৮. ইত্থিলিঙ্গনামিকপদমালা
অথ ইত্থিলিঙ্গেসু আকারন্তস্স ভূধাতুমযস্স পকতিরূপভূতস্স ভাৰিকাসদ্দস্স নামিকপদমালাযং ৰত্তব্বাযম্পি পসিদ্ধস্স তাৰ কঞ্ঞাসদ্দস্স নামিকপদমালং ৰক্খাম –
কঞ্ঞা, কঞ্ঞা, কঞ্ঞাযো. কঞ্ঞং, কঞ্ঞা, কঞ্ঞাযো. কঞ্ঞায, কঞ্ঞাহি, কঞ্ঞাভি. কঞ্ঞায, কঞ্ঞানং. কঞ্ঞায, কঞ্ঞাহি, কঞ্ঞাভি. কঞ্ঞায, কঞ্ঞানং. কঞ্ঞায, কঞ্ঞাযং, কঞ্ঞাসু. ভোতি কঞ্ঞে, ভোতিযো কঞ্ঞা, কঞ্ঞাযো. অযমম্হাকং রুচি.
এত্থ ‘‘কঞ্ঞা’’তি একৰচনবহুৰচনৰসেন ৰুত্তং, নিরুত্তিপিটকে বহুৰচনৰসেন ৰুত্তো নযো নত্থি. তথা হি তত্থ ‘‘সদ্ধা তিট্ঠতি, সদ্ধাযো তিট্ঠন্তি. সদ্ধং পস্সতি, সদ্ধাযো পস্সতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ‘‘সদ্ধা’’তি বহুৰচনং ন আগতং. কিঞ্চাপি নাগতং, তথাপি ‘‘বাহা পগ্গয্হ পক্কন্দুং, সিৰিকঞ্ঞা সমাগতা. অহেতু অপ্পচ্চযা পুরিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিরুজ্ঝন্তিপী’’তিআদিপাল়িদস্সনতো বাহাকঞ্ঞা সঞ্ঞাসদ্দাদীনং বহুৰচনতা গহেতব্বা. চূল়নিরুত্তিযং ‘‘ভোতি কঞ্ঞে, ভোতি কঞ্ঞা’’তি দ্ৰে একৰচনানি ৰত্ৰা ‘‘ভোতিযো কঞ্ঞাযো’’তি একং বহুৰচনং ৰুত্তং. নিরুত্তিপিটকে পন ‘‘ভোতি সদ্ধা’’তি একৰচনং ৰত্ৰা ‘‘ভোতিযো সদ্ধাযো’’তি একং বহুৰচনং ৰুত্তং. মযং পনেত্থ ‘‘এহি বালে খমাপেহি, কুসরাজং মহব্বলং. ফুস্সতী ৰরৰণ্ণাভে. এহি গোধে নিৰত্তস্সূ’’তিআদিপাল়িদস্সনতো ‘‘ভোতি কঞ্ঞে, ভোতিযো কঞ্ঞা, কঞ্ঞাযো’’তি এৰংপকারানিযেৰ আলপনেকৰচনবহুৰচনানি ইচ্ছাম. এত্থ ‘‘ভোতি কঞ্ঞে’’তি অযং নযো অম্মাদীসু মাতাদীসু চ ন লব্ভতি.
ভাৰিকা, ভাৰিকা, ভাৰিকাযো. ভাৰিকং, ভাৰিকা, ভাৰিকাযো. ভাৰিকায, ভাৰিকাহি, ভাৰিকাভি. ভাৰিকায, ভাৰিকানং. ভাৰিকায, ভাৰিকাহি, ভাৰিকাভি. ভাৰিকায, ভাৰিকানং. ভাৰিকায, ভাৰিকাযং, ভাৰিকাসু. ভোতি ভাৰিকে, ভোতিযো ভাৰিকা, ভাৰিকাযো.
এৰং হেট্ঠুদ্দিট্ঠানং সব্বেসং ভূধাতুমযানং ‘‘ভাৰনা ৰিভাৰনা’’ইচ্চেৰমাদীনংআকারন্তপদানং অঞ্ঞেসঞ্চাকারন্তপদানং নামিকপদমালা যোজেতব্বা. এত্থঞ্ঞানি আকারন্তপদানি নাম সদ্ধাদীনি.
সদ্ধা মেধা পঞ্ঞা ৰিজ্জা, চিন্তা মন্তা তণ্হা’ভিজ্ঝা;
ইচ্ছা পুচ্ছা জাযা মাযা, মেত্তা মত্তা সিক্খা সঙ্খা.
জঙ্ঘা বাহা গীৰা জিৰ্হা, ৰাচা ছাযা গঙ্গা নাৰা;
নিদ্দা কন্তা সালা মালা, ৰেলা ৰীণা ভিক্খা লাখা.
গাথা সেনা লেখা’পেক্খা, আসা পূজা এসা কঙ্খা;
অঞ্ঞা মুদ্দা খিড্ডা ভস্সা, ভাসা কীল়া সত্তা চেতা.
পিপাসা ৰেদনা সঞ্ঞা, চেতনা তসিণা পজা;
দেৰতা ৰট্টকা গোধা, বলাকা ৰসুধা সভা.
উক্কা সেফালিকা সিক্কা, সলাকা ৰালিকা সিখা;
কারণা ৰিসিখা সাখা, ৰচা ৰঞ্ঝা জটা ঘটা.
পীল়া সোণ্ডা ৰিতণ্ডা চ, করুণা ৰনিতা লতা;
কথা নিন্দা সুধা রাধা, ৰাসনা সিংসপা পপা.
পভা সীমা খমা এজা,
খত্তিযা সক্খরা সুরা;
দোলা তুলা সিলা লীলা,
লালে’ল়া মেখলা কলা.
ৰল়ৰা সুণিসা মূসা, মঞ্জূসা সুলসা দিসা;
নাসা জুণ্হা গুহা ঈহা, লসিকা পরিসা নিসা;
মাতিকিচ্চাদযো চেৰ, ভাৰিকাপদসাদিসা.
অম্মন্নম্বা চ তাতা চ, কিঞ্চিদেৰ সমা সিযুং;
মাতা ধীতা পনত্তাদী, পুথগেৰ ইতো সিযুং.
পরিসাসদ্দস্স পন সত্তমীঠানে ‘‘পরিসায, পরিসাযং, পরিসতি, পরিসাসূ’’তি যোজেতব্বং ‘‘একমিদং ভো গোতম সমযং তোদেয্যস্স ব্রাহ্মণস্স পরিসতি পরূপারম্ভং ৰত্তেন্তী’’তি পাল়িদস্সনতো. অম্মাদীনং পন ‘‘অম্মা, অম্মা, অম্মাযো’’তিআদিনা কঞ্ঞানযেন ৰত্ৰা অৰসানে ‘‘ভোতি অম্ম, ভোতি অম্মা, ভোতিযো অম্মা, অম্মাযো’’তিআদিনা যোজেতব্বং.
মাতা, মাতা, মাতরো. মাতরং, মাতরো. মাতরা, মাতুযা, মত্যা, মাতূহি, মাতূভি. মাতু, মাতুযা, মত্যা, মাতরানং, মাতানং, মাতূনং. মাতরা, মাতুযা, মত্যা, মাতূহি, মাতূভি. মাতু, মাতুযা, মত্যা, মাতরানং, মাতানং, মাতূনং. মাতরি, মাতুযা, মত্যা, মাতুযং, মত্যং, মাতূসু. ভোতি মাতা, ভোতিযো মাতা, মাতরো.
এত্থ পন যস্মা পাল়িযং ইত্থিলিঙ্গানং সকারন্তানি রূপানি এহি এভি এসুকারন্তাদীনি চ এনন্তাদীনি চ ন দিস্সন্তি, তস্মা কেহিচি ৰুত্তানিপি ‘‘মাতুস্স মাতরেহী’’তিআদীনি ন ৰুত্তানি, এস নযো ইতরেসুপি. ‘‘যংকিঞ্চিত্থিকতং পুঞ্ঞং, ময্হঞ্চ মাতুযা চ তে. অনুঞ্ঞাতো অহং মত্যা’’তি পাল়িদস্সনতো পন করণসম্পদাননিস্সক্কসামিভুম্মৰচনট্ঠানে ‘‘মাতুযা, মত্যা’’তি চ ৰুত্তং ইত্থিলিঙ্গট্ঠানে সমানগতিকত্তা তেসং ৰচনানং. তথা হি উম্মাদন্তিজাতকে ‘‘মত্যা’’তি পদং পঞ্চমীততিযেকৰচনৰসেন আগতং, যথা পন ‘‘খত্তিযা’’তি পদং মজ্ঝসরলোপৰসেন ‘‘খত্যা’’তি ভৰতি, তথা ‘‘মাতুযা মাতুয’’ন্তি চ পদং ‘‘মত্যা, মত্য’’ন্তি ভৰতি, অযং নযো ধীতুসদ্দাদীসু ন লব্ভতি.
ধীতা, ধীতা, ধীতরো. ধীতং, ধীতরং, ধীতরো. ধীতুযা, ধীতূহি, ধীতূভি. ধীতু, ধীতুযা, ধীতরানং, ধীতানং, ধীতূনং. ধীতরা, ধীতুযা, ধীতূহি, ধীতূভি. ধীতু, ধীতুযা, ধীতরানং, ধীতানং, ধীতূনং. ধীতরি, ধীতুযা, ধীতুযং, ধীতূসু. ভোতি ধীতু, ভোতি ধীতা, ভোতিযো ধীতা, ধীতরো. এত্থ পন.
‘‘জালিং কণ্হাজিনং ধীতং, মদ্দিদেৰিং পতিব্বতং;
চজমানো ন চিন্তেসিং, বোধিযাযেৰ কারণা’’তি
পাল়িযং ‘‘ধীত’’ন্তি দস্সনতো উপযোগৰচনট্ঠানে ‘‘ধীত’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মা ইদং সারতো গহেতব্বং, তথা পাল়িযং ‘‘অস্সমণী হোতি অসক্যধীতরা’’তি সমাসপদস্স দস্সনতো ততিযেকৰচনন্তপদসদিসং ‘‘সেট্ঠিধীতরা’’তিআদিকং পঠমেকৰচনন্তম্পি সমাসপদং গহেতব্বমেৰ, নিরুত্তিপিটকে পন ‘‘মাতা ধীতা’’তি পদদ্ৰযং সদ্ধানযে পক্খিত্ত, তমম্হেহি ‘‘সদ্ধাযা’’তি পদস্স ৰিয ‘‘মাতাযা’’তিআদীনং পাল়িআদীসু ব্যাসে অদস্সনতো ৰিসুং গহিতং সমাসেযেৰ হি ঈদিসিং সদ্দগতিং পস্সাম ‘‘রাজমাতায রাজধীতায সেট্ঠিধীতাযা’’তি. এৰং কঞ্ঞানযোপি একদেসেন লব্ভতি, তথা ‘‘অচ্ছরিযং নন্দমাতে, অব্ভুতং নন্দমাতে’’তি পাল়িযং ‘‘নন্দমাতে’’তি দস্সনতো ‘‘ভোতি রাজমাতে, ভোতি রাজধীতে’’তি এৰমাদিনযোপি লব্ভতি, তত্র নন্দমাতেতি নন্দস্স মাতা নন্দমাতা, ভোতি নন্দমাতে, এৰং সমাসেযেৰ ঈদিসী সদ্দগতি হোতি, তস্মা সমাসপদত্তে ‘‘মাতু ধীতু দুহিতু’’ইচ্চেতেসং পকতিরূপানং দ্ৰে কোট্ঠাসা গহেতব্বা পঠমং দস্সিতরূপকোট্ঠাসো চ কঞ্ঞানযো রূপকোট্ঠাসো চাতি. নত্তাদীনি পদানি ন কেৰলং পুল্লিঙ্গানিযেৰ হোন্তি, অথ খো ইত্থিলিঙ্গানিপি. তথা হি ‘‘ৰিসাখায নত্তা কালঙ্কতা হোতি. চতস্সো মূসিকা গাধং কত্তা, নো ৰসিতা’’তিআদীনি পযোগানি সাসনে দিস্সন্তি.
নত্তা, নত্তা, নত্তারো. নত্তং, নত্তারং, নত্তারো. নত্তারা, নত্তুযা, নত্তূহি, নত্তূভি. নত্তু, নত্তুযা, নত্তারানং নত্তানং, নত্তূনং. নত্তারা, নত্তুযা, নত্তূহি, নত্তূভি. নত্তু, নত্তুযা, নত্তারানং, নত্তানং, নত্তূনং. নত্তরি, নত্তুযা, নত্তুযং, নত্তূসু. ভোতি নত্ত, ভোতি নত্তা, ভোতিযো নত্তা, নত্তারো.
এৰং ‘‘কত্তা ৰসিতা ভাসিতা’’ ইচ্চাদীসুপি সমাসপদত্তে পন ‘‘রাজমাতায নন্দমাতে’’তিআদীনি ৰিয ‘‘রাজনত্তায, রাজনত্তে’’তিআদীনি রূপানি ভৰন্তি.
সৰিনিচ্ছযোযং আকারন্তুকারন্তিত্থিলিঙ্গানং পকতিরূপস্স নামিকপদমালাৰিভাগো.
আকারন্তুকারন্ততাপকতিকং
আকারন্তিত্থিলিঙ্গং নিট্ঠিতং.
ইদানি ভূমিপদাদীনং নামিকপদমালং ৰক্খাম পুব্বাচরিযমতং পুরেচরং কত্ৰা –
রত্তি, রত্তী, রত্তিযো. রত্তিং, রত্তী, রত্তিযো. রত্তিযা, রত্তীহি, রত্তীভি. রত্তিযা, রত্তীনং. রত্তিযা, রত্তীহি, রত্তীভি. রত্তিযা, রত্তীনং. রত্তিযা, রত্তিযং, রত্তীসু. ভোতি রত্তি, ভোতিযো রত্তিযো. যমকমহাথেরমতং.
‘‘ভূমি, ভূমী, ভূমিযো. ভূমিং, ভূমী, ভূমিযো’’তি সব্বং নেয্যং. এৰং ‘‘ভূতি সত্তি পত্তি ৰুত্তি মুত্তি কিত্তি খন্তি তিত্তি সিদ্ধি ইদ্ধি ৰুদ্ধি সুদ্ধি বুদ্ধি বোধি পীতি নন্দি মতি অসনি ৰসনি সতি গতি ৰুড্ঢি যুৰতি অঙ্গুলি বোন্দি দিট্ঠি তুট্ঠি নাভি’’ ইচ্চাদীনম্পি নামিকপদমালা যোজেতব্বা. অপিচ ‘‘রত্যো অমোঘা গচ্ছন্তি. দিৰা চ রত্তো চ হরন্তি যে বলিং. ন ভূম্যা চতুরঙ্গুলো. সেতি ভূম্যা অনুত্থুনং. ভূম্যা সো পতিতং পাসং. গীৰায পটিমুঞ্চতি. ইমা চ নভ্যো সতরাজিচিত্তিতা. সতেরতা ৰিজ্জুরিৰপ্পভাসরে’’তি এৰমাদীনং পযোগানং দস্সনতো রত্তি ভূমি নাভিসদ্দাদীনং অযম্পি নামিকপদমালাৰিসেসো ৰেদিতব্বো. কথং?
রত্তি, রত্তী, রত্তিযো, রত্যো. রত্তিং, রত্তী, রত্তিযো, রত্যো. রত্তিযা, রত্যা, রত্তীহি, রত্তীভি. রত্তিযা, রত্যা, রত্তীনং. রত্তিযা, রত্যা, রত্তীহি, রত্তীভি. রত্তিযা, রত্যা, রত্তীনং. রত্তিযা, রত্যা, রত্তিযং রত্যং, রত্তো, রত্তীসু. ভোতি রত্তি, ভোতিযো রত্তী, রত্তিযো, রত্যো.
এত্থ ‘‘রত্তো’’তি রূপনযং ৰজ্জেত্ৰা ‘‘ভূমি, ভূমী, ভূমিযো, ভূম্যো’’তি সব্বং নেয্যং.
নাভি, নাভী, নাভিযো, নভ্যো. নাভিং, নাভী, নাভিযো, নভ্যো. নাভিযা, নভ্যা, নাভীহি, নাভীভি. নাভিযা, নভ্যা, নাভীনং. নাভিযা, নভ্যা, নাভীহি, নাভীভি. নাভিযা, নভ্যা, নাভীনং. নাভিযা, নভ্যা, নাভিযং, নভ্যং, নাভীসু. ভোতি নাভি, ভোতিযো নাভী, নাভিযো, নভ্যো.
বোধি, বোধী, বোধিযো, বোজ্ঝো. বোধিং, বোধিযং, বোজ্ঝং, বোধী, বোধিযো, বোজ্ঝো. বোধিযা, বোজ্ঝা, বোধীহি, বোধীভি. বোধিযা, বোজ্ঝা, বোধীনং. বোধিযা, বোজ্ঝা, বোধীহি, বোধীভি. বোধিযা, বোজ্ঝা, বোধীনং. বোধিযা, বোজ্ঝা, বোধিযং, বোজ্ঝং, বোধীসু. ভোতি বোধি, ভোতিযো বোধী, বোধিযো, বোজ্ঝো.
এত্থ পন ‘‘বুজ্ঝস্সু জিন বোধিযং. অঞ্ঞত্র বোজ্ঝা তপসা’’তি ৰিচিত্রপাল়িনযদস্সনতো ৰিচিত্রনযা নামিকপদমালা ৰুত্তা. সব্বোপি চাযং নযো অঞ্ঞত্থাপি যথারহং যোজেতব্বো.
সৰিনিচ্ছযোযং ইকারন্তিত্থিলিঙ্গানং পকতিরূপস্স নামিকপদমালাৰিভাগো.
ইকারন্ততাপকতিকং ইকারন্তিত্থিলিঙ্গং
নিট্ঠিতং.
ইদানি ভূরীসদ্দাদীনং নামিকপদমালং ৰক্খাম পুব্বাচরিযমতং পুরেচরং কত্ৰা –
ইত্থী, ইত্থী, ইত্থিযো. ইত্থিং, ইত্থী, ইত্থিযো. ইত্থিযা, ইত্থীহি, ইত্থীভি. ইত্থিযা, ইত্থীনং. ইত্থিযা, ইত্থীহি, ইত্থীভি. ইত্থিযা, ইত্থীনং. ইত্থিযা, ইত্থিযং, ইত্থীসু. ভোতি ইত্থি, ভোতিযো ইত্থিযো. যমকমহাথেরমতং.
‘‘ভূরী, ভূরী, ভূরিযো. ভূরিং, ভূরী, ভূরি যো’’তি ইত্থিযা সমং. এৰং ভূতী ভোতী ৰিভাৰিনী ইচ্চাদীনং ভূধাতুমযানং অঞ্ঞেসঞ্চ ঈকারন্তসদ্দানং নামিকপদমালা যোজেতব্বা. এত্থঞ্ঞে ঈকারন্তসদ্দা নাম –
‘‘মাতুলানী চ ভগিনী, ভিক্খুনী সামুগী অজী;
ৰাপী পোক্খরণী দেৰী, নাগী যক্খিনী রাজিনী.
দাসী চ ব্রাহ্মণী মুট্ঠ-স্সতিনী সীঘযাযিনী;
সাকিযানী’’তি চাদীনি, পযোগানি ভৰন্তি হি.
তত্র ‘‘পোক্খরণী দাসী, ব্রাহ্মণি’’চ্চাদিনং গতি;
অঞ্ঞথাপি সিযা গাথা-চুণ্ণিযেসু যথারহং.
‘‘কুসাৰতী’’তিআদীনং, গাথাস্ৰেৰ ৰিসেসতো;
রূপানি অঞ্ঞথা হোন্তি, একৰচনতো ৰদে.
‘‘কাসী অৰন্তী’’ইচ্চাদী, বহুৰচনতো ৰদে;
‘‘চন্দৰতী’’তিআদীনি, পযোগস্সানুরূপতো.
তথা হি ‘‘পোক্খরঞ্ঞো সুমাপিতা. তা চ সত্তসতা ভরিযা, দাস্যো সত্তসতানি চ. দারকে চ অহং নেস্সং, ব্রাহ্মণ্যা পরিচারকে. নজ্জো সন্দন্তি. নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে. লক্খ্যা ভৰ নিৰেসনং.
বারাণস্যং মহারাজ, কাকরাজা নিৰাসকো;
অসীতিযা সহস্সেহি, সুপত্তো পরিৰারিতো.
রাজা যথা ৰেস্সৰণো নল়িঞ্ঞ’’ন্তি
এৰমাদীনং পাল়ীনং দস্সনতো পোক্খরণী ইচ্চাদীনং নামিকপদমালাযো সৰিসেসা যোজেতব্বা. কথং? ‘পোক্খরণী, পোক্খরণী, পোক্খরণিযো, পোক্খরঞ্ঞো. পোক্খরণি’’ন্তিআদিনা ৰত্ৰা করণসম্পদাননিস্সক্কসামিৰচনট্ঠানে ‘‘পোক্খরণিযা, পোক্খরঞ্ঞা’’তি একৰচনানি ৰত্তব্বানি. ভুম্মৰচনট্ঠানে পন ‘‘পোক্খরণিযা, পোক্খরঞ্ঞা, পোক্খরণিযং, পোক্খরঞ্ঞ’’ন্তি চ একৰচনানি ৰত্তব্বানি. সব্বত্থ চ পদানি পরিপুণ্ণানি কাতব্বানি. তথা ‘‘দাসী, দাসী, দাসিযো, দাস্যো. দাসিং, দাসিযং, দাসী, দাসিযো, দাস্যো’’তি ৰত্ৰা করণৰচনট্ঠানাদীসু ‘‘দাসিযা, দাস্যা’’তি একৰচনানি ৰত্তব্বানি. ভুম্মৰচনট্ঠানে পন ‘‘দাসিযা, দাস্যা, দাসিযং, দাস্য’’ন্তি চ একৰচনানি ৰত্তব্বানি. সব্বত্থ পদানি পরিপুণ্ণানি কাতব্বানি. এত্থ পন ‘‘যট্ঠিযা পটিকোটেতি, ঘরে জাতংৰ দাসিযং. ফুসিস্সামি ৰিমুত্তিয’’ন্তি পযোগানং দস্সনতো অংৰচনস্স যমাদেসৰসেন ‘‘দাসিয’’ন্তি ৰুত্তং. তেসু চ ‘‘ঘরে জাতংৰ দাসিয’’ন্তি এত্থ অংৰচনস্স যমাদেসতো অঞ্ঞোপি সদ্দনযো লব্ভতি. কথং? যথা দহরী এৰ ‘‘দহরিযা’’তি ৰুচ্চতি, এৰং দাসী এৰ ‘‘দাসিযা’’তি.
এত্থ পন ‘‘পস্সামি ৰোহং দহরিং, কুমারিং চারুদস্সন’’ন্তি চ ‘‘যে তং জিণ্ণস্স পাদংসু, এৰং দহরিযং সতি’’ন্তি চ পাল়ি নিদস্সনং, উপযোগৰচনিচ্ছায ‘‘দাসিয’’ন্তি ৰুত্তং, ইমস্মিং পনাধিপ্পাযে ‘‘দাসিযা, দাসিযা, দাসিযাযো. দাসিযং, দাসিযা, দাসিযাযো. দাসিযাযা’’তি কঞ্ঞানযেনেৰ নামিকপদমালা ভৰতি ‘‘কুমারিযা’’তি সদ্দস্সেৰ. তথা হি ‘‘কুমারিযে উপসেনিযে’’তি পাল়ি দিস্সতি. তথা ‘‘পুপ্ফৰতিযা, পুপ্ফৰতিযং, পুপ্ফৰতিযায, পুপ্ফৰতিযাযং, ভোতি পুপ্ফৰতিযে’’তি কঞ্ঞানযনিস্সিতেন একৰচননযেন নামিকপদমালা ভৰতি.
এত্থ পন ‘‘অতীতে অযং বারাণসী পুপ্ফৰতিযা নাম অহোসি. রাজাসি লুদ্দকম্মো, একরাজা পুপ্ফৰতিযাযং. উয্যস্সু পুব্বেন পুপ্ফৰতিযাযা’’তি পাল়ি চ অট্ঠকথাপাঠো চ নিদস্সনং. অপরো নযো – ‘‘দাসিযা দহরিযা কুমারিযা’’তিআদীসু ককারস্স যকারাদেসোপি দট্ঠব্বো. ব্রাহ্মণীসদ্দস্স তু ‘‘ব্রাহ্মণী, ব্রাহ্মণী, ব্রাহ্মণিযো, ব্রাহ্মণ্যো. ব্রাহ্মণি’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা করণৰচনট্ঠানাদীসু ‘‘ব্রাহ্মণিযা, ব্রাহ্মণ্যা’’তি একৰচনানি ৰত্তব্বানি, সব্বত্থ চ পদানি পরিপুণ্ণানি কাতব্বানি. নদীসদ্দস্স ‘‘নদী, নদী, নদিযো, নজ্জো. নদি’’ন্তিআদিনা ৰত্ৰা ‘‘নদিযা, নজ্জা’’তি চ ‘‘নদিযং, নজ্জ’’ন্তি চ ৰত্তব্বং, সব্বত্থ চ পদানি পরিপুণ্ণানি কাতব্বানি. ইত্থিলিঙ্গেসু হি পচ্চত্তবহুৰচনে দিট্ঠেযেৰ উপযোগবহুৰচনং অনাগতম্পি দিট্ঠমেৰ হোতি, তথা উপযোগবহুৰচনে দিট্ঠেযেৰ পচ্চত্তবহুৰচনং অনাগতম্পি দিট্ঠমেৰ হোতি, করণসম্পদাননিস্সক্কসামিভুম্মৰচনানম্পি অঞ্ঞতরস্মিং দিট্ঠেযেৰ অঞ্ঞতরং দিট্ঠমেৰ হোতি. তথা হি ‘‘দাসা চ দাস্যো অনুজীৰিনো চা’’তি এত্থ ‘‘দাস্যো’’তি পচ্চত্তবহুৰচনে দিট্ঠেযেৰ অপরম্পি ‘‘দাস্যো’’তি উপযোগবহুৰচনং তংসদিসত্তা দিট্ঠমেৰ হোতি.
‘‘সক্কো চ মে ৰরং দজ্জা, সো চ লব্ভেথ মে ৰরো;
একরত্তং দ্ৰিরত্তং ৰা, ভৰেয্যং অভিপারকো;
উম্মাদন্ত্যা রমিত্ৰান, সিৰিরাজা ততো সিয’’ন্তি
এত্থ ‘‘উম্মাদন্ত্যা’’তি করণৰচনে দিট্ঠেযেৰ তংসদিসানি সম্পদাননিস্সক্কসামিভুম্মৰচনানিপি দিট্ঠানিযেৰ হোন্তি. ‘‘ব্রাহ্মণ্যা পরিচারকে’’তি এত্থ ‘‘ব্রাহ্মণ্যা’’তি সামিৰচনে দিট্ঠেযেৰ তংসদিসানি করণসম্পদাননিস্সক্কভুম্মৰচনানিপি দিট্ঠানিযেৰ হোন্তি. ‘‘সেতি ভূম্যা অনুত্থুন’’ন্তি এত্থ ‘‘পথব্যা চারুপুব্বঙ্গী’’তি এত্থ চ ‘‘ভূম্যা, পথব্যা’’তি সত্তমিযা একৰচনে দিট্ঠেযেৰ তংসদিসানি করণসম্পদাননিস্সক্কসামিৰচনানিপি দিট্ঠানিযেৰ হোন্তি. ‘‘বারাণস্যং মহারাজা’’তি এত্থ ‘‘বারাণস্য’’ন্তি ভুম্মৰচনে দিট্ঠেযেৰ তংসদিসানি অঞ্ঞানিপি ‘‘ব্রাহ্মণ্যং একাদস্যং পঞ্চম্য’’ন্তিআদীনি ভুম্মৰচনানি দিট্ঠানিযেৰ হোন্তি.
গণ্হন্তি চ তাদিসানি রূপানি পুব্বাচরিযাসভাপি গাথাভিসঙ্খরণৰসেন. সাসনেপি পন এতাদিসানি রূপানি যেভুয্যেন গাথাসু সন্দিস্সন্তি.
কুসাৰতী. কুসাৰতিং. কুসাৰতিযা, কুসাৰত্যা. কুসাৰতিযং, কুসাৰত্যং. ভোতি কুসাৰতি.
বারাণসী. বারাণসিং. বারাণসিযা, বারাণস্যা. বারাণসিযং, বারাণস্যং, বারাণস্সং ইচ্চপি, ভোতি বারাণসি.
নল়িনী. নল়িনিং. নল়িনিযা, নল়িঞ্ঞা. নল়িনিযং, নল়িঞ্ঞং. ভোতি নল়িনি. অঞ্ঞানিপি যোজেতব্বানি.
গাথাৰিসযং পন পত্ৰা ‘‘কুসাৰতিম্হি, বারাণসিম্হি, নল়িনিম্হী’’তিআদিনা সদ্দরূপানিপিযোজেতব্বানি. তথা হি পাল়িযং ‘‘কুসাৰতিম্হি’’আদীনি ম্হিযন্তানি ইত্থিলিঙ্গরূপানি গাথাসুযেৰ পঞ্ঞাযন্তি, ন চুণ্ণিযপদরচনাযং. অক্খরসমযে পন তাদিসানি রূপানি অনিৰারিতানি ‘‘নদিম্হা চা’’তিআদিদস্সনতো. যং পন অট্ঠকথাসু চুণ্ণিযপদরচনাযং ‘‘সম্মাদিট্ঠিম্হী’’তিআদিকং ইত্থিলিঙ্গরূপং দিস্সতি, তং অক্খরৰিপল্লাসৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং চুণ্ণিযপদট্ঠানে ‘‘সম্মাদিট্ঠিযং পটিসন্ধিযং সুগতিযং দুগ্গতিয’’ন্তিআদিদস্সনতো. অযং পনেত্থ নিযমো সুগতসাসনে গাথাযং চুণ্ণিযপদট্ঠানে চ ‘‘কঞ্ঞা রত্তি ইত্থী যাগু ৰধূ’’তি এৰং পঞ্চন্তেহি ইত্থিলিঙ্গেহি সদ্ধিং না স স্মা স্মিং ম্হা ম্হিইচ্চেতে সদ্দা সরূপতো পরত্তং ন যন্তি. ম্হিসদ্দো পন গাথাযং ইৰণ্ণন্তেহি ইত্থিলিঙ্গেহি সদ্ধিং পরত্তং যাতি. তত্রিদং ৰুচ্চতি –
‘‘গাথাযং চুণ্ণিযে চাপি, না সস্মাদী সরূপতো;
নাকারন্তইৰণ্ণন্ত-ইত্থীতি পরতং গতা.
ম্হিসদ্দো পন গাথাযং, ইৰণ্ণন্তিত্থিভী সহ;
য’তো পরত্তমেতস্স, পযোগানি ভৰন্তি হি.
যথা বলাকযোনিম্হি, ন ৰিজ্জতি পুমো সদা;
কুসাৰভিম্হি নগরে, রাজা আসি মহীপতী’’তি.
এৰং কুসাৰতী ইচ্চাদীনি অঞ্ঞথা ভৰন্তি, নগরনামত্তা পনেকৰচনানিপি, ন জনপদনামানি ৰিয বহুৰচনানি. ‘‘কাসী, কাসিযো. কাসীহি, কাসীভি. কাসীনং. কাসীসু. ভোতিযো কাসিযো. এৰং অৰন্তী অৰন্তিযো’’তিআদিনাপি নামিকপদমালা যোজেতব্বা. অঞ্ঞানিপি পদানি গহেতব্বানি. এৰং কাসীইচ্চাদীনি জনপদনামত্তা রূল়্হীৰসেন বহুৰচনানেৰ ভৰন্তি অত্থস্স একত্তেপি.
চন্দৰতী, চন্দৰতিং, চন্দৰতিযা, চন্দৰতিযং, ভোতি চন্দৰতি, এৰং একৰচনৰসেন ৰা, চন্দৰতিযো, চন্দৰতিযো, চন্দৰতীহি, চন্দৰতীভি, চন্দৰতীনং, চন্দৰতীসু, ভোতিযো চন্দৰতিযো, এৰং বহুৰচনৰসেন ৰা নামিকপদমালা ৰেদিতব্বা, অঞ্ঞানিপি পদানি যোজেতব্বানি. ‘‘চন্দৰতী’’ইচ্চাদীনি হি একিস্সা বহূনঞ্চিত্থীনং পণ্ণত্তিভাৰতো পযোগানুরূপেন একৰচনৰসেন ৰা বহুৰচনৰসেন ৰা যোজেতব্বানি ভৰন্তি. এস নযো অঞ্ঞত্রাপি.
সৰিনিচ্ছযোযং ঈকারন্তিত্থিলিঙ্গানং পকতিরূপস্স নামিকপদমালাৰিভাগো.
ঈকারন্ততাপকতিকং ঈকারন্তিত্থিলিঙ্গং নিট্ঠিতং.
ইদানি ভূধাতুমযানং উকারন্তিত্থিলিঙ্গানং অপ্পসিদ্ধত্তা অঞ্ঞেন উকারন্তিত্থিলিঙ্গেন নামিকপদমালং পূরেস্সাম –
যাগু, যাগূ, যাগুযো. যাগুং, যাগূ, যাগুযো. যাগুযা, যাগূহি, যাগূভি. যাগুযা, যাগূনং. যাগুযা, যাগূহি, যাগূভি. যাগুযা, যাগূনং. যাগুযা, যাগুযং, যাগূসু. ভোতি যাগু, ভোতিযো যাগূ, যাগুযো.
এৰং ‘‘ধাতু ধেনু কাসু দদ্দু কণ্ডু কচ্ছু রজ্জু’’ইচ্চাদীনি. তত্র ধাতুসদ্দো রসরুধিরমংসমেদন্হারুঅট্ঠিঅট্ঠিমিঞ্জসুক্কসঙ্খাতধাতুৰাচকো পুল্লিঙ্গো, সভাৰৰাচকো পন সুগতাদীনং সারীরিকৰাচকো লোকধাতুৰাচকো চ চক্খাদিৰাচকো চ ইত্থিলিঙ্গো, ভূ হূ করপচাদিসদ্দৰাচকো ইত্থিলিঙ্গোচেৰ পুল্লিঙ্গো চ. অত্র পনিত্থিলিঙ্গো অধিপ্পেতো.
সৰিনিচ্ছযোযংউকারন্তিত্থিলিঙ্গানং নামিকপদমালাৰিভাগো.
উকারন্ততাপকতিকং উকারন্তিত্থিলিঙ্গং নিট্ঠিতং.
ইদানি ভূসদ্দাদীনং নামিকপদমালং ৰক্খাম পুব্বাচরিযমতং পুরেচরং কত্ৰা –
জম্বূ, জম্বূ, জম্বুযো. জম্বুং, জম্বূ, জম্বুযো. জম্বুযা, জম্বূহি, জম্বূভি. জম্বুযা, জম্বূনং. জম্বুযা, জম্বূহি, জম্বূভি. জম্বুযা, জম্বূনং. জম্বুযা, জম্বুযং, জম্বূসু. ভোতি জম্বু, ভোতিযো জম্বূ, জম্বুযো. যমকমহাথেরমতং.
এত্থ জম্বূসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গত্তং ‘‘অম্বা সালা চ জম্বুযো’’তিআদিনা পসিদ্ধং. ‘‘ইমে তে জম্বুকা রুক্খা’’তি এত্থ পন রুক্খসদ্দং অপেক্খিত্ৰা ‘‘জম্বুকা’’তি পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো কতোতি দট্ঠব্বং. তথা হি জম্বূতি কথেতব্বাতি জম্বুকা. কে রে গে সদ্দেতি ধাতু. অথ ৰা ইত্থিলিঙ্গৰসেন জম্বূ এৰ জম্বুকা, জম্বুকা চ তা রুক্খা চাতি জম্বুকারুক্খা, যথা লঙ্কাদীপো, পুল্লিঙ্গপক্খে ৰা সমাসৰসেন ‘‘জম্বুকরুক্খা’’তি ৰত্তব্বে গাথাৰিসযত্তা ছন্দানুরক্খণত্থং দীঘং কত্ৰা ‘‘জম্বুকারুক্খা’’তি ৰুত্তং ‘‘সরণাগমনে কঞ্চী’’তি এত্থ ৰিয.
ভূ, ভূ, ভুযো. ভুং, ভূ, ভুযো. ভুযা, ভূহি, ভূভি. ভুযা, ভূনং. ভুযা, ভূহি, ভূভি. ভুযা, ভূনং. ভুযা, ভুযং, ভূসু. ভোতি ভু, ভোতিযো ভূ, ভুযো.
এৰং ‘‘অভূ, অভূ, অভুযো. অভুং, অভূ, অভুযো. অভুযা’’তিআদিনা যোজেতব্বা. অত্র ‘‘অভুং মে কথং নু ভণসি, পাপকং ৰত ভাসসী’’তি নিদস্সনপদং.
‘‘ৰধূ চ সরভূ চেৰ, সরবূ সুতনূ চমূ;
ৰামূরূ নাগনাসূরূ’’, ইচ্চাদী জম্বুযা সমা.
ইদং পন সুখুমং ঠানং সুট্ঠু মনসি কাতব্বং. ‘‘ৰদঞ্ঞূ, ৰদঞ্ঞূ, ৰদঞ্ঞুযো. ৰদঞ্ঞুং, ৰদঞ্ঞূ, ৰদঞ্ঞুযো. ৰদঞ্ঞুযা’’তি জম্বূসমং যোজেতব্বং. এৰং ‘‘মগ্গঞ্ঞূ ধম্মঞ্ঞূ কতঞ্ঞূ’’ইচ্চাদীসুপি.
ননু চ ভো –
‘‘সোহং নূন ইতো গন্ত্ৰা, যোনিং লদ্ধান মানুসিং;
ৰদঞ্ঞূ সীলসম্পন্নো, কাহামি কুসলং বহু’’ন্তি
এৰমাদিপ্পযোগদস্সনতো ৰদঞ্ঞূসদ্দাদীনং পুল্লিঙ্গভাৰো পসিদ্ধো, এৰং সন্তে কস্মা ইধ ইত্থিলিঙ্গনযো দস্সিতোতি? ৰদঞ্ঞূইচ্চাদীনং একন্তপুল্লিঙ্গভাৰাভাৰতো দ্ৰিলিঙ্গানি তেসং ৰাচ্চলিঙ্গত্তা. তথা হি –
‘‘সাহং গন্ত্ৰা মনুস্সত্তং, ৰদঞ্ঞূ ৰীতমচ্ছরা;
সঙ্ঘে দানানি দস্সামি, অপ্পমত্তা পুনপ্পুন’’ন্তি চ,
‘‘কোধনা অকতঞ্ঞূ চা’’তি চ ইত্থিলিঙ্গপযোগিকা বহূ পাল়িযো দিস্সন্তি, তস্মা এৰং নীতি অম্হেহি ঠপিতা.
সৰিনিচ্ছযোযং ঊকারন্তিত্থিলিঙ্গানং পকতিরূপস্স নামিকপদমালাৰিভাগো.
ঊকারন্ততাপকতিকং ঊকারন্তিত্থিলিঙ্গং নিট্ঠিতং.
ওকারন্তপদং ভূধাতুমযং ইত্থিলিঙ্গমপ্পসিদ্ধং, অঞ্ঞং পনোকারন্তং ইত্থিলিঙ্গং পসিদ্ধং.
ওকারন্তং ইত্থিলিঙ্গং, গোসদ্দোতি ৰিভাৰযে;
গোসদ্দস্সেৰ পুল্লিঙ্গে, রূপমস্সাহু কেচন;
তথা হি কেচি ‘‘গো, গাৰো, গৰো. গাৰু’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তানি পুল্লিঙ্গস্স গোসদ্দস্স রূপানি ৰিয ইত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স রূপানি ইচ্ছন্তি, তেসং মতে মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণানং ৰণ্ণৰিসেসাভাৰো ৰিয রূপৰিসেসাভাৰতো গোসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গভাৰপটিপাদনং অনিজ্ঝানক্খমং. কস্মাতি চে? যস্মা মাতুগামসদ্দস্স ‘‘মাতুগামো, মাতুগামা. মাতুগাম’’ন্তিআদিনা নযেন দ্ৰে পদমালা কত্ৰা একা পুল্লিঙ্গস্স পদমালা, একা ইত্থিলিঙ্গপদমালাতি ৰুত্তৰচনং ৰিয ইদং ৰচনং অম্হে পটিভাতি, তস্মা অনিজ্ঝানক্খমং.
অপিচ ইত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স রূপেসু পুল্লিঙ্গস্স গোসদ্দস্স রূপেহি সমেসু সন্তেসু কথং গোসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গভাৰো সিযা? রূপমালাৰিসেসাভাৰতো. যথা হি রত্তি অগ্গি অট্ঠিসদ্দানং ইকারন্তভাৰেন সমত্তেপি ইত্থিলিঙ্গপুমনপুংসকলিঙ্গলক্খণভূতো রূপমালাৰিসেসো দিস্সতি. যথা পন দ্ৰিন্নং ধাতুসদ্দানং পুমিত্থিলিঙ্গপরিযাপন্নানং রূপমালাৰিসেসো দিস্সতি, ন তথা তেহাচরিযেহি অভিমতস্স ইত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স রূপমালাৰিসেসো দিস্সতি. যথা পন দ্ৰিন্নং ধাতুসদ্দানং পুমিত্থিলিঙ্গপরিযাপন্নানং রূপমালাৰিসেসো ভৰতি, যথা দ্ৰিন্নং গোসদ্দানং পুমিত্থিলিঙ্গপরিযাপন্নানং রূপমালাৰিসেসেন ভৰিতব্বং, যথা চ দ্ৰিন্নং আযুসদ্দানং পুন্নপুংসকলিঙ্গপরিযাপন্নানং রূপমালাৰিসেসো দিস্সতি, তথা দ্ৰিন্নং গোসদ্দানং পুমিত্থিলিঙ্গপরিযাপন্নানং রূপমালাৰিসেসেন ভৰিতব্বং. অৰিসেসত্তে সতি কথং তেসং পুমিত্থিলিঙ্গৰৰত্থানং সিযা, কথঞ্চ ৰিসদাৰিসদাকারৰোহারতা সিযা. ইদং ঠানং অতীৰ সণ্হসুখুমং পরমগম্ভীরং মহাগহনং ন সক্কা সব্বসত্তানং মূলভাসাভূতায সব্বঞ্ঞুজিনেরিতায মাগধিকায সভাৰনিরুত্তিযা নযং সম্মা অজানন্তেন অকতঞাণসম্ভারেন কেনচি অজ্ঝোগাহেতুং ৰা ৰিজটেতুং ৰা, অম্হাকং পন মতে দ্ৰিন্নং গোসদ্দানং রূপমালাৰিসেসো চেৰ দিস্সতি, পুমিত্থিলিঙ্গৰৰত্থানঞ্চ দিস্সতি, ৰিসদাৰিসদাকারৰোহারতা চ দিস্সতি, নপুংসকলিঙ্গস্স তদুভযমুত্তাকারৰোহারতা চ দিস্সতীতি দট্ঠব্বং.
ইদানি ইমস্সত্থস্স আৰিভাৰত্থং ইমস্মিং ঠানে ইমং নীতিং ঠপেস্সাম. এৰঞ্হি সতি পরিযত্তিসাসনে পটিপন্নকা নিক্কঙ্খভাৰেন ন কিলমিস্সন্তি. এত্থ তাৰ অত্থগ্গহণে ৰিঞ্ঞূনং কোসল্লুপ্পাদনত্থং তিস্সো নামিকপদমালাযো কথেস্সাম – সেয্যথিদং?
গাৰী, গাৰী, গাৰিযো. গাৰিং, গাৰী, গাৰিযো. গাৰিযা, গাৰীহি, গাৰীভি. গাৰিযা, গাৰীনং. গাৰিযা, গাৰীহি, গাৰীভি. গাৰিযা, গাৰীনং. গাৰিযা, গাৰিযং, গাৰীসু. ভোতি গাৰি, ভোতিযো গাৰী, গাৰিযো.
অযং গোসদ্দতো ৰিহিতস্স ঈপচ্চযস্স ৰসেন নিপ্ফন্নস্স ইত্থিৰাচকস্স ঈকারন্তিত্থিলিঙ্গস্স গাৰীসদ্দস্স নামিকপদমালা.
গো, গাৰো, গৰো. গাৰুং, গাৰং, গৰং, গাৰো, গৰো. গাৰেন, গৰেন, গোহি, গোভি. গাৰস্স, গৰস্স, গৰং, গুন্নং, গোনং. গাৰা, গাৰস্মা, গাৰম্হা, গৰা, গৰস্মা, গৰম্হা, গোহি, গোভি. গাৰস্স, গৰস্স, গৰং, গুন্নং, গোনং. গাৰে, গাৰস্মিং, গাৰম্হি, গৰে, গৰস্মিং, গৰম্হি, গাৰেসু, গৰেসু, গোসু. ভো গো, ভৰন্তো গাৰো, গৰো.
অযং পুমৰাচকস্স ওকারন্তপুল্লিঙ্গস্স গোসদ্দস্স নামিকপদমালা.
গো, গাৰী, গাৰো, গাৰী, গৰো. গাৰং, গৰং, গাৰিং, গাৰো, গাৰী গৰো. গোহি, গোভি. গৰং, গুন্নং, গোনং. গোহি, গোভি. গৰং, গুন্নং, গোনং. গোসু. ভোতি গো, ভোতিযো গাৰো, গাৰী, গৰো. অযং পুমিত্থিৰাচকস্স ওকারন্তস্সিত্থিপুল্লিঙ্গস্স গোসদ্দনামিকপদমালা.
এত্থ পন ‘‘গাৰু’’ন্তি পদং একন্তপুমৰাচকত্তা ন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং, একন্তপুমৰাচকত্তঞ্চস্স আহচ্চপাল়িযা ঞাযতি ‘‘ইধ পন ভিক্খৰে ৰস্সূপগতং ভিক্খুং ইত্থী নিমন্তেসি ‘এহি ভন্তে, হিরঞ্ঞং ৰা তে দেমি, সুৰণ্ণং ৰা তে দেমি, খেত্তং ৰা তে দেমি, ৰত্থুং ৰা তে দেমি, গাৰুং ৰা তে দেমি, গাৰিং ৰা তে দেমি. দাসং ৰা তে দেমি, দাসিং ৰা তে দেমি, ধীতরং ৰা তে দেমি ভরিযত্থায, অহং ৰা তে ভরিযা হোমি, অঞ্ঞং ৰা তে ভরিযং আনেমী’তি’’ এৰং আহচ্চপাল়িযা ঞাযতি.
এত্থ হি ‘‘গাৰু’’ন্তি ৰচনেন পুমা ৰুত্তো, ‘‘গাৰি’’ন্তি ৰচনেন ইত্থী, যং পন ইমিস্সং ওকারন্তিত্থিলিঙ্গপদমালাযং ‘‘গাৰী’’তি পদং চতুক্খত্তুং ৰুত্তং, তং ‘‘কঞ্ঞা’’তি পদং ৰিয ইত্থিলিঙ্গস্স অৰিসদাকারৰোহারতাৰিঞ্ঞাপনে সমত্থং হোতি. ন হি ইতরেসু লিঙ্গেসু সমানসুতিকভাৰেন চতুক্খত্তুং আগতপদং একম্পি অত্থি, ‘‘গাৰী গাৰি’’ন্তি চ ইমেসং সদ্দানং কত্থচি ঠানে ইত্থিপুমেসু সামঞ্ঞৰসেন পৰত্তিং উপরি কথযিস্সাম. যা পনম্হেহি ওকারন্তিত্থিলিঙ্গস্স ‘‘গো, গাৰী, গাৰো, গাৰী, গৰো. গাৰং, গৰং, গাৰি’’ন্তিআদিনা নযেন পদমালা কতা, তত্থ গোসদ্দতো সিযোনং ঈকারাদেসো অংৰচনস্স চ ইংকারাদেসো ভৰতি, তেন ওকারন্তিত্থিলিঙ্গস্স ‘‘গাৰী গাৰী গাৰি’’ন্তি রূপানি দস্সিতানি. তথা হি মুখমত্তদীপনিযং সদ্দসত্থৰিদুনা ৰজিরবুদ্ধাচরিযেন নিরুত্তিনযে কোসল্লৰসেন গোসদ্দতো যোনমীকারাদেসো ৰুত্তো. যথা পন গোসদ্দতো যোনমীকারাদেসো ভৰতি, তথা সিস্সীকারাদেসো অংৰচনস্স চ ইংকারাদেসো ভৰতি. অত্রিমা নযগ্গাহপরিদীপনিযো গাথা –
ঈপচ্চযা সিদ্ধেস্ৰপি, ‘‘গাৰী গাৰী’’তিআদিসু;
পঠমেকৰচনাদি-অন্তেসু জিনসাসনে.
ৰদতা যোনমীকারং, গোসদ্দস্সিত্থিযং পন;
অৰিসদত্তমক্খাতুং, নযো দিন্নোতি নো রুচি.
কিঞ্চ ভিয্যো অট্ঠকথাসু চ –
‘‘গাৰো’’তি ৰত্ৰা ‘‘গাৰি’’ন্তি-ৰচনেন পনিত্থিযং;
অৰিসদত্তমক্খাতুং, নযো দিন্নোতি নো রুচি.
তথা হি সমন্তপাসাদিকাদীসু অট্ঠকথাসু ‘‘ছেকো হি গোপালকো সক্খরাযো উচ্ছঙ্গেন গহেত্ৰা রজ্জুদণ্ডহত্থো পাতোৰ ৰজং গন্ত্ৰা গাৰো পিট্ঠিযং পহরিত্ৰা পলিঘথম্ভমত্থকে নিসিন্নো দ্ৰারং পত্তং পত্তং গাৰিং ‘একো দ্ৰে’তি সক্খরং খিপিত্ৰা গণেতী’’তি ইমস্মিং পদেসে ‘‘গাৰো’’তি ৰত্ৰা ‘‘গাৰি’’ন্তি ৰচনেন ইত্থিপুমৰাচকস্স ওকারন্তিত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স অৰিসদাকারৰোহারতা ৰিহিতা. ‘‘গাৰো’’তি হি ইমিনা সামঞ্ঞতো ইত্থিপুমভূতা গোণা গহিতা, তথা ‘‘গাৰি’’ন্তি ইমিনাপি ইত্থিভূতো পুমভূতো চ গোণো. এৰং ‘‘গাৰো’’তি চ ‘‘গাৰি’’ন্তি চ ইমে সদ্দা সদ্দসত্থৰিদূহি অট্ঠকথাচরিযেহি নিরুত্তিনযকুসলতায সমানলিঙ্গৰসেন একস্মিংযেৰ পকরণে একস্মিংযেৰ ৰাক্যে পিণ্ডীকতা. যদি হি ইত্থিলিঙ্গে ৰত্তমানস্স ইত্থিপুমৰাচকস্স ওকারন্তিত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স পদমালাযং ‘‘গাৰী গাৰি’’মিচ্চেতানি রূপানি ন লব্ভেয্যুং, অট্ঠকথাযং ‘‘গাৰো’’তি ৰত্ৰা ‘‘গাৰ’’ন্তিচ্চেৰ ৰত্তব্বং সিযা, ‘‘গাৰি’’ন্তি পন ন ৰত্তব্বং. যথা চ পন অট্ঠকথাচরিযেহি ‘‘গাৰো’’তি ইত্থিপুমৰসেন সব্বেসং গুন্নং সঙ্গাহকৰচনং ৰত্ৰা তেযেৰ গাৰো সন্ধায পুন ‘‘দ্ৰারং পত্তং পত্তং গাৰি’’ন্তি সদ্দরচনং কুব্বিংসু, তস্মা ‘‘গাৰি’’ন্তি ইদম্পি সব্বসঙ্গাহকৰচনমেৰাতি দট্ঠব্বং. অসব্বসঙ্গাহকৰচনং ইদং গাৰীসদ্দেন ইত্থিযাযেৰ গহেতব্বত্তাতি চে? ন, পকরণৰসেন অত্থন্তরস্স ৰিদিতত্তা. ন হি সব্বৰজেসু ‘‘ইত্থিযোযেৰ ৰসন্তি, ন পুমানো’’তি চ, ‘‘পুমানোযেৰ ৰসন্তি, ন ইত্থিযো’’তি চ সক্কা ৰত্তুং. অপিচ ‘‘গাৰিম্পি দিস্ৰা পলাযন্তি ‘ভিক্খূ’তি মঞ্ঞমানা’’তি পাল়ি দিস্সতি, এত্থাপি ‘‘গাৰি’’ন্তি ৰচনেন ইত্থিভূতো পুমভূতো চ সব্বো গো গহিতোতি দট্ঠব্বং. ইতরথা ‘‘ইত্থিভূতোযেৰ গো ভিক্খূতি মঞ্ঞিতব্বো’’তি আপজ্জতি. ইতি পাল়িনযেন ইত্থিলিঙ্গে ৰত্তমানম্হা ইত্থিপুমৰাচকস্মা গোসদ্দতো অংৰচনস্স ইংকারাদেসো হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি.
ৰজিরবুদ্ধাচরিযেনপি গোসদ্দতো ঈপচ্চযে কাতব্বেপি অকত্ৰা যোনমীকারাদেসো কতো. তস্সাধিপ্পাযো এৰং সিযা গোসদ্দতো ঈপচ্চযে কতে সতি ঈপচ্চযৰসেন ‘‘গাৰী’’তি নিপ্ফন্নসদ্দো যত্থ কত্থচি ৰিসযে ‘‘মিগী মোরী কুক্কুটী’’ইচ্চাদযো ৰিয ইত্থিৰাচকোযেৰ সিযা, ন কত্থচিপি ইত্থিপুমৰাচকো, তস্মা সাসনানুকূলপ্পযোগৰসেন যোনমীকারাদেসো কাতব্বোতি. ইতি ৰজিরবুদ্ধাচরিযমতে গোসদ্দতো যোনং ঈকারাদেসো হোতীতি ঞাযতি.
কিঞ্চ ভিয্যো – যস্মা অট্ঠকথাচরিযেহি ‘‘গাৰো পিট্ঠিযং পহরিত্ৰা’’তিআদিনা নযেন রচিতায ‘‘দ্ৰারং পত্তং পত্তং গাৰিং ‘একো দ্ৰে’তি সক্খরং খিপিত্ৰা গণেতী’’তি ৰচনপরিযোসানায সদ্দরচনাযং ‘‘একো গাৰী, দ্ৰে গাৰী’’তি অত্থযোজনানযো ৰত্তব্বো হোতি, ‘‘গাৰি’’ন্তি উপযোগৰচনঞ্চ দিস্সতি. ইতি অট্ঠকথাচরিযানং মতে গোসদ্দতো সিযোনমীকারাদেসো অংৰচনস্স ইংকারাদেসো হোতীতি ঞাযতি. তস্মাযেৰম্হেহি যা সা ওকারন্ততাপকতিকস্স ইত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স ‘‘গো, গাৰী, গাৰো, গাৰী, গৰো, গাৰং, গাৰি’’ন্তিআদিনা নযেন পদমালা ঠপিতা, সা পাল়িনযানুকূলা অট্ঠকথানযানুকূলা কচ্চাযনাচরিযমতং গহেত্ৰা পদনিপ্ফত্তিজনকস্স গরুনো চ মতানুকূলা, ‘‘গাৰী’’তি পদস্স চতুক্খত্তুং আগতত্তা পন ওকারন্তিত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স অৰিসদাকারৰোহারত্তঞ্চ সাধেতি. ইচ্চেসা পাল়িনযাদীসু ঞাণেন সম্মা উপপরিক্খিযমানেসু অতীৰ যুজ্জতি, নত্থেত্থ অপ্পমত্তকোপি দোসো. এত্থ পন পচ্চত্তোপযোগালপনানং বহুৰচনট্ঠানে ‘‘গাৰিযো’’তি পদঞ্চ করণসম্পদাননিস্সক্কসামীনমেকৰচনট্ঠানে ‘‘গাৰিযা’’তি পদঞ্চ করণনিস্সক্কানং বহুৰচনট্ঠানে ‘‘গাৰীহি গাৰীভী’’তি পদানি চ সম্পদানসামীনং বহুৰচনট্ঠানে ‘‘গাৰীন’’ন্তি পদঞ্চ ভুম্মৰচনট্ঠানে ‘‘গাৰিযা, গাৰিযং, গাৰীসূ’’তি পদানি চাতি ইমানি ৰিত্থারতো সোল়স পদানি একন্তেন ঈপচ্চযৰসেন সিদ্ধত্তা একন্তিত্থিৰাচকত্তা চ ন ৰুত্তানীতি দট্ঠব্বং.
অযং পনেত্থ নিচ্ছযো ৰুচ্চতে সোতূনং নিক্কঙ্খভাৰায – ইত্থিলিঙ্গপদেসু হি ‘‘গাৰী গাৰি’’ন্তি ইমানি ঈপচ্চযৰসেন ৰা ঈকারিংকারাদেসৰসেন ৰা সিজ্ঝন্তি. এতেসু পচ্ছিমনযো ইধাধিপ্পেতো, পুব্বনযো অঞ্ঞত্থ. তথা ‘‘গাৰী গাৰি’’ন্তি ইমানি ঈপচ্চযৰসেনপি সিদ্ধত্তা যেভুয্যেন ইত্থিৰাচকানি ভৰন্তি ঈকারিংকারাদেসৰসেনপি সিদ্ধত্তা. কত্থচি একক্খণেযেৰ সব্বসঙ্গাহকৰসেন ইত্থিপুমৰাচকানি ভৰন্তি. এতেসুপি পচ্ছিমোযেৰ নযো ইধাধিপ্পেতো, পুব্বনযো অঞ্ঞত্থ. ‘‘গাৰিযো. গাৰিযা, গাৰীহি, গাৰীভি. গাৰীনং. গাৰিযং, গাৰীসূ’’তি এতানি পন ঈপচ্চযৰসেনেৰ সিদ্ধত্তা সব্বথাপি ইত্থীনংযেৰ ৰাচকানি ভৰন্তি. ইত্থিভূতেস্ৰেৰ গোদব্বেসু লোকসঙ্কেতৰসেন ৰিসেসতো পৰত্তত্তা একন্ততো ইত্থিদব্বেসু পৰত্তানি ‘‘মিগী মোরী কুক্কুটী’’ইচ্চাদীনি পদানি ৰিয. কিঞ্চাপি পন ‘‘নদী মহী’’ইচ্চাদীনিপি ইত্থিলিঙ্গানি ঈপচ্চযৰসেনেৰ সিদ্ধানি, তথাপি তানি অৰিঞ্ঞাণকত্তা তদত্থানং ইত্থিদব্বেসু ৰত্তন্তীতি ৰত্তুং ন যুজ্জতি. ইত্থিপুমনপুংসকভাৰরহিতা হি তদত্থা. যস্মা পন ইত্থিলিঙ্গে গোসদ্দে এনযোগো এসুকারো চ ন লব্ভতি, তস্মা ‘‘গাৰেন গৰেন গাৰেসু গৰেসূ’’তি পদানি ন ৰুত্তানি. যস্মা চ ইত্থিলিঙ্গেন গোসদ্দেন সদ্ধিং সস্মাস্মিংৰচনানি সরূপতো পরত্তং ন যন্তি, তস্মা ‘‘গাৰস্স গৰস্স গাৰস্মা গৰস্মা গাৰস্মিং গৰস্মি’’ন্তি পদানি ন ৰুত্তানি. যস্মা চ তত্থ স্মাৰচনস্স আদেসভূতো আকারো চ ম্হাকারো চ ন লব্ভতি, তস্মা ‘‘গাৰা গৰা গাৰম্হা গৰম্হা’’তি পদানি ন ৰুত্তানি. যস্মা চ স্মিংৰচনস্স আদেসভূতো একারো চ ম্হিকারো চ ন লব্ভতি, তস্মা ‘‘গাৰে গৰে গাৰম্হি গৰম্হী’’তি পদানি ন ৰুত্তানি. অপিচ ‘‘যায তাযা’’তিআদীহি সমানাধিকরণপদেহি যোজেতুং অযুত্তত্তাপি ‘‘গাৰেন গৰেনা’’তিআদীনি ইত্থিলিঙ্গট্ঠানে ন ৰুত্তানি. তথা হি ‘‘যায তায’’ইচ্চাদীহি সদ্ধিং ‘‘গাৰেন গৰেনা’’তিআদীনি ন যোজেতব্বানি একন্তপুল্লিঙ্গরূপত্তা.
কেচি পনেত্থ ৰদেয্যুং – যা তুম্হেহি ওকারন্ততাপকতিকস্স ইত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স ‘‘গো, গাৰী, গাৰো, গাৰী, গৰো’’তিআদিনা নযেন পদমালা ঠপিতা, সা ‘‘মাতুগামো ইত্থী মাতুগামা ইত্থিযো’’তি ৰুত্তসদিসা চ হোতীতি? তন্ন. মাতুগামইত্থীসদ্দা হি নানালিঙ্গা পুমিত্থিলিঙ্গভাৰেন, নানাধাতুকা চ গমু ইসুধাতুৰসেন, ইমস্মিং পন ঠানে গো গাৰীসদ্দা একলিঙ্গা ইত্থি লিঙ্গভাৰেন, একধাতুকা চ গমুধাতুৰসেনাতি. যজ্জেৰং গোণসদ্দস্স গোসদ্দস্সাদেসৰসেন কচ্চাযনেন ৰুত্তত্তা তদাদেসত্তং একধাতুকত্তঞ্চাগম্ম তেনাপি সদ্ধিং মিস্সেত্ৰা পদমালা ৰত্তব্বাতি? ন, গোণসদ্দস্স অচ্চন্তপুল্লিঙ্গত্তা অকারন্ততাপকতিকত্তা চ. তথা হি সো ৰিসুং পুল্লিঙ্গট্ঠানে উদ্দিট্ঠো. অযং পন ‘‘গো, গাৰী, গাৰো, গাৰী, গৰো’’তিআদিকা পদমালা ওকারীকারন্তপদানি মিস্সেত্ৰা কতাতি ন সল্লক্খেতব্বা, অথ খো ৰিকপ্পেন গোসদ্দতো পরেসং সি যো অংৰচনানং ঈকারিংকারাদেসৰসেন ৰুত্তপদৰন্তত্তা ওকারন্তিত্থিলিঙ্গপদমালা ইচ্চেৰ সারতো পচ্চেতব্বা.
ইদানি গোসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গভাৰসাধকানি সুত্তপদানি লোকিকপ্পযোগানি চ কথযাম – ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৰে ৰস্সানং পচ্ছিমে মাসে সরদসমযে কিট্ঠসম্বাধে গোপালকো গাৰো রক্খেয্য, তা গাৰো ততো ততো দণ্ডেন আকোটেয্য.
অন্নদা বলদা চেতা, ৰণ্ণদা সুখদা চ তা;
এতমত্থং ৰসং ঞত্ৰা, নাস্সু গাৰো হনিংসু তে.
সব্বা গাৰো সমাহরতি. গমিস্সন্তি ভন্তে গাৰো ৰচ্ছগিদ্ধিনিযো’’তি ইমানি সুত্তপদানি. ‘‘গোসু দুয্হমানাসু গতো’’তিআদীনি পন লোকিকপ্পযোগানি. ইতি গোসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গভাৰোপি পুল্লিঙ্গভাৰো ৰিয সারতো পচ্চেতব্বো.
তত্র ‘‘গো, গাৰী, গাৰো, গাৰী, গৰো’’তিআদীনি কিঞ্চাপি ইত্থিলিঙ্গভাৰেন ৰুত্তানি, তথাপি যথাপযোগং ‘‘পজা দেৰতা’’তিপদানি ৰিয ইত্থিপুরিসৰাচকানেৰ ভৰন্তি, তস্মা ইত্থিলিঙ্গৰসেন ‘‘সা গো’’তি ৰা ‘‘তা গাৰো’’তি ৰা ৰুত্তে ইত্থিপুমভূতা সব্বেপি গোণা গহিতাতি ৰেদিতব্বা. ন হি ঈদিসে ঠানে একন্ততো লিঙ্গং পধানং, অত্থোযেৰ পধানো. ‘‘ৰজেগাৰো দুহন্তী’’তি ৰুত্তে কিঞ্চাপি ‘‘গাৰো’’তি অযং সদ্দো পুমেপি ৰত্ততি, তথাপি দুহনক্রিযায পুমে অসম্ভৰতো অত্থৰসেন ইত্থিযো ঞাযন্তে. ‘‘গাৰী দুহন্তী’’তি ৰুত্তে পন লিঙ্গৰসেন অত্থৰসেন চ ৰচনতো কো সংসযমাপজ্জিস্সতি ৰিঞ্ঞূ. ‘‘তা গাৰো চরন্তী’’তি ৰুত্তে ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰচনতো কদাচি কস্সচি সংসযো সিযা ‘‘ননু ইত্থিযো’’তি, পুল্লিঙ্গৰসেন পন ‘‘তে গাৰো চরন্তী’’তি ৰুত্তে সংসযো নত্থি, ইত্থিযো চ পুমানো চ ঞাযন্তে পুল্লিঙ্গবহুৰচনেন কত্থচি ইত্থিপুমস্স গহিতত্তা. ‘‘অথেত্থ সীহা ব্যগ্ঘা চা’’তিআদীসু ৰিয ‘‘গাৰী চরতী’’তি চ ‘‘গাৰিং পস্সতী’’তি চ ৰুত্তে ইত্থী ৰিঞ্ঞাযতে গাৰীসদ্দেন ইত্থিযা গহেতব্বত্তা. লোকিকপ্পযোগেসু হি সাসনিকপ্পযোগেসু চ গাৰীসদ্দেন ইত্থী গয্হতি. একচ্চং পন সাসনিকপ্পযোগং সন্ধায ‘‘গাৰী’’তি, ‘‘গাৰি’’ন্তি চ ‘‘ইত্থিপুরিসসাধারণৰচনমৰোচুম্হ. তথা হি ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৰে দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা গাৰিং ৰধিত্ৰা চতুমহাপথে বিলসো ৰিভজিত্ৰা নিসিন্নো অস্সা’’তি পাল়ি দিস্সতি. অট্ঠকথাসু চ ‘‘গাৰো’’তি ইত্থিপুমসাধারণং সদ্দরচনং কত্ৰা পুন তদেৰ ইত্থিপুমং সন্ধায ‘‘দ্ৰারং পত্তং পত্তং গাৰি’’ন্তি রচিতা সদ্দরচনা দিস্সতি.
এত্থ হি গোজাতিযং ঠিতা ইত্থীপি পুমাপি ‘‘গাৰী’’তি সঙ্খং গচ্ছতি. ৰিসেসতো পন ‘‘গাৰী’’তি ইদং ইত্থিযা অধিৰচনং. তথা হি তত্থ তত্থ পাল়িপ্পদেসাদীসু ‘‘অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো বাহিযং দারুচীরিযং গাৰী তরুণৰচ্ছা অধিপতিত্ৰা জীৰিতা ৰোরোপেসী’’তি, ‘‘গাৰুং ৰা তে দেমি, গাৰিং ৰা তে দেমী’’তি চ ‘‘তিণসীহো কপোতৰণ্ণগাৰীসদিসো’’তি চ পযোগদস্সনতো ইত্থী কথিযতীতি ৰত্তব্বং. গোসদ্দেন পন ‘‘গোদুহনং. গদ্দুহনং. গোখীরং গোধনো গোরূপানি চা’’তি দস্সনতো ইত্থীপি পুমাপি কথিযতীতি ৰত্তব্বং.
ইদানি ওকারন্তস্স ইত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স পদমালাযং পাল়িনযাদিনিস্সিতো অত্থযুত্তিনযো ৰুচ্চতে ৰিঞ্ঞূনং কোসল্লজননত্থং –
সা গো গচ্ছতি, সা গাৰী গচ্ছতি, তা গাৰো, গাৰী, গৰো গচ্ছন্তি. তং গাৰং, গাৰিং, গৰং পস্সতি, তা গাৰো, গাৰী, গৰো পস্সতি. তাহি গোহি, গোভি কতং. তাসং গৰং, গুন্নং, গোনং দেতি. তাহি গোহি, গোভি অপেতি. তাসং গৰং, গুন্নং, গোনং সিঙ্গানি. তাসু গোসু পতিট্ঠিতং. ভোতি গো ত্ৰং তিট্ঠ, ভোতিযো গাৰো গাৰী, গৰা তুম্হে তিট্ঠথ.
অপরোপি ৰুচ্চতে –
সা গো নদিং তরন্তী গচ্ছতি, সা গাৰী নদিং তরন্তী গচ্ছতি, তা গাৰো, গাৰী, গৰো নদিং তরন্তীযো গচ্ছন্তি. তং গাৰং, গাৰিং, গৰং নদিং তরন্তিং পস্সতি, তা গাৰো, গাৰী, গৰো নদিং তরন্তিযো পস্সতি. তাহি গোহি, গোভি নদিং তরন্তীহি কতং. তাসং গৰং, গুন্নং, গোনং নদিং তরন্তীনং দেতি. তাহি গোহি, গোভি নদিং তরন্তীহি অপেতি. তাসং গৰং, গুন্নং, গোনং নদিং তরন্তীনং সন্তকং. তাসু গোসু নদিং তরন্তীসু পতিট্ঠিতন্তি.
তত্র যা সা ‘‘গো, গাৰী, গাৰো, গাৰী, গৰো’’তিআদিনা ওকারন্তস্সিত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স পদমালা ঠপিতা, সা ‘‘গো, গাৰো গৰো’’তিআদিনা ৰুত্তস্স ওকারন্তপুল্লিঙ্গস্স গোসদ্দস্স পদমালাতো সৰিসেসা পচ্চত্তোপযোগালপনট্ঠানে চতুন্নং কঞ্ঞাসদ্দানং ৰিয গাৰীসদ্দানং ৰুত্তত্তা. যস্মা পনাযং ৰিসেসো, তস্মা ইমস্স ওকারন্তিত্থিলিঙ্গস্স গোসদ্দস্স অঞ্ঞেসমিত্থিলিঙ্গানং ৰিয অৰিসদাকারৰোহারতা সল্লক্খেতব্বা, ন পুল্লিঙ্গানং ৰিয ৰিসদাকারৰোহারতা, নাপি নপুংসকলিঙ্গানং ৰিয উভযমুত্তাকারৰোহারতা সল্লক্খেতব্বা. এত্থ নিচ্ছযকরণী গাথা ৰুচ্চতি –
দুৰিন্নং ধাতুসদ্দানং, যথা দিস্সতি নানতা;
গোসদ্দানং তথা দ্ৰিন্নং, ইচ্ছিতব্বাৰ নানতা.
তথা হি পুমিত্থিলিঙ্গৰসেন দ্ৰিন্নং ধাতুসদ্দানং ৰিসেসো দিস্সতি. তং যথা?