নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)

গন্থারম্ভকথা

ধীরেহি মগ্গনাযেন, যেন বুদ্ধেন দেসিতং;

সিতং ধম্মমিধঞ্ঞায, ঞাযতে অমতং পদং.

তং নমিত্ৰা মহাৰীরং, সব্বঞ্ঞুং লোকনাযকং;

মহাকারুণিকং সেট্ঠং, ৰিসুদ্ধং সুদ্ধিদাযকং.

সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৰা, সুদ্ধং সন্তমসঙ্খতং;

অতক্কাৰচরং সুট্ঠু, ৰিভত্তং মধুরং সিৰং.

সঙ্ঘস্স চ’ঞ্জলিং কত্ৰা, পুঞ্ঞক্খেত্তস্স তাদিনো;

সীলসমাধিপঞ্ঞাদি-ৰিসুদ্ধগুণজোতিনো.

নমস্সনাদিপুঞ্ঞস্স, কতস্স রতনত্তযে;

তেজসাহং পহন্ত্ৰান, অন্তরাযে অসেসতো.

লোকনীতিৰিযত্তস্স, সত্থু সদ্ধম্মনীতিনো;

সাসনত্থং পৰক্খামি, সদ্দনীতিমনাকুলং.

আসৰক্খযলাভেন, হোতি সাসনসম্পদা;

আসৰক্খযলাভো চ, সচ্চাধিগমহেতুকো.

সচ্চাধিগমনং তঞ্চ, পটিপত্তিস্সিতং মতং;

পটিপত্তি চ সা কামং, পরিযত্তিপরাযণা.

পরিযত্তাভিযুত্তানং, ৰিদিত্ৰা সদ্দলক্খণং;

যস্মা ন হোতি সম্মোহো, অক্খরেসু পদেসু চ.

যস্মা চামোহভাৰেন, অক্খরেসু পদেসু চ;

পাল়িযত্থং ৰিজানন্তি, ৰিঞ্ঞূ সুগতসাসনে.

পাল়িযত্থাৰবোধেন, যোনিসো সত্থুসাসনে;

সপ্পঞ্ঞা পটিপজ্জন্তি, পটিপত্তিমতন্দিকা.

যোনিসো পটিপজ্জিত্ৰা, ধম্মং লোকুত্তরং ৰরং;

পাপুণন্তি ৰিসুদ্ধায, সীলাদিপটিপত্তিযা.

তস্মা তদত্থিকা সুদ্ধং, নযং নিস্সায ৰিঞ্ঞুনং;

ভঞ্ঞমানং মযা সদ্দ-নীতিং গণ্হন্তু সাধুকং.

ধাতু ধাতূহি নিপ্ফন্ন-রূপানি চ সলক্খণো;

সন্ধিনামাদিভেদো চ, পদানং তু ৰিভত্তি চ.

পাল়িনযাদযোচ্চেৰ-মেত্থ নানপ্পকারতো;

সাসনস্সোপকারায, ভৰিস্সতি ৰিভাৰনা.

১. সৰিকরণাখ্যাতৰিভাগ

তত্থ ধাতূতি কেনট্ঠেন ধাতু? সকত্থম্পি ধারেতীতি ধাতু, অত্থাতিসযযোগতো পরত্থম্পি ধারেতীতি ধাতু, ৰীসতিযা উপসগ্গেসু যেন কেনচি উপসগ্গেন অত্থৰিসেসকারণেন পটিবদ্ধা অত্থৰিসেসম্পি ধারেতীতি ধাতু, ‘‘অযং ইমিস্সা অত্থো, অযমিতো পচ্চযো পরো’’তিআদিনা অনেকপ্পকারেন পণ্ডিতেহি ধারিযতি এসাতিপি ধাতু, ৰিদহন্তি ৰিদুনো এতায সদ্দনিপ্ফত্তিং অযলোহাদিমযং অযলোহাদিধাতূহি ৰিযাতিপি ধাতু. এৰং তাৰ ধাতুসদ্দস্সত্থো ৰেদিতব্বো.

ধাতুসদ্দো জিনমতে, ইত্থিলিঙ্গত্তনে মতো;

সত্থে পুল্লিঙ্গভাৰস্মিং, কচ্চাযনমতে দ্ৰিসু.

অথ ৰা জিনমতে ‘‘ততো গোতমিধাতূনী’’তি এত্থ ধাতুসদ্দো লিঙ্গৰিপল্লাসে ৰত্ততি ‘‘পব্বতানি ৰনানি চা’’তি এত্থ পব্বতসদ্দো ৰিয, ন পনেত্থ ৰত্তব্বং ‘‘অট্ঠিৰাচকত্তা নপুংসকনিদ্দেসো’’তি অট্ঠিৰাচকত্তেপি ‘‘ধাতুযো’’তি ইত্থিলিঙ্গদস্সনতো. ভূৰাদযো সদ্দা ধাতৰো. সেয্যথিদং? ভূ ই কু কে তক্ক তক তকি সুকইচ্চাদযো. গণতো তে অট্ঠৰিধা ভূৰাদিগণো রুধাদিগণো দিৰাদিগণো স্ৰাদিগণো কিযাদিগণো গহাদিগণো তনাদিগণো চুরাদিগণো চাতি. ইদানি তেসং ৰিকরণসঞ্ঞিতে পচ্চযে দস্সেস্সাম. অনেকৰিধা হি পচ্চযা নানপ্পকারেসু নামনাম কিতনাম সমাসনাম তদ্ধিতনামাখ্যাতেসু পৰত্তনতো. সঙ্খেপতো পন দুৰিধাৰ নামপচ্চযো আখ্যাতপচ্চযো চাতি. তত্রাপি আখ্যাতপচ্চযা দুৰিধা ৰিকরণপচ্চযনোৰিকরণপচ্চযৰসেন. তত্থ ৰিকরণপচ্চযো অকারাদিসত্তরসৰিধো অগ্গহিতগ্গহণেন পন্নরসৰিধো চ. নোৰিকরণপচ্চযো পন খ ছ সাদিনেকৰিধো. যে রূপনিপ্ফত্তিযা উপকারকা অত্থৰিসেসস্স জোতকা ৰা অজোতকা ৰা লোপনীযা ৰা অলোপনীযা ৰা, তে সদ্দা পচ্চযা.

পটিচ্চ কারণং তং তং, এন্তীতি পচ্চযাথ ৰা;

পটিচ্চ সদ্দনিপ্ফত্তি, ইতো এতীতি পচ্চযা.

নামিকপ্পচ্চযানং যো, ৰিভাগো আৰি হেস্সতি;

নামকপ্পে যতো তস্মা, ন তং ৰিত্থারযামসে.

যো নোৰিকরণানং তু, পচ্চযানং ৰিভাগতো;

সো পনাখ্যাতকপ্পম্হি, ৰিত্থারেনা’গমিস্সতীতি.

ইচ্চানেকৰিধেসু পচ্চযেসু ‘‘ৰিকরণপচ্চযা নাম ইমে’’তি সল্লক্খেতব্বা. কথং? ভূৰাদিগণতো অপচ্চযো হোতি কত্তরি, রুধাদিগণতো অকারিৰণ্ণেকারোকারপচ্চযা হোন্তি কত্তরি, পুব্বমজ্ঝট্ঠানে নিগ্গহীতাগমো চ, দিৰাদিগণতো যপচ্চযো হোতি কত্তরি, স্ৰাদিগণতো ণু ণা উণাপচ্চযা হোন্তি কত্তরি, কিযাদিগণতো নাপচ্চযো হোতি কত্তরি, গহাদিগণতো প্প ণ্হাপচ্চযা হোন্তি কত্তরি, তনাদিগণতো ও যিরপচ্চযা হোন্তি কত্তরি, চুরাদিগণতো ণে ণযপচ্চযা হোন্তি কত্তরি.

অকারো চ ইৰণ্ণো চ, এ ওকারা চ যো তথা;

ণু ণা উণা চ না প্প ণ্হা-যিরা ণে ণযপচ্চযা.

অগ্গহিতগ্গহণেন, এৰং পন্নরসে’রিতা;

ৰিকরণৰ্হযা এতে, পচ্চযাতি ৰিভাৰযে.

যে এৰং নিদ্দিট্ঠেহি ৰিকরণপচ্চযেহি তদঞ্ঞেহি চ সপ্পচ্চযা অট্ঠৰিধা ধাতুগণা সুত্তন্তেসু বহূপকারা, তেস্ৰাযং ভূৰাদিগণো. ভূ সত্তাযং, ভূধাতু ৰিজ্জমানতাযং ৰত্ততি. সকম্মিকাকম্মিকাসু ধাতূসু অযং অকম্মিকা ধাতু, ন পন ‘‘ধম্মভূতো’’তিআদীসু পত্তিঅত্থৰাচিকা অপরা ভূধাতু ৰিয সকম্মিকা. এসা হি পরিঅভিআদীহি উপসগ্গেহি যুত্তাযেৰ সকম্মিকা ভৰতি, ন উপ পরা পাতুআদীহি উপসগ্গনিপাতেহি যুত্তাপি. অতো ইমিস্সা সিদ্ধানি রূপানি দ্ৰিধা ঞেয্যানি অকম্মকপদানি সকম্মকপদানি চাতি.

সুদ্ধকত্তুক্রিযাপদনিদ্দেস

তত্র ভৰতি উব্ভৰতি সমুব্ভৰতি পভৰতি পরাভৰতি সম্ভৰতি ৰিভৰতি, ভোতি সম্ভোতি ৰিভোতি পাতুভৰতি পাতুব্ভৰতি পাতুভোতি, ইমানি অকম্মকপদানি. এত্থ পাতুইতি নিপাতো, সো ‘‘আৰিভৰতি তিরোভৰতী’’তিআদীসু আৰি তিরোনিপাতা ৰিয ভূধাতুতো নিপ্ফন্নাখ্যাতসদ্দস্স নেৰ ৰিসেসকরো, ন চ সকম্মকত্তসাধকো. উইচ্চাদযো উপসগ্গা, তে পন ৰিসেসকরা, ন সকম্মকত্তসাধকা. যেসমত্থো কম্মেন সম্বন্ধনীযো ন হোতি, তানি পদানি অকম্মকানি. অকম্মকপদানং যথারহং সকম্মকাকম্মকৰসেন অত্থো কথেতব্বো. পরিভোতি পরিভৰতি, অভিভোতি অভিভৰতি, অধিভোতি অধিভৰতি, অতিভোতি অতিভৰতি, অনুভোতি অনুভৰতি, সমনুভোতি সমনুভৰতি, অভিসম্ভোতি অভিসম্ভৰতি, ইমানি সকম্মকপদানি. এত্থ পরিইচ্চাদযো উপসগ্গা, তে ভূধাতুতো নিপ্ফন্নাখ্যাতসদ্দস্স ৰিসেসকরা চেৰ সকম্মকত্তসাধকা চ. যেসমত্থো কম্মেন সম্বন্ধনীযো, তানি পদানি সকম্মকানি. সকম্মকপদানং সকম্মকৰসেন অত্থো কথেতব্বো, ক্ৰচি অকম্মকৰসেনপি. এৰং সুদ্ধকত্তুক্রিযাপদানি ভৰন্তি. উদ্দেসোযং.

তত্র ভৰতীতি হোতি ৰিজ্জতি পঞ্ঞাযতি সরূপং লভতি. উব্ভৰতীতি উপ্পজ্জতি সরূপং লভতি. সমুব্ভৰতীতি সমুপ্পজ্জতি সরূপং লভতি. পভৰতীতি হোতি সম্ভৰতি. অথ ৰা পভৰতীতি যতো কুতোচি সন্দতি, ন ৰিচ্ছিজ্জতি, অৰিচ্ছিন্নং হোতি, তং তং ঠানং ৰিসরতি. পরাভৰতীতি পরাভৰো হোতি ব্যসনং আপজ্জতি অৰুদ্ধিং পাপুণাতি. সম্ভৰতীতি সুট্ঠু ভৰতি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জতি. ৰিভৰতীতি উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি ৰিপজ্জতি, ৰিসেসতো ৰা ভৰতি সম্পজ্জতি. ভোতি সম্ভোতি ৰিভোতীতি ইমানি ‘‘ভৰতি সম্ভৰতি ৰিভৰতী’’তি ইমেহি যথাক্কমং সমাননিদ্দেসানি. পাতুভৰতীতি পকাসতি দিস্সতি পঞ্ঞাযতি পাকটং হোতি. পাতুব্ভৰতি পাতুভোতীতি ইমানি ‘‘পাতুভৰতী’’তি ইমিনা সমাননিদ্দেসানি. এৰং অকম্মকপদানং যথারহং সকম্মকাকম্মকৰসেন অত্থকথনং দট্ঠব্বং. এৰমুত্তরত্রাপি অঞ্ঞেসম্পি অকম্মকপদানং.

পরিভোতিদুকাদীসু পন সত্তসু দুকেসু যথাক্কমং দ্ৰে দ্ৰে পদানি সমানত্থানি, তস্মা দ্ৰে দ্ৰে পদানিযেৰ গহেত্ৰা নিদ্দিসিস্সাম. তত্র পরিভোতি পরিভৰতীতি পরং হিংসতি পীল়েতি, অথ ৰা হীল়েতি অৰজানাতি. অভিভোতি অভিভৰতীতি পরং অজ্ঝোত্থরতি মদ্দতি. অধিভোতি অধিভৰতীতি পরং অভিমদ্দিত্ৰা ভৰতি অত্তনো ৰসং ৰত্তাপেতি. অতিভোতি অতিভৰতীতি পরং অতিক্কমিত্ৰা ভৰতি. অনুভোতি অনুভৰতীতি সুখদুক্খং ৰেদেতি পরিভুঞ্জতি সুখদুক্খপটিসংৰেদী হোতি. সমনুভোতি সমনুভৰতীতি সুখদুক্খং সুট্ঠু ৰেদেতি সুট্ঠু পরিভুঞ্জতি সুট্ঠু সুখদুক্খপটিসংৰেদী হোতি. অভিসম্ভোতি অভিসম্ভৰতীতি পরং অজ্ঝোত্থরতি মদ্দতি. এৰং সকম্মকপদানং সকম্মকৰসেন অত্থকথনং দট্ঠব্বং. কত্থচি পন গচ্ছতীতি পৰত্ততীতি এৰং অকম্মকৰসেনপি. এৰমুত্তরত্রাপি অঞ্ঞেসং সকম্মকপদানং.

অপচ্চযো পরো হোতি, ভূৰাদিগণতো সতি;

সুদ্ধকত্তুক্রিযাখ্যানে, সব্বধাতুকনিস্সিতে.

অযং সুদ্ধকত্তুক্রিযাপদানং নিদ্দেসো.

হেতুকত্তুক্রিযাপদনিদ্দেস

ভাৰেতি ৰিভাৰেতিসম্ভাৰেতি পরিভাৰেতি, এৰং হেতুকত্তুক্রিযাপদানি ভৰন্তি. এককম্মকৰসেনেসমত্থো গহেতব্বো. পচ্ছিমস্স পন দ্ৰিকম্মকৰসেনপি. পরিভাৰাপেতি অভিভাৰাপেতি অনুভাৰাপেতি, এৰম্পি হেতুকত্তুক্রিযাপদানি ভৰন্তি. দ্ৰিকম্মকৰসেনেসমত্থো গহেতব্বো. ইচ্চেৰং দ্ৰিধা হেতুকত্তুক্রিযাপদানি ঞেয্যানি, অঞ্ঞানিপি গহেতব্বানি.

তত্র ভাৰেতীতি পুগ্গলো ভাৰেতব্বং যং কিঞ্চি ভাৰেতি আসেৰতি বহুলীকরোতি, অথ ৰা ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি. ৰিভাৰেতীতি ভাৰেতব্বং যং কিঞ্চি ৰিভাৰেতি ৰিসেসেন ভাৰেতি, ৰিৰিধেন ৰা আকারেন ভাৰেতি ভাৰযতি ৰড্ঢেতি, অথ ৰা ৰিভাৰেতীতি অভাৰেতি অন্তরধাপেতি. সম্ভাৰেতীতি যস্স কস্সচি গুণং সম্ভাৰেতি সম্ভাৰযতি সুট্ঠু পকাসেতি উক্কংসেতি. পরিভাৰেতীতি পরিভাৰেতব্বং যং কিঞ্চি পরিভাৰেতি পরিভাৰযতি সমন্ততো ৰড্ঢেতি. এৰং এককম্মকৰসেনত্থো গহেতব্বো. অথ ৰা পরিভাৰেতীতি ৰাসেতব্বং ৰত্থুং পরিভাৰেতি পরিভাৰযতি ৰাসেতি গন্ধং গাহাপেতি. এৰং দ্ৰিকম্মকৰসেনাপি অত্থো গহেতব্বো. পরিভাৰাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলেন সপত্তং পরিভাৰাপেতি হিংসাপেতি, অথ ৰা পরিভাৰাপেতীতি হীল়াপেতি অৰজানাপেতি. অভিভাৰাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলেন সপত্তং অভিভাৰাপেতি অজ্ঝোত্থরাপেতি. অনুভাৰাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলেন সম্পত্তিং অনুভাৰাপেতি পরিভোজেতি.

পযুত্তো কত্তুনা যোগে, ঠিতোযেৰাপ্পধানিযে;

ক্রিযং সাধেতি এতস্স, দীপকং সাসনে পদং.

করণৰচনংযেৰ, যেভুয্যেন পদিস্সতি;

আখ্যাতে কারিতট্ঠানং, সন্ধায কথিতং ইদং.

ন নামে কারিতট্ঠানং, ‘‘বোধেতা’’ ইতিআদিকং;

‘‘সুনখেহিপি খাদাপেন্তি’’, ইচ্চাদীনি পদানি চ;

আহরিত্ৰান দীপেয্য, পযোগকুসলো বুধো.

তত্রিদং করণৰচনং কম্মত্থদীপকং, উপযোগসামিৰচনানিপি তদ্দীপকানি যোজেতব্বানি. কথং? পরিভাৰাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলং সপত্তং পরিভাৰাপেতীতি, তথা পরিভাৰাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলস্স সপত্তং পরিভাৰাপেতীতি. সেসানি নযানুসারেন নিদ্দিসিতব্বানি. এৰং সব্বানেতানি করণোপযোগসামিৰচনানি কম্মত্থদীপকানিযেৰ হোন্তি, তস্মা দ্ৰিকম্মকৰসেনত্থো গহেতব্বো.

অযং হেতুকত্তুক্রিযাপদানং নিদ্দেসো.

কম্মক্রিযাপদনিদ্দেস

ভৰিযতে ৰিভৰিযতে পরিভৰিযতে অভিভৰিযতে অনুভৰিযতে পরিভূযতে অভিভূযতে অনুভূযতে, এৰং কম্মুনো ক্রিযাপদানি ভৰন্তি. অঞ্ঞথা চ ভৰিয্যতে ৰিভৰিয্যতে পরিভৰিয্যতে অভিভৰিয্যতে অনুভৰিয্যতে পরিভুয্যতে অভিভুয্যতে অনুভুয্যতেতি. এত্থ কম্মুনো ক্রিযাপদানিযেৰ কম্মকত্তুনো ক্রিযাপদানি কত্ৰা যোজেতব্বানি. ৰিসুঞ্হি কম্মকত্তুনো ক্রিযাপদানি ন লব্ভন্তি.

তত্র ভৰিযতেতি ভাৰেতব্বং যং কিঞ্চি পুগ্গলেন ভাৰিযতে আসেৰিযতে বহুলীকরিযতে, অথ ৰা ভৰিযতেতি ৰড্ঢিযতে. ৰিভৰিযতেতি ৰিভাৰেতব্বং যং কিঞ্চি পুগ্গলেন ৰিভৰিযতে ৰিসেসেন ভৰিযতে, ৰিৰিধেন ৰা আকারেন ভৰিযতে ৰড্ঢিযতে, অথ ৰা ৰিভৰিযতেতি অভৰিযতে অন্তরধাপিযতে. পরিভৰিযতেতি সপত্তো পুগ্গলেন পরিভৰিযতে হিংসিযতে, অথ ৰা পরিভৰিযতেতি হীল়িযতে অৰজানিযতে. অভিভৰিযতেতি সপত্তো পুগ্গলেন অভিভৰিযতে অজ্ঝোত্থরিযতে অভিমদ্দিযতে. অনুভৰিযতেতি সম্পত্তি পুগ্গলেন অনুভৰিযতে পরিভুঞ্জিযতে. পরিভূযতেতিআদীনি তীণি ‘‘পরিভৰিযতে’’তিআদীহি তীহি সমাননিদ্দেসানি. সেসানি পন যথাৰুত্তেহি যং কম্মমেৰ পধানতো গহেত্ৰা নিদ্দিসিযতি পদং, তং কম্মত্থদীপকং. তস্মা কত্তরি একৰচনেন নিদ্দিট্ঠেপি যদি কম্মং বহুৰচনৰসেন ৰত্তব্বং, বহুৰচনন্তঞ্ঞেৰ কম্মুনো ক্রিযাপদং দিস্সতি. যদি পনেকৰচনৰসেন ৰত্তব্বং, একৰচনন্তঞ্ঞেৰ. তথা কত্তরি বহুৰচনেন নিদ্দিট্ঠেপি যদি কম্মং একৰচনৰসেন ৰত্তব্বং, একৰচনন্তঞ্ঞেৰ কম্মুনো ক্রিযাপদং দিস্সতি. যদি পন বহুৰচনৰসেন ৰত্তব্বং, বহুৰচনন্তঞ্ঞেৰ. কথং? ভিক্খুনা ধম্মো ভৰিযতে, ভিক্খুনা ধম্মা ভৰিযন্তে, ভিক্খূহি ধম্মো ভৰিযতে, ভিক্খূহি ধম্মা ভৰিযন্তেতি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ কম্মুনো ক্রিযাপদেসু ৰোহারো কাতব্বো. যস্মিং পন কম্মুনো ক্রিযাপদে কম্মত্থদীপকে কম্মভূতস্সেৰত্থস্স কত্তুভাৰপরিকপ্পো হোতি, তং কম্মকত্তুত্থদীপকং, তং কম্মুনো ক্রিযাপদতো ৰিসুং ন লব্ভতি. অযং পনেত্থ অত্থৰিঞ্ঞাপনে পযোগরচনা. সযমেৰ পরিভৰিযতে দুব্ভাসিতং ভণং বালো তপ্পচ্চযা অঞ্ঞেহি পরিভূতোপি, সযমেৰ অভিভৰিযতে পাপকারী নিরযে নিরযপালেহি অভিভূতোপি তথারূপস্স কম্মস্স সযং কতত্তাতি. এত্থ হি সযমেৰ পীযতে পানীযং, সযমেৰ কটো করিযতেতিআদীসু ৰিয সুখাভিসঙ্খরণীযতা লব্ভতেৰ, ততো কম্মকত্তুতা চ.

অযং কম্মুনো ক্রিযাপদানং নিদ্দেসো.

ভাৰক্রিযাপদনিদ্দেস

ভূযতে ভৰিযতে উব্ভৰিযতে, এৰং ভাৰস্স ক্রিযাপদানি ভৰন্তি. অঞ্ঞথা চ ভুয্যতে ভৰিয্যতে উব্ভৰিয্যতেতি. তত্র যথা ঠীযতেপদস্স ঠানন্তি ভাৰৰসেন অত্থকথনমিচ্ছন্তি, এৰং ভূযতেতিআদীনম্পি ভৰনন্তিআদিনা ভাৰৰসেন অত্থকথনমিচ্ছিতব্বং. যথা চ ঠানং ঠিতি ভৰনন্তিআদীহি ভাৰৰাচককিতন্তনামপদেহি সদ্ধিং সম্বন্ধে ছট্ঠিযোজনমিচ্ছন্তি, ন তথা ঠীযতে ভূযতেতিআদীহি ভাৰৰাচকাখ্যাতপদেহি সদ্ধিং সম্বন্ধে ছট্ঠিযোজনা ইচ্ছিতব্বা সম্বন্ধে পৰত্তছট্ঠিযন্তসদ্দেহি অসম্বন্ধনীযত্তা আখ্যাতিকপদানং. যস্মিং পযোগে যং কম্মুনো ক্রিযাপদেন সমানগতিকং কত্ৰা ৰিনা কম্মেন নিদ্দিসিযতি ক্রিযাপদং, কত্তুৰাচকপদং পন পচ্চত্তৰচনেন ৰা করণৰচনেন ৰা নিদ্দিসিযতি, তং তত্থ ভাৰত্থদীপকং. ন হি সব্বথা কত্তারমনিস্সায ভাৰো পৰত্ততি. এৰং সন্তেপি ভাৰো নাম কেৰলো ভৰনলৰনপচনাদিকো ধাতুঅত্থোযেৰ. অক্খরচিন্তকা পন ‘‘ঠীযতে ভূযতে’’তিআদীসু ভাৰৰিসযেসু করণৰচনমেৰ পযুঞ্জন্তি ‘‘ননু নাম পব্বজিতেন সুনিৰত্থেন ভৰিতব্বং সুপারুতেন আকপ্পসম্পন্নেনা’’তিআদীসু ৰিয, তস্মা তেসং মতে ‘‘তেন উব্ভৰিযতে’’তি করণৰচনেন যোজেতব্বং. জিনমতেন পন ‘‘সো ভূযতে’’তিআদিনা পচ্চত্তৰচনেনেৰ. সচ্চসঙ্খেপপ্পকরণে হি ধম্মপালাচরিযেন, নিদ্দেসপাল়িযং পন ধম্মসেনাপতিনা, ধজগ্গসুত্তন্তে ভগৰতা চ ভাৰপদং পচ্চত্তৰচনাপেক্খৰসেনু’চ্চারিতং.

কথিতো সচ্চসঙ্খেপে, পচ্চত্তৰচনেন ৰে,

‘‘ভূযতে’’ ইতি সদ্দস্স, সম্বন্ধো ভাৰদীপনো.

নিদ্দেসপাল়িযং ‘‘রূপং, ৰিভোতি ৰিভৰিয্যতি’’;

ইতি দস্সনতো ৰাপি, পচ্চত্তৰচনং থিরং.

তথা ধজগ্গসুত্তন্তে, মুনিনাহচ্চভাসিতে;

‘‘সো পহীযিস্সতি’’ ইতি, পাল়িদস্সনতোপি চ.

পারমিতানুভাৰেন, মহেসীনংৰ দেহতো;

সন্তি নিপ্ফাদনা, নেৰ, সক্কতাদিৰচো ৰিয.

পচ্চত্তদস্সনেনেৰ, পুরিসত্তযযোজনং;

একৰচনিকঞ্চাপি, বহুৰচনিকম্পি চ;

কাতব্বমিতি নো খন্তি, পরস্সপদআদিকে.

তস্মা রূপং ৰিভৰিয্যতি, রূপানি ৰিভৰিয্যন্তি, ত্ৰং ৰিভৰিয্যসি, তুম্হে ৰিভৰিয্যথ, অহং ৰিভৰিয্যামি, মযং ৰিভৰিয্যাম, রূপং ৰিভৰিয্যতে, রূপানি ৰিভৰিয্যন্তে ইচ্চেৰমাদি জিনৰচনানুরূপতো যোজেতব্বং. অত্রাযং পদসোধনা –

ৰিভৰিয্যতীতি ইদং, কম্মপদসমানকং;

ন চ কম্মপদং নাপি, কম্মকত্তুপদাদিকং.

যদি কম্মপদং এতং, পচ্চত্তৰচনং পন;

কম্মং দীপেয্য করণ-ৰচনং কত্তুদীপকং.

যদি কম্মকত্তুপদং, ‘‘পীযতে’’তি পদং ৰিয;

সিযা সকম্মকং, নেতং, তথা হোতীতি দীপযে.

যদি কত্তুপদং এতং, ৰিভৰতিপদং ৰিয;

ৰিনা যপচ্চযং তিট্ঠে, ন তথা তিট্ঠতে ইদং.

ন কত্তরি ভুৰাদীনং, গণে যপচ্চযো রুতো;

দিৰাদীনং গণেযেৰ, কত্তরি সমুদীরিতো.

ন ভূধাতু দিৰাদীনং, ধাতূনং দিস্সতে গণে;

ভূৰাদিকচুরাদীনং, গণেসুযেৰ দিস্সতি.

‘‘ৰিভৰিয্যতি’’ ইচ্চাদো, তস্মা যপচ্চযো পন;

ভাৰেযেৰাতি ৰিঞ্ঞেয্যং, ৰিঞ্ঞুনা সমযঞ্ঞুনা.

এত্থ হি পাকটং কত্ৰা, ভাৰকারকলক্খণং;

দস্সযিস্সামহং দানি, সক্কচ্চং মে নিবোধথ.

‘‘তিস্সো গচ্ছতি’’ইচ্চত্র, কত্তারং কত্তুনো পদং;

‘‘ধম্মো দেসিযতি’’চ্চত্র, কম্মং তু কম্মুনো পদং.

সরূপতো পকাসেতি, তস্মা তে পাকটা উভো;

তথা ৰিভৰিয্যতীতি-আদিভাৰপদং পন.

সরূপতো ন দীপেতি, কারকং ভাৰনামকং;

দব্বভূতং তু কত্তারং, পকাসেতি সরূপতো.

কত্তারং পন দীপেন্তং, কত্তুসন্নিস্সিতম্পি তং;

ভাৰং দীপেতি স্ৰাকারো, পচ্চযেন ৰিভাৰিতো.

যস্মা চ কত্তুভাৰেন, ভাৰো নাম ন তিট্ঠতি;

কত্তাৰ কত্তুভাৰেন, ভাৰট্ঠানে ঠিতো ততো.

যজ্জেৰং কত্তুৰোহারো, ভাৰস্স তু কথং সিযা;

‘‘সাৰকানং সন্নিপাতো, অহোসি’’ইতিআদিসু.

ইতি চে নিস্সযানং তু, ৰসা নিস্সিতসম্ভৰা;

কত্তুট্ঠানেপি ভাৰস্স, কত্তুপঞ্ঞত্তি সিজ্ঝতি.

কারকে কত্তুকম্মৰ্হে, ক্রিযাসন্নিস্সযে যথা;

ধারেন্তী আসনথালী, ক্রিযাধারোতি কপ্পিতা.

তথা ভাৰপদং ধীরা, কত্তারং ভাৰনিস্সযং;

দীপযন্তম্পি কপ্পেন্তি, ভাৰস্স ৰাচকং ইতি.

কেচি অদব্বভূতস্স, ভাৰস্সেকত্ততো ব্রৰুং;

ভাৰেদেকৰচোৰাদি-পুরিসস্সেৰ হোতিতি.

পাল়িং পত্ৰান তেসং তু, ৰচনং অপ্পমাণকং;

‘‘তে সংকিলেসিকা ধম্মা, পহীযিস্সন্তি’’ ইতি হি.

পাঠো পাৰচনে দিট্ঠো, তস্মা এৰং ৰদেমসে;

পচ্চত্তদস্সনেনেৰ, পুরিসত্তযযোজনং.

ৰচনেহি যুতং দ্ৰীহি, ইচ্ছিতব্বন্তি নো রুচি;

ভাৰে ক্রিযাপদং নাম, পাল়িযং অতিদুদ্দসং;

তস্মা তগ্গহণূপাযো, ৰুত্তো এত্তাৰতা মযাতি.

অযং ভাৰস্স ক্রিযাপদানং নিদ্দেসো.

এৰং সুদ্ধকত্তুক্রিযাপদানি হেতুকত্তুক্রিযাপদানি কম্মুনো ক্রিযাপদানি, ভাৰস্স ক্রিযাপদানি চাতি চতুধা, কম্মকত্তুক্রিযাপদেহি ৰা পঞ্চধা ভূধাতুতো নিপ্ফন্নানি ক্রিযাপদানি নানপ্পকারেন নিদ্দিট্ঠানি, এতানি লোকিযানং ভাৰভেদৰসেন ৰোহারভেদো হোতীতি দস্সনত্থং ৰিসুং ৰিসুং ৰুত্তানি. অত্থতো পন কম্মকত্তুভাৰকারকত্তযৰসেন তিৰিধানেৰ. হেতুকত্তা হি সুদ্ধকত্তুসঙ্খাতে কারকে তস্সঙ্গভাৰতো সঙ্গহমুপগচ্ছতি, তথা কম্মকত্তা কম্মকারকে, ভাৰো পন কেৰলো. সো হি গমনপচনলৰনাদিৰসেনানেকৰিধোপি ক্রিযাসভাৰত্তা ভেদরহিতো কারকন্তরো. এৰং সন্তেপি দব্বসন্নিস্সিতত্তা দব্বভেদেন ভিজ্জতি. তেন পাৰচনে ভাৰৰাচকং পদং বহুৰচনন্তম্পি দিস্সতি. আখ্যাতিকপদে ভাৰকারকৰোহারো নিরুত্তিনযং নিস্সায গতো, অত্থতো পন ভাৰস্স কারকতা নুপপজ্জতি. সো হি ন কিঞ্চি জনেতি, ন চ ক্রিযায নিমিত্তং. ক্রিযানিমিত্তভাৰোযেৰ হি কারকলক্খণং. ইতি মুখ্যতো ৰা হেতুতো ৰা ভাৰস্স কারকতা ন লব্ভতি. এৰং সন্তেপি সো করণমত্তত্তা কারকং. তথা হি করণং কারো, ক্রিযা, তদেৰ কারকন্তি ভাৰস্স কারকতা দট্ঠব্বা. যস্মা পন ক্রিযানিমিত্তভাৰোযেৰ কারকলক্খণং, তস্মা নামিকপদে কারকলক্খণে ভাৰকারকন্তি ৰোহারং পহায কত্তুকম্মকরণসম্পদানাপাদানাধিকরণানং ছন্নং ৰত্থূনং কত্তুকারককম্মকারকন্তিআদি ৰোহারো করিযতি ৰেয্যাকরণেহি. এৰং নিরুত্তিনযং নিস্সায ৰুত্তং ভাৰকারকঞ্চ দ্ৰে চ কম্মকত্তুকারকানীতি কারকত্তযং ভৰতি. তদ্দীপকঞ্চাখ্যাতিকপদং তিকারকং.

ইমমত্থঞ্হি সন্ধায, ৰুত্তমাচরিযেহিপি;

মহাৰেয্যাকরণেহি, নিরুত্তিনযদস্সিভি.

‘‘যং তিকালং তিপুরিসং, ক্রিযাৰাচি তিকারকং;

অতিলিঙ্গং দ্ৰিৰচনং, তদাখ্যাতন্তি ৰুচ্চতী’’তি.

ইধ ভাৰকম্মেসু অত্তনোপদুপ্পত্তিং কেচি অক্খরচিন্তকা অৰস্সমিচ্ছন্তীতি তেসং মতিৰিভাৰনত্থমম্হেহি ভাৰকম্মানং ক্রিযাপদানি অত্তনোপদৰসেনুদ্দিট্ঠানি চেৰ নিদ্দিট্ঠানি চ. সব্বানিপি পনেতানি তিকারকানি ক্রিযাপদানি ক্রিযাপদমালমিচ্ছতা পরস্সপদত্তনোপদৰসেন যোজেতব্বানি. পাল়িআদীসু হি তিকারকানি ক্রিযাপদানি পরস্সপদত্তনোপদৰসেন দ্ৰিধা ঠিতানি. সেয্যথিদং? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি. সমাধিজ্ঝানকুসলা, ৰন্দন্তি লোকনাযকং. মোনং ৰুচ্চতি ঞাণং. অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতি. কথং পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স রূপং ৰিভোতি ৰিভৰিয্যতি. সো পহীযিস্সতি. পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তং ভাসতে তপতে. পূজকো লভতে পূজং. পুত্তকামা থিযো যাচং, লভন্তে তাদিসং সুতং. অসিতো তাদি ৰুচ্চতে সব্রহ্মা. অগ্গিজাদি পুব্বেৰ ভূযতে. সো পহীযেথাপি নো পহীযেথাতি এৰং দ্ৰিধা ঠিতানি. অত্রিদং পাল়িৰৰত্থানং –

তিকারকানি সব্বানি, ক্রিযাপদানি পাযতো;

পরস্সপদযোগেন, দিস্সন্তি পিটকত্তযে.

অত্তনোপদযুত্তানি, চুণ্ণিযেসু পদেসু হি;

অতীৰপ্পানি গাথাসু, পদানীতি বহূনি তু.

গাথাসু চেৰিতরানি, চুণ্ণিযেসু পদেসু চ;

সুবহূনেৰ হুত্ৰান, দিস্সন্তীতি পকাসযে.

পদানং নিদ্দেসো পনতি অন্তিআদীনং তেসং তেসং ৰচনানমনুরূপেন যোজেতব্বো. এৰং তিকারকক্রিযাপদানি সরূপতো ৰৰত্থানতো নিদ্দেসতো চ ৰেদিতব্বানি.

ইদানি নোপসগ্গাকম্মিকাদিৰসেন ভৰতিস্স ধাতুস্স ৰিনিচ্ছযং ৰদাম –

নোপসগ্গা অকম্মা চ, সোপসগ্গা অকম্মিকা;

সোপসগ্গা সকম্মা চ, ইতি ভূতি ৰিভাৰিতা.

ইদং তু ৰচনং ‘‘ধম্ম-ভূতো ভুত্ৰা’’তিআদিসু;

পত্তানুভৰনত্থং মে, ৰিৰজ্জেত্ৰা উদীরিতং.

এতেন পন অত্থেন, নোপসগ্গসকম্মিকং;