নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
সদ্দনীতিপ্পকরণং
ধাতুমালা
১৫. সরৰগ্গপঞ্চকন্তিক সুদ্ধস্সরধাতু
ইতো পরং তু সরতো, ককারন্তাদিভেদতো;
ধাতুযো ধাতুনিপ্ফন্ন-রূপানি ৰিৰিধানি চ.
সাট্ঠকথে পিটকম্হি, জিনপাঠে যথাবলং;
নযং উপপরিক্খিত্ৰা, সমাসেন কথেস্স’হং.
ই গতিযং. যেসং ধাতূনং গতিঅত্থো, বুদ্ধিপি তেসং অত্থো. পৰত্তিপাপুণানিপি. তত্র গমনং দুৰিধং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ. তেসু কাযগমনং নাম ইরিযাপথগমনং, ঞাণগমনং নাম ঞাণুপ্পত্তি, তস্মা পযোগানুরূপেন ‘‘গচ্ছতী’’তি পদস্স ‘‘জানাতী’’তিপি অত্থো ভৰতি, ‘‘পৰত্ততী’’তিপি অত্থো ভৰতি, ‘‘পাপুণাতী’’তিপি অত্থো ভৰতি, ইরিযাপথগমনেন গচ্ছতীতিপি অত্থো ভৰতি, ঞাণগমনেন গচ্ছতীতিপি অত্থো ভৰতি. তথা হি ‘‘সীঘং গচ্ছতী’’তিআদীসু ইরিযাপথগমনং ‘‘গমন’’ন্তি ৰুচ্চতি. সুন্দরং নিব্বানং গতো. ‘‘গতিমা’’তিআদীসু পন ঞাণগমনং. এৰং সব্বেসম্পি গত্যত্থানং ধাতূনং যথাপযোগং অত্থো গহেতব্বো.
তস্সিমানি রূপানি ভৰন্তি – ইতি, এতি, উদেতি. কারিতে ‘‘উদাযতী’’তি রূপং ভৰতি. উট্ঠাপেতীতি হি অত্থো, দুকারো আগমো. উপেতি, সমুপেতি, ৰেতি, অপেতি, অৰেতি, অন্ৰেতি, সমেতি, অভিসমেতি, সমযো, অভিসমযো, ঈদি, উদি, একোদি, পণ্ডিতো, ইতো, উদিতো, উপেতো, সমুপেতো, অন্ৰিতো, অপেতো, সমেতো, এতব্বো, পচ্চেতব্বো, পটিযমানো, পটিচ্চো, এন্তো, অধিপ্পেতো, অধিপ্পাযো, পচ্চযো, অঞ্ঞানিপি যোজেতব্বানি. ‘‘ইতা, ইত’’ন্তিআদিনা যথারহং ইত্থিনপুংসকৰসেনপি. পচ্চেতুং, উপেতুং, সমুপেতুং, অন্ৰেতুং, সমেতুং, অভিসমেতুং, ইচ্চ, পটিচ্চ, সমেচ্চ, অভিসমেচ্চ, অপেচ্চ, উপেচ্চ, পটিমুখং ইত্ৰা, ইত্ৰান, উপেত্ৰা, উপেত্ৰান, উপেতুন, অঞ্ঞানিপি বুদ্ধৰচনানুরূপতো যোজেতব্বানি.
ইতিইতি ক্রিযাসদ্দো, সুত্তন্তেসু ন দিস্সতি;
ইদমেত্থ ন ৰত্তব্বং, দস্সনাযেৰ মে রুতো.
‘‘ইতাযং কোধরূপেন’’, ইতি পাল়ি হি দিস্সতি;
অঙ্গুত্তরনিকাযম্হি, মুনিনাহচ্চ ভাসিতা;
ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা অঙ্গুত্তরনিকাযে কোধং নিন্দন্তেন –
‘‘ইতাযং কোধরূপেন, মচ্চুৰেসো গুহাসযো;
তং দমেন সমুচ্ছিন্দে, পঞ্ঞাৰীরিযেন দিট্ঠিযা’’তি.
তত্র ইতাযন্তি ইতি অযন্তি ছেদো. ইতিইতি চ গচ্ছতি পৰত্ততীতি অত্থো. অযং পনেত্থ সুত্তপদত্থো – যো দোসো লোকে ‘‘কোধো’’তি লোকিযমহাজনেন ৰুচ্চতি, নাযং অত্থতো কোধোতি ৰত্তব্বো. কিন্তি পন ৰত্তব্বো, এসো হি সরীরসঙ্খাতগুহাসযো মচ্চুরাজা এৰ কোধৰসেন পমদ্দন্তো সত্তসন্তানে গচ্ছতীতি ৰত্তব্বো. তং এৰরূপং ‘‘মচ্চুরাজা’’তি ৰত্তব্বং বহুনো জনস্স অনত্থকরং কোধং হিতকামো দমেন পঞ্ঞায ৰীরিযেন দিট্ঠিযা চ ছিন্দেয্যাতি.
এতীতি ইমস্স পন আগচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘এতী’’তি এত্থ হি আউপসগ্গো সন্ধিকিচ্চেন পটিচ্ছন্নত্তা ন পাকটো ৰলাহকাৰত্থরিতো পুণ্ণচন্দো ৰিয. তথা হি এত্থ আ ইতি এতীতি সন্ধিৰিগ্গহো ভৰতি, আকারস্স চ ইকারেন পরেন সদ্ধিংযেৰ একারাদেসো. তস্মা ‘‘অযং সো সারথী এতি. এতু ৰেস্সন্তরো রাজা’’তিআদীসু ‘‘আগচ্ছতি, আগচ্ছতূ’’তিআদিনা অত্থো কথেতব্বো. ব্যাকরণসত্থেপি হি আ ইতি এতীতি সন্ধিৰিগ্গহো দিস্সতি, তস্মা অযম্পি নীতি সাধুকং মনসি কাতব্বা. অথ ৰা ইতীতি রস্সৰসেন ৰুত্তং পদং গমনং বোধেতি, এতীতি ৰুদ্ধিৰসেন ৰুত্তং পন যথাপযোগং আগমনাদীনি. মত্তাৰসেনপি হি পদানি সৰিসেসত্থানি ভৰন্তি. তং যথা? সাসনে পব্বজিতো, রট্ঠা পব্বাজিতোতি. সঞ্ঞোগাসঞ্ঞোগৰসেনপি, তং যথা? গামা নিগ্গচ্ছতি. যসং পোসো নিগচ্ছতি, তস্মা অযম্পি নীতি সাধুকং মনসি কাতব্বা. এত্থেতং ৰুচ্চতি –
ই গতিযন্তি কথিতা, ধাতু ৰুদ্ধিং গতা যদা;
তদা আগমনত্থস্স, ৰাচিকা পাযতো ৰসা.
ইরিযাপথত্থতো হে-সা নিচ্চাগমৰাচিকা;
‘‘অযং সো সারথী এতি’’, ইচ্চাদেত্থ নিদস্সনং.
অনিরিযাপথত্থেন, ৰত্তনে গমনেপি চ;
আগমনে চ হোতীতি, ধীমা লক্খেয্য তং যথা.
‘‘পটিচ্চ ফলমেতী’’তি, এৰমাদীসু ৰত্তনে;
ৰুদ্ধিপ্পত্তা ইকারৰ্হা, এসা ধাতু পৰত্ততি.
‘‘অত্থমেন্তম্হি সূরিযে, ৰাল়া’’ ইচ্চাদীসু পন;
গতে, ‘‘এতীতি ইতী’’তি-আদিস্ৰাগমনে সিযা.
তথা হি ঈতীতি অনত্থায এতি আগচ্ছতীতি ঈতি, উপদ্দৰো, ইতি আগমনত্থো গহেতব্বো. আহ চ সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং ‘‘এতীতি ঈতি, আগন্তুকানং অকুসলভাগীনং ব্যসনহেতূনং এতং অধিৰচন’’ন্তি.
ইদানি যথারহং নিপাতাখ্যাতনামিকপরিযাপন্নানং ইতিইতো সদ্দানমত্থুদ্ধারো ৰুচ্চতে – তত্থ ইতিসদ্দো হেতুপরিসমাপনাদিপদত্থ ৰিপরিযায পকারাৰধারণ নিদস্সনাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস ‘‘রুপ্পতীতি খো ভিক্খৰে তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতী’’তিআদীসু হেতুঅত্থে দিস্সতি. ‘‘তস্মাতিহ মে ভিক্খৰে ধম্মদাযাদা ভৰথ, মা আমিসদাযাদা. অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা, কিন্তি মে সাৰকা ধম্মদাযাদা ভৰেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’’তিআদীসু পরিসমাপনে. ‘‘ইতি ৰা ইতি এৰরূপা ৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো’’তিআদীসু আদিঅত্থো. ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনমভিলাপো’’তিআদীসু পদত্থৰিপরিযাযে. ‘‘ইতি খো ভিক্খৰে সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৰো বালো, অনুপদ্দৰো পণ্ডিতো. সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তিআদীসু পকারো. ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা আদন্দ অত্থীতিস্স ৰচনীযং. কিং পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি চে ৰদেয্য, জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তিআদীসু অৰধারণে. ‘‘অত্থীতি খো কচ্চান অযমেকো অন্তো, নত্থীতি খো কচ্চান অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু নিদস্সনে. নিপাতৰসেনেৰ তে পযোগা গহেতব্বা. ‘‘ইতাযং কোধরূপেনা’’তি এত্থ পন আখ্যাতৰসেন গমনে ইতিসদ্দো দিস্সতি. অযমেৰত্থো ইধাধিপ্পেতো, নিপাতত্থো পন ন ইচ্ছিতব্বো, ৰিঞ্ঞূনং অত্থগ্গহণে কোসল্লুপাদনত্থং কেৰলং অত্থুদ্ধারৰসেন আগতোতি দট্ঠব্বং. ইতরো পন –
গত্যত্থে চিমসদ্দত্থে, ইতোসদ্দো পৰত্ততি;
অন্ৰিতো’’তি হি গত্যত্থে, পচ্চত্তৰচনং ভৰে.
ইমসদ্দস্স অত্থম্হি, নিস্সক্কৰচনং ভৰে;
‘‘ইতো সা দক্খিণা দিসা’’, ইতিআদীসু পাল়িসু.
গত্যত্থো ইচ্ছিতো এত্থ, ইতরত্থো ন ইচ্ছিতো;
অত্থুদ্ধারৰসা ৰুত্তো, কোসল্লত্থায ৰিঞ্ঞুনং.
ইধ পন সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধারং সনিব্বচনং ৰত্তব্বম্পি অৰত্ৰা উপরি অযধাতুৰিসযেযেৰ ৰক্খাম ই এ অযধাতুৰসেন তিধাতুমযত্তা সমযসদ্দস্স. তত্র ইতীতি ইকারানন্তরত্যন্তপদস্স চ ‘‘এতি, উদেতী’’তিআদীনঞ্চ একারানন্তরত্যন্তপদানং অঞ্ঞেসঞ্চ এৰরূপানং পদমালা যথারহং যেভুয্যেন অত্তনোপদানি ৰজ্জেত্ৰা যোজেতব্বা. ঈদিসেসু হি ঠানেসু দুক্করা ক্রিযাপদমালা. যস্মা পন ইমস্মিং পকরণে সুকরা চ দুক্করা চ ত্যন্তপদমালা জানিতব্বা, তস্মা ভূৰাদিগণাদীসু অট্ঠসু গণেসু ৰিহিতেহি ছন্নৰুতিযা ৰচনেহি সব্বসাধারণং অসব্বসাধারণঞ্চ পদমালানযং ব্রূম –
অকারানন্তরত্যন্ত-পদানং পন্তিযো বুধো;
ভৰতি রুন্ধতাদীনং, যোজে সব্বত্থ সব্বথা.
ইতি এতী’’তি চেতেসং, পদানং পন পন্তিযো;
সুদ্ধস্সরপুব্বকানং, যোজে ৰিঞ্ঞূ যথারহং.
আকারানন্তরত্যন্ত-পদানঞ্চাপি পন্তিযো;
‘‘যাতি সুণাতি অস্না-তি’’ ইচ্চাদীনং যথারহং.
ইৰণ্ণানন্তরত্যন্ত-পদানমপি পাল়িযো;
যোজে ‘‘রুন্ধিতি রুন্ধীতি’’-ইচ্চাদীনং যথারহং.
উকারানন্তরত্যন্ত-সুতিইতি পদস্স চ;
পেরণত্থে পৰত্তস্স, যোজে মালং যথারহং.
একারানন্তরত্যন্ত-পদানম্পি যথারহং;
‘‘জেতি রুন্ধেতি কারেতি, কারাপেতী’’তিআদীনং.
ওকারানন্তরত্যন্ত-পদানম্পি পদক্কমে;
‘‘করোতি ভোতি হোতী’’তি-আদীনং যুত্তিতোৰদে;
ইচ্চেৰং সত্তধা ৰুত্তো, পদমালানযো মযা;
ইতো মুত্তো নযো নাম, নত্থি কোচি ক্রিযাপদে.
‘‘আদত্তে কুরুতে পেতে’’, ইচ্চাদি নযদস্সনা;
যথারহং যুত্তিতোতি, ৰচনং এত্থ ভাসিতং.
ইদানি ইকারানন্তরত্যন্তপদস্স কমো ৰুচ্চতে – ইতি, ইন্তি. ইসি, ইথ. ইমি, ইম. অপরিপুণ্ণো ৰত্তমানানযো. ইতু, ইন্তু. ইহি, ইথ. ইমি, ইম. অপরিপুণ্ণো পঞ্চমীনযো. এত্থ চ ইমেসং দ্ৰিন্নং সাসনানুরূপভাৰস্স ইমানি সাধকপদানি ‘‘ৰেতি, অপেতি, অন্ৰেতী’’তি. তত্থ ৰি ইতি ৰেতি. ৰিগচ্ছতীতি অত্থো, ইতিসদ্দো হেত্থ গমনং বোধেতি. তথা অপ ইতি অপেতি. অপগচ্ছতীতি অত্থো. অনু ইতি অন্ৰেতি. অনুগচ্ছতীতি অত্থো. গরূ পন অনু এতি অন্ৰেতীতি ৰদন্তি. তং –
‘‘যথা আরঞ্ঞকং নাগং, দন্তিং অন্ৰেতি হত্থিনী;
জেস্সন্তং গিরিদুগ্গেসু, সমেসু ৰিসমেসু চ;
এৰং তং অনুগচ্ছামি, পুত্তে আদায পচ্ছতো’’তি.
ইমায পাল়িযা ন সমেতি ‘‘জেস্সন্তং অন্ৰেতী’’তি ৰচনতো ‘‘অনুগচ্ছামী’’তি ৰচনতো চ. তথা হি এতিসদ্দো যত্থ চে ইরিযাপথৰাচকো, তত্থ আগমনংযেৰ জোতেতি, ন গমনং, তস্মা আগমনত্থস্স অযুত্তিতো গমনত্থস্স চ যুত্তিতো ৰি ইতিআদিনা ছেদো ঞেয্যো. এতেসঞ্চ ইতিসদ্দৰসেন কতছেদানং অত্থিভাৰং যুত্তিভাৰঞ্চ ‘‘ইতাযং কোধরূপেনা’’তি পাল়িযেৰ সাধেতি, তস্মাযেৰ ‘‘অনু ইতি, অনু ইন্তি, অনু ইসী’’তিআদিনা ‘‘অন্ৰেতী’’তিআদীনং ছেদে লব্ভমাননযেন ৰুত্তপ্পকারো ৰত্তমানাপঞ্চমীনযো পরস্সপদৰসেন দস্সিতো. সত্তমীরূপাদীনি সব্বথা অপ্পসিদ্ধানি.
ইমানি পন ভৰিস্সন্তিযা রূপানি, সিত্তা তে লহুমেস্সতি. ইস্সতি, ইস্সন্তি. ইস্সসি, ইস্সথ. ইস্সামি, ইস্সাম. ইস্সতে, ইস্সন্তে. ইস্সসে, ইস্সৰ্হে. ইস্সং, ইস্সাম্হে. অসব্বধাতুকত্তেপি সুদ্ধস্সরত্তা ধাতুস্স ইকারাগমো ন লব্ভতি. পরিপুণ্ণো ভৰিস্সন্তীনযো.
অথ কালাতিপত্তিযা রূপানি ভৰন্তি, ইস্সা, ইস্সংসু. ইস্সে, ইস্সথ. ইস্সং, ইস্সম্হা. ইস্সথ, ইস্সিসু. ইস্সসে, ইস্সৰ্হে. ইস্সং, ইস্সাম্হসে. কালাতিপত্তিভাৰে চ অসব্বধাতুকত্তে চ সন্তেপি সুদ্ধস্সরত্তা ধাতুস্স অকারিকারাগমো ন লব্ভতি অনেকন্তিকত্তা ৰা অনুপপন্নত্তা চ অকারাগমো ন হোতি. দ্ৰিন্নঞ্হেত্থ সুদ্ধস্সরানং অনন্তরিকানং একতোসন্নিপাতো অনুপপত্তি. পরিপুণ্ণো কালাতিপত্তিনযো.
ইমস্মিং পন ঠানে সাট্ঠকথে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে সোতূনং পযোগত্থেসু পরমকোসল্লজননত্থং ‘‘ননু তে সুতং ব্রাহ্মণ ভঞ্ঞমানে, দেৰা ন ইস্সন্তি পুরিসপরক্কমস্সা’’তি পাল়িতো নযং গহেত্ৰা ৰুত্তপ্পকারেহি ভৰিস্সন্তিযা রূপেহি সব্বসো সমানানি অসমানত্থানি ৰত্তমানিকরূপানি চ ঈসকং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানানি ভৰিস্সন্তীকালাতিপত্তীনং রূপানি চ পকাসযিস্সাম – ৰত্তমানাৰসেন তাৰ ‘‘ইস্সতি, ইস্সন্তি. ইস্সসি, ইস্সথা’’তি সব্বং যোজেতব্বং. অত্থো পন ‘‘ইস্সং করোতী’’তিআদিনা ৰত্তব্বো. তস্মিংযেৰ অত্থে ভৰিস্সন্তীৰসেন ‘‘ইস্সিস্সতি, ইস্সিস্সন্তি. ইস্সিস্সসি, ইস্সিস্সথা’’তি পরিপুণ্ণং যোজেতব্বং. অত্থো পন ‘‘ইস্সং করিস্সতী’’তিআদিনা ৰত্তব্বো. কালাতিপত্তিৰসেন পন ‘‘ইস্সিস্সা, ইস্সিস্সংসু. ইস্সিস্সে, ইস্সিস্সথা’’তি পরিপুণ্ণং যোজেতব্বং, অত্থো পন ‘‘ইস্সং অকরিস্সা’’তিআদিনা ৰত্তব্বো. ধাত্ৰন্তরৰসেন সংসন্দনানযোযং.
ইদানি একারানন্তরত্যন্তপদস্স কমো ৰুচ্চতে –
এতি, এন্তি. এসি, এথ. এমি, এম.
এতু, এন্তু. এহি, এথ. এমি, এম.
ন চ অপ্পত্ৰা দুক্খন্তং, ৰিস্সাসং এয্য পণ্ডিতো;
নিৰেসনানি মাপেত্ৰা, ৰেদেহস্স যসস্সিনো;
যদা তে পহিণিস্সামি, তদা এয্যাসি খত্তিয.
এয্য, এয্যুং. এয্যাসি, এয্যাথ. এয্যামি, এয্যাম. এথ, এরং. এথো, এয্যাৰ্হো. এয্যং, এয্যাম্হে.
সো পুরিসো এয্য, তে এয্যুং. ত্ৰং এয্যাসি, তুম্হে এয্যাথ. অহং এয্যামি, মযং এয্যাম. সো পুরিসো এথ, তে এরং. ত্ৰং এথো, তুম্হে এয্যাৰ্হো. অহং এয্যং, মযং এয্যাম্হে.
পরোক্খাহিয্যত্তনজ্জতনীরূপানি সব্বসো অপ্পসিদ্ধানি.
এস্সতি, এস্সন্তি. এস্সসি, এস্সথ. এস্সামি, এস্সাম. এস্সতে, এস্সন্তে. এস্সসে, এস্সৰ্হে. এস্সং, এস্সাম্হে.
সম্মোদমানা গচ্ছন্তি, জালমাদায পক্খিনো;
যদা তে ৰিৰদিস্সন্তি, তদা এহিন্তি মে ৰসং.
‘‘অভিদোসগতো ইদানি এহী’’তি ৰচনদস্সনতো অপরানিপি ভৰিস্সন্তীরূপানি গহেতব্বানি.
এহিতি, এহিন্তি. এহিসি, এহিথ. এহিমি, এহিম. এহিতে, এহিন্তে. এহিসে, এহিৰ্হে. এহিস্সং, এহিস্সাম্হে.
এস্সা, এস্সংসু. এস্সে, এস্সথ. এস্সং এস্সাম্হা. এস্সথ, এস্সিসু. এস্সসে, এস্সৰ্হে. এস্সিং, এস্সাম্হসে.
অথাপরোপি একারানন্তরত্যন্তপদক্কমো ভৰতি;
উদেতি, উদেন্তি; উদেসি, উদেথ; উদেমি, উদেম.
উদেতু, উদেন্তু. উদেহি, উদেথ. উদেমি, উদেম, উদামসে.
উদেয্য, উদেয্যুং. সেসং নেয্যং. উদিস্সতি, উদিস্সন্তি. সেসং নেয্যং. উদিস্সা, উদিস্সংসু. সেসং নেয্যং.
ইমানি সুদ্ধস্সরধাতুরূপানি.
ককারন্তধাতু
কু সদ্দে কে চ. কোতি, কৰতি, কাযতি, এৰং কত্তুপদানি ভৰন্তি. কুয্যতি, কিয্যতি, এৰং কম্মপদানি. কাননং, কব্বং, জাতকং, এৰং নামিকপদানি. কুত্ৰা, কুত্ৰান, কৰিত্ৰা, কৰিত্ৰান, কাৰিত্ৰা, কাৰিত্ৰান, কাযিতুং, এৰং অব্যযপদানি.
তত্র কাননন্তি ঠিতমজ্ঝন্হিকসমযে কৰতি সদ্দং করোতীতি কাননং, ৰনং. তথা হি –
‘‘ঠিতে মজ্ঝন্হিকে কালে, সন্নিসীৰেসু পক্খিসু;
সণতেৰ ব্রহারঞ্ঞং, সা রতি পটিভাতি ম’’ন্তি
ৰুত্তং. অথ ৰা কোকিলমযূরাদযো কৰন্তি সদ্দাযন্তি কূজন্তি এত্থাতি কাননং. মনোহরতায অৰস্সং কুয্যতি পণ্ডিতেহীতি কব্বং. কাৰিযং. কাৰেয্যং. অঞ্ঞত্র পন কৰীনং ইদন্তি কব্বন্তি তদ্ধিতৰসেন অত্থো গহেতব্বো. কেচি তু কাব্যন্তি সদ্দরূপং ইচ্ছন্তি, ন তং পাৰচনে পমাণং সক্কটভাসাভাৰতো. সক্কটভাসাতোপি হি আচরিযা নযং গণ্হন্তি. জাতং ভূতং অতীতং ভগৰতো চরিযং, তং কীযতি কথীযতি এতেনাতি জাতকং. জাতকপাল়ি হি ইধ ‘‘জাতক’’ন্তি ৰুত্তা. অঞ্ঞত্র পন জাতং এৰ জাতকন্তি গহেতব্বং. তথা হি জাতকসদ্দো দেসনাযম্পি ৰত্ততি ‘‘ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্ম’’ন্তিআদীসু. জাতিযম্পি ৰত্ততি ‘‘জাতকং সমোধানেসী’’তিআদীসু.
পক্ক নীচগতিযং. নীচগমনং নাম হীনগমনং হীনপ্পৰত্তি ৰা. নীচসদ্দো হি হীনৰাচকো ‘‘নীচে কুলে পচ্চাজাতো’’তি এত্থ ৰিয. পক্কতি ক্রিযাপদমেত্থ দিস্সতি, ন নামিকপদং. যত্থ যত্থ নামিকপদং ন দিস্সতি, তত্থ তত্থ নামিকপদং উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং. ক্রিযাপদমেৰ হি দুদ্দসং, ক্রিযাপদে ৰিজ্জমানে নামিকপদং নত্থীতি ন ৰত্তব্বং, তস্মা অন্তমসো ‘‘পক্কনং, তকনং’’ ইচ্চেৰমাদীনি ভাৰৰাচকানি নামিকপদানি সব্বাসু ধাতূসু যথারহং লব্ভন্তীতি দট্ঠব্বং.
তক হসনে. হসনং হাসো. তকতি.
তকি কিচ্ছজীৰনে. কিচ্ছজীৰনং কসিরজীৰনং. তঙ্কতি. আতঙ্কতি. আতঙ্কো. আতঙ্কোতি কিচ্ছজীৰিতকরো রোগো, তথা হি অট্ঠকথাচরিযা ‘‘অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্ক’’ন্তি ইমস্মিং পাল়িপ্পদেসে ইতি অত্থং সংৰণ্ণেসুং ‘‘আবাধোতি ৰিসভাগৰেদনা ৰুচ্চতি, যা একদেসে উপ্পজ্জিত্ৰা সকলসরীরং অযপট্টেন বন্ধিত্ৰা ৰিয গণ্হাতি. আতঙ্কোতি কিচ্ছজীৰিতকরো রোগো. অথ ৰা যাপেতব্বরোগো আতঙ্কো, ইতরো আবাধো. খুদ্দকো ৰা রোগো আতঙ্কো, বলৰা আবাধো. কেচি পন ‘অজ্ঝত্তসমুট্ঠানো আবাধো, বহিদ্ধাসমুট্ঠানো আতঙ্কো’তি ৰদন্তী’’তি.
আতঙ্কো আমযো রোগো,
ব্যাধা’বাধো গদো রুজা;
অকল্লঞ্চেৰ গেলঞ্ঞং,
নামং রোগাভিধানকং.
সুক গতিযং. সোকতি, সুকো, সুকী. তত্র সুকোতি সুৰো. সোকতি মনাপেন গমনেন গচ্ছতীতি সুকো. তস্স ভরিযা সুকী.
বুক্ক ভস্সনে. ইধ ভস্সনং নাম সুনখভস্সনং অধিপ্পেতং ‘‘সুনখো ভস্সিত্ৰা’’তি এত্থ ৰিয, ন ‘‘আৰাসো গোচরং ভস্স’’ন্তিআদীসু ৰিয. ৰচনসঙ্খাতং ভস্সনং, বুক্কতি সা.
ধক পটিঘাতে গতিযঞ্চ. পটিঘাতো পটিহননং. ধকতি.
চক তিত্তিপটিঘাতেসু. তিত্তি তপ্পনং, পটিঘাতং পটিহননংৰ. চকতি.
অক কুটিলগতিযং. অকতি. এতা কুআদিকা অকপরিযন্তা ধাতুযো পরস্স ভাসাতি সদ্দসত্থৰিদূ ৰদন্তি. তেসং মতে এতা ‘‘তি অন্তি, তু অন্তু’’ ইচ্চাদীনংযেৰ ৰিসযো. পাল়িযং পন নিযমো নত্থি, তস্মা ন তং ইধ পমাণং.
ই অজ্ঝযনে. অজ্ঝযনং উচ্চারণং সিক্খনং ৰা, অযতি, অধীযতি, অজ্ঝযতি, অধীতে, অজ্ঝেনং, অজ্ঝাযকো. দিব্বং অধীযসে মাযং. অধীযন্তি মহারাজ, দিব্বমাযিধ পণ্ডিতা. অজ্ঝেনমরিযা পথৰিং জনিন্দা. তত্থ অজ্ঝাযকোতি অজ্ঝযতীতি অজ্ঝাযকো, মন্তে পরিৰত্তেতীতি অত্থো.
উ সদ্দে. অৰতি, অৰন্তি. অৰসি. এত্থ ‘‘যো আতুমানং সযমেৰ পাৰা’’তি পাল়ি পপুব্বস্স উধাতুস্স পযোগোতি দট্ঠব্বো. পপুব্বস্স ৰদধাতুস্স দকারলোপপ্পযোগোতিপি ৰত্তুং যুজ্জতি.
ৰঙ্ক কোটিল্লে. ৰঙ্কতি. ৰঙ্কং. ৰঙ্কসদ্দো হি ৰক্কসদ্দেন সমানত্থো, ৰক্কসদ্দো চ ৰঙ্কসদ্দেন. তথা হি –
‘‘যং নিস্সিতা জগতিরুহং, স্ৰাযং অগ্গিং পমুঞ্চতি;
দিসা ভজথ ৰক্কঙ্গা, জাতং সরণতো ভয’’ন্তি.
পাল়ি দিস্সতি. অযং পন ৰক্কসদ্দো সক্কটভাসং পত্ৰা ককাররকারসঞ্ঞোগক্খরিকো ভৰতি, ধাতুভাৰো পনস্স পোরাণেহি ন ৰুত্তো, তস্মা ক্রিযাপদং ন দিট্ঠং. ইমস্স পন ৰঙ্কসদ্দস্স ‘‘ৰঙ্ক কোটিল্লে’’তি ধাতুভাৰো ৰুত্তো, ‘‘ৰঙ্কতী’’তি ক্রিযাপদঞ্চ, পাল়িযং তু ‘‘ৰঙ্কতী’’তি ক্রিযাপদং ন দিট্ঠং, তথা ভাৰৰাচকো ৰঙ্কসদ্দোপি. ৰাচ্চলিঙ্গো পন অনেকেসু ঠানেসু দিট্ঠো. তত্ত ৰঙ্কতীতি ক্রিযাপদং পাল়িযং অৰিজ্জমানম্পি গহেতব্বমেৰ নাথতীতি ক্রিযাপদমিৰ. ভাৰৰাচকস্স পন ৰঙ্কসদ্দস্স অত্থিতা নত্থিতা চ পাল়িআদীসু পুনপ্পুনং উপপরিক্খিতব্বা. কেচেত্থ ৰদেয্যুং ‘‘যদি ভাৰৰাচকো ৰঙ্কসদ্দো নত্থি, কথং ‘অট্ঠৰঙ্কং মণিরতনং উল়ার’ন্তি এত্থ সমাসো’’তি. এত্থ পন অট্ঠসু ঠানেসু ৰঙ্কং অট্ঠৰঙ্কং, ন অট্ঠৰঙ্কানি যস্সাতি. দব্বৰাচকো হি ৰঙ্কসদ্দো, ন ভাৰৰাচকোতি দট্ঠব্বং.
ৰঙ্কং ৰক্কঞ্চ কুটিলং, জিম্হঞ্চ রিম্হমনুজু;
ৰঙ্কসদ্দাদযো এতে, ৰাচ্চলিঙ্গা তিলিঙ্গিকা.
অথ ৰা ৰঙ্কসদ্দোযং, ‘‘ৰঙ্কঘস্তা’’তিআদিসু;
বল়িসে গিরিভেদে চ, ৰত্ততে স পুমা তদা.
অযঞ্হি ‘‘তে’মে জনা ৰঙ্কঘস্তা সযন্তি. যথাপি মচ্ছো বল়িসং, ৰঙ্কং মংসেন ছাদিতং. ৰঙ্কঘস্তোৰ অম্বুজো’’তিআদীসু বল়িসে ৰত্ততি.
এত্থ সিযা ‘‘ননু চ ভো ‘যথাপি মচ্ছো বল়িসং, ৰঙ্কং মংসেন ছাদিত’ন্তি এত্থ ৰঙ্কসদ্দো গুণৰাচকো ৰিসেসনসদো, যেন বল়িসো ৰিসেসিতো, তেন ৰঙ্কং কুটিলং বল়িসন্তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতী’’তি? তন্ন, ৰঙ্কসদ্দে অৰুত্তেপি বল়িসসভাৰস্স ৰঙ্কত্তা কুটিলত্থো পাকটোতি নত্থি ৰিসেসনসদ্দেন পযোজনং. ইদং পন ‘‘বল়িসং ৰঙ্ক’’ন্তি ৰচনং ‘‘হত্থি নাগো. সরোরুহং পদুমং. হত্থী চ কুঞ্জরো নাগো’’তিআদিৰচনমিৰ পরিযাযৰচনং, তস্মা ‘‘ৰঙ্ক’’ন্তি পদস্স ‘‘কুটিল’’ন্তি অত্থো ন গহেতব্বো. অথ ৰা যথা ‘‘যথা আরঞ্ঞকং নাগং, দন্তিং অন্ৰেতি হত্থিনী’’তি এত্থ নাগসদ্দস্স দন্তীসদ্দস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযা যৰচনত্তেপি দন্তিন্তি মনোরমদন্তযুত্তন্তি অত্থো সংৰণ্ণিতো, তথা ‘‘বল়িসং ৰঙ্ক’’ন্তি ইমেসম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিযাযৰচনত্তেপি ৰঙ্কন্তি কুটিলন্তি অত্থো ৰত্তব্বো. এৰঞ্হি সতি অত্থো সালরাজা ৰিয সুফুল্লিতো হোতি, দেসনা চ ৰিলাসপ্পত্তা, ন পন ‘‘ৰঙ্কং বল়িস’’ন্তি সদ্দানং গুণগুণীৰসেন সমানাধিকরণভাৰো ইচ্ছিতব্বো ‘‘বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’’তিআদীসু ‘‘বুদ্ধো ভগৰা’’তি ইমেসং ৰিয সমানাধিকরণভাৰস্স অনিচ্ছিতব্বত্তা. ন হি ঈদিসেসু ঠানেসু সমানাধিকরণভাৰো পোরাণেহি অনুমতো.
‘‘যত্থ এতাদিসো সত্থা, লোকে অপ্পটিপুগ্গলো;
তথাগতো বলপ্পত্তো, সম্বুদ্ধো পরিনিব্বুতো’’তি,
‘‘বুদ্ধং বুদ্ধং নিখিলৰিসযং সুদ্ধিযা যাৰ সুদ্ধি’’ন্তি চ আদীসু পন অনুমতো. এত্থ হি ‘‘এতাদিসো’’তি চ ‘‘অপ্পটিপুগ্গলো’’তি চ ‘‘তথাগতো’’তি চ ‘‘বলপ্পত্তো’’তি চ ‘‘সম্বুদ্ধো’’তি চ ‘‘পরিনিব্বুতো’’তি চ ইমানি ‘‘সত্থা’’তি অনেন পদেন সমানাধিকরণানি. তথা ‘‘বুদ্ধং বুদ্ধ’’ন্তি দ্ৰিন্নং পদানং পচ্ছিমং পুরিমেন সমানাধিকরণং ভৰতি.
ইতি ‘‘যথাপি মচ্ছো বল়িসং, ৰঙ্কং মংসেন ছাদিত’’ন্তি এত্থ ৰঙ্কসদ্দো বল়িসস্সাভিধানন্তরং, ন গুণৰাচকো. এৰং ৰঙ্কসদ্দো বল়িসে ৰত্ততি. ‘‘কঙ্কং গচ্ছাম পব্বতং. দূরে ৰঙ্কতপব্বতো’’তিআদীসু পন গিরিৰিসেসে ৰত্ততি. এত্থ চ ‘‘ৰঙ্কপব্বতো’’তি ৰত্তব্বে সুখুচ্চারণত্থং নিরুত্তিনযেন মজ্ঝে অনিমিত্তং তকারাগমং কত্ৰা ‘‘ৰঙ্কতপব্বতো’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা ৰঙ্কোযেৰ ৰঙ্কতা, যথা দেৰো এৰ দেৰতা. যথা চ দিসা এৰ দিসতাতি, এৰং তাপচ্চযৰসেন ৰঙ্কতা চ সা পব্বতো চাতি ‘‘ৰঙ্কতপব্বতো’’তি ৰুত্তং, মজ্ঝে রস্সৰসেন চেতং দট্ঠব্বং. অথ ৰা ৰঙ্কমস্স সণ্ঠানমত্থীতি ৰঙ্কতোতি মন্তুঅত্থে তপচ্চযো, যথা পব্বমস্স অত্থীতি পব্বতোতি. এৰং ৰঙ্কতো চ সো পব্বতো চাতি ৰঙ্কতপব্বতো. ‘‘ৰঙ্কপব্বতো’’ ইচ্চেৰ ৰা পণ্ণত্তি, পাদক্খরপারিপূরিযা পন ‘‘দূরে ৰঙ্কতপব্বতো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
লোক দস্সনে. লোকতি. লোকো. আলোকোতি অঞ্ঞানিপি রূপানি গহেতব্বানি. চুরাদিগণং পন পত্ৰা ইমিস্সা ‘‘লোকেতি, লোকযতি, ওলোকেতি, ওলোকযতী’’তিআদিনা রূপানি ভৰন্তি. লোকোতি তযো লোকা সঙ্খারলোকো সত্তলোকো ওকাসলোকোতি. তত্থ ‘‘একো লোকো, সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি আগতো সঙ্খারো এৰ লোকো সঙ্খারলোকো. সত্তা এৰ লোকো সত্তলোকো. চক্কৰাল়সঙ্খাতো ওকাসো এৰ লোকো ওকাসলোকো, যো ‘‘ভাজনলোকো’’তিপি ৰুচ্চতি. তেসু সঙ্খারো লুজ্জতীতি লোকোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘লুজ্জতি পলুজ্জতীতি খো ভিক্খু তস্মা লোকোতি ৰুচ্চতী’’তি. লোকিযতি এত্থ পুঞ্ঞপাপং তব্বিপাকো চাতি সত্তো লোকো. লোকিযতি ৰিচিত্তাকারতো দিস্সতীতি চক্কৰাল়সঙ্খাতো ওকাসো লোকো. যস্মা পন লোকসদ্দো সমূহেপি দিস্সতি, তস্মা লোকিযতি সমুদাযৰসেন পঞ্ঞাপিযতীতি লোকো, সমূহোতি অযম্পি অত্থো গহেতব্বো. অথ ৰা লোকোতি তযো লোকা কিলেসলোকো ভৰলোকো ইন্দ্রিযলোকোতি. তেসং সরূপং চুরাদিগণে কথেস্সাম বহুৰিধতঞ্চ. বহিদ্ধা পন কৰীহি ‘‘লোকো তু ভুৰনে জনে’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং.
সিলোক সঙ্ঘাতে. সঙ্ঘাতো পিণ্ডনং. সিলোকতি, সিলোকো, সিলোকমনুকস্সামি. অক্খরপদনিযমিতো ৰচনসঙ্ঘাতো সিলোকো. সো পজ্জন্তি ৰুচ্চতি, তথা হি ‘‘সিলোকো যসস্সি পজ্জে’’তি কৰযো ৰদন্তি.
দেক ধেক সদ্দুস্সাহেসু. সদ্দো রৰো, উস্সাহো ৰাযামো. দেকতি. ধেকতি.
রেক সকি সঙ্কাযং. রেকতি. সঙ্কতি, তস্মিং মে সঙ্কতে মনো. সঙ্কা.
অকি লক্খণে. অঙ্কতি, অঙ্কো, সসঙ্কো.
মকি মণ্ডনে. মণ্ডনং ভূসনং, মঙ্কতি.
কত লোলিযে. লোলভাৰো লোলিযং যথা দক্খিযং. ককতি, কাকো, কাকী. এত্থ ‘‘কাকো, ধঙ্কো, ৰাযসো, বলি, ভোজি, অরিট্ঠো’’তি ইমানি কাকাভিধানানি.
কুক ৰক আদানে. কুকতি, ৰকতি, কোকো, ৰকো. এত্থ কোকোতি অরঞ্ঞসুনখো. ৰকোতি খুদ্দকৰনদীপিকো, ব্যগ্ঘোতিপি ৰদন্তি.
ৰক দিত্তিযং পটিঘাতে চ. দিত্তি সোভা, ৰকতি.
ককি ৰকি সক্ক তিক টিক সেক গত্যত্থা. কঙ্কতি, ৰঙ্কতি, সক্কতি, নিসক্কতি, পরিসক্কতি, ওসক্কতি, ৰধায পরিসক্কনং. বিল়ারনিসক্কমত্তম্পি. তেকতি, টেকতি, টীকা সেকতি. এত্থ টীকাতি টিকিযতি জানিযতি সংৰণ্ণনায অত্থো এতাযাতি টীকা. এতা ইধাতুআদিকা সেকপরিযন্তা ধাতুযো ‘‘অত্তনোভাসা’’তি সদ্দসত্থৰিদূ ৰদন্তি. তেসং মতে এতা ‘‘তে অন্তে, তং অন্তং’’ইচ্চাদীনংযেৰ ৰিসযো, পাৰচনে পন নিযমো নত্থি.
হিক্ক অব্যত্তসদ্দে. অব্যত্তসদ্দো অৰিভাৰিতত্থসদ্দো নিরত্থকসদ্দো চ. হিক্কতি, হিক্কতে. ইমং ‘‘উভযতোভাসা’’তি ৰদন্তি. ইদং তু পাৰচনেন সংসন্দতি. পরস্সত্তনোভাসানঞ্হি ধাতূনং ‘‘ভৰতি, ভৰতে, বাধতে, বাধতী’’তিআদিনা যেভুয্যেন দ্ৰিধা দ্ৰিধা রূপানি সাসনে দিস্সন্তি.
ইমানি ককারন্তধাতুরূপানি.
খকারন্তধাতু
খা পকথনে খ্যা চ. পকথনং আচিক্খনং দেসনং ৰা. খাতি, সঙ্খাতি. আপুব্বত্তে ৰিসদিসভাৰেন খাত্যক্খরস্স দ্ৰিত্তং, আকারস্স চ সঞ্ঞোগপুব্বত্তা রস্সত্তং, অক্খাতি. অক্খাসি পুরিসুত্তমো. অক্খেয্যং তে অহং অয্যে. ধম্মো সঙ্খাযতি. অক্খাযতি. অত্র পন ককারলোপো. স্ৰাখাতো ভগৰতা ধম্মো. সঙ্খাতো. অক্খাতো. অক্খাতারো তথাগতা. সঙ্খাতা সব্বধম্মানং ৰিধুরো. সঙ্খা, পটিসঙ্খা. ক্রিযং আক্যাতি কথেতীতি আখ্যাতং. কেচি পন ‘‘স্ৰাখাতো’’তি চ ‘‘স্ৰাক্খ্যাতো’’তি চ ‘‘স্ৰাখ্যাতো’’তি চ পদমিচ্ছন্তি. তত্থ পচ্ছিমানি সক্কটভাসাতো নযং গহেত্ৰা ৰুত্তানি, ইতরং যথাঠিতরূপনিপ্ফত্তিৰসেন, অতো যথাদস্সিতপদানিযেৰ পসত্থতরানি. তত্থ সঙ্খাসদ্দস্স অত্থুদ্ধারো নীযতে – সঙ্খাসদ্দো ঞাণকোট্ঠাসপঞ্ঞত্তিগণনাসু দিস্সতি. ‘‘সঙ্খাযেকং পটিসেৰতী’’তিআদীসু হি ঞাণে দিস্সতি. ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচরন্তী’’তিআদীসু কোট্ঠাসে. ‘‘তেসং তেসং ধম্মানং সঙ্খা সমঞ্ঞা’’তিআদীসু পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘ন সুকরং সঙ্খাতু’’ন্তিআদীসু গণনাযং. এত্থেতং ৰুচ্চতি –
‘‘ঞাণপঞ্ঞত্তিকোট্ঠাস-গণনাসু পদিস্সতি;
সঙ্খাসদ্দোতি দীপেয্য, ধম্মদীপস্স সাসনে’’তি.
খি খযে. খিযনধম্মং খীযতি. সাসনানুরূপেন সরে ইকারস্স ইয্যাদেসো, খিয্যতি. ‘‘খযো, খং’’ ইচ্চপি রূপানি ঞেয্যানি. তত্থ খযোতি খিযনং খযো. অথ ৰা খিযন্তি কিলেসা এত্থাতি খযো, মগ্গনিব্বানানি. খযসঙ্খাতেন মগ্গেন পাপুণিযত্তা ফলম্পি খযো. খন্তি তুচ্ছং সুঞ্ঞং ৰিৰিত্তং রিত্তং, খন্তি ৰা আকাসো.
খি নিৰাসে. খীযতি, খিয্যতি ৰা. সাসনানুরূপেন ইকারস্স ঈয ইয্যাদেসো দট্ঠব্বো. অযং দিৰাদিগণেপি পক্খিপিতব্বো. খং খযং. অভিরমণীযং রাজক্খযং. তত্থ খীযতীতি নিৰসতি. খন্তি চক্খাদিইন্দ্রিযং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং নিৰাসট্ঠেন. খযন্তি নিৰেসনং. রাজক্খযন্তি রঞ্ঞো নিৰেসনং. অত্রাযং পাল়ি –
‘‘সচে চ অজ্জ ধারেসি, কুমারং চারুদস্সনং;
কুসেন জাতখত্তিযং, সৰণ্ণমণিমেখলং;
পূজিতা ঞাতিসঙ্ঘেহি, ন গচ্ছসি যমক্খয’’ন্তি.
তত্থ যমক্খযন্তি যমনিৰেসনং.
খু সদ্দে. খোতি খৰতি.
খে খাদনসত্তাসু. খাযতি. উন্দূরা খাযন্তি. ৰিক্খাযিতকং. গোখাযিতকং. অস্সিরী ৰিয খাযতি. দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি. এত্থাদিম্হি কাযতীতি খাদতি. অথ ৰা উপট্ঠাতি পঞ্ঞাযতি.
সুখ দুক্খ তক্রিযাযং. তক্রিযাতি সুখদুক্খানং ৰেদনানং ক্রিযা, সুখনং দুক্খনন্তি ৰুত্তং হোতি. অকম্মকা ইমে ধাতৰো. সুখতি, দুক্খতি. সুখং, দুক্খং. সুখিতো, দুক্খিতো. সুখং সাতং পীণনং, দুক্খং ৰিঘাতং অঘং কিলেসো. তত্থ সুখন্তি সুখযতীতি সুখং. যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. দুক্খন্তি দুক্খযতীতি দুক্খং. যস্সুপ্পজ্জতি, তং দুক্খিতং করোতীতি অত্থো. ইমানি নিব্বচনানি কারিতৰসেন ৰুত্তানীতি দট্ঠব্বং অট্ঠকথাযং সুখদুক্খসদ্দত্থং ৰদন্তেহি গরূহি সুখযতি দুক্খযতিসদ্দানং কম্মত্থমাদায ৰিৰরণস্স কতত্তা. তথা হি ‘‘সুখেতি সুখযতি, সুখাপেতি সুখাপযতি, দুক্খেতি দুক্খযতি, দুক্খাপেতি দুক্খাপযতী’’তি ইমানি তেসং কারিতপদরূপানি, অত্তানং সুখেতি পীণেতীতি চ, সুখযতি সুখং, দুক্খযতীতি দুক্খন্তি চ,
‘‘সচে চ কিম্হিচি কালে,
মরণং মে পুরে সিযা;
পুত্তে চ মে পপুত্তে চ,
সুখাপেয্য মহোসধো’’তি চ
পাল়িআদিদস্সনতো. সদ্দসত্থে পন ধাতুপাঠসঙ্খেপে চ ইমে ধাতৰো চুরাদিগণেযেৰ ৰুত্তা. ‘‘সুখযতি দুক্খযতী’’তি চ অকারিতানি সুদ্ধকত্তুপদানি ইচ্ছিতানি. মযং তু তেসং তব্বচনং সুদ্ধকত্তরি চ তানি পদরূপানি ন ইচ্ছাম পাল়িআদীহি ৰিরুদ্ধত্তা, তস্মাযেৰ তে ইমস্মিং ভূৰাদিগণে ৰুত্তা. অযঞ্হি সুদ্ধকত্তুৰিসযে অস্মাকং রুচি ‘‘সুখতীতি সুখিতো, দুক্খতীতি দুক্খিতো’’তি.
ননু চ ভো ‘‘সুখতি দুক্খতী’’তি ক্রিযাপদানি বুদ্ধৰচনে ন দিস্সন্তীতি? সচ্চং, এৰং সন্তেপি অট্ঠকথানযৰসেন গহেতব্বত্তা দিস্সন্তিযেৰ নাম. ন হি সব্বথা সব্বেসং ধাতূনং রূপানি সাসনে লোকে ৰা লব্ভন্তি, একচ্চানি পন লব্ভন্তি, একচ্চানি ন লব্ভন্তি. এৰং সন্তেপি নযৰসেন লব্ভন্তিযেৰ. ‘‘কপ্পযৰ্হো পতিস্সতা’’তি হি দিট্ঠে ‘‘চরৰ্হো ভুঞ্জৰ্হো’’তিআদীনিপি নযৰসেন দিট্ঠানিযেৰ নাম.
তত্র পনাযং নযো. ৰিসুদ্ধিমগ্গাদীসু হি ‘‘একদ্ৰিযোজনমত্তম্পি অদ্ধানং গতস্স ৰাযো কুপ্পতি, গত্তানি দুক্খন্তী’’তি এৰং ভূৰাদিগণিকং অকম্মকং সুদ্ধকত্তুৰাচকং ‘‘দুক্খন্তী’’তি ক্রিযাপদং দিস্সতি. তস্মিং দিট্ঠিযেৰ ‘‘সুখতি, সুখন্তি. সুখসি, সুখথ. সুখামি, সুখামা’’তিআদীনি চ ‘‘দুক্খতি, দুক্খন্তি. দুক্খসি, দুক্খথা’’তিআদীনিচ দিট্ঠানি নাম হোন্তি দিট্ঠেন অদিট্ঠস্স তাদিসস্স অনৰজ্জস্স নযস্স গহেতব্বত্তা, তস্মা ‘‘সুখতীতি সুখিতো, দুক্খতীতি দুক্খিতো’’তি ভূৰাদিনযো এৰ গহেতব্বো, ন পন চুরাদিনযো. অপরম্পেত্থ নিব্বচনং, সুখং সঞ্জাতং এতস্সাতি সুখিতো, সঞ্জাতসুখোতি অত্থো. এস নযো দুক্খিতোতি এত্থাপি. অথ ৰা সুখেন ইতো পৰত্তোতি সুখিতো. এস নযো ‘‘দুক্খিতো’’তি এত্থাপি. দুল্লভাযং নীতি সাধুকং মনসি কাতব্বা.