৫. ওকারন্তপুল্লিঙ্গনামিকপদমালা

ভূ ধাতুতো পৰত্তানং, নামিকানমিতো পরং;

নামমালং পকাসিস্সং, নামমালন্তরম্পি চ.

ৰিপ্পকিণ্ণকথা এত্থ, এৰং ৰুত্তে ন হেস্সতি;

পভেদো নামমালানং, পরিপুণ্ণোৰ হেহিতি.

পুব্বাচরিযসীহানং, তস্মা ইধ মতং সুতং;

পুরেচরং করিত্ৰান, ৰক্খামি সৰিনিচ্ছযং.

পুরিসো, পুরিসা. পুরিসং, পুরিসে. পুরিসেন, পুরিসেহি, পুরিসেভি. পুরিসস্স, পুরিসানং. পুরিসা, পুরিসস্মা, পুরিসম্হা, পুরিসেহি, পুরিসেভি. পুরিসস্স, পুরিসানং. পুরিসে, পুরিসস্মিং, পুরিসম্হি, পুরিসেসু. ভো পুরিস, ভৰন্তো পুরিসা.

অযমাযস্মতা মহাকচ্চানেন পভিন্নপটিসম্ভিদেন কতস্মা নিরুত্তিপিটকতো উদ্ধরিতো পুরিসইচ্চেতস্স পকতিরূপস্স নামিকপদমালানযো. তত্র পুরিসৰচনএকৰচনপুথুৰচনেসু পচ্চত্তৰচনাদীনি ভৰন্তি. তং যথা? পুরিসো তিট্ঠতি, পুরিসা তিট্ঠন্তি. তত্র পুরিসোতি পুরিসৰচনে একৰচনে পচ্চত্তৰচনং ভৰতি, পুরিসাতি পুরিসৰচনে পুথুৰচনে পচ্চত্তৰচনং ভৰতি.

পুরিসং পস্সতি, পুরিসে পস্সতি. তত্র পুরিসন্তি পুরিসৰচনে একৰচনে উপযোগৰচনং ভৰতি, পুরিসেতি পুরিসৰচনে পুথুৰচনে উপযোগৰচনং ভৰতি.

পুরিসেন কতং, পুরিসেহি কতং, পুরিসেভি কতং. তত্র পুরিসেনাতি পুরিসৰচনে একৰচনে করণৰচনং ভৰতি, পুরিসেহি, পুরিসেভীতি পুরিসৰচনে পুথুৰচনে করণৰচনং ভৰতি.

পুরিসস্স দীযতে, পুরিসানং দীযতে. তত্র পুরিসস্সাতি পুরিসৰচনে একৰচনে সম্পদানৰচনং ভৰতি, পুরিসানন্তি পুরিসৰচনে পুথুৰচনে সম্পদানৰচনং ভৰতি.

পুরিসা নিস্সটং, পুরিসস্মা নিস্সটং, পুরিসম্হা নিস্সটং, পুরিসেহি নিস্সটং, পুরিসেভি নিস্সটং. তত্র পুরিসাতি পুরিসৰচনে একৰচনে নিস্সক্কৰচনং ভৰতি. পুরিসস্মাতি…পে… পুরিসম্হাতি পুরিসৰচনে একৰচনে নিস্সক্কৰচনং ভৰতি, পুরিসেহি, পুরিসেভীতি পুরিসৰচনে পুথুৰচনে নিস্সক্কৰচনং ভৰতি.

পুরিসস্স পরিগ্গহো, পুরিসানং পরিগ্গহো. তত্র পুরিসস্সাতি পুরিসৰচনে একৰচনে সামিৰচনং ভৰতি, পুরিসানন্তি পুরিসৰচনে পুথুৰচনে সামিৰচনং ভৰতি.

পুরিসে পতিট্ঠিতং, পুরিসস্মিং পতিট্ঠিতং, পুরিসম্হি পতিট্ঠিতং, পুরিসেসু পতিট্ঠিতং. তত্র পুরিসেতি পুরিসৰচনে একৰচনে ভুম্মৰচনং ভৰতি, পুরিসস্মিন্তি…পে… পুরিসম্হীতি…পে… পুরিসেসূতি পুরিসৰচনে পুথুৰচনে ভুম্মৰচনং ভৰতি.

ভো পুরিস তিট্ঠ, ভৰন্তো পুরিসা তিট্ঠথ. তত্র ভো পুরিসইতি পুরিসৰচনে একৰচনে আলপনং ভৰতি, ভৰন্তো পুরিসাইতি পুরিসৰচনে পুথুৰচনে আলপনং ভৰতীতি ইমিনা নযেন সব্বত্থ নযো ৰিত্থারেতব্বো.

যমকমহাথেরেন কতায পন চূল়নিরুত্তিযং ‘‘ভো পুরিস’’ইতি রস্সৰসেন আলপনেকৰচনং ৰত্ৰা ‘‘ভো পুরিসা’’ইতি দীঘৰসেন আলপনবহুৰচনং ৰুত্তং. কিঞ্চাপি তাদিসো নযো নিরুত্তিপিটকে নত্থি, তথাপি বহূনমালপনৰিসযে ‘‘ভো যক্খা’’ইতিআদীনং আলপনবহুৰচনানং জাতকট্ঠকথাদীসু দিস্সনতো পসত্থতরোৰ হোতি ৰিঞ্ঞূনং পমাণঞ্চ, তস্মা ইমিনা যমকমহাথেরমতেনপি ‘‘পুরিসো পুরিসা পুরিস’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা আমন্তনে ‘‘ভো পুরিস, ভো পুরিসা, ভৰন্তো পুরিসা’’তি নামিকপদমালা যোজেতব্বা.

তত্থ পুরিসোতি পঠমায একৰচনং. পুরিসাতি বহুৰচনং. পুরিসন্তি দুতিযায একৰচনং. পুরিসেতি বহুৰচনং. পুরিসেনাতি ততিযায একৰচনং. পুরিসেহি, পুরিসেভীতি দ্ৰে বহুৰচনানি. পুরিসস্সাতি চতুত্থিযা একৰচনং. পুরিসানন্তি বহুৰচনং. পুরিসা, পুরিসস্মা, পুরিসম্হাতি তীণি পঞ্চমিযা একৰচনানি. পুরিসেহি, পুরিসেভীতি দ্ৰে বহুৰচনানি. পুরিসস্সাতি ছট্ঠিযা একৰচনং. পুরিসানন্তি বহুৰচনং. পুরিসে, পুরিসস্মিং, পুরিসম্হীতি তীণি সত্তমিযা একৰচনানি. পুরিসেসূতি বহুৰচনং. ভো পুরিসাতি অট্ঠমিযা একৰচনং. ভো পুরিসা, ভৰন্তো পুরিসাতি দ্ৰে বহুৰচনানি.

কিঞ্চাপেতেসু ‘‘পুরিসা’’তি ইদং পঠমাপঞ্চমীঅট্ঠমীনং, ‘‘পুরিসে’’তি ইদং দুতিযাসত্তমীনং, ‘‘পুরিসেহি, পুরিসেভী’’তি ততিযাপঞ্চমীনং, ‘‘পুরিসান’’ন্তি চতুত্থীছট্ঠীনং একসদিসং, তথাপি অত্থৰসেন অসঙ্করভাৰো ৰেদিতব্বো. কথং? ‘‘পুরিসো তিট্ঠতি, পুরিসা তিট্ঠন্তি. পুরিসং পস্সতি, পুরিসে পস্সতী’’তিআদিনা.

তত্থ চ ভোতি আমন্তনত্থে নিপাতো. সো ন কেৰলং একৰচনংযেৰ হোতি, অথ খো বহুৰচনম্পি হোতীতি ‘‘ভো পুরিসা’’ইতি বহুৰচনপ্পযোগোপি গহিতো. ‘‘ভৰন্তো’’তিদং পন বহুৰচনমেৰ হোতীতি ‘‘পুরিসা’’তি পুন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইতি যমকমহাথেরেন ‘‘ভো পুরিস’’ইতি রস্সৰসেন আলপনেকৰচনং ৰত্ৰা ‘‘ভো পুরিসা’’ইতি দীঘৰসেন আলপনবহুৰচনং ৰুত্তং. তথা হি পাল়িযং অট্ঠকথাসু চ নিপাতভূতো ভোসদ্দো একৰচনবহুৰচনৰসেন দ্ৰিধা ভিজ্জতি. অত্রিমানি নিদস্সনপদানি – ‘‘অপি নু খো সপরিগ্গহানং তেৰিজ্জানং ব্রাহ্মণানং অপরিগ্গহেন ব্রহ্মুনা সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতীতি, নো হিদং ভো গোতম. অচ্ছরিযং ভো আনন্দ, অব্ভুতং ভো আনন্দ, এহি ভো সমণ, ভো পব্বজিত’’ইচ্চাদিপাল়িতো অট্ঠকথাতো চ ভোসদ্দস্স একৰচনপ্পযোগে পৰত্তিনিদস্সনং, ‘‘তেন হি ভো মমপি সুণাথ. যথা মযমেৰ অরহাম তং ভৰন্তং গোতমং দস্সনায উপসঙ্কমিতুং, নাহং ভো সমণস্স গোতমস্স সুভাসিতং সুভাসিততো নাব্ভনুমোদামি, পস্সথ ভো ইমং কুলপুত্তং. ভো যক্খা অহং ইমং তুম্হাকং ভাজেত্ৰা দদেয্যং. অপরিসুদ্ধো পনম্হি, ভো ধুত্তা তুম্হাকং ক্রিযা ময্হং ন রুচ্চতি. সো তে পুরিসে আহ ভো তুম্হে মং মারেন্তা রঞ্ঞো দস্সেত্ৰাৰ মারেথা’’তি ইচ্চাদি পন পাল়িতো অট্ঠকথাতো চ ভোসদ্দস্স বহুৰচনপ্পযোগে পৰত্তিনিদস্সনং. কচ্চাযনপ্পকরণে পন ‘‘ভো পুরিস, ভো পুরিসা’’তি পদদ্ৰযং আলপনেকৰচনৰসেন ৰুত্তং. তং যথা আগমেহি ন ৰিরুজ্ঝতি, তথা গহেতব্বং.

কেচি পন অদূরট্ঠস্সালপনে ‘‘ভো পুরিস’’ইতি রস্সৰসেন আলপনেকৰচনং ইচ্ছন্তি, দূরট্ঠস্সালপনে পন ‘‘ভো পুরিসা’’ইতি দীঘৰসেন আলপনেকৰচনং ইচ্ছন্তি. অদূরট্ঠানং দূরট্ঠানঞ্চ পুরিসানং ইত্থীনঞ্চ আলপনে ন কিঞ্চি ৰদন্তি. তথা অদূরট্ঠায দূরট্ঠায চ ইত্থিযা আলপনে তে পুচ্ছিতব্বা ‘‘অদূরট্ঠানং দূরট্ঠানঞ্চ পুরিসানমালপনে কথং ৰত্তব্ব’’ন্তি. অদ্ধা তে এৰং পুট্ঠা উত্তরি কিঞ্চি ৰত্তুং ন সক্খিস্সন্তি. এৰম্পি তে চে ৰদেয্যুং ‘‘ভৰন্তো পুরিসাতি ইমিনাৰ অদূরট্ঠানং দূরট্ঠানঞ্চ পুরিসানমালপনং ভৰতী’’তি. তদা তে ৰত্তব্বা ‘‘যদি ভৰন্তো পুরিসা’’তি ইমিনা অদ্ৰেজ্ঝেন ৰচনেন অদূরট্ঠানং দূরট্ঠানঞ্চ পুরিসানমালপনং ভৰতি, এৰং সন্তে ‘‘ভো পুরিস’’ইতি রস্সপদেনপি দূরট্ঠস্স চ পুরিসস্সালপনং ৰত্তব্বং, এৰং অৰত্ৰা কিমত্থং অদূরট্ঠস্সালপনে ‘‘ভো পুরিস’’ইতি রস্সৰসেন আলপনেকৰচনং ইচ্ছথ, কিমত্থঞ্চ দূরট্ঠস্সালপনে ‘‘ভো পুরিসা’’ইতি দীঘৰসেন আলপনেকৰচনং ইচ্ছথ.

ননু ‘‘তগ্ঘ ভগৰা বোজ্ঝঙ্গা, তগ্ঘ সুগত বোজ্ঝঙ্গা’’তিআদীসু আলপনপদভূতং ‘‘ভগৰা’’ইতি দীঘপদং সমীপে ঠিতকালেপি দূরে ঠিতকালেপি বুদ্ধস্সালপনপদং ভৰিতুমরহতেৰ, তথা আলপনপদভূতং ‘‘সুগত’’ইতি রস্সপদম্পি. যস্মা পনেতেসু ‘‘ভগৰা’’তি আলপনপদস্স ন কত্থচিপি রস্সত্তং দিস্সতি, ‘‘সুগতা’’তি আলপনপদস্স চ ন কত্থচিপি দীঘত্তং দিস্সতি, তস্মা দীঘরস্সমত্তাভেদং অচিন্তেত্ৰা ‘‘পুরিস’’ইতি রস্সৰসেন ৰুত্তপদং পকতিস্সরৰসেন সমীপে ঠিতস্স পুরিসস্স আমন্তনকালে অদূরট্ঠস্সালপনপদং ভৰতি, আযতস্সরৰসেন দূরে ঠিতপুরিসস্স আমন্তনকালে দূরট্ঠস্সালপনপদং ভৰতীতি গহেতব্বং. তথা ‘‘ভৰন্তো পুরিসা, ভো যক্খা, ভো ধুত্তা’’তিআদীনি দীঘৰসেন ৰুত্তানি আলপনবহুৰচনপদানিপি পকতিস্সরৰসেন সমীপে ঠিতপুরিসানং আমন্তনকালে অদূরট্ঠানমালপনপদানি ভৰন্তি, আযতস্সরৰসেন দূরে ঠিতপুরিসাদীনং আমন্তনকালে দূরট্ঠানমালপনপদানি ভৰন্তীতি গহেতব্বানি. তথা হি ব্রাহ্মণা কত্থচি কত্থচি রস্সট্ঠানেপি দীঘট্ঠানেপি আযতেন সরেন মজ্ঝিমাযতেন সরেন অচ্চাযতেন চ সরেন ৰেদং পঠন্তি লিখিতুমসক্কুণেয্যেন গীতস্সরেন ৰিয. ইতি সব্বক্খরেসুপি আযতেন সরেনুচ্চারণং লব্ভতেৰ লিখিতুমসক্কুণেয্যং, তস্মা অসম্পথমনোতরিত্ৰা ‘‘ভো পুরিস’’ইতি ৰচনেন দূরট্ঠস্স চ অদূরট্ঠস্স চ পুরিসস্সালপনং ভৰতি, ‘‘ভো পুরিসা, ভৰন্তো পুরিসা’’তি ইমেহি ৰচনেহিপি দূরট্ঠানঞ্চ অদূরট্ঠানঞ্চ পুরিসানমালপনং ভৰতীতি দট্ঠব্বং. ইতি দূরট্ঠস্স অদূরট্ঠানঞ্চ আযতেন সরেন আমন্তনমেৰ পমাণং, ন দীঘরস্সমত্তাৰিসেসো, তস্মা ‘‘ভো সত্থ, ভো রাজ, ভো গচ্ছ, ভো মুনি, ভো দণ্ডি, ভো ভিক্খু, ভো সযম্ভু, ভোতি কঞ্ঞে, ভোতি পত্তি, ভোতি ইত্থি, ভোতি যাগু, ভোতি ৰধু, ভো কুল, ভো অট্ঠি, ভো চক্খু’’ইচ্চেৰমাদীহি পদেহি অদূরট্ঠস্সালপনঞ্চ দূরট্ঠস্সালপনঞ্চ ভৰতি. ‘‘ভৰন্তো সত্থা, সত্থারো, ভোতিযো কঞ্ঞা, কঞ্ঞাযো’’তি এৰমাদীহিপি পদেহি অদূরট্ঠানঞ্চালপনং ভৰতীতি দট্ঠব্বং.

ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং –

তস্স তং ৰচনং সুত্ৰা, রঞ্ঞো পুত্তং অদস্সযুং;

পুত্তো চ পিতরং দিস্ৰা, দূরতোৰজ্ঝভাসথ.

আগচ্ছু দোৰারিকা খগ্গবন্ধা,

কাসাৰিযা হন্তু মমং জনিন্দ;

অক্খাহি মে পুচ্ছিতো এতমত্থং,

অপরাধো কো ন্ৰিধ মমজ্জ অত্থি.

এৰং সদ্ধম্মরাজেন, ৰোহারকুসলেন ৰে;

সুদেসিতে সোমনস্স-জাতকে সব্বদস্সিনা.

দূরট্ঠানেপি রস্সত্তং, ‘‘জনিন্দ’’ইতি দিস্সতি;

ন কত্থচিপি দীঘত্তং, ইতি নীতি মযা মতা.

ইদম্পেত্থ ৰত্তব্বং ‘‘কুতো নু ভো ইদমাযাতং ‘দূরট্ঠস্সালপনং অদূরট্ঠস্সালপনমি’তি’’? সদ্দসত্থতো. সদ্দসত্থং নাম ন সব্বসো বুদ্ধৰচনস্সোপকারকং, একদেসেন পন হোতি.

ইমস্মিং পকরণে ‘‘বহুৰচন’’ন্তি ৰা ‘‘পুথুৰচন’’ন্তি ৰা ‘‘অনেকৰচন’’ন্তি ৰা অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৰ নানং, তস্মা সব্বত্থ ‘‘বহুৰচন’’ন্তি ৰা ‘‘পুথুৰচন’’ন্তি ৰা ‘‘অনেকৰচন’’ন্তি ৰা ৰোহারো কাতব্বো, পুথুৰচনং অনেকৰচনন্তি চ ইদং সাসনে নিরুত্তঞ্ঞূনং ৰোহারো, ইতরং সদ্দসত্থৰিদূনং.

কস্মা পন ইমস্মিং পকরণে দ্ৰিৰচনং ন ৰুত্তন্তি? যস্মা বুদ্ধৰচনে দ্ৰিৰচনং নাম নত্থি, তস্মা ন ৰুত্তন্তি. ননু বুদ্ধৰচনে ৰচনত্তযং অত্থি, তথা হি ‘‘আযস্মা’’তি ইদং একৰচনং, ‘‘আযস্মন্তা’’তি ইদং দ্ৰিৰচনং, ‘‘আযস্মন্তো’’তি ইদং বহুৰচনন্তি? তন্ন, যদি ‘‘আযস্মন্তা’’তি ইদং ৰচনং দ্ৰিৰচনং ভৰেয্য, ‘‘পুরিসো পুরিসা’’তিআদীসু কতরং দ্ৰিৰচনন্তি ৰদেয্যাথ, তস্মা বুদ্ধৰচনে দ্ৰিৰচনং নাম নত্থি. তেনেৰ হি সি যো অং যো না হীতিআদিনা একৰচনবহুৰচনানেৰ দস্সিতানীতি.

ননু চ ভো ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তা, অজ্জ উপোসথো পন্নরসো. যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং পারিসুদ্ধিউপোসথং করেয্যামা’’তি পাল়িযং দ্ৰে সন্ধায ‘‘আযস্মন্তা’’তি ৰুত্তং, ‘‘উদ্দিট্ঠা খো আযস্মন্তো চত্তারো পারাজিকা ধম্মা’’তিআদীসু পন পাল়ীসু বহৰো সন্ধায ‘‘আযস্মন্তো’’তি ৰুত্তং, ন চ সক্কা ৰত্তুং ‘‘যথা তথা ৰুত্ত’’ন্তি, পরিৰাসাদিআরোচনেপি অট্ঠকথাচরিযেহি ৰিঞ্ঞাতসুগতাধিপ্পাযেহি ‘‘দ্ৰিন্নং আরোচেন্তেন ‘আযস্মন্তা ধারেন্তূ’তি, তিণ্ণং আরোচেন্তেন ‘আযস্মন্তো ধারেন্তূ’তি ৰত্তব্ব’’ন্তি ৰুত্তত্তাতি? সচ্চং ৰুত্তং, তং পন ৰিনযৰোহারৰসেন ৰুত্তন্তি. ননু ৰিনযো বুদ্ধৰচনং, কস্মা ‘‘বুদ্ধৰচনে দ্ৰিৰচনং নাম নত্থী’’তি ৰদথাতি? সচ্চং ৰিনযো বুদ্ধৰচনং, তথাপি ৰিনযকম্মৰসেন ৰুত্তত্তা উপলক্খণমত্তং, ন সব্বসাধারণবহুৰচনপরিযাপন্নং. যদি হি ‘‘আযস্মন্তা’’তি ইদং দ্ৰিৰচনং সিযা, তপ্পযোগানিপি ক্রিযাপদানি দ্ৰিৰচনানেৰ সিযুং, তথারূপানিপি ক্রিযাপদানি ন সন্তি. ন হি অক্খরসমযকোৰিদো ঝানলাভীপি দিব্বচক্খুনা ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি সমৰেক্খন্তো বুদ্ধৰচনে একম্পি ক্রিযাপদং দ্ৰিৰচনন্তি পস্সেয্য, এৰং ক্রিযাপদেসু দ্ৰিৰচনস্সাভাৰা নামিকপদেসু দ্ৰিৰচনং নত্থি. নামিকপদেসু তদভাৰাপি ক্রিযাপদেসু তদভাৰো ৰেদিতব্বো. সক্কটভাসাযং দ্ৰীসুপি দ্ৰিৰচনানি সন্তি, মাগধভাসাযং পন নত্থি.

অপিচ ‘‘পুথুৰচন’’ন্তি নিরুত্তিৰোহারোপি ‘‘বুদ্ধৰচনে দ্ৰিৰচনং নত্থী’’তি এতমত্থং দীপেতি. তঞ্হি সক্কটভাসাযং ৰুত্তা দ্ৰিৰচনতো বহুৰচনতো চ ৰিসুংভূতং ৰচনং, তত্থ ৰা ৰুত্তেহি অত্থেহি ৰিসুংভূতস্স অত্থস্স ৰচনং ‘‘পুথুৰচন’’ন্তি ৰুচ্চতি. কথমিদং সক্কটভাসাযং ৰুত্তা দ্ৰিৰচনতো বহুৰচনতো চ ৰিসুংভূতং ৰচনন্তি চে? যস্মা সক্কটভাসাযং ‘‘পুথুৰচন’’ন্তি ৰোহারো নত্থি, তস্মা ইদং তেহি সক্কটভাসাযং ৰুত্তেহি দ্ৰিৰচনবহুৰচনেহি ৰিসুংভূতঅত্থস্স ৰচনন্তি ৰুচ্চতি. কথঞ্চ পন সক্কটভাসাযং ৰুত্তেহি ৰিসুংভূতস্স অত্থস্স ৰচনন্তি পুথুৰচনন্তি চে? যস্মা সক্কটভাসাযং দ্ৰে উপাদায দ্ৰিৰচনং ৰুত্তং, ন তিচতুপঞ্চাদিকে বহৰো উপাদায, বহৰো পন উপাদায বহুৰচনং ৰুত্তং, ন দ্ৰে উপাদায, অযং সক্কটভাসায ৰিসেসো. মাগধভাসাযং পন দ্ৰিতিচতুপঞ্চাদিকে বহৰো উপাদায পুথুৰচনং ৰুত্তং, তস্মা সক্কটভাসাযং ৰুত্তেহি অত্থেহি ৰিসুংভূতস্স অত্থস্স ৰচনন্তি পুথুৰচনন্তি ৰুচ্চতি. অযং মাগধভাসায ৰিসেসো. তস্মাত্র পুথুভূতস্স, পুথুনো ৰা অত্থস্স ৰচনং ‘‘পুথুৰচন’’ন্তি অত্থো সমধিগন্তব্বো.

ইদানি ‘‘পুরিসো, পুরিসা, পুরিস’’ন্তি নিরুত্তিপিটকতো উদ্ধরিতনযং নিস্সায পকতিরূপভূতস্স ভূতসদ্দস্স নামিকপদমালা ৰুচ্চতে –

ভূতো, ভূতা. ভূতং, ভূতে. ভূতেন, ভূতেহি, ভূতেভি. ভূতস্স, ভূতানং. ভূতা, ভূতস্মা, ভূতম্হা, ভূতেহি, ভূতেভি. ভূতস্স, ভূতানং. ভূতে, ভূতস্মিং, ভূতম্হি, ভূতেসু. ভো ভূত, ভৰন্তো ভূতা.

অথ ৰা ‘‘ভো ভূতা’’ইতি বহুৰচনং ৰিঞ্ঞেয্যং. যথা পনেত্থ ভূতইচ্চেতস্স পকতিরূপস্স নামিকপদমালা পুরিসনযেন যোজিতা, এৰং ভাৰকাদীনঞ্চ অঞ্ঞেসঞ্চ তংসদিসানং নামিকপদমালা পুরিসনযেন যোজেতব্বা. এত্থঞ্ঞানি তংসদিসানি নাম ‘‘বুদ্ধো’’তিআদীনং পদানং বুদ্ধইচ্চাদীনি পকতিরূপানি.

বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘো মগ্গো,

খন্ধো কাযো কামো কপ্পো;

মাসো পক্খো যক্খো ভক্খো,

নাগো মেঘো ভোগো যাগো.

রাগো দোসো মোহো মানো,

মক্খো থম্ভো কোধো লোভো;

হাসো ৰেরো দাহো তেজো,

ছন্দো কাসো সাসো রোগো.

অস্সো সস্সো ইস্সো সিস্সো,

সীহো ব্যগ্ঘো রুক্খো সেলো;

ইন্দো সক্কো দেৰো গামো,

চন্দো সূরো ওঘো দীপো.

পস্সো যঞ্ঞো চাগো ৰাদো,

হত্থো পত্তো সোসো গেধো;

সোমো যোধো গচ্ছো অচ্ছো,

গেহো মাল়ো অট্টো সালো.

নরো নগো মিগো সসো,

সুণো বকো অজো দিজো;

হযো গজো খরো সরো,

দুমো তলো পটো ধজো.

উরগো পটগো ৰিহগো ভুজগো,

খরভো সরভো পসদো গৰজো;

মহিসো ৰসভো অসুরো গরুল়ো,

তরুণো ৰরুণো বলিসো পলিঘো.

সালো ধৰো চ খদিরো,

গোধুমো সট্ঠিকো যৰো;

কল়াযো চ কুলত্থো চ,

তিলো মুগ্গো চ তণ্ডুলো.

খত্তিযো ব্রাহ্মণো ৰেস্সো,

সুদ্দো ধুত্তো চ পুক্কুসো;

চণ্ডালো পতিকো পট্ঠো,

মনুস্সো রথিকো রথো.

পব্বজিতো গহট্ঠো চ,

গোণো ওট্ঠো চ গদ্রভো;

মাতুগামো চ ওরোধো,

ইচ্চাদীনি ৰিভাৰযে.

কেচেত্থ ৰদেয্যুং ‘‘ননু ভো ‘ওরোধা চ কুমারা চা’তি পাঠস্স দস্সনতো ওরোধসদ্দো ইত্থিলিঙ্গো’’তি? তন্ন, তত্থ হি ‘‘ওরোধা’’তি ইদং ওকারন্তপুল্লিঙ্গমেৰ, না’কারন্তিত্থিলিঙ্গং, তুম্হে পন ‘‘আকারন্তিত্থিলিঙ্গ’’ন্তি মঞ্ঞমানা এৰং ৰদথ, ন পনিদং আকারন্তিত্থিলিঙ্গং, অথ খো ‘‘মাতুগামা’’তিপদং ৰিয বহুৰচনৰসেন ৰুত্তমাকারন্তপদন্তি. ননু চ ভো সম্মোহৰিনোদনিযাদীসু ওরোধসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গতা পাকটা, কথন্তি চে? ‘‘রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা থেরস্স কুদ্ধা পঠমমেৰ মনং পলোভেত্ৰা ‘ইতো তে সত্তদিৰসমত্থকে উপট্ঠাকো রাজা মরিস্সতী’তি সুপিনে আরোচেসি. থেরো তং কথং সুত্ৰা রাজোরোধানং আচিক্খি. তা একপ্পহারেনেৰ মহাৰিরৰং ৰিরৰিংসূ’’তি. এত্থ হি ‘‘রাজোরোধান’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘তা’’তি ৰুত্তত্তাৰ ওরোধসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গতা পাকটাতি? তন্ন, অত্থস্স দুগ্গহণতো. দুগ্গহিতো হি এত্থ তুম্হেহি অত্থো, এত্থ পন ওরোধসদ্দেন ইত্থিপদত্থস্স কথনতো ইত্থিপদত্থং সন্ধায ‘‘তা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘তা ইত্থিযো’’তি অযমেৰত্থো. তুম্হে পন অমাতাপিতরসংৰদ্ধত্তা আচরিযকুলে চ অনিৰুট্ঠত্তা এতং সুখুমত্থমজানন্তা যং ৰা তং ৰা মুখারূল়্হং ৰদথ.

ভুঞ্জনত্থং কথনত্থং, মুখং হোতীতি নো ৰদে;

যং ৰা তং ৰা মুখারূল়্হং, ৰচনং পণ্ডিতো নরোতি.

ন মযংভো যং ৰা তং ৰা মুখারূল়্হং ৰদাম, অট্ঠকথাচরিযানঞ্ঞেৰ ৰচনং গহেত্ৰা ৰদাম, অট্ঠকথাযেৰ অম্হাকং পটিসরণং, ন মযং তুম্হাকং সদ্দহামাতি. অম্হাকং সদ্দহথ ৰা মা ৰা, মা তুম্হে ‘‘অট্ঠকথাচরিযানঞ্ঞেৰ ৰচনং গহেত্ৰা ৰদামা’’তি অট্ঠকথাচরিযে অব্ভাচিক্খথ. ন হি অট্ঠকথাচরিযেহি ‘‘ওরোধসদ্দো ইত্থিলিঙ্গো’’তি ৰুত্তট্ঠানমত্থি, তস্মাপি অট্ঠকথাচরিযে অব্ভাচিক্খথ, ন যুত্তং বুদ্ধাদীনং গরূনমব্ভাচিক্খনং মহতো অনত্থস্স লাভায সংৰত্তনতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘অত্তনা দুগ্গহিতেন অম্হে চেৰ অব্ভাচিক্খতি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰতি, ততো অত্তানঞ্চ খণতী’’তি.

এৰং অব্ভাচিক্খনস্স অযুত্ততং সাৰজ্জতঞ্চ দস্সেত্ৰা পুনপি তে ইদং ৰত্তব্বা – জাতকট্ঠকথাযম্পি তুম্হেহি আহটউদাহরণসদিসং উদাহরণমত্থি, তং সুণাথ. কোসিযজাতকট্ঠকথাযঞ্হি ‘‘সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং সাৰত্থিযং মাতুগামং আরব্ভ কথেসি. সা কিরেকস্স সদ্ধস্স পসন্নস্স উপাসকব্রাহ্মণস্স ব্রাহ্মণী দুস্সীলা পাপধম্মা’’তি পাঠো দিস্সতি. এত্থ হি ‘‘মাতুগামং আরব্ভ কথেসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘সা’’তি ৰুত্তত্তা তুম্হাকং মতেন মাতুগামসদ্দো ইত্থিলিঙ্গোযেৰ সিযা, ন পুল্লিঙ্গো, কিমিদং অট্ঠকথাৰচনম্পি ন পস্সথ, তদেৰ পন অট্ঠকথাৰচনং পস্সথ, কিং সা এৰ অট্ঠকথা তুম্হাকং পটিসরণং, ন তদঞ্ঞাতি.

যদি তাসদ্দং অপেক্খিত্ৰা ওরোধসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গত্তমিচ্ছথ, এত্থাপি সাসদ্দমপেক্খিত্ৰা মাতুগামসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গত্তমিচ্ছথাতি. এৰং ৰুত্তা তে নিরুত্তরা অপ্পটিভানা মঙ্কুভূতা পত্তক্খন্ধা অধোমুখা পজ্ঝাযেয্যুং. এত্থাপি মাতুগামসদ্দেন ইত্থিপদত্থস্স কথনতো ইত্থিপদত্থং সন্ধায ‘‘সা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘সা ইত্থী’’তি অযমেৰত্থো. কত্থচি হি পধানৰাচকেন পুল্লিঙ্গেন নপুংসকলিঙ্গেন ৰা সমানাধিকরণস্স গুণসদ্দস্স অভিধেয্যলিঙ্গানুৰত্তিত্তাপুল্লিঙ্গৰসেন ৰা নপুংসকলিঙ্গৰসেন ৰা নিদ্দিসিতব্বত্তেপি লিঙ্গমনপেক্খিত্ৰা ইত্থিপদত্থমেৰাপেক্খিত্ৰা ইত্থিলিঙ্গনিদ্দেসো দিস্সতি. তং যথা? ‘‘ইধ ৰিসাখে মাতুগামো সুসংৰিহিতকম্মন্তা হোতি সঙ্গহিতপরিজনা ভত্তুমনাপং চরতি, সম্ভতং অনুরক্খতী’’তি চ, ‘‘কো নু খো ভন্তে হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুরূপা সুপাপিকা দস্সনায, দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ. ইধ মল্লিকে একচ্চো মাতুগামো কোধনা হোতি উপাযাসবহুলা, অপ্পম্পি ৰুত্তা সমানা অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থিযতি কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতী’’তি চ, ‘‘তং খো পন ভিক্খৰে ইত্থিরতনং রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পুব্বুট্ঠাযিনী পচ্ছানিপাতিনী কিংকারপটিস্সাৰিনী’’তি চ ইমে পযোগা.

কত্থচি পন পধানৰাচকেন নপুংসকলিঙ্গেন সমানাধিকরণস্স গুণসদ্দস্স অভিধেয্যলিঙ্গানুৰত্তিত্তা নপুংসকলিঙ্গৰসেন নিদ্দিসিতব্বত্তেপি লিঙ্গমনপেক্খিত্ৰা পুরিসপদত্থমেৰাপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো দিস্সতি. তং যথা? ‘‘পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধসতানি ইমস্মিং ইসিগিলিস্মিং পব্বতে চিরনিৰাসিনো অহেসুং. তং খো পন রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পরিণাযকরতনং ঞাতানং পৰেসেতা অঞ্ঞাতানং নিৰারেতা’’তি. কত্থচি পধানৰাচকেন লিঙ্গত্তযেন সমানাধিকরণস্স গুণসদ্দস্স অভিধেয্যলিঙ্গানুরূপং নিদ্দেসো দিস্সতি. তং যথা? সা ইত্থী ‘‘সীলৰতী কল্যাণধম্মা. অট্ঠহি খো নকুলমাতে ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরম্মরণা মনাপকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সদ্ধো পুরিসপুগ্গলো, সদ্ধং কুলং, চিত্তং দন্তং সুখাৰহ’’ন্তি.

সেয্যইতি সদ্দো পন যেভুয্যেন ওকারন্তভাৰে ঠত্ৰা লিঙ্গত্তযানুকূলো ভৰতি একাকারেনেৰ তিট্ঠনতো. কথং? সেয্যো অমিত্তো মতিযা উপেতো. এসাৰ পূজনা সেয্যো, একাহং জীৰিতং সেয্যো.

‘‘ধম্মেন চ অলাভো যো,

যো চ লাভো অধম্মিকো;

অলাভো ধম্মিকো সেয্যো,

যঞ্চে লাভো অধম্মিকো.

যসো চ অপ্পবুদ্ধীনং, ৰিঞ্ঞূনং অযসো চ যো;

অযসোৰ সেয্যো ৰিঞ্ঞূনং, ন যসো অপ্পবুদ্ধিনং.

দুম্মেধেহি পসংসা চ, ৰিঞ্ঞূহি গরহা চ যা;

গরহাৰ সেয্যো ৰিঞ্ঞূহি, যঞ্চে বালপ্পসংসনা.

সুখঞ্চ কামমযিকং, দুক্খঞ্চ পৰিৰেকিকং;

পৰিৰেকং দুক্খং সেয্যো, যঞ্চে কামমযং সুখং.

জীৰিতঞ্চ অধম্মেন, ধম্মেন মরণঞ্চ যং;

মরণং ধম্মিকং সেয্যো, যঞ্চে জীৰে অধম্মিক’’ন্তি.

এৰমযং সেয্য ইতি সদ্দো ওকারন্তভাৰে ঠত্ৰা লিঙ্গত্তযানুকূলো ভৰতি. কত্থচি পন আকারন্তভাৰে ঠত্ৰা ইত্থিলিঙ্গানুকূলো দিস্সতি ‘‘ইত্থীপি হি একচ্চিযা, সেয্যা পোস জনাধিপা’’তি. নিগ্গহীতন্তো পন হুত্ৰা নপুংসকলিঙ্গানুকূলো অপসিদ্ধো. এৰংপকারে পযোগে কিং তুম্হে ন পস্সথাতি. এৰং ৰুত্তা চ তে নিরুত্তরাৰ ভৰিস্সন্তি.

সচেপি তে এত্থ এৰং ৰদেয্যুং ‘‘তত্থ তত্থ সুত্তপ্পদেসে অট্ঠকথাদীসু চ ‘মাতুগামো’তি ৰা ‘মাতুগামেনা’তি ৰা ওকারন্তপুল্লিঙ্গভাৰেন মাতুগামসদ্দস্স দস্সনতো পুল্লিঙ্গভূতং মাতুগামসদ্দং অনপেক্খিত্ৰা ইত্থিপদত্থমেৰ অপেক্খিত্ৰা ‘‘সা ইত্থী’’তি ইত্থীসদ্দেন সাসদ্দস্স সম্বন্ধগ্গহণং মযং সম্পটিচ্ছাম, ‘ওরোধো’তি ৰা ‘ওরোধেনা’তি ৰা ওকারন্তপুল্লিঙ্গভাৰেন ঠিতস্স ওরোধসদ্দস্স অদস্সনতো পন তুম্হেহি ৰুত্তং পুরিমত্থং ন সম্পটিচ্ছামা’’তি. তদা তেসং ইমানি ৰিনযপাল়িযং আগতপদানি দস্সেতব্বানি ‘‘তেন খো পন সমযেন রাজা উদেনো উয্যানে পরিচারেসি সদ্ধিং ওরোধেন, অথ খো রঞ্ঞো উদেনস্স ওরোধো রাজানং উদেনং এতদৰোচা’’তি. এৰং ইমানি সুত্তপদানি দস্সেত্ৰা সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং ‘‘রামো নাম রাজা কুট্ঠরোগী ওরোধেহি চ নাটকেহি চ জিগুচ্ছমানো’’তি ৰচনঞ্চ দস্সেত্ৰা ‘‘গচ্ছথ তুম্হে গরুকুলমুপগন্ত্ৰা ভগৰতো সদ্ধম্মস্স চিরট্ঠিতত্থং সাধুকং পদব্যঞ্জনানি উগ্গণ্হথা’’তি উয্যোজেতব্বা.

ইদানি মাতুগামসদ্দাদীসু কিঞ্চি ৰিনিচ্ছযং ৰদাম – মাতুগামসদ্দো চ ওরোধসদ্দো চ দারসদ্দো চাতি ইমে ইত্থিপদত্থৰাচকাপি সমানা একন্তেন পুল্লিঙ্গা ভৰন্তি. তেসু দারসদ্দস্স একস্মিং অত্থে ৰত্তমানস্সাপি বহুৰচনকত্তমেৰ সদ্দসত্থৰিদূ ইচ্ছন্তি, ন একৰচনকত্তং. মযং পন দারসদ্দস্স একস্মিং অত্থে একৰচনকত্তং, যেভুয্যেন পন বহুৰচনকত্তং অনুজানাম, বৰ্হত্থে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. পাল়িযঞ্হি দারসদ্দো যেভুয্যেন বহুৰচনকো ভৰতি, একৰচনকো অপ্পো. তত্রিমে পযোগা –

‘‘দাসা চ দাস্যো অনুজীৰিনো চ,

পুত্তা চ দারা চ মযঞ্চ সব্বে;

ধম্মঞ্চরামপ্পরলোকহেতু,

তস্মা হি অম্হং দহরা ন মিয্যরে’’তি চ,

‘‘যো ঞাতীনং সখীনং ৰা, দারেসু পটিদিস্সতি;

সহসা সম্পিযাযেন, তং জঞ্ঞাৰসলো ইতী’’তি চ,

‘‘সেহি দারেহি’সন্তুট্ঠো, ৰেসিযাসু পদিস্সতি;

দিস্সতি পরদারেসু, তং পরাভৰতো মুখ’’ন্তি চ,

‘‘পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা’’তি চ ব্যাসে, সমাসে পন ‘‘পুত্তদারা দিসা পচ্ছা, পুত্তদারেহি মত্তনো’’তি চ এৰমাদযো বহুৰচনপ্পযোগা বহৰো ভৰন্তি.

একৰচনপ্পযোগা পন অপ্পা. সেয্যথিদং? ‘‘গরূনং দারে, ধম্মং চরে যোপি সমুঞ্জকং চরে, দারঞ্চ পোসং দদমপ্পকস্মি’’ন্তি চ,

‘‘যে গহট্ঠা পুঞ্ঞকরা, সীলৰন্তো উপাসকা;

ধম্মেন দারং পোসেন্তি, তে নমস্সামি মাতলী’’তি চ,

‘‘পরদারং ন গচ্ছেয্যং, সদারপসুতো সিয’’ন্তি চ,

‘‘যো ইচ্ছে পুরিসো হোতুং, জাতিং জাতিং পুনপ্পুনং;

পরদারং ৰিৰজ্জেয্য, ধোতপাদোৰ কদ্দম’’ন্তি চ

এৰমাদযো একৰচনপ্পযোগা অপ্পা.

সমাহারলক্খণৰসেন পনেস দারসদ্দো নপুংসকলিঙ্গেকৰচনোপি কত্থচি ভৰতি. ‘‘আদায পুত্তদারং. পুত্তদারস্স সঙ্গহো’’ইতি এৰং ইধ ৰুত্তপ্পকারেন লিঙ্গঞ্চ অত্থঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা ‘‘পুরিসো পুরিসা’’তি পৰত্তং পুরিসসদ্দনযং নিস্সায সব্বেসং ‘‘ভূতো ভাৰকো ভৰো’’তিআদীনং ভূধাতুমযানং অঞ্ঞেসঞ্চোকারন্তপদানং নামিকপদমালাসু সদ্ধাসম্পন্নেহি কুলপুত্তেহি সদ্ধম্মট্ঠিতিযা কোসল্লমুপ্পাদেতব্বং.

কিং পন সব্বানি ওকারন্তপদানি পুরিসনযে সব্বপ্পকারেন একসদিসানেৰ হুত্ৰা পৰিট্ঠানীতি? ন পৰিট্ঠানি. কানিচি হি ওকারন্তপদানি পুরিসনযে সব্বথা পৰিট্ঠানি চ হোন্তি, একদেসেন পৰিট্ঠানি চ, কানিচি ওকারন্তপদানি পুরিসনযে একদেসেন পৰিট্ঠানি চ হোন্তি, একদেসেন ন পৰিট্ঠানি চ, কানিচি ওকারন্তপদানি পুরিসনযে সব্বথা অপ্পৰিট্ঠানেৰ. তত্র কতমানি কানিচি ওকারন্তপদানি পুরিসনযে সব্বথা পৰিট্ঠানি চ হোন্তি, একদেসেন পৰিট্ঠানি চ? ‘‘সরো ৰযো চেতো’’তিআদীনি. সরোইতি হি অযংসদ্দো উসুসদ্দসরৰনঅকারাদিসরৰাচকো চে, পুরিসনযে সব্বথা পৰিট্ঠো. রহদৰাচকো চে, মনোগণপক্খিকত্তা পুরিসনযে একদেসেন পৰিট্ঠো. ৰযোইতি সদ্দো পরিহানিৰাচকো চে, পুরিসনযে সব্বথা পৰিট্ঠো. আযুকোট্ঠাসৰাচকো চে, মনোগণপক্খিকত্তা পুরিসনযে একদেসেন পৰিট্ঠো. চেতো ইতি সদ্দো যদি পণ্ণত্তিৰাচকো, পুরিসনযে সব্বথা পৰিট্ঠো. যদি পন চিত্তৰাচকো, মনোগণপক্খিকত্তা পুরিসনযে একদেসেন পৰিট্ঠো. মনোগণো চ নাম –

মনো ৰচো ৰযো তেজো,

তপো চেতো তমো যসো;

অযো পযো সিরো ছন্দো,

সরো উরো রহো অহো –

ইমে সোল়স.

ইদানি যথাৰুত্তস্স পাকটীকরণত্থং মনসদ্দাদীনং নামিকপদমালং কথযাম –

মনো, মনা. মনং, মনো, মনে. মনসা, মনেন, মনেহি, মনেভি. মনসো, মনস্স, মনানং. মনা, মনস্মা, মনম্হা, মনেহি, মনেভি. মনসো, মনস্স, মনানং. মনসি, মনে, মনস্মিং, মনম্হি, মনেসু. ভো মন, ভৰন্তো মনা.

অথ ৰা ‘‘ভো মনা’’ইতি বহুৰচনম্পি ঞেয্যং. এৰং ৰচো, ৰচা. ৰচং, ৰচো, ৰচে. ৰচসাতিআদিনা নামিকপদমালা যোজেতব্বা. অহসদ্দস্স পন ভুম্মেকৰচনট্ঠানে অহসি, অহে, অহস্মিং, অহম্হি, অহু, অহনীতি যোজেতব্বা.

ইদানি রূপন্তরৰিসেসদস্সনত্থং নপুংসকলিঙ্গস্স মনসদ্দস্সপি নামিকপদমালং ৰদাম, অট্ঠানে অযং কথিতাতি ন চোদেতব্বং.

মনং, মনানি, মনা. মনং, মনানি, মনে. মনেন, মনেহি, মনেভি. মনস্স, মনসো, মনানং. মনা, মনস্মা, মনম্হা, মনেহি, মনেভি. মনস্স, মনসো, মনানং. মনে, মনস্মিং, মনম্হি, মনেসু. ভো মন, ভৰন্তো মনা. অথ ৰা ‘‘ভো মনানি, ভো মনা’’এৰম্পি বহুৰচনং ৰেদিতব্বং. এৰমুত্তরত্রাপি নযো.

এত্থ চ পুল্লিঙ্গস্স মনসদ্দস্স পচ্চত্তকরণসম্পদানসামিভুম্মৰচনানি মনো মনসা মনসো মনসীতি রূপানি ঠপেত্ৰা যানি সেসানি, নপুংসকলিঙ্গস্স চ মনসদ্দস্স পচ্চত্তৰচনানি ‘‘মনং মনানী’’তি রূপানি চ, অট্ঠম্যোপযোগৰচনানং ‘‘মনং মনানী’’তি রূপদ্ৰযঞ্চ ঠপেত্ৰা যানি সেসানি, তানি সব্বানি কমতো সমসমানি.

কেচি ওকারন্তো মনোইতি সদ্দো নপুংসকলিঙ্গোতি ৰদন্তি, তে ৰত্তব্বা – যদি সো নপুংসকলিঙ্গো সিযা, তস্সদিসেহি ৰচো ৰযোতিআদিসদ্দেহিপি নপুংসকলিঙ্গেহেৰ ভৰিতব্বং, ন ‘‘তে নপুংসকলিঙ্গা’’তি গরূ ৰদন্তি, ‘‘পুল্লিঙ্গা’’ইচ্চেৰ ৰদন্তি. যস্মা চ পাল়িযং ‘‘কাযো অনিচ্চো; মনো অনিচ্চো’’তি চ ‘‘কাযো দুক্খো, মনো দুক্খো’’তি চ ‘‘নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰাতি অনিচ্চো ভন্তে’’তি চ এৰমাদযো পুল্লিঙ্গপ্পযোগা বহৰো দিট্ঠা. তেন ঞাযতি মনোসদ্দো একন্তেন পুল্লিঙ্গোতি. যদি পন নপুংসকলিঙ্গোসিযা, ‘‘অনিচ্চো দুক্খো’’তি এৰমাদীনি তংসমানাধিকরণানি অনেকপদসতানিপি নপুংসকলিঙ্গানেৰ সিযুং. ন হি তানি নপুংসকলিঙ্গানি, অথ খো অভিধেয্যলিঙ্গানুৰত্তকানি ৰাচ্চলিঙ্গানি. এৰং মনোসদ্দস্স পুল্লিঙ্গতা পচ্চেতব্বাতি, সচে মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো ন হোতি, কথং ‘‘মনানী’’তি নপুংসকরূপং দিস্সতীতি? সচ্চং ‘‘মনানী’’তি নপুংসকলিঙ্গমেৰ, তথাপি মনোগণে পমুখভাৰেন গহিতস্সোকারন্তস্স মনসদ্দস্স রূপং ন হোতি. অথ কিঞ্চরহীতি চে? চিত্তসদ্দেন সমানলিঙ্গস্স সমানসুতিত্তেপি মনোগণে অপরিযাপন্নস্স নিগ্গহীতন্তস্সেৰ মনসদ্দস্স রূপং. মনসদ্দো হি পুন্নপুংসকৰসেন দ্ৰিধা ভিজ্জতি ‘‘মনো মনং’’ইতি যথা ‘‘অজ্জৰোঅজ্জৰ’’ন্তি. ‘‘মনো চে নপ্পদুস্সতি. সন্তং তস্স মনং হোতী’’তি হি পাল়ি. যদি চ সো মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো ন হোতি.

‘‘গরু চেতিযপব্বতৰত্তনিযা,

পমদা পমদা পমদা ৰিমদং;

সমণং সুনিসম্ম অকা হসিতং,

পতিতং অসুভেসু মুনিস্স মনো’’তি

এত্থ মনোসদ্দেন সমানাধিকরণো ‘‘পতিত’’ন্তি সদ্দো নপুংসকলিঙ্গভাৰেন কস্মা সন্নিহিতো. যস্মা চ সমানাধিকরণপদং নপুংসকলিঙ্গভাৰেন সন্নিহিতং, তস্মা সদ্দন্তরসন্নিধানৰসেন মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গোতি ঞাযতীতি? তন্ন, সমানাধিকরণপদস্স সব্বত্থ লিঙ্গৰিসেসাজোতনতো. যদি হি সমানাধিকরণপদং সব্বত্থ লিঙ্গৰিসেসং জোতেয্য, ‘‘চত্তারো ইন্দ্রিযানী’’তি এত্থাপি ‘‘চত্তারো’’তি পদং ইন্দ্রিযসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং করেয্য, ন চ কাতুং সক্কোতি. ইন্দ্রিযসদ্দো হি একন্তেন নপুংসকলিঙ্গো. যদি তুম্হে ‘‘পতিত’’ন্তি সমানাধিকরণপদং নিস্সায মনোসদ্দস্স নপুংসকলিঙ্গত্তমিচ্ছথ, ‘‘চত্তারো ইন্দ্রিযানী’’তি এত্থপি ‘‘চত্তারো’’তি সমানাধিকরণপদং নিস্সায ইন্দ্রিযসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং ইচ্ছথাতি. ন মযং ভো ইন্দ্রিযসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং ইচ্ছাম, অথ খো নপুংসকলিঙ্গত্তংযেৰ ইচ্ছাম, ‘‘চত্তারো’’তি পদং লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন ঠিতত্তা ‘‘চত্তারী’’তি গণ্হাম, তস্মা ‘‘চত্তারি ইন্দ্রিযানী’’তি অত্থং ধারেমাতি. যদি এৰং ‘‘পতিতং অসুভেসু মুনিস্স মনো’’তি এত্থাপি ‘‘পতিত’’ন্তি পদং লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন ঠিতন্তি মন্ত্ৰা ‘‘পতিতো’’তি অত্থং ধারেথাতি. ন ধারেম এত্থ লিঙ্গৰিপল্লাসস্স অনিচ্ছিতব্বতো. যদি হি মনোসদ্দো পুল্লিঙ্গো সিযা, তংসমানাধিকরণপদং ‘‘পতিতো’’তি ৰত্তব্বং সিযা. কিমাচরিযো এৰং ৰত্তুং ন জানি, জানমানো এৰ সো ‘‘পতিতো’’তি নাৰোচ, ‘‘পতিত’’ন্তি পনাৰোচ, তেন ঞাযতি ‘‘মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো’’তি. মা তুম্হে এৰং ৰদেথ, সমানাধিকরণপদং নাম কত্থচি পধানলিঙ্গমনুৰত্ততি, কত্থচি নানুৰত্ততি, তস্মা ন তং লিঙ্গৰিসেসজোতনে একন্ততো পমাণং. ‘‘মাতুগামো, ওরোধো, আৰুসো ৰিসাখ, এহি ৰিসাখে, চিত্তানি অট্ঠীনী’’তি এৰমাদিরূপৰিসেসোযেৰ পমাণং. যদি সমানাধিকরণপদেযেৰ লিঙ্গৰিসেসো অধিগন্তব্বো সিযা, ‘‘চত্তারো চ মহাভূতা’’তিআদীসু লিঙ্গৰৰত্থানং ন সিযা. যস্মা এৰমাদীসুপি ঠানেসু লিঙ্গৰৰত্থানং হোতিযেৰ. কথং? ‘‘চত্তারো’’তি পুল্লিঙ্গং ‘‘মহাভূতা’’তি নপুংসকন্তি, তস্মা ‘‘পতিতং অসুভেসু মুনিস্স মনো’’তি এত্থাপি ‘‘পতিত’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গং ‘‘মনো’’তি পুল্লিঙ্গন্তি ৰৰত্থানং ভৰতীতি. ইদং সুত্ৰা তে তুণ্হী ভৰিস্সন্তি. ততো তেসং তুণ্হীভূতানং ইদং ৰত্তব্বং – যস্মা মনোগণে পৰত্তানং পদানং সমানাধিকরণপদানি কত্থচি নপুংসকৰসেন যোজেতব্বানি, তস্মা মনোগণে পমুখস্স মনোসদ্দস্সপি সমানাধিকরণপদানি কত্থচি নপুংসকৰসেন যোজিতানি. তথা হি পুব্বাচরিযা ‘‘সদ্ধম্মতেজৰিহতং ৰিলযং খণেন, ৰেনেয্যসত্তহদযেসু তমো’পযাতি. দুক্খং ৰচো এতস্মিন্তি দুব্বচো. অৰনতং সিরো যস্স সোযং অৰংসিরো, অপ্পকং রাগাদি রজো যেসং পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি তে অপ্পরজক্খা’’তিআদিনা সদ্দরচনং কুব্বিংসু, ন পন তেহি ৰচো সিরো রজোসদ্দাদীনং নপুংসকলিঙ্গত্তং ৰিভাৰেতুং ঈদিসী সদ্দরচনা কতা, অথ খো সিরোমনোসদ্দানং মনোগণে পৰত্তানং পুল্লিঙ্গসদ্দানং কত্থচিপি ঈদিসানিপি লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন ঠিতানি সমানাধিকরণপদানি হোন্তীতি পরেসং জানাপনাধিপ্পাযৰতিযা অনুকম্পায ৰিরচিতা. এত্থাপি তুম্হাকং মতেন মনোসদ্দস্স নপুংসকলিঙ্গত্তে সতি ৰচো সিরো ইচ্চাদযোপি নপুংসকলিঙ্গত্তমাপজ্জন্তি নপুংসকলিঙ্গৰসেন সমানাধিকরণপদানং নিদ্দিট্ঠত্তা. কিং পনেতেসম্পি নপুংসকলিঙ্গত্তং ইচ্ছথাতি. অদ্ধা তে ইদম্পি সুত্ৰা নিব্বেঠেতুমসক্কোন্তা তুণ্হী ভৰিস্সন্তি. কিঞ্চাপি তে অঞ্ঞং গহেতব্বকারণং অপস্সন্তা এৰং ৰদেয্যুং ‘‘যদি ভো মনো সদ্দো নপুংসকলিঙ্গোন হোতি, কস্মা ৰেয্যাকরণা ‘মনোসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো’তি ৰদন্তী’’তি? তে ৰত্তব্বা – যদি তুম্হে ৰেয্যাকরণমতং গহেত্ৰা মনোসদ্দস্স নপুংসকলিঙ্গত্তং রোচেথ, ননু ভগৰাযেৰ লোকে অসদিসো মহাৰেয্যাকরণো মহাপুরিসো ৰিসারদো পরপ্পৰাদমদ্দনো. ভগৰন্তঞ্হি পদকা ৰেয্যাকরণা অম্বট্ঠমাণৰপোক্খরসাতিসোণদণ্ডাদযো চ ব্রাহ্মণা সচ্চকনিগণ্ঠাদযো চ পরিব্বাজকা ৰাদেন ন সম্পাপুণিংসু, অঞ্ঞদত্থু ভগৰাযেৰ মত্তৰারণগণমজ্ঝে কেসরসীহো ৰিয অসম্ভীতো নেসং নেসং ৰাদং মদ্দেসি, মহন্তে চ নে অত্থে পতিট্ঠাপেসি, এৰংৰিধেন ভগৰতা ৰোহারকুসলেন যস্মা ‘‘কাযো অনিচ্চো’’তি চ ‘‘কাযো দুক্খো, মনো অনিচ্চো, মনো দুক্খো’’তি চ এৰমাদিনা ৰুত্তা মনোসদ্দস্স পুল্লিঙ্গভাৰসূচনিকা বহূ পাল়িযো দিস্সন্তি, তস্মা মনোসদ্দো পুল্লিঙ্গোযেৰাতি সারতো পচ্চেতব্বোতি. এৰং ৰুত্তা তে নিরুত্তরা অপ্পটিভানা মঙ্কুভূতা পত্তক্খন্ধা অধোমুখা পজ্ঝাযিস্সন্তি.

ইদানি সরসদ্দাদীনং নামিকপদমালা ৰিসেসতো ৰুচ্চতে –

সরো, সরা. সরং, সরে. সরেন, সরেহি, সরেভি. সরস্স, সরানং. সরা, সরস্মা, সরম্হা, সরেহি, সরেভি. সরস্স, সরানং. সরে, সরস্মিং, সরম্হি, সরেসু. ভো সর, ভৰন্তো সরা.

অযং পুরিসনযে সব্বথা পৰিট্ঠস্স উসুসদ্দসরৰনঅকারাদিসরৰাচকস্স সরসদ্দস্স নামিকপদমালা.

অযং পন পুরিসনযে একদেসেন পৰিট্ঠস্স মনোগণপক্খিকস্স রহদৰাচকস্স সরসদ্দস্স নামিকপদমালা –

সরো, সরা. সরং, সরো, সরে. সরসা, সরেন, সরেহি, সরেভি. সরসো, সরস্স, সরানং. সরা, সরস্মা, সরম্হা, সরেহি, সরেভি. সরসো, সরস্স, সরানং. সরসি, সরে, সরস্মিং, সরম্হি, সরেসু. ভো সর, ভৰন্তো সরা, ভো সরা ইতি ৰা.

ৰযো, ৰযা. ৰযং, ৰযে. ৰযেন, ৰযেহি, ৰযেভীতি পুরিসনযেন ঞে য্যো. অযং পুরিসনযে সব্বথা পৰিট্ঠস্স পরিহানিৰাচকস্স ৰযসদ্দস্স নামিকপদমালা.

অযং পন পুরিসনযে একদেসেন পৰিট্ঠস্স মনোগণপক্খিকস্স আযুকোট্ঠাসৰাচকস্স ৰযসদ্দস্স নামিকপদমালা – ৰযো, ৰযা. ৰযং, ৰযো, ৰযে. ৰযসা, ৰযেন, ৰযেহি, ৰযেভীতি মননযেন ঞেয্যো. তস্স চেতো পটিস্সোসি, অরঞ্ঞে লুদ্দগোচরো. চেতা হনিংসু ৰেদব্বং.

চেতো, চেতা. চেতং, চেতে. চেতেন, চেতেহি, চেতেভীতি পুরিসনযেন ঞেয্যো. অযং পুরিসনযে সব্বথা পৰিট্ঠস্স পণ্ণত্তিৰাচকস্স চেতসদ্দস্স নামিকপদমালা.

অযং পন পুরিসনযে একদেসেন পৰিট্ঠস্স চিত্তৰাচকস্স চেতসদ্দস্স নামিকপদমালা – চেতো, চেতা. চেতং, চেতো, চেতে. চেতসা, চেতেন, চেতেহি, চেতেভীতি মননযেন ঞেয্যো. যসো কুলপুত্তো, যসং কুলপুত্তং, যসেন কুলপুত্তেনাতি একৰচনৰসেন পুরিসনযেন যোজেতব্বা, একৰচনপুথুৰচনৰসেন ৰা. এৰং কানিচি ওকারন্তপদানি পুরিসনযে সব্বথা পৰিট্ঠানি চ হোন্তি, একদেসেন পৰিট্ঠানি চাতি ইমিনা নযেন সব্বপদানি পঞ্ঞাচক্খুনা উপপরিক্খিত্ৰা ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. অৰিসেসঞ্ঞুনো হি এৰমাদিৰিভাগং অজানন্তা যং ৰা তং ৰা ব্যঞ্জনং রোপেন্তা যথাধিপ্পেতং অত্থং ৰিরাধেন্তি, তস্মা যো এত্থ অম্হেহি পকাসিতো ৰিভাগো, সো সদ্ধাসম্পন্নেহি কুলপুত্তেহি সক্কচ্চমুগ্গহেতব্বো. কতমানি কানিচি ওকারন্তপদানি পুরিসনযে একদেসেন পৰিট্ঠানি চ একদেসেন ন পৰিট্ঠানি চ? মনো ৰচো তেজোসদ্দাদযো চেৰ অয্যসদ্দো চ, তত্র মনসদ্দাদীনং নামিকপদমালা হেট্ঠা ৰিভাৰিতা.

অয্যসদ্দস্স পন নামিকপদমালাযং ‘‘অয্যো, অয্যা. অয্যং, অয্যে’’তি পুরিসনযেন ৰত্ৰা আলপনট্ঠানে ‘‘ভো অয্য, ভো অয্যো’’তি দ্ৰে একৰচনানি, ‘‘ভৰন্তো অয্যা, ভৰন্তো অয্যো’’তি দ্ৰে বহুৰচনানি চ ৰত্তব্বানি. এত্থ অয্যো ইতি সদ্দো পচ্চত্তৰচনভাৰে একৰচনং, আলপনৰচনভাৰে একৰচনঞ্চেৰ বহুৰচনঞ্চ. তত্রিমে পযোগা ‘‘অয্যো কির সাগতো অম্বতিত্থিকেন নাগেন সঙ্গামেসি, পিৰতু ভন্তে অয্যো সাগতো কাপোতিকং পসন্ন’’ন্তি এৰমাদীনি অয্যোসদ্দস্স পচ্চত্তেকৰচনপ্পযোগানি, ‘‘অথ খো সা ইত্থী তং পুরিসং এতদৰোচ ‘নায্যো সো ভিক্খু মং নিপ্পাটেসি, অপিচ অহমেৰ তেন ভিক্খুনা গচ্ছামি, অকারকো সো ভিক্খু, গচ্ছ খমাপেহী’তি’’ এৰমাদীনি অয্যোসদ্দস্স আলপনেকৰচনপ্পযোগানি, ‘‘এথ’য্যো রাজৰসতিং, নিসীদিত্ৰা সুণাথ মে. এথ মযং অয্যো সমণেসু সক্যপুত্তিযেসু পব্বজিস্সামা’’তি এৰমাদীনি অয্যোসদ্দস্স আলপনবহুৰচনপ্পযোগানি. ভৰতি চত্র –

অয্যো ইতি অযং সদ্দো, পচ্চত্তেকৰচো ভৰে;

আলপনে বহুৰচো, ভৰে একৰচোপি চ –

এৰং কানিচি ওকারন্তপদানি পুরিসনযে একদেসেন পৰিট্ঠানি চ হোন্তি একদেসেন ন পৰিট্ঠানি চ.

কতমানি কানিচি ওকারন্তপদানি পুরিসনযে সব্বথা অপ্পৰিট্ঠানি? গোসদ্দোযেৰ. গোসদ্দস্স হি অযং নামিকপদমালা –

গো, গাৰো, গৰো. গাৰুং, গাৰং, গৰং, গাৰো, গৰো. গাৰেন, গৰেন, গোহি, গোভি. গাৰস্স, গৰস্স, গৰং, গুন্নং, গোনং. গাৰা, গাৰস্মা, গাৰম্হা, গৰা, গৰস্মা, গৰম্হা, গোহি, গোভি. গাৰস্স, গৰস্স, গৰং, গুন্নং, গোনং. গাৰে, গাৰস্মিং, গাৰম্হি, গৰে, গৰস্মিং, গৰম্হি, গাৰেসু, গৰেসু, গোসু. ভো গো, ভৰন্তো গাৰো, গৰো. অযং পুরিসনযে সব্বথা অপ্পৰিট্ঠস্স গোসদ্দস্স নামিকপদমালা.