো নাগো ভিক্খূনং এতমত্থং আরোচেসী. ভিক্খূ ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকরণে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা তং নাগং এতদৰোচ ‘‘তুম্হে খ্ৰত্থ নাগা অৰিরূল়্হিধম্মা ইমস্মিং ধম্মৰিনযে, গচ্ছ ত্ৰং নাগ, তত্থেৰ চাতুদ্দসে পন্নরসে অট্ঠমিযা চ পক্খস্স উপোসথং উপৰস, এৰং ত্ৰং নাগযোনিযা পরিমুচ্চিস্সসি খিপ্পঞ্চ মনুস্সত্তং পটিলভিস্সসী’’তি. অথ খো সো নাগো ‘‘অৰিরূল়্হধম্মো কিরাহং ইমস্মিং ধম্মৰিনযেতি দুক্খী দুম্মনো অস্সূনি পৰত্তযমানো ৰিস্সরং কত্ৰা পক্কমি. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘‘দ্ৰে মে ভিক্খৰে পচ্চযা নাগস্স সভাৰপাতুকম্মায. যদা চ সজাতিযা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰতি, যদা চ ৰিস্সট্ঠো নিদ্দং ওক্কমতি. ইমে খো ভিক্খৰে দ্ৰে পচ্চযা নাগস্স সভাৰ পাতুকম্মায. তিরচ্ছানগতো ভিক্খৰে ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তি এৰং তিরচ্ছানস্সেৰ পাকটৰত্তুত্তাতি. এত্থ চ পৰত্তিযং অভিণ্হং সভাৰপাতুকম্মদস্সনৰসেন ‘‘দ্ৰে পচ্চযা’’তি ৰুত্তং. নাগস্স পন পঞ্চসু কালেসু সভাৰপাতুকম্মং হোতি পটিসন্ধিকালে, তচপজহননকালে, সজাতিযা মেথুনকালে, ৰিস্সট্ঠ নিদ্দোক্কমনকালে, চুতিকালেতি. ননু চ দেৰাপি উপসম্পদায অৰত্থুযেৰ, অথ কস্মা চত্তারো অপাযিকাৰ উপসম্পদায অৰত্থূতি ৰুত্তন্তি. সচ্চং, তথাপি দেৰানং অভব্বত্তা পটিৰেধসাসনস্স ঠিতত্তা তে অভব্বতো ৰিসুং করণত্থায এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৰক্খতি হি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায মহাৰগ্গে ‘‘তিরচ্ছানগতো ভিক্খৰেতি এত্থ নাগো ৰা হোতু সুপণ্ণমাণৰকাদীনং ৰা অঞ্ঞতরো অন্তমসো সক্কং দেৰরাজানং উপাদায যো কোচি অমনুস্সজাতিযো সব্বোৰ ইমস্মিং অত্থে তিরচ্ছানগতোতি ৰেদিতব্বো’’তি, তেন ‘‘তিরচ্ছানগতোতি যোকোচি অমনুস্সভূতো’’তি ৰুত্তন্তি. এত্থ চাহ যদি নাগসুপণ্ণা পটিসন্ধিযা লামকা ভৰেয্য, অথ কস্মা ৰিধুরজাতকে চত্তারো জনা নাগসুপণ্ণসক্কধনঞ্চযকোরব্যেসু ভৰনেসু তং তদেৰ ঠানং পত্থেন্তা দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তি, তেসু একো আযুপরিযোসানে সপুত্তদারো নাগভৰনে নাগরাজা হুত্ৰা নিব্বত্তি, একো সুপণ্ণভৰনে সিম্বলিৰিমানে সুপণ্ণরাজা হুত্ৰা নিব্বত্তি, একো তাৰতিংসভৰনে সক্কো হুত্ৰা নিব্বত্তি, একো ধনঞ্চযকোরব্যরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তীতি চতুন্নম্পি জনানং পটিসন্ধিযং কুসলকম্মেনেৰ পৰত্তভাৰো ৰুত্তো যদি কুসলকম্মেন ভৰেয্য, ‘‘কুসলা চেতনা ৰিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমিস্সাপি পট্ঠানপাল়িযা অহেতুকানম্পি পটিসন্ধিক্খণে কম্মপচ্চযভাৰো ৰুত্তো ভৰেয্য, ন পনেৰং ৰত্তব্বং অথ কথঞ্চিদং পচ্চেতব্বন্তি. ৰুচ্চতে, নিকন্তিযা বলৰত্তা সত্তৰিধমেথুনসংযোগত্তা চ অপরিসুদ্ধা তেসং কুসলচেতনা, অপরিসুদ্ধাযেৰ সুগতিভূমিযং জনেতুং ন সক্কোন্তি. দুগ্গতিভূমিযং পৰত্তমানাপি কম্মা যূহনকালে তং তং ভূমিপত্থনা তণ্হাসম্পযুত্তাপুব্বভাগচেতনা বলেন তেসু তিরচ্ছানভূমীসু নিব্বত্তন্তি, ন অঞ্ঞেন অকুসলেন. এৰঞ্হি পত্থিতপত্থনা সিদ্ধাপি ভৰেয্য. যদি অঞ্ঞেন অকুসলকম্মেন ভৰেয্য, ইচ্ছিতপত্থনাপি অসিদ্ধাৰ ভৰেয্য. নিকন্তিচ নামেসা বলৰঝানসম্পযুত্তচেতনাপি পটিবাহিতুং সক্কা তথা হি গোপকদেৰদত্তস্স আচরিযসমণো ঝানবলেন ব্রহ্মভূমীসু অনিব্বত্তিত্ৰা ঝানং পটিবাহিত্ৰা অঞ্ঞকম্মেন গন্ধব্বদেৰেসুযেৰ উপ্পজ্জতি ‘‘সীলৰতো হি ভিক্খৰে চেতোপণিধি সমিজ্ঝতি ৰিসুদ্ধত্তা’’তি তেসং ৰিত্থারো দীঘনিকাযে আগতো, অত্থিকেহি তত্থ ওলোকেতব্বো. সত্তৰিধমেথুনসংযোগৰসেনাপি সত্তা দুক্খতো ন মুচ্চন্তি ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা ‘‘ইধ ব্রাহ্মণ একচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা সম্মা ব্রহ্মচারী পটিজানমানো ন হেৰ খো মাতুগামেন সদ্ধিং দ্ৰযংদ্ৰয সমাপত্তিং সমাপজ্জতি, অপি চ খো মাতুগামস্স উচ্ছাদনং ন্হাপনং পরিমদ্দনং সম্বাহনং সাদিযতি, সো তদস্সাদেতি তং নিকামেতি, তেনচৰিত্তিং আপজ্জতি. ইদম্পিখো ব্রাহ্মণব্রহ্মচরিযস্স খণ্ডম্পি ছিদ্দম্পি সবলম্পি কম্মাসম্পি. অযং ৰুচ্চতি ব্রাহ্মণ অপরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং চরতি. সংযুত্তো মেথুনসংযোগেন ন পরিমুচ্চতি জাতিযা জরামরণেন…পে… ন পরিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৰদামি. পুনচ পরং ব্রাহ্মণ ইধেকচ্চো সমণোৰা…পে… পটিজানমানো. ন হেৰ খো মাতুগামেনসদ্ধিং দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ন পি মাতুগামস্স উচ্ছাদনং…পে… সাদিযতি, অপি চ খো মাতুগামেন সদ্ধিং সংজগ্ঘতি সংকীল়তি সংকেল়াযতি, সো তদস্সাদেতি…পে… দুক্খস্মাতি ৰদামি. পুনচ পরং ব্রাহ্মণ ইধেকচ্চো সমণো ৰা…পে… ন হেৰ খো মাতুগামেন সদ্ধিং সমাপজ্জতি. নপি মাতুগামস্স উচ্ছাদনং সাদিযতি. নপি মাতুগামেন সদ্ধিং সংজগ্ঘতি সংকীল়তি সংকেল়াযতি. অপিচ খো মাতুগামস্স চক্খুং উপনিজ্ঝাযতি পেক্খতি, সো তদস্সাদেতি…পে… দুক্খস্মাতি ৰদামি. পুনচ পরং ব্রাহ্মণ ইধেকচ্চো সমণোৰা ব্রাহ্মণো ৰা…পে… ন হেৰ খো মাতুগামেন, ন মাতুগামস্স, নপি মাতুগামেন পেক্খতি. অপি চ খো মাতুগামস্স সদ্দং সুণাতি তিরোকুট্টংৰা তিরোপাকারংৰা হসন্তিযা ৰা ভণন্তিযা ৰা গাযন্তিযা ৰা রোদন্তিযা ৰা, সো তদস্সাদেতি…পে… দুক্খস্মাতি ৰদামি. পুনচ পরং ব্রাহ্মণ ইধেকচ্চো সমণো ৰা ব্রহ্মণো ৰা…পে… নহেৰ খো মাতুগামেন, নপি মাতুগামস্স, নপি মাতুগামেন, নপি মাতুগামস্স রোদন্তিযা ৰা…পে… অপি চ খো যানিতানি পুব্বে মাতুগামেন সদ্ধিং হসিতলপিতকীল়িতানি অনুস্সরতি. সো তদস্সা দেতি…পে… দুক্খস্মাতি ৰদামি. পুনচ পরং ব্রাহ্মণ ইধেকচ্চো সমণো ৰা ব্রহ্মণো ৰা…পে… ন হেৰ খো মাতুগামেন, নপি মাতুগামস্স…পে… ন পি যানি তানি পুব্বে মাতুগামেন সদ্ধিং হসিতলপিতকীল়িতানি অনুস্সরতি, অপি চ খো গহপতিং ৰা গহপতিপুত্তং ৰা পঞ্চহি কামগুণেহি সহিতং সমঙ্গীভূতং পরিচারযমানং, সো তদস্সাদেতি…পে… দুক্খস্মাতি ৰদামি. পুনচ পরং ব্রাহ্মণ…পে… ন হেৰ খো মাতুগামেন…পে… নপি অনুস্সরতি গহপতিং ৰা গহপতিপুত্তং ৰা পরিচারযমানং, অপি চ খো অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযং চরতি ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেনৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰাতি, সো তদস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি. ইদং খো ব্রাহ্মণ ব্রহ্মচরিযস্স খণ্ডম্পি ছিদ্দম্পি সবলম্পি কম্মাসম্পী’’তি এৰং লাভাদিহেতুকেন ভেদেন চ সত্তৰিধমেথুনসংযোগেন খণ্ডাদিভাৰো সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বো.
মাতুঘাতকে পন যেন মনুস্সিত্থিভূতাপি অজনিকা পোসা ৰনিকা মাতা ৰা মহামাতা ৰা চূল়মাতা ৰা জনিকাপি অমনুস্সিত্থিভূতা মাতা ঘাতিতা, তস্স পব্বজ্জা ন ৰারিতা, ন চ অনন্তরিকো হোতি. তিরচ্ছানিত্থিযোপি মনুস্সপুরিসমাগম্ম মনুস্সভূতং পুত্তং ৰিজাযন্তি কোন্তপুত্তা দ্ৰেভাতিকত্থেরা ৰিয তেপি হি অণ্ডজাযেৰ, তথা হি পেতলোকে তিরচ্ছানে মনুস্সে চাতি ইমেসু তীসু ভূমীসু চতস্সো যোনিযো সম্ভৰন্তি. মনুস্সেসু পনেত্থ কেচিদেৰ ওপপাতিকা হোন্তি, সেয্যথাপি মহাপদুমকুমারাদযো. অণ্ডজাপি কোন্ত পুত্তা দ্ৰেভাতিকত্থেরা ৰিয. ৰিত্থারো পন সীহল়ৰত্থুস্মিং ওলোকেতব্বো. এত্থ চ কোন্তাতি কিন্নরী, তস্সা পুত্তা কোন্তপুত্তা, সা হি রঞ্ঞো অসোকধম্মরাজস্স কালে ৰনচরকেন লভিত্ৰা মনুস্সসংৰাসমাগম্ম দ্ৰে পুত্তে ৰিজাযিত্ৰা ‘‘ইদানি দারকে পহায ন গমিস্সতী’’তি সঞ্ঞায ৰনচরকো তস্সা পোত্থং অদাসি, সা পোত্থং লভিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা সকট্ঠানমেৰ গতা কিন্নরিযো হি পোত্থং ৰিনা পক্খন্দিতুং ন সক্কোন্তি, তেনেৰ তাপসো ‘‘মা পোত্থং অস্সা অদাসী’’তি আহ. কম্মপচ্চয উতুসমুট্ঠানঞ্হি তাসং পোত্থং, রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স চক্করতনং ৰিয, তথা হি চক্কৰত্তিনো ৰেহাসগমনাদি পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধিনাম, ন তেন চক্করতনং ৰা হত্থিঅস্সরতনং ৰা ৰিনা অত্তনো সভাৰেনেৰ গন্তুং সক্কোন্তি. তত্থ চক্করতনং রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স কম্মবলেন নিব্বত্তত্তা সমুদ্দমজ্ঝে জাযমানম্পি কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নাম. হত্থিঅস্সরতনানি পন কম্মপচ্চযকম্মসমুট্ঠানানি নাম. পক্খীনং ৰেহাসগমনাদিকা কম্মৰিপাকজা ইদ্ধি. কিন্নরিযো পন পোত্থং ৰিনা অত্তনো সভাৰেন পক্খন্দিতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা তাসং পোত্থং কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানন্তি দট্ঠব্বং. কেচি পন দেৰানং অলঙ্কারা ৰিয পটিসন্ধিযা সহ আগতোতি ৰদন্তি, ন তং পচ্চেতব্বং, অণ্ডজজলাবুজানং তথা অসম্ভৰতো. কেচিপি পৰত্তি কালে কতন্তি ৰদন্তি, তম্পি অযুত্তমেৰ, সংসেদজাপি পদুমগব্ভেৰা ৰেল়ুগব্ভে ৰা নিব্বত্তা পোক্খরসাতিব্রাহ্মণপদুমৰতীৰেল়ুৰতীদেৰীআদযো ৰিয. জলাবুজা পন পাকটাযেৰ. যেন সযং তিরচ্ছানভূতেন মনুস্সিত্থিভূতা মাতা ঘাতিতা, সোপি আনন্তরিকো ন হোতি তিরচ্ছানগতত্তা পনস্স পব্বজ্জা পটিক্খিত্তা, কম্মং পনস্স ভারিযং হোতি, আনন্তরিযং আহচ্চ তিট্ঠতি. মনুস্সিত্থিযোপি তিরচ্ছানমাগম্ম গব্ভং জনেন্তি, সেয্যথাপি ভূরিদত্তস্স মাতা ইত্থিযো হি অট্ঠহি কারণেহি গব্ভগ্গহণং হোতি - অজ্ঝাচারেন, কাযসংসগ্গেন, চোল়গ্গহণেন, অসুচিপানেন, নাভিপরামসনেন, রূপদস্সনেন, সদ্দেন গন্ধেনাতি. তত্থ অজ্ঝাচারেন সুদিন্নস্স পুরাণদুতিযিকা গব্ভং গণ্হিত্ৰা পচ্ছিমভৰিকং সুৰণ্ণবিম্বসদিসং বীজকং নাম পুত্তং ৰিজাযি. কদাচি একচ্চা উতুসমযে ছন্দরাগরত্তা পুরিসানং হত্থগাহৰেণিগাহঅঙ্গপচ্চঙ্গপরামসনং সাদিযন্তিযোপি গব্ভং গণ্হন্তি. এৰং কাযসংসগ্গেন গব্ভগ্গহণং হোতি. উদাযিত্থেরস্স পন পুরাণদুতিযিকা ভিক্খুনী তং অসুচিং একদেসং মুখেন অগ্গহেসি, একদেসং চোল়কেনেৰ সদ্ধিং অঙ্গজাতে পক্খিপি, সা তেন গব্ভং গণ্হি. এৰং চোল়গ্গহণেন গব্ভগ্গহণং হোতি. মিগসিঙ্গতাপসস্স মাতা মিগী উতুসমযে তাপসস্স পস্সাৰট্ঠানং আগন্ত্ৰা সসম্ভৰং পিৰি, সা তেন গব্ভং গণ্হিত্ৰা মিগসিঙ্গং নাম তাপসদারকং ৰিজাযি. এৰং অসুচিপানেন গব্ভগ্গহণং হোতি. সামস্স পন বোধিসত্তস্স মাতা উতুসমযে নাভিপরামসনেন গব্ভং গণ্হিত্ৰা সামতাপসদারকং ৰিজাযি, এৰং মণ্ডব্যস্স চ চণ্ডপজ্জো তস্স চ মাতা উতুসমযে নাভিপরামসনৰসেন, তত্থ চ দিট্ঠমঙ্গলিকায নাভিপরামসনেন মণ্ডব্যস্স নিব্বত্তি অহোসি. চণ্ডপজ্জোতস্স মাতু নাভিযং ৰিচ্ছিকো ফরিত্ৰা গতো, তেন চণ্ডপজ্জোতস্স নিব্বত্তি অহোসি. ইধেকচ্চা ইত্থী উতুসমযে পুরিসসংসগ্গং অলভমানা ছন্দরাগৰসেন অন্তোগেহেগতাৰ পুরিসং উপনিজ্ঝাযতি, রাজোরোধো ৰিয, সা তেন গব্ভং গণ্হাতি. এৰং রূপদস্সনেন গব্ভগ্গহণং হোতি. বলাকাসু পন পুরিসোনাম নত্থি, তা উতুসমযে মেঘসদ্দং সুত্ৰা গব্ভং গণ্হন্তি. গাৰীএৰ ৰা কদাচি উসভগন্ধেন গব্ভং গণ্হন্তি. এৰং গন্ধেন গব্ভগ্গহণং হোতি. এৰং অট্ঠহি কারণেহি ইত্থিযো গব্ভং গণ্হন্তি. এত্থ চ পিতুসদিসাযেৰ পুত্তা হোন্তি, তস্মা ভূরিদত্তাদযো ধতরট্ঠং নাগরাজানং পটিচ্চ নাগাযেৰ হোন্তি. চণ্ডপজ্জোতস্স পন ৰিচ্ছিকং পটিচ্চ মনুস্সো জাতো, সম্ভৰেন অজাতত্তা. পিতুঘাতকেপি এসেৰ নযো.
অরহন্তঘাতকো পন অমনুস্স অরহন্তদেৰতং ৰা মনুস্সজাতিযং ৰা অৰসেসং অরিযপুগ্গলং ঘাতেত্ৰা অনন্তরিযো ন হোতি, পব্বজ্জাপিস্স ন ৰারিতা, কম্মং পন বলৰং হোতি. তিরচ্ছানো পন অমনুস্সঅরহন্তম্পি ঘাতেত্ৰা আনন্তরিকো ন হোতি, কম্মং পন ভারিযং তিরচ্ছানগতত্তা পনস্স পব্বজ্জা ৰারিতা. ভিক্খুনিদূসকসঙ্ঘভেদকানি পাকটাযেৰ.
লোহিতুপ্পাদকো পন যো তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পরূপক্কমেন চম্মং ছিন্দিত্ৰা লোহিতং পগ্ঘরিতুং ন সক্কোতি, সরীরস্স পন অন্তোযেৰ একস্মিং ঠানে লোহিতং সমোসরতি, আঘাতেন পতুব্বনমানং সঞ্চিতং হোতি, তস্স বহু অপুঞ্ঞং পসৰতি, আনন্তরিকো চ হোতি, পব্বজ্জাপিস্স ৰারিতা, সেয্যথাপি দেৰদত্তো. যো পন জীৰকো ৰিয রোগৰূপসমনত্থং ফালেত্ৰা পূতিমংসঞ্চ লোহিতঞ্চ নীহরিত্ৰা ফাসুং করোতি, অযং লোহিতুপ্পাদকো ন হোতি, বহুপুঞ্ঞং পসৰতি ব্রহ্মপুঞ্ঞং পসৰতি, সেয্যথাপি জীৰকোকোমারভচ্চো.
উব্ভতোব্যঞ্জনকো পন ইত্থি-পুরিসৰসেন দুৰিধো তত্থ ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থিনিমিত্তং পাকটং, পুরিসনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং. পুরিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুরিসনিমিত্তং পাকটং, ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থীসু পুরিসত্তং করোন্তস্স ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং হোতি, পুরিসনিমিত্তং পাকটং হোতি. পুরিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুরিসানং ইত্থিভাৰং উপগচ্ছন্তস্স পুরিসনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং হোতি, ইত্থিনিমিত্তং পাকটং. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযঞ্চ গব্ভং গণ্হাতি, পরঞ্চ গণ্হাপেতি. পুরিস উভতো ব্যঞ্জনকো পন সযং ন গণ্হাতি, পরং গণ্হাপেতি. ইদমেৰ তেসং নানাকরণং. উভতোব্যঞ্জনন্তি চেত্থ ‘‘ব্যঞ্জনন্তি নিমিত্তং. উভতো ব্যঞ্জনং অস্স অত্থীতি ৰিগ্গহেন ‘‘উভতোব্যঞ্জ’’ন্তি ৰক্খথ, একস্স দ্ৰে ইন্দ্রিযানি হোন্তি, অথ একমেৰাতি. একমেৰ ন দ্ৰে, ‘‘যস্স ইত্থিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি নো. যস্স ৰা পন পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স ইত্থিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি নোতি একস্মিং সন্তানে ইন্দ্রিয দ্ৰযস্স পটিসেৰিতত্তা. তঞ্চ খো ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থিন্দ্রিযং, পুরিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুরিসিন্দ্রিযমেৰাতি. যদি একমেৰ ইন্দ্রিযং, এৰং উভতোব্যঞ্জনকভাৰো কথং সিযা. ইন্দ্রিযং ব্যঞ্জনকারণন্তি ৰুত্তং, তঞ্চ তস্স নত্থীতি. ৰুচ্চতে ন ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসব্যঞ্জনস্স কারণং, তথা পুরিসিন্দ্রিযম্পি ইত্থিব্যঞ্জনকস্স, কস্মা সদা অভাৰতোতি, তথা হি ইত্থি উভতোব্যঞ্জনকস্স যদা ইত্থিযা রত্তং হোতি, তদা পুরিসব্যঞ্জনং পাকটং হোতি, ইত্থিব্যঞ্জনং পটিচ্ছন্নং তথা পুরিসউভতোব্যঞ্জনকস্সপি. যদি তেসং ইন্দ্রিযদ্ৰযং ব্যঞ্জনানং কারণং ভৰেয্য, সদা ব্যঞ্জন দ্ৰযং একতো তিট্ঠেয্য ন পন তিট্ঠতি, তস্মা একমেৰ ইন্দ্রিযন্তি নিট্ঠমেত্থাৰ গন্তব্বং. ব্যঞ্জনকারণং ইন্দ্রিযং পহায রাগচিত্তমেৰেত্থ ব্যঞ্জনদ্ৰযস্স কারণন্তি দট্ঠব্বং, তস্মা ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযম্পি গব্ভং গণ্হাতি, পরম্পি গণ্হাপেতি, পুরিসউভতোব্যঞ্জনকো পরং গণ্হাপেতি, সযং পন ন গণ্হাতি, ইত্থিন্দ্রিযসমঙ্গিস্সেৰ গব্ভসম্ভৰতোতি. কুরুন্দিযং পন ‘‘যদি পটিসন্ধিযং পুরিসলিঙ্গং, পৰত্তে ইত্থিলিঙ্গং নিব্বত্ততি, যদি পটিসন্ধিযং ইত্থিলিঙ্গং, পৰত্তে পুরিসলিঙ্গং নিব্বতী’’তি পটিসন্ধিযং লিঙ্গসম্ভৰো ৰুত্তো, সো অযুত্তোৰ. কস্মা, পৰত্তিযংযেৰ ইত্থিলিঙ্গাদীনি সমুট্ঠহন্তি. পটিসন্ধিযমেৰ সমুট্ঠাতি, ন লিঙ্গাদীনি. ইন্দ্রিযমেৰ লিঙ্গন্তি ন সক্কা ৰত্তুং, ইন্দ্রিযলিঙ্গানং ভিন্নসভাৰত্তা, যথা চ বীজে সতি রুক্খো সম্ভৰতি, নাসতি, এৰমেৰ ইন্দ্রিযে সতি লিঙ্গাদীনি সম্ভৰন্তি বীজসদিসঞ্হি ইন্দ্রিযং, রুক্খসদিসানি লিঙ্গাদীনি এৰমেৰ তেসু পুগ্গলেসু পণ্ডকাদযো একাদসপুগ্গলা তস্মিং যেৰ ভৰে নিযামং ওক্কমিতুং ন অরহন্তি, তস্মা অভব্বা নাম. ঊনৰীসতি অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নপুব্বা দ্ৰে উপসম্পদায অৰত্থুমত্তমেৰ, উপনিস্সযে সতি তস্মিংযেৰ ভৰে নিযামং ওক্কমিতুং অরহন্তি, তস্মা ভব্বানাম হোন্তি.
ৰত্থুসম্পত্তিকথা নিট্ঠিতা.
ঞত্তিসম্পত্তি নাম.
‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘরস্সং, গরুকং লহুকঞ্চ নিগ্গহিতং;
সম্বন্ধং ৰৰত্থিতং ৰিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি.
এৰং ৰুত্তং দসৰিধং ব্যঞ্জনং অপেক্খিত্ৰা ৰা এৰং অসক্কোন্তেনাপি সিথিলধনিত ৰিমুত্তনিগ্গহিতৰসেন ৰুত্তানি ব্যঞ্জনানি অকোপেত্ৰা ৰা দুরুত্তং ৰা অকত্ৰা ৰুত্তং ঞত্তিসম্পত্তি নাম. ঞত্তিৰিপত্তি নাম সব্বসো ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৰা ৰা ৰত্থুসঙ্ঘপুগ্গলঞত্তীনং অপরামসনানি পচ্ছা ঞত্তিট্ঠপনঞ্চাতি ইমে তাৰ পঞ্চ ঞত্তিদোসা. তত্থ অযং ইত্থনামোতি উপসম্পদাপেক্খস্স অপি অকিত্তনং ৰত্থুঅপরামসনং নাম. সুণাতু মে ভন্তে সঙ্ঘোতি এত্থ সুণাতু মে ভন্তেতি ৰত্ৰা সঙ্ঘোতি অভণনং সঙ্ঘঅপরামসনং নাম. ইত্থন্নামস্স উপসম্পদাপেক্খোতি উপজ্ঝাযস্স অকিত্তনং পুগ্গলঅপরামসনং নাম. সব্বেন সব্বং ঞত্তিযা অনুচ্চারণং ঞত্তিঅপরামসনং নাম. পঠমং কম্মৰাচং নিট্ঠাপেত্ৰা এসা ঞত্তীতি ৰত্ৰা খমতি সঙ্ঘস্সাতি এৰং ঞত্তি কিত্তনং পচ্ছা ঞত্তিট্ঠপনং নাম. ইতি ইমে পঞ্চ ঞত্তিদোসা ঞত্তিৰিপত্তি নাম. ইমেহি দোসেহি ৰিমুত্তায ঞত্তিযা সম্পন্নং ঞত্তিসম্পত্তি নাম.
ঞত্তিসম্পত্তিকথা নিট্ঠিতা.
অনুসাৰনসম্পত্তি নাম ৰত্থু সঙ্ঘপুগ্গলানং অপরামসনানি, সাৰনায হাপনং, অকালে সাৰনন্তি ইমে পঞ্চ অনুসাৰনদোসে ৰজ্জেত্ৰা কথনং অনুসাৰনসম্পত্তি নাম. তত্থ ৰত্থাদীনং অপরামসনানি ঞত্তিযং ৰুত্তসদিসানেৰ. তীসু পন অনুসাৰনাসু যত্থ কত্থচি এতেসং অপরামসনং অপরামসনমেৰ. সব্বেন সব্বং পন কম্মৰাচং অৰত্ৰা চতুক্খত্তুং ঞত্তিকিত্তনমেৰ ৰা কম্মৰাচব্ভন্তরেপি চত্তারি ব্যঞ্জনানি কোপেত্ৰা ৰা অক্খরস্স ৰা পদস্স ৰা দুরুচ্চারণং ৰা কত্ৰা সাৰনং সাৰনায হাপনং নাম, তথা হি সিথিলধনিতৰিমুত্তনিগ্গহিতৰসেন চত্তারি ব্যঞ্জনানি অন্তোকম্মৰাচায কম্মং কোপেন্তি. তত্থ ‘‘সুণাতু মে তি সিথিলে ৰত্তব্বে সুণাথু মে’’তি ৰচনং সিথিলে ধনিতং নাম. ‘‘ভন্তে’’তি ৰত্তব্বে ভন্তেতি ৰচনং ধনিতে সিথিলং নাম. ‘‘সুণাতু এসা ঞত্তী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘সুণন্তু এসং ঞত্তী’’তি ৰচনং ৰিমুত্তে নিগ্গহিতং নাম. ‘‘পত্তকল্ল’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘পত্তকল্লা’’তি ৰচনং নিগ্গহিতে ৰিমুত্তং নাম. এৰং ইমানি চত্তারি ব্যঞ্জনানি অন্তোকম্মৰাচায কম্মং দূসেন্তি. ইমানি চত্তারি অকোপেত্ৰা ৰদন্তেনাপি অঞ্ঞস্মিং অক্খরে ৰত্তব্বে অঞ্ঞং অক্খরং ৰদন্তো দুরুত্তং করোতি নাম. ইতরেসু দীঘরস্সাদীসু ছসু ঠানেসু দীঘট্ঠানে দীঘং, রস্সট্ঠানে রস্সমেৰাতি এৰং যথাঠানে তং তদেৰ অক্খরং ভাসন্তেন অনুক্কমাগতং পৰেণিং অৰিনাসেত্ৰা কম্মৰাচা কাতব্বা. সচে পন এৰং অকত্ৰা দীঘে ৰত্তব্বে রস্সং, রস্সে ৰত্তব্বে দীঘং ৰদতি, তথা গরুকে ৰত্তব্বে লহুকং, লহুকে ৰত্তব্বে গরুকং ৰদতি. সম্বন্ধে ৰা ৰত্তব্বে ৰৰত্থিতং, ৰৰত্থিতে ৰা ৰত্তব্বে সম্বন্ধং ৰদতি, এৰম্পি কম্মৰাচা ন কুপ্পতি. ইমানি ছ ব্যঞ্জনানি কম্মং ন কোপেন্তি. ইদমেৰ আচরিযানং সমানকথা. অপরে পন ইদানি ব্যঞ্জনানি অন্তোকম্মৰাচায কম্মং দূসেন্তীতি ৰদন্তি, এৰং সতি অনুপসম্পন্নাৰ বহুতরা ভৰেয্যুং, ৰীমংসিত্ৰা পন গহেতব্বং. সুট্ঠুতরা ৰা কম্মৰাচা সিক্খিতব্বা. সাৰনায অনোকাসে পঠমং ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৰা অনুসাৰনং অকালে সাৰনং নাম. ইতি ইমেহি দোসেহি ৰিমুত্তায অনুসাৰনায সম্পন্নং অনুসাৰনসম্পত্তিসম্পন্নং নাম. যদি পত্তচীৰররহিতং পুগ্গলং উপসম্পাদেতি, ‘‘পরিপুণ্ণস্স পত্তচীৰর’’ন্তি অনুসাৰনায কতত্তা কম্মকোপো ন হোতি, কারকসঙ্ঘো পন সাতিসারো তেনেৰাহ ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি পত্তচীৰরানং অভাৰেপি’পরিপুণ্ণস্স পত্তচীৰর’ন্তি কম্মৰাচায সাৰিতত্তা কম্মকোপং অৰত্ৰা দুক্কটমেৰ ৰুত্তন্তি. সচে অনুপজ্ঝাযকো উপসম্পাদেতি, ‘‘ইত্থন্নামস্স উপসম্পদাপেক্খো, ইত্থন্নামেন উপজ্ঝাযেনা’’তি ৰা উপজ্ঝাযং সাৰেতি, সূপসম্পন্নোৰ হোতি. উপজ্ঝাযং ন সাৰেতি নুপসম্পন্নো. ৰক্খতি হি ৰিমতিৰিনোদনিযং ‘‘কম্মং ন কুপ্পতীতি ইদং উপজ্ঝাযাভাৰেপি ইত্থন্নামস্স উপসম্পদাপেক্খো ইত্থন্নামেন উপজ্ঝাযেনা’’তি মতস্স ৰা ৰিব্ভমন্তস্স ৰা পুরাণউপজ্ঝাযস্স ৰা যস্স কস্সচি অৰিজ্জমানস্সাপি নামেন সব্বত্থ উপজ্ঝাযকিত্তনস্স কতত্তা ৰুত্তং. যদি হি উপজ্ঝাযকিত্তনং ন করেয্য,’পুগ্গলং ন পরামসতী’তি ৰুত্তকম্মৰিপত্তিএৰ সিযা, তেনেৰ পাল়িযং ‘‘অনুপজ্ঝাযকন্তি ৰুত্ত’’ন্তি. সচে সঙ্ঘুপজ্ঝাযেন গণুপজ্ঝাযেন উপসম্পাদেতি, কারকসঙ্ঘো সাতিসারো, কম্মং পন ন কুপ্পতি, ৰক্খতি হি ৰিমতিৰিনোদনিযং ‘‘সঙ্ঘেন উপজ্ঝাযেনা’’তি অযং ইত্থন্নামো সঙ্ঘস্স উপসম্পদাপেক্খো, ইত্থন্নামো সঙ্ঘং উপসম্পদং যাচতি. সঙ্ঘেন উপজ্ঝাযেনা’’তি এৰং কম্মৰাচায সঙ্ঘমেৰ উপজ্ঝাযং কিত্তেত্ৰাতি অত্থো. এৰং’গণেন উপজ্ঝাযেনা’তি এত্থাপি অযং ইত্থন্নামোগণস্স উপসম্পদাপেক্খো’তি আদিনা যোজনা ৰেদিতব্বা. এৰং ৰুত্তেপি কম্মং ন কুপ্পতি এৰ, দুক্কটস্সেৰ ৰুত্তত্তা, অঞ্ঞথা সো চ পুগ্গলো অনুপসম্পন্নোতি ৰদেয্যা’তি. সচে পণ্ডকাদিনা অনুপসম্পন্নকেন উপজ্ঝাযেন উপসম্পাদেতি, তে ৰজ্জেত্ৰা পঞ্চৰগ্গাদিগণো হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা পূরতি, কম্মং ন কুপ্পতি, কারকসঙ্ঘো পন সাতিসারো তেন ৰুত্তং ৰিমতিৰিনোদনিযং ‘‘পণ্ডকাদীহি উপজ্ঝাযেহি করিযমানেসু পণ্ডকাদিকেন ৰিনাৰ পঞ্চৰগ্গাদিগণো পূরতি, কম্মং ন কুপ্পতি. ইতরথা কুপ্পতী’’তি. সচে চত্তারো আচরিযা একতো অনুসাৰেন্তি, এত্থ পন কথন্তি ৰুচ্চতে, সব্বঅট্ঠকথাসু দ্ৰীহি ৰা তীহি ৰা আচরিযেহি ৰিসুং ৰিসুং একেন একস্সাতি একপ্পহারেনেৰ দ্ৰে তিস্সো ৰা কম্মৰাচা কাতব্বা. সচে পন নানাচরিযা নানুপজ্ঝাযা হোন্তি, তিস্সত্থেরো সুমনত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকং, সুমনত্থেরো তিস্সত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকং অনুসাৰেতি, গণপূরকা হোন্তি ৰট্টতি. সচে পন নানুপজ্ঝাযা হোন্তি, একো আচরিযো হোতি, নত্ৰেৰ’নানুপজ্ঝাযেনা’তি পটিক্খিত্তত্তা ন ৰট্টতীতি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. চতুন্নং পন জনানং ৰিচারণকথায নাপি কম্মৰিপত্তিছাযা দিস্সতি, তথাপি ন কত্তব্বমেৰ, সব্বঅট্ঠকথাসু অৰিচারিতত্তা. সচে ৰত্থালঙ্কারাদিসহিতপরূল়্হকেসমস্সুং উপসম্পাদেতি, সূপসম্পন্নোৰ হোতি, পচ্ছা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেতুং ৰট্টতি তেরসৰত্থুৰিমুত্তত্তা সম্পত্তি যেৰেত্থপমাণত্তা চ.
অনুসাৰনসম্পত্তিকথা নিট্ঠিতা.
ইদানি সীমৰিসোধনিং নাম, নানাগন্থসমাহন্তি ইমিস্সা গাথায সংৰণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো.
পঞ্ঞাৰ সব্বঞেয্যেসু, দযা যস্স মহেসিনো;
অনন্তেসুপি সত্তেসু, পৰত্তিত্থ যথারুচি.
তায উস্সাহিতো সত্থা, ভিক্খূনং হিতকারণং;
যং সীমং অনুজানাতি, তত্থ পঞ্হো পৰত্ততি.
দ্ৰেল়্হকা সংসযা হোন্তি, দেসে সব্বত্থ ভিক্খৰো;
গন্থাপি ৰিসমা হোন্তি, অত্তনোমতিকারণা.
যদি মে ঈদিসং ৰাদং, সুত্ৰাৰুপেক্খকো ভৰে;
পব্বজ্জা নিপ্ফলা ময্হং, ৰরে সম্বুদ্ধসাসনে;
গম্ভীরো নিপুণো অত্থো, সব্বঞ্ঞুজিনগোচরো.
সারিপুত্তো মহাপঞ্ঞো, থেরস্সপি অৰিসযো;
কথং ত্ৰং সক্কুণেয্যাসি, সব্বঞ্ঞুজিনগোচরে;
ইতি মে উপৰদেয্যুং, ধরতেৰ মহামুনি.
পালিফুল্লো মহাসালো, উচ্চো মেরুনগূপমো;
পরিনিব্বানকালম্হি, সম্বুদ্ধো ইচ্চমব্রৰি.
মা ত্ৰং আনন্দ রোদসি, মা ত্ৰং আনন্দ সোচসি;
অহমেকোৰ নিব্বাযি, ধরন্তেৰ বহূ বুদ্ধা.
সম্বুদ্ধা চতুরাসীতি, সহস্সানি ইমানি তে;
ওৰদিস্সন্তি ত্ৰং ভিক্খু, কতপুঞ্ঞোসি হোহিসি.
ৰরে সাট্ঠকথে পাল়ি, ঠিতে সব্বঞ্ঞুগোচরে;
নিব্বুতোপি সম্বুদ্ধো, অসুঞ্ঞোৰ পজং ইমং.
এৰাহং চিন্তযিত্ৰান, রত্তিদিৰং অতন্দিতো;
ধরন্তেযেৰ সম্বুদ্ধে, ভিন্নৰাদো অৰিসযো.
তং ৰাদং ভিন্দযিত্ৰান, জহিত্ৰা ৰত্তনোমতিং;
ৰিস্সজ্জিস্সমহং দানি, চিরং সদ্ধম্মসুদ্ধিযাতি.
তত্থ সীমৰিসোধনি'ন্তি সীমৰিপত্তিজহনং সীমৰিপত্তিং পহায সম্পত্তিলক্খণপ্পকাসকং পকরণং করিস্সন্তি অত্থো. তত্থ সীমাতি পন্নরসৰিধা সীমা. কতমে পন্নরস. খণ্ডসীমা, উপচারসীমা, সমানসংৰাসসীমা, অৰিপ্পৰাসসীমা, লাভসীমা, গামসীমা, নিগমসীমা, নগরসীমা, অব্ভন্তরসীমা, উদকুক্খেপসীমা, জনপদসীমা, রট্ঠসীমা, রজ্জসীমা, দীপসীমা, চক্কৰাল়সীমা’তি. তত্থ খণ্ডসীমা নাম পব্বজ্জুপসম্পদাদীনং সঙ্ঘকম্মানং সুখকরণত্থং মহাসীমায ৰা গামখেত্তে ৰা খণ্ডিত্ৰা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সম্মতা. তস্সাৰিত্থারো ''পঠমং নিমিত্তা কিত্তেতব্বা''তি আদিনা দ্ৰাসত্ততিপ্পভেদায সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায মহাৰগ্গে ৰুত্তো, ইধ ৰুত্তোপি তথেৰ ৰুত্তো ভৰেয্য, তস্মা ন ৰক্খাম, দুৰিঞ্ঞেয্যট্ঠানমেৰ কিঞ্চিঠানং নীহরিত্ৰা পাকটং করিস্সাম. তত্থ সচে পন হেট্ঠা উপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স পরতো অন্তো লেণং হোতি, বহি সীমা ন ওতরতি. অথাপি উপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স ওরতো বহি লেণং হোতি, অন্তোসীমা ন ওতরতীতি ইমে দ্ৰে একত্থা ব্যঞ্জনমেৰ নানং. অযঞ্হেত্থত্থোউপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স ওরিমভাগতো হেট্ঠা পব্বতপাদে উমঙ্গসণ্ঠানেন পব্বতপস্সে ৰিজ্ঝিত্ৰা লেণং হোতি, সীমাপরিচ্ছেদস্স পরতো লেণে চ লেণস্স বহিভূতে হেট্ঠা পব্বতে চ ভূমিভাগে সীমা ন ওতরতি, লেণস্স উপরিযেৰ সীমা হোতীতি. তস্স উপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স ওরিমভাগতো বহিভূতে হেট্ঠা পব্বতপাদে উমঙ্গসণ্ঠানেন ৰিজ্ঝিত্ৰা পব্বতপস্সে লেণং অথাপি হোতি, লেণে চ লেণস্স পরভূতে হেট্ঠা পব্বতে চ ভূমিভাগে সীমা ন ওতরতি, লেণস্স উপরিভাগে ৰ সীমা হোতীতি. এসা চ ৰিচারণা ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি কতা. অন্তো তি পব্বতস্স অন্তো, পব্বতমূলেতি অত্থো. তমেৰ অন্তোসদ্দং সীমাপরিচ্ছেদেন ৰিসেসেতুং ‘‘উপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স পরতো’’তি ৰুত্তং. পব্বতপাদং পন অপেক্খিত্ৰা ‘‘ওরতো’’তি ৰত্তব্বেপি সীমানিস্সযং পব্বতগ্গং সন্ধায ‘‘পরতো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং তেনেৰ বহিলেণন্তি এত্থ বহিসদ্দং ৰিসেসেন্তো ‘‘উপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স ওরতো’’তি আহ. বহি সীমা ন ওতরতীতি এত্থ বহী তি পব্বতপাদেলেণং সন্ধায ৰুত্তং. লেণস্স বহিভূতে উপরি সীমাপরিচ্ছেদস্স হেট্ঠাভাগে সীমা ন ওতরতীতি অত্থো. অন্তোসীমাতি লেণস্স চ পব্বতপাদস্স চ অন্তো অত্তনো ওতরণারহট্ঠানে ন ওতরতীতি অত্থো. বহি সীমা ন ওতরতীতি অত্থো, সীমা ন ওতরতী তি চেত্থ অত্তনো ওতরণারহট্ঠানে লেণভাৰেন সীমা সব্বথা ‘‘অনোতরণমেৰ দস্সিতন্তি গহেতব্বং. তত্থ পি অনোতরণন্তি উপরিএৰ সীমা হোতী’’তি ৰিমতিৰিনোদনী. কেচি পন ৰেল়ুসুসিরো ৰিয সুসিরমেৰ লেণন্তি ৰদন্তি, তং অযুত্তং.
উপচারসীমা নাম গামারঞ্ঞনিগমাদিৰসা যাৰ ব্রহ্মলোকা তেসং তেসং সত্তানং নিৰাসগেহস্স ৰা দেৰৰিমানকপ্পরুক্খাদীনং ৰা উপচারারহট্ঠানমেৰ উপচারসীমা তে ইধ নাধিপ্পেতা, ভিক্খূনং অৰিসযতায. যং পন পদেসং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিৰেণং কত্ৰা পাকারাদিপরিক্খিত্তং ৰা কত্ৰা অপরিক্খিত্তেপি উপচারারহট্ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰা যস্মিং পদেসে ভিক্খূ ৰসন্তি, অযমেৰ উপচারসীমাতি অধিপ্পেতা. ভিক্খূনং ৰস্সূপগমনকথিনত্থারকরণট্ঠানত্তা, তথা হি ‘‘কথিনত্থতসীমায’’ন্তি উপচারসীমং সন্ধায ৰুত্তং, খন্ধসীমায তত্রুপ্পাদাভাৰতোতি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. তত্রুপ্পাদেনা ভতন্তি ৰিহারসন্তকেন খেত্তৰত্থুআদিনা আভতং কিঞ্চি সঙ্ঘিকং চীৰরং উপ্পজ্জতি, তং তেসং কথিনত্থারকভিক্খূনং যেৰ ভৰিস্সতীতি যোজনা কাতব্বা. খেত্তৰত্থুআদিনা তি এত্থ আদিসদ্দেন মতকচীৰরং ৰা হোতু সংঘং উদ্দিস্স দিন্নং ৰা সঙ্ঘিকেন ৰা তি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তস্মিং উপচারসীমে পৰত্তচীৰরং সব্বং সঙ্গণ্হাতি, তেনেৰ ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরেন উপাসকেন সঙ্ঘং উদ্দিস্স ৰিহারো কারিতো হোতি, সো তস্স ৰিহারস্স কতে উভতোসঙ্ঘস্স অকালচীৰরং দাতুকামো হোতি. তেন খো পন সমযেন উভতোসঙ্ঘস্স কথিনং অত্থতং হোতি. অথ খো সো উপাসকো সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা কথিনুদ্ধারং যাচী’’তি ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং আনিসংসপসম্ভনত্থং কথিনুদ্ধারং ভগৰতা পঞ্ঞত্তং, তেনেৰ থুল্লনন্দা ভিক্খুনী আনিসংসং অপ্পটিপ্পস্সম্ভেন্তা চীৰরং অম্হাকং ভৰিস্সতীতি কথিনুদ্ধারং পটিবাহি, তস্মা কথিনত্থতসীমাযং অনুদ্ধটে কথিনে যাৰ ফগ্গুণপুণ্ণমা পঞ্চ মাসা এত্থন্তরে মতকচীৰরং ৰা হোতু চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স মতানং ঞাতিজনানং ৰা, ভিক্খাপঞ্ঞত্তিযা ৰা ৰিহারমহাদিকিচ্চেন ৰা যেনকেনচি আকারেন সঙ্ঘিকং চীৰরং দিন্নং হোতি, তং সব্বং তেসং কথিনত্থারকভিক্খূনংযেৰ হোতি. ছিন্নৰস্সানং ৰা পচ্ছিমিকায উপগতানং ৰা তত্থ সম্পত্তানং সীমট্ঠকভিক্খূনং ৰা ন হোতি. অজানিত্ৰা চে গণ্হন্তি দাতব্বমেৰ. যদি তং চীৰরং তণ্ডুলাদিখাদনীযভোজনং করোতি, ইতরেসম্পি হোতিযেৰ. কস্মাতি চে আনিসংস ৰিগতত্তা. তেনেৰ গণপূরণৰসেন সম্পত্তানং ছিন্নং ৰস্সানং ৰা পচ্ছিমিকায উপগতানং ৰা অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে ৰুত্থৰস্সনং ৰা খাদনীযভোজনীযাদীনি পাপুণন্তি. কথিনত্থতসাটকস্স দানকম্মৰাচা পন খণ্ডসীমাযমেৰ ৰট্টসি. তস্মিং ৰিহারে অসতি অঞ্ঞৰিহারে বদ্ধসীমায ৰা উদকুক্খেপসীমাদীসু ৰা কাতব্বমেৰ.
কস্মাতি চে, তস্মিং ৰিহারে পুরিমিকায উপগতা কথিনত্থারকুসলা ন হোন্তি. অত্থারকুসলা খন্ধকভাণকত্থেরা পরিযেসিত্ৰা আনেতব্বা. কম্মৰাচং সাৰেত্ৰা কথিনং অত্থরাপেত্ৰা দানঞ্চ ভুঞ্জিত্ৰা গমিস্সন্তি, আনিসংসো পন ইতরেসং ৰহোতী’তি. অঞ্ঞসীমট্ঠকভিক্খূনম্পি কম্মৰাচ সাৰনস্স অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা. ছিন্নৰস্সাৰা পচ্ছিমিকায উপগতা ৰা অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে ৰুত্থৰস্সাপি ৰা পুরিমিকায উপগতানং গণপূরণমত্তমেৰ লভন্তি, আনিসংসো ইতরেসংযেৰ হোতি. সচেপি তে ছিন্নৰস্সাদযো অনুমোদেন্তি, ভিন্নো কথিনত্থারো, ইদং অট্ঠকথাযং ৰিচারিতং. অপরে পন ‘‘কথিনত্থতসীমন্তি উপচারসীমং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তত্তা উপচারসীমাযমেৰ কথিননত্থারক ঞত্তিং করোন্তি, তং অযুত্তং, সোধেতুং দুক্করত্তা. তথা হি উপচারসীমাযমেৰ পৰিট্ঠগামসীমাযং তত্থ ওতিণ্ণে ভিক্খূ তত্থ পাসানযনং ৰা বহিসীমকরণং ৰা কো সক্খিস্সতি. ‘‘কথিনত্থতসীমায’’ন্তি ইমিনাপিপদেন কথিনত্থতভাৰোযেৰ ৰুত্তো, ন কথিনত্থতসাটকস্স দানকম্মৰাচা, সা চ ৰিচারণা কম্মচতুক্কেন দীপেতব্বা. তত্থ অপলোকনকম্মং ঞত্তিকম্মং ঞত্তিদুতিযকম্মং ঞত্তিচতুত্থকম্মন্তি. তত্থ অপলোকনকম্মং নাম সীমট্ঠকসঙ্ঘং সোধেত্ৰা ছন্দারহানং ছন্দং আহরিত্ৰা সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা সঙ্ঘং কিত্তেত্ৰা ‘‘রুচ্চতি সঙ্ঘস্সা’’তি তিক্খুত্তুং অনুসাৰেত্ৰা কত্তব্বং ৰুচ্চতি. ঞত্তিকম্মং নাম ৰুত্তনযেনেৰ সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা একায ঞত্তিযা কত্তব্বং কম্মং. ঞত্তিদুতিযকম্মং নাম ৰুত্তনযেনেৰ সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা একায ঞত্তিযা একায চ অনুসাৰনাযাতি এৰং ঞত্তিদুতিযায অনুসাৰনায কত্তব্বং কম্মং. ঞত্তিচতুত্থকম্মং নাম ৰুত্তনযেনেৰ সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা একায ঞত্তিযা তীহি চ অনুসাৰনাহীতি এৰং ঞত্তিচতুত্থাহি তীহি অনুসাৰনাহি কত্তব্বং কম্মং. তত্থ অপলোকনকম্মং ফলভাজনকালাদীসু লহুককম্মেযেৰ লব্ভতি. কথিনত্থতসাটকদানেপি অনত্থতেযেৰ কথিনে ততো বহুআনিসংসচীৰরসাটকং লভিত্ৰা তেনেৰ সাটকেন অত্থরিতব্বা, পুন কম্মৰাচায দানকিচ্চং নত্থি অপলোকনকম্মেন সঙ্ঘস্স অনুমতিযা দাতব্বং. কথিনত্থতসাটকদানকম্মৰাচা একা চে ৰট্টতি. পুন কম্ম ৰাচাযকিচ্চং নত্থি. ঞত্তিকম্মং পন ধম্মসঙ্গাহককালে মহাকস্সপত্থেরাদীহি অত্তনাৰ অত্তানং সম্মন্ননকালে লহুককম্মেযেৰ লব্ভতি. ঞত্তিদুতিযকম্মং পন সীমাসম্মুতি, সীমাসমূহনং, কথিনদানং, কথিনুদ্ধারো, কুটিৰত্থুদেসনা, ৰিহারৰত্থুদেসনাতি ইমানি ছ গরুকম্মানি অপলোকেত্ৰা কাতুং ন ৰট্টতি. ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচং সাৰেত্ৰাৰ কাতব্বং. ইতো পরেসু চীৰরৰিপ্পৰাসসম্মুতিআদীসু ঞত্তিদুতিযকম্মেসু অপলোকেত্ৰাপি কাতব্বং, লহুককম্মত্তা. ঞত্তিচতুত্থকম্মং পন ইদানি উপসম্পদাকম্মং ইদানি চত্তারি কম্মানি বদ্ধসীমায ৰা, তস্মিং অসতি উদকুক্খেপসীমায ৰা সোধেতুং অসক্কোন্তে সতি অবদ্ধসীমায ৰা কাতব্বমেৰ. অপরে এৰং ৰদন্তি ‘‘কুটিৰত্থুকারৰিহারৰত্থুকারকালে তানি কুটিৰিহারৰত্থূনি কথং সীমট্ঠা কাতুং সক্খিস্সন্তি, তস্মা তত্থ তত্থেৰ কুটিৰিহারকরণট্ঠানেযেৰ কাতব্ব’’ন্তি, তং তেসং ৰচনমত্তমেৰ, ন সারতো পচ্চেতব্বং. ৰত্থুপরামসনমেৰেত্থ পমাণং, তথা হি সঙ্ঘকুটিৰত্থুং ওলোকেন্তং যাচতিত্যাদিনা ৰত্থুপরামসনং কত্ৰা হেট্ঠা ৰত্থুঞত্তিদোসে চ ৰিপত্তি লক্খণে চ ৰজ্জেত্ৰা ঞত্তিদুতিযকম্মেন সম্মতভিক্খূহি তত্থ কুটিৰিহারট্ঠানং গন্ত্ৰা ওলোকেতব্বং তেনেৰ পাল়িযং ‘‘তেহি সম্মতেহি ভিক্খূহি তত্থ গন্ত্ৰা কুটিৰত্থু ওলোকেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা পত্তচীৰরৰিরহিতং পুগ্গলং ৰা অনুপজ্ঝাযকং ৰা কত্ৰা উপসম্পাদেন্তেহি ‘‘পরিপুণ্ণস্স পত্তচীৰর’’ন্তি ৰা ‘‘ইত্থন্নামস্স উপসম্পদাপেক্খো, ইত্থন্নামেন উপজ্ঝাযেনা’’তি কম্মৰাচায সাৰিতেপি কম্মস্স অসিজ্ঝনং ভৰেয্য. অপরে এৰং ৰদন্তি ‘‘সীমাসম্মুতিকালে পন কতং, তথা হি সীমাসম্মুতিকালে ভিক্খূ তস্মিং যেৰ ঠানে ঠত্ৰা কম্মৰাচং সাৰেন্তি, তস্মিম্পি ঠানে অবদ্ধসীমাৰ হোতি. যদি বদ্ধসীমা ভৰেয্য, সীমজ্ঝোত্থরণং ৰা সীমসম্ভেদো ৰা সিযা’’তি. সচ্চং, তথাপি তং সীমাসম্মুতিট্ঠানং ভুজিস্সং কত্ৰা সীমসম্মুতিকম্মস্সকতত্তা ৰিসুংগামে সম্মতানং ভিক্খূনং গামসীমে ঠিতা ভিক্খূ কম্মং কোপেতুং ন সক্কোন্তি. যদি সীমসম্মুতিট্ঠানং ভুজিস্সং কত্ৰাৰ সীমং সম্মন্নেয্য, কথং ভগৰতো ধরমানকালে ছব্বগ্গিযা ভিক্খু যথাসুখং সীমং সম্মন্নিস্সন্তীতি ন পনেৰং দট্ঠব্বং তথা হি ৰাসাখা মিগারমাতাপি নৰকোটীহি ভূমিং গণ্হিত্ৰা পুব্বারামং নাম মহা ৰিহারং কারেসি, তথা অনাথপিণ্ডিকো কহাপণসন্থতেন জেতস্স রাজকুমারস্স উয্যানট্ঠানং কিণাপেত্ৰা গণ্হিত্ৰা জেতৰনং নাম মহাৰিহারং কারেসি এৰং পুঞ্ঞকামা পরিৰেণং কত্ৰা ৰিহারং করোন্তি তস্মা ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ যথাসুখং সীমং বন্ধন্তীতি দট্ঠব্বন্তি. অযং উপচারসীমায ৰিচারণা.
সমানসংৰাসসীমা নাম দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতসঙ্খাতেহি ভিক্খুগণেহি উপোসথাদিসঙ্ঘকম্মেন সমানং একীভাৰং হুত্ৰা ৰসিতুং সম্মতা সীমা. অৰিপ্পৰাসসীমা নাম তিচীৰরেন ৰিপ্পৰসিতুং সম্মতা সীমা, এতা দ্ৰেসীমা তিযোজনপরমতাযপি সম্ভৰতো মহাসীমা তিপি নামং লভন্তি, তাসং ৰিচারণা মহাঅট্ঠকথাযং সব্বসো পরিপুণ্ণং কত্ৰা ৰুত্তা, তস্মা ইধ ন ৰক্খাম ৰুচ্চমানম্পি অৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ভৰেয্য, তস্মা ন ৰক্খাম.
লাভসীমা নাম যং গামং ৰা নিগমং ৰা পোক্খরণীতল়াকৰনাদিকং ৰা যং যং পদেসং সঙ্ঘস্স চতুচ্চপ্পযত্থায রাজরাজমহামত্তেহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ঠপিতা, এসা লাভসীমা নাম. নেৰ সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুঞ্ঞাতা, ন ধম্মসঙ্গহকত্থেরেহি ঠপিতা, অপি চ খো লাভদাযকেহি ঠপিতাৰ. মাতিকাট্ঠকথায লীনত্থপ্পকাসনিযম্পি লাভসীমাতি যং রাজরাজমহামত্তাদযো ৰিহারং কারেত্ৰা গাৰুতং ৰা অড্ঢযোজনং ৰা যোজনং ৰা সমন্তা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘অযং অম্হাকং ৰিহারস্স লাভসীমা, যং এত্থন্তরে উপ্পজ্জতি, তং সব্বং অম্হাকং ৰিহারস্স দেমা’’তি ঠপেন্তি, অযং লাভসীমা নামা’তি ৰুত্তং. ইমস্মিং লাভসীমাধিকারে রঞ্ঞো মহাচেতিযদাযকস্স দিৰঙ্গতকালতো একস্মিং সংৰচ্ছরে অতীতে তস্স জেট্ঠপুত্তস্স ধম্মরঞ্ঞো কালে ঈদিসং পুঞ্ঞং ভূতপুব্বং. যদি হি রাজরাজমহামত্তাদীসু যো কোচি যস্স ৰিহারস্স যানি তল়াকখেত্তৰত্থাদীনি দত্ৰা তং সহিতৰিহারং পুগ্গলস্স দেতি, এৰং সতি কিং তস্স পুগ্গলস্স তং সহিতৰিহারং পুগ্গলিকভাৰেন পটিগ্গহেতুং ৰট্টতি, উদাহু সঙ্ঘিকভাৰেনেৰাতি তল়াকখেত্তৰত্থাদিৰিরহিতো পন কেৰলো পুগ্গলিকৰিহারো অঞ্ঞেসং দম্মীতি অদত্ৰা পুগ্গলে মতে সঙ্ঘিকো হোতি, উদাহু পুগ্গলিকোযেৰাতি. তত্রাযং ৰিস্সজ্জনা, যদি হি রাজরাজমহামত্তাদীসু যোকোচি ৰিহারস্স তল়াকখেত্তাৰত্থাদীনি দেতি, এৰং সতি পটিক্খিপিতুং ন ৰট্টতীতিদট্ঠব্বং তেন ৰুত্তং ৰিনযট্ঠকথাযং ‘‘ইমং তল়াকং, ইমং খেত্তং, ইমং ৰত্থুং ৰিহারস্স দেমাতি ৰুত্তে পটিক্খিপিতুং ন লব্ভতী’’তি. ‘‘পাসাদস্স দাসিং, দাসং, খেত্তং, ৰত্থুং, গোমহিংসং দেমাতি ৰদন্তি, পাটেক্কং গহণকিচ্চং নত্থি, পাসাদে পটিগ্গহিতে পটিগ্গহিতমেৰ হোতী’’তি চ. ৰিনযৰিনিচ্ছযপকরণে চ.
‘‘খেত্তৰত্থুতল়াকং ৰা, দেম গোঅজিকাদিকং;
ৰিহারস্সাতি ৰুত্তেপি, নিসেধেতুং ন ৰট্টতী’’তি.
খুদ্দসিক্খাপকরণে চ ‘‘খেত্তাদীনি ৰিহারস্স, ৰুত্তে দম্মীতি ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ৰিহারস্স দেমা’’তি চেত্থ সঙ্ঘিকৰিহারস্সেৰ, ন পুগ্গলিকৰিহারস্সাতি দট্ঠব্বং, তথা হি ৰুত্তং ৰিমতিৰিনোদনিযং ৰিহারস্স দেমাতি সঙ্ঘিকৰিহারং সন্ধায ৰুত্তন্তি. ‘‘পাসাদস্সা’’তি চ সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰিসাখা মিগারমাতা সঙ্ঘস্স অত্থায সাল়িন্দং পাসাদং কারাপেতুকামো হোতি হত্থিনখক’’ন্তি ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং পাসাদপরিভোগস্স অনুঞ্ঞাতত্তা সঙ্ঘিকংযেৰ পাসাদং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি তথা হি ৰুত্তং ৰিমতিৰিনোদনিযং সব্বং পাসাদপরিভোগ’ন্তি. পাল়িযা অট্ঠকথায ৰণ্ণনাধিকারে ‘‘সুৰণ্ণরজতাদিৰিচিত্রানী’’তিআদি সঙ্ঘিকসেনাসনং সন্ধায ৰুত্তং. পুগ্গলিকং পন সুৰণ্ণাদিৰিচিত্রং ভিক্খুস্স সম্পটিচ্ছিতুমেৰ ন ৰট্টতি, ‘‘ন কেনচি পরিযাযেন জাতরূপজতং সাদিযিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তত্তা, তেনেৰেত্থ অট্ঠকথাযং সঙ্ঘিকৰিহারে ৰা পুগ্গলিকৰিহারে ৰাতি ন ৰুত্ত’ন্তি. ‘‘ভিক্খূনং ধম্মৰিনযৰণ্ণনট্ঠানে’’তি ৰুত্তত্তা সঙ্ঘিকমেৰ সুৰণ্ণাদিমযং সেনাসনং সেনাসনপরিক্খারা চ ৰট্টন্তি, ন পুগ্গলিকানীতি গহেতব্বন্তি চ, তস্মা তল়াকখেত্তৰত্থাদিসহিতৰিহারো সঙ্ঘিকোযেৰ হোতি, ন পুগ্গলিকোতি ৰিনযকোৰিদেহি দট্ঠব্বো. সচে পন রাজরাজমহামত্তাদীসু যোকোচি তল়াকখেত্তৰত্থাদিসহিতং ৰিহারং পুগ্গলস্স তং সহিতৰিহারভাৰমারোচেত্ৰা দেতি, এৰং সতি পুগ্গলস্স সঙ্ঘিকৰিহারভাৰেনেৰ পটিগ্গহেতুং ৰট্টতি, ন পুগ্গলিকৰিহারভাৰেনাতি দট্ঠব্বং. ‘‘কস্মা, ৰিহারস্স দেমা’’তি ৰত্ৰা দিন্নানং তল়াকখেত্তৰত্থাদীনং সঙ্ঘস্সেৰ ৰট্টমানত্তা. তেনেৰাহ ৰিমতিৰিনোদনিযং ‘‘ৰিহারস্স দেমাতি ৰুত্তং সঙ্ঘস্স ৰট্টতি, ন পুগ্গলস্স, খেত্তাদি ৰিয দট্ঠব্ব’’ন্তি. তত্রাযং যোজনা ৰিহারস্সাদেমাতি ৰত্ৰা দিন্নং খেত্তাদি সঙ্ঘস্স ৰট্টতি, ন পুগ্গলস্স, এৰং ৰিহারস্স দেমাতি ৰুত্তং সুৰণ্ণাদিৰিচিত্তং অকপ্পিযমঞ্চং সঙ্ঘস্স ৰট্টতি, ন পুগ্গলস্সাতি দট্ঠব্বন্তি. সঙ্ঘস্সেৰ কপ্পিযৰোহারেন খেত্তাদীনি পটিগ্গহেতুং ৰট্টতি, তথা হি ৰুত্তং ৰিমতিৰিনোদনিযং ‘‘চত্তারোপচ্চযে পরিভুঞ্জতূতি দেতি ৰট্টতীতিএত্থ ভিক্খুসঙ্ঘস্স চতুপচ্চযপরিভোগত্থায তল়াকং দম্মীতি ৰা ভিক্খুসঙ্ঘো চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্জিতুং তল়াকং দম্মীতি ৰা ইতো তল়াকতো উপ্পন্নে চত্তারো পচ্চযে দম্মীতি ৰা ৰুত্তম্পি ৰট্টতি. ইদঞ্চ সঙ্ঘস্স দিয্যমানঞ্ঞেৰ সন্ধায ৰুত্তং, পুগ্গলস্স পন এৰম্পি দিন্নং তল়াকখেত্তাদি ন ৰট্টতি. সুদ্ধচিত্তস্স পন উদকপরিভোগত্থং কূপপোক্খরণীআদযো ৰট্টন্তি. সঙ্ঘস্সতল়াকংঅত্থি, তংকথন্তিআদিনাহিসব্বত্থ সঙ্ঘস্সৰসেনেৰ ৰুত্তন্তি. ‘‘খেত্তাদযো পন সব্বেসঙ্ঘস্সেৰ ৰট্টন্তি, পাল়িযং পুগ্গলিকৰসেন গহেতুং অননুঞ্ঞাতত্তাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি চ. পুগ্গলস্স পন পুগ্গলানঞ্চ খেত্তৰত্থাদীনি কপ্পিযৰোহারেনাপি পটিগ্গহেতুং ন ৰট্টতি. এৰঞ্চকত্ৰা ৰিমতিৰিনোদনিযং ‘‘খেত্তৰত্থাদীনিপি কপ্পিযৰোহারেনাপি পুগ্গলানং গহেতুং ন ৰট্টতি, তথা অনুঞ্ঞাতত্তাতি ৰিঞ্ঞাযতি খেত্তৰত্থুপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতী’’তি আদিনা হি পটিক্খিত্তাসু একস্সেৰ পুগ্গলিকৰসেন গহণে অননুঞ্ঞাতে তদিতরানং তথাগহেতব্বতা সিদ্ধাৰ হোতী’তি ৰুত্তং, তস্মা তল়াকখেত্তৰত্থাদিসহিতস্স ৰিহারস্স সঙ্ঘিকভাৰেনেৰ পটিগ্গহেতব্বতা সিদ্ধা হোতীতি দট্ঠব্বা. অযং পঠমপঞ্হে ৰিস্সজ্জনা.
তল়াকখেত্তৰত্থাদিৰিরহিতং পন ৰিহারং পুগ্গলিকভাৰেনাপি পটিগ্গহেতুং ৰট্টতি. সো চ ৰিহারো তস্মিং পুগ্গলে জীৰন্তে পুগ্গলিকো হোতি. অঞ্ঞেসং দম্মীতি অদত্ৰা মতে অৰিস্সজ্জনীযো অৰেভঙ্গিযো, সঙ্ঘিকোযেৰ হোতীতি দট্ঠব্বো. যথাহ, ভিক্খুস্স ভিক্খৰে কালঙ্কতে সঙ্ঘো সামি পত্তচীৰরে. অপি চ গিলানুপট্ঠাকা বহূপকারা, অনুজানামি ভিক্খৰে সঙ্ঘেন তিচীৰরঞ্চ গিলানুপট্ঠাকানং দাতুং. যং তত্থ লহুভণ্ডং লহুপরিক্খারং, তং সম্মুখীভূতেন সঙ্ঘেন ভাজেতব্বং. যং তত্থ গরুভণ্ডংগরুপরিক্খারং তং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স অৰিস্সজ্জিযং অৰেভঙ্গিযন্তি. ৰিনযট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তস্মিং জীৰন্তে পুগ্গলিকো, মতে সঙ্ঘিকোযেৰাতি অঞ্ঞেসং অদত্ৰা ঠপিতপরিক্খারাপি তত্থ সঙ্ঘস্সেৰ হোন্তি. দ্ৰিন্নং সন্তকং হোতি অৰিভত্তং, একস্মিং কালঙ্কতে ইতরো সামি. বহূনং সন্তকেপি এসেৰ নযো, সব্বেসু মতেসু সঙ্ঘিকং হোতী’’তি ৰুত্তং.
এত্থ চ যং তত্থ গরুভণ্ড’ন্তি আদীসু গরুভণ্ডং নাম রাসিৰসেন পঞ্চৰিধং, সরূপৰসেন পন পঞ্চৰীসতিৰিধং হোতি, তস্মা মতকসন্তকভূতস্সাপি ৰিহারস্স গরুভণ্ডভাৰো ৰেদিতব্বো, তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যং তত্থ লহুভণ্ডং যং তত্থ গরুভণ্ড’’ন্তি.
ইতি পঞ্চহি রাসীহি, পঞ্চনিম্মললোচনো;
পঞ্চৰীসৰিধং নাথো, গরুভণ্ডং পকাসযীতি.
এত্থ ৰিহারস্স গরুভণ্ডভাৰো ৰেদিতব্বো. অযং দুতিযপঞ্হে ৰিস্সজ্জনা.
অযং হংসাৰতিযা পামোক্খমহাথেরানং ৰিস্সজ্জনা. রামঞ্ঞরট্ঠৰাসিনো পন মহাথেরা পুগ্গলিকভাৰেনাপি পটিগ্গহেতব্বমেৰাতি ৰদন্তি, তথা জংমাযরট্ঠৰাসিনোপি মহাথেরা, তথা সূনাপরন্তরট্ঠৰাসিনোপি মহাথেরা তথা ইসিনগরৰাসিনোপি মহাথেরা পুগ্গলিকভাৰেন পটিগ্গহণে দোসো নত্থী’তি ৰদন্তি তেসং মহাথেরানং অযমধিপ্পাযো লাভসীমানামেসা নেৰ সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুঞ্ঞাতা. ন ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহিপি ঠপিতা. অপি চ খো পুঞ্ঞত্থিকেহি লাভদাযকেহি ঠপিতা তস্মা পুঞ্ঞত্থিকা রাজরাজমহামত্তাদযো ৰিহারং কারাপেত্ৰা তস্স ৰিহারস্স লাভত্থায পদেসং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ঠপেন্তি ‘‘যং এত্থন্তরে উপ্পজ্জতি, তং সব্বং অম্হাকং ৰিহারস্স দেমা’’তি. তং পন ৰিহারং অত্তনো রুচিতস্স যস্সকস্সচি পুগ্গলস্স ‘‘ইমং ৰিহারং তুয্হং দম্মি, তৰ ৰিহারো হোতূ’’তিৰা অত্তনো রুচিযা দেতি সোপি পুগ্গলো ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে পঞ্চলেণানি ৰিহার’’ন্তি আদিনা অনুঞ্ঞাতৰিহারমেৰ পটিগ্গণ্হাতি, ভগৰতো অনুঞ্ঞাতৰিহারমত্তস্সেৰ পটিগ্গহিতত্তাতি. তস্মিং ৰিহারে খেত্তৰত্থাদীনি অত্থীতি চে. ‘‘খেত্তৰত্থুপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতী’’তি আদিনা যং খেত্তাদিৰত্থুপটিগ্গহণং পটিক্খিত্তং, তস্স খেত্তাদিৰত্থুস্স অপ্পটিগ্গহিতত্তা ৰিহারমত্তমেৰ হি পটিগ্গহিতে তপ্পটিবদ্ধা খেত্তাদিৰত্থুস্মিং উপ্পন্নচীৰর পিণ্ডপাতগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারাপি তস্সেৰ পুগ্গলস্স কপ্পিযভাৰেনেৰ পৰত্তন্তি, পুগ্গলস্স পটিগ্গহণে ৰা পরিভুত্তে ৰা দোসো নত্থি, ভগৰতা এৰ অনুঞ্ঞাতস্স কপ্পিযপচ্চযস্স পরিভুঞ্জিতত্তা. সুত্তং আহরাতি চে, ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে সব্বং পাসাদপরিভোগ’’ন্তি. ননু চ ৰিসাখা মিগারমাতা সঙ্ঘস্সেৰ অত্থায সাল়িন্দং পাসাদং হত্থিনখকন্তি. সচ্চং, তথাপি পুগ্গলো সঙ্ঘপরিযাপন্নো সঙ্ঘস্স পাসাদপরিভোগে অনুঞ্ঞাতে তদন্তোগধস্সপি পুগ্গলস্স অনুঞ্ঞাতমেৰ হোতি. অঞ্ঞথা পুগ্গলে অন্তোৰিহারে নিসিন্নোযেৰ সঙ্ঘো তস্মিং যেৰ ৰিহারসীমে কম্মং করোন্তোপি কম্মকোপো ন ভৰেয্য, অৰগ্গারহত্তাতি ৰক্খতি চ সারত্থদীপনিযং ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে সব্বং পাসাদপরিভোগ’’ন্তি ৰচনতো পুগ্গলিকেপি সেনাসনে সে নাসনপরিভোগৰসেন নিযমিতং সুৰণ্ণঘটাদিকং পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টমানম্পি কেৰলং অত্তনো সন্তকং কত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতী’’তি, ইমিনাপি ৰচনেন পুগ্গলিকৰিহারস্সপি সব্বকপ্পিযভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে সব্বং পাসাদপরিভোগ’’ন্তি ঞাপকস্স দস্সনতো. সুৰণ্ণঘটাদিকন্তি এত্থ আদিসদ্দো মরিযাদত্থো, পকারত্থো ৰা, তেন রজতহারকূট-জাতিফলিকাদীনি অকপ্পিযঘটানি সুৰণ্ণরজতহারকূট জাতিফলিকাদিভাজনসরৰাদীনি চ সেনাসনপরিক্খারানি সঙ্গণ্হাতি, তানি ভিক্খুস্স পরিক্খারভাৰেন ন ৰট্টন্তি তথা দাসিদাসগোমহিংসাপি, তথা খেত্তাদিৰত্থুম্পি ভিক্খুস্স অত্তনো সন্তকভাৰেন পটিগ্গহেতুং ন ৰট্টন্তি, ৰিহারস্স পন পটিসেধেতব্বং নত্থি, সব্বসদ্দস্স দস্সনতো তেনেৰাহ সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায ‘‘সেনাসনে পন দ্ৰারকৰাট ৰাতপানকৰাটাদীসু সব্বং রতনমযম্পি ৰণ্ণমট্ঠকম্মং ৰট্টতি. সেনাসনে কিঞ্চি পটিসেধেতব্বং নত্থি অঞ্ঞত্র ৰিরুদ্ধসেনাসনা’’তি, ইমিনা ঠপেত্ৰা’গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’তি এত্থ ৰিরুদ্ধসেনাসনং ঠপেত্ৰা সব্বকপ্পিযাকপ্পিযং ৰিহারস্স কপ্পতি, কিঞ্চিঅপ্পমত্তকম্পি পটিসেধেতব্বং নাম নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতি, তেনেৰাহ ৰিনযৰিনিচ্ছযে.
‘‘খেত্তৰত্থু তল়াকংৰা, দেম গোঅজিকাদিকং;
ৰিহারস্সাতি ৰুত্তেপি, নিসেধেতুং ন ৰট্টতী’’তি.
ননুচ ৰিহারস্স দেমাতি সঙ্ঘিকৰিহারং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰিমতিৰিনোদনিযং ৰুত্তন্তি. ৰুত্তং এত্থ হি আচরিযস্সঅধিপ্পাযেন ভৰিতব্বং ‘‘খেত্তৰত্তাদীনিপুগ্গলিকৰিহারস্স দেমা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন কপ্পতি উপাসকা’’তি পটিক্খিপিতব্বং. কস্মা পুগ্গলো তস্স ৰিহারস্স সামি, ৰিহারস্স দিন্নে পুগ্গলস্স দিন্নমেৰ হোতি, এৰং সতি চ ‘‘খেত্তৰত্থুপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতী’’তি আদিনা ৰুত্তসিক্খাপদেন কারেতব্বতং আপজ্জতি. সঙ্ঘিকৰিহারস্স পন ন পটিক্খিপিতব্বং. কস্মা সো পুগ্গলো তস্স সঙ্ঘিকৰিহারস্স অনিস্সরো. চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নং যংকিঞ্চি খুদ্দকং ৰা মহন্তং ৰা পদেসং অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হন্তস্সপি পারাজিকো ন হোতি, সব্বস্সেৰ চাতুদ্দিসিকস্স সঙ্ঘস্স ধুরনিক্খেপস্স অসম্ভৰতো তস্মা সঙ্ঘিকৰিহারস্স দিন্নে পটিক্খিত্তে সঙ্ঘস্স লাভন্তরাযকরো হোতীতি. ইমমেৰত্থং সন্ধায ৰিহারস্স দেমাতি সঙ্ঘিকৰিহারং সন্ধায ৰুত্ত’ন্তি ৰুত্তং ভৰেয্য, ন পুগ্গলিকভাৰেনাপি পটিগ্গহেতব্বন্তি. এৰঞ্চ সতি সামিকানং ধুরনিক্খেপেনা’তি এত্থ একস্স সন্তকে তল়াকে খেত্তে চ জাতে তস্সেৰ ধুরনিক্খেপেন পারাজিকং. যদি পন তং তল়াকং সব্বসাধারণং, খেত্তানি পাটিপুগ্গলিকানি, তস্স চ ধুরনিক্খেপে অৰহারো. অথ খেত্তানিপি সব্বসাধারণানি, সব্বেসং ধুরনিক্খেপেযেৰ পারাজিকং, নাসতীতি দট্ঠব্বন্তি ৰিমতিৰিনোদনিযং ৰুত্তৰচনেন অৰিরোধো সিযা, তথা হি খেত্তৰত্থাদিসহিতস্স ৰিহারস্স পুগ্গলিকভাৰেন অকপ্পিযে সতি. কথং পুগ্গলস্স খেত্তৰত্থাদিকমারব্ভ অভিযুঞ্জভাৰো ভৰেয্য, এৰঞ্চ পন ৰদেয্য ‘‘ধুরং নিক্খিপতীতি এত্থ একস্স সন্তকে তল়াকে খেত্তে চাতিএত্থ গিহিসন্তকমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. তথাপি ন ৰত্তব্বং. কস্মা ‘‘ধুরং নিক্খিপতীতি যদা পন সামিকো অযং থদ্ধো কক্খল়ো, জীৰিতব্রহ্মচরিযন্তরাযম্পি মে করেয্য, অলং দানি ময্হং ইমিনা’’তি পদস্স দিস্সনতো তেনেৰ ‘‘খেত্তানি পাটিপুগ্গলিকানি, তস্স চ ধুরনিক্খেপে’’তি ৰিমতিৰিনোদনিযং ৰুত্তং. তথা ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে সব্বং পাসাদপরিভোগ’’ন্তি ৰচনতো পুগ্গলিকেপি সেনাসনে সেনাসনপরিভোগৰসেন নিযমিতং সুৰণ্ণঘটাদিকং পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টমানম্পি কেৰলং অত্তনো সন্তকং কত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতী’’তি সারত্থদীপনিযং ৰুত্ত ৰচনেনাপি অৰিরোধো সিযা, তথা ‘‘সেনাসনে কিঞ্চি পটিসেধেতব্বং নত্থি অঞ্ঞত্র ৰিরুদ্ধসেনাসননা’’তি অট্ঠকথাৰচনেনাপি সংসন্দমেৰ. তথা ‘‘যং ভিক্খৰে মযা ইদং ন কপ্পতীতি অপ্পটিক্খিত্তং, তং চে কপ্পিযং অনুলোমেতি, অকপ্পিযং পটিবাহতি, তং ৰো কপ্পতী’’তি ইমিনা সুত্তানুলোমেনপিসংন্দমেৰ. কথং ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে পঞ্চলেণানি ৰিহারন্ত্যা’’দিনা অনুঞ্ঞাতৰিহারস্স পটিগ্গহিতত্থা. তপ্পটিবদ্ধচীৰরাদিকপ্পিযপচ্চযস্সেৰ পরিভুঞ্জিতত্তা চ ৰিহারপিণ্ডপাতগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারাপি ভিক্খুস্স সব্বকপ্পিযা কপ্পিযানুলোমা চ হোন্তি. এৰং সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদঅত্তনোমতীহি সংসন্দনতো অঞ্ঞদত্থু গঙ্গোদকেন যমুনোদকং ৰিয খেত্তৰত্থাদিসহিতৰিহারো পুগ্গলিকভাৰেনাপি পটিগ্গহেতব্বোতি কপ্পিযা কপ্পিযানি ৰিনযকোৰিদেহি দট্ঠব্বো. অযং ইসিনগরৰাসীনং মহাথেরানং সমানৰিস্সজ্জনা.
‘‘যে চ জনা গরুভণ্ডং সংৰিধায অৰহরুং. ধুরনিক্খেপো চ হোতি, পারাজিকমনাপন্না, পঞ্হামেসা কুসলেহি চিন্তিতা’’তি.
অযং পঞ্হা সঙ্ঘিকভূমিথেনকে ভিক্খু সন্ধায ৰুত্তা, তত্থ হি পচ্চুপ্পন্নসঙ্ঘস্স ধুরনিক্খেপেন চাতুদ্দিসিকসঙ্ঘস্স ধুরনিক্খেপাভাৰতো অৰহারো নত্থীতি. অযং লাভসিমায ৰিচারণা.
গামসীমানিগমসীমানগরসীমা পন পাকটাযেৰ. তাসং পন ৰিসেসো এৰং ৰেদিতব্বো যস্মিং পন পদেসে আপণমেৰ অত্থি, ন পাকারপরিক্খিত্তং পাকারপরিক্খিত্তমেৰ ৰা অত্থি ন আপণং অযং পদেসো গামো নাম. যস্মিং পন ট্ঠানে গামোযেৰ অত্থি, ন পন আপণপাকারা সন্তি, অযং পদেসো নিগমো নাম. যত্থ পন আপণম্পি অত্থি পাকারপরিক্খিত্তম্পি, অযং পদেসো নগরং নাম. অযং পদেসো নাগারৰন্তি এত্থাতি ৰচনত্থেন রাজূনং ৰা মহামত্তানং ৰা নিৰাসনযোগ্যট্ঠানত্তা নগরন্তি ৰুচ্চতি. লোকিযসত্থে পন.
‘‘ৰিচিত্তদেৰাযতনং, পাসাদাপণমন্দিরং;
নগরং দস্সযে ৰিদ্ৰা, রাজমগ্গো পসোভিত’’ন্তি.
ৰুত্তং. এৰং গামনিগমনগরানং ৰিসেসং ঞত্ৰা গামোযেৰ গামসীমা, নিগমোযেৰ নিগমসীমা, নগরমেৰ নগরসীমাতি তাসং ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ যং পদেসং অসম্মতায ভিক্খৰে সীমায অঠপিতায যং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতি, যা তস্স গামস্স ৰা গামসীমা নিগমস্স ৰা নিগমসীমা, অযং তত্থ সমানসংৰাসা একূপোসথা’তি অনুঞ্ঞাতং, তস্মিং পদেসে সব্বোপি ৰা গামপদেসো. যম্পি একস্মিংযেৰ গামখেত্তে একং পদেসং ‘‘অযং ৰিসুং গামো হোতূ’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা রাজা কস্সচি দেতি সোপি ৰিসুংগামসীমা হোতিযেৰ তস্মা সা চ ইতরা চ পকতিগামনগরনিগমসীমা বদ্ধসীমাসদিসাযেৰ হোন্তি. কেৰলং পন তিচীৰরৰিপ্পৰাসপরিহারং ন লভন্তি. এত্থ চ অপরে এৰং ৰদন্তি, ‘‘রাজা পসেনদীকোসলাদযো পোক্খরসাতিপভুতীনং দক্খিণোদকপাতনৰসেন দেন্তি ৰিয ব্রহ্মদেয্যৰসেন দিন্নমেৰ ৰিসুং গামসীমা হোতি, ন আযমত্তস্স, ছেজ্জভেজ্জস্স অনিস্সরত্তা’’তি তং ন পনেৰং দট্ঠব্বং, ছেজ্জভেজ্জস্স রাজারহত্তা তথা হি লোকৰোহারসঙ্কেতৰসেন অযং পদেসো ইমস্স গামস্স পরিচ্ছেদো’’তি ইস্সরেহি কতপরিচ্ছিন্নমেৰ পমাণং হোতি. যদি ছেজ্জভেজ্জকরো ভৰেয্য, রাজাত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. সোপি গামদেসো নগররজ্জসীমা ভৰেয্য, ন পন গামসীমামত্তমেৰ, তেনেৰাহ সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায ‘‘যত্তকে পদেসে তস্স গামস্স গামভোজকা বলিং লভন্তি, সো পদেসো অপ্পো ৰা হোতু মহন্তো ৰা, গামসীমাত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. নগরনিগমসীমাসুপি এসেৰ নযো’’তি. অযং গাম নিগমনগরসীমানং ৰিচারণা.
অব্ভন্তরসীমা নাম যং পটপদেসং অগামকে ভিক্খৰে অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা, অযং তত্থ সমানসংৰাসা একূপোসথা’তি অনুঞ্ঞাতা অব্ভন্তরসীমা নাম. তত্থ সমন্তা সত্তব্ভন্তরাতি যস্মিং ৰিঞ্ঝাটৰিসদিসে অরঞ্ঞে ভিক্খু ৰসতি, অথস্স ঠিতোকাসতো সমন্তা পুরত্থিমায সত্তব্ভন্তরা পচ্ছিমায সত্তব্ভন্তরা দক্খিণায সত্তব্ভন্তরা উত্তরায সত্তব্ভন্তরাতি সমন্তা সত্তব্ভন্তরা. ৰিনিব্বেধেন চুদ্দসা তি পুরত্থিমপচ্ছিমৰসেন চুদ্দসব্ভন্তরা, দক্খিণুত্তরৰসেনপি চুদ্দসব্ভন্তরাতি এৰং নিব্বেধেন চুদ্দস চুদ্দস কত্ৰা সমন্তা অট্ঠৰীসতি অব্ভন্তরা হোন্তি. এত্থ চ একং অব্ভন্তরং অট্ঠৰীসতি হত্থপ্পমাণং হোতি, তস্মা পুরত্থিমায সত্তব্ভন্তরে ছন্নৰুতিসতহত্থপ্পমাণং হোতি, এৰং দক্খিণুত্তরপচ্ছিমেসুপীতি সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৰা চতুরাসীতিসত্তসতহত্থপ্পমাণং হোতি. পরিমণ্ডলৰসেন পন সব্বং ছসত্ততিএকসতুত্তরানি চ একং সহস্সঞ্চ হোতি. পকতিঅযনৰসেন মিনিতে পন –
‘‘পঞ্চহত্থো মতো দণ্ডো, ৰীসদণ্ডো উসভো;
অথীতিউসভা গাৰী, চতুগাৰী যোজন’’ন্তি.
ৰুত্তত্তা অযনৰসেন ৰিনিব্বেধে চুদ্দসব্ভন্তরে দ্ৰেহত্থাধিকঅট্ঠসত্ততি হোতি. সব্বং অট্ঠৰীসতি অব্ভন্তরং সম্পিণ্ডেত্ৰা চতুহত্থাধিকছপ্পঞ্ঞাসুত্তর একসতং হোতি. পরিমণ্ডলৰসেন পন ছহত্থাধিকচতুতিংসুত্তরদ্ৰেসতানি হোন্তি, উসভৰসেন পন ৰিনিব্বেধেন চুদ্দস অব্ভন্তরে দ্ৰেহি ঊনানি চত্তারি উসভানি চ দ্ৰেরতনঞ্চ হোন্তি. সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৰা অট্ঠৰীসতিযা অব্ভন্তরে চতুরতনঞ্চ সোল়স অযনানি অধিকানি সত্ত উসভানি হোন্তি. পরিমণ্ডলৰসেন পন ছরতনঞ্চ চুদ্দসঅযনানি চ অধিকানি একাদস উসভানি হোন্তি. অযমেত্থ সারতো ৰিনিচ্ছযো. কেচি পন অব্ভন্তরসদ্দং হত্থরতনৰাচকং পরিকপ্পেত্ৰা এৰং ৰদন্তি মজ্ঝে ঠিতস্স সমন্তা সত্ত ৰিনিব্বেধেন চুদ্দসা’তি ৰুত্তত্তা পুরত্থিমায সত্ত হত্থা দক্খিণুত্তরপচ্ছিমেসুপি সত্ত সত্ত হত্থাতি কত্ৰা এৰং নিব্বেধেন চুদ্দস হত্থা হোন্তি. সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৰা অট্ঠৰীসতিহত্থং অব্ভন্তরন্তি তং তেসং মতিমত্তমেৰ, ন সারতো পচ্চেতব্বং. কস্মা অট্ঠকথাযং তত্থ একং অব্ভন্তরং অট্ঠৰীসতিহত্থ’ন্তি ৰুত্তত্তা. যদি তেসং মতেন সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৰা অট্ঠৰীসতিহত্থব্ভন্তরং ভৰেয্য, অট্ঠকথাযং তত্থ অব্ভন্তরং নাম অট্ঠৰীসতিহত্থপ্পমাণং হোতি, মজ্ঝে ঠিতস্স সমন্তা সত্তৰিনিব্বেধেন চুদ্দসা হোন্তী’তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য, ন পনেৰং ৰুত্তং, তস্মা তং তেসং মতিমত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং. তত্থ অযঞ্হেত্থত্থো তত্থ তত্থা’তি নিদ্ধারণে ভুম্মং. একন্তি গণনপরিচ্ছেদো. অব্ভন্তরন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো, নিযমিতপরিদীপনং ৰা. অট্ঠৰীসতিহত্থপ্পমাণন্তি পরিচ্ছিন্দিতব্বধম্মসমুদাযনিদ্দেসো তত্থ তেসু সমন্তা সত্তব্ভন্তরেসু একং অব্ভন্তরং নাম অট্ঠৰীসতিহত্থপ্পমাণং হোতীতি অত্থো দট্ঠব্বো. এত্থ পন সঙ্খ্যা কথেতব্বা. সা দুৰিধা পরিমাণমিননৰসেন. তত্থ পরিমাণ সঙ্খ্যা এৰং ৰেদিতব্বা চতস্সো মুট্ঠিযো একো কুডুৰো. চত্তারো কুডুৰা একো পত্থো, চত্তারো পত্থা একো আল়্হকো. চত্তারো আল়্হকা একং দোণং, চত্তারি দোণানি একা মানিকা. চতস্সো মানিকা একা খারী. ৰীসতি খারিকা একো ৰাহো. তদেৰ একং সকটন্তি সুত্তনিপাতট্ঠকথাদীসু ৰুত্তং. সারত্থদীপনিযং পন নৰ ৰাহসহস্সানীতি এত্থ চতস্সো মুট্ঠিযো কুডুৰো, চত্তারো কুডুৰা একো পত্থো, চত্তারো পত্থা একো আল়্হকো. চত্তারো আল়্হকা একং দোণং, চত্তারি দোণানি একা মানিকা, চত্তস্সো মানিকা একা খারী. ৰীসতিখারিকা একো ৰাহো. তদেৰ একং সকটন্তি সুত্তনিপাতট্ঠকথাদীসু ৰুত্ত’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ইধ পন দ্ৰে সকটানি একো ৰাহোতি ৰদন্তী’’তি লিখিতং পচ্চন্তৰোহারেন মিনিতে পন সট্ঠিসতং একো ৰাহোতি রঞ্ঞো ধম্মাসোকস্স সূৰকাহতসালিযা মিনিতে পন পচ্চন্তৰোহারেন ৰীসাধিকতিসতং হোতি একো ৰাহোতি ৰদন্তি. মিনন সঙ্খ্যা পন এৰং ৰেদিতব্বা. তথা হি –
‘‘ছত্তিংস পরমাণূনং, অণুমত্তন্তি ৰুচ্চতি;
ছত্তিং সঅণুমত্তং, তজ্জারীতি পৰুচ্চতি.
ছত্তিং সমত্তাতজ্জারী, রথরেণুপমাণং;
ছত্তিংস রথরেণূ চ, একা লিক্খাতি ৰুচ্চতি.
সত্তলিক্খা চ একূকা, সত্তূকা ধঞ্ঞমাসকো;
সত্তধঞ্ঞঙ্গুলি একা, ৰিদত্থি দ্ৰাদসঙ্গুলি.
দ্ৰে ৰিদত্থিতু রতনং, সত্তহত্থং একযট্ঠি;