৪. ভূধাতুমযনামিকরূপৰিভাগ
‘‘ভূ সত্তায’’ন্তি ধাতুস্স, রূপমাখ্যাতসঞ্ঞিতং;
ত্যাদ্যন্তং লপিতং নান-প্পকারেহি অনাকুলং.
স্যাদ্যন্তং, দানি তস্সেৰ, রূপং নামিকসৰ্হযং;
ভাসিস্সং ভাসিতত্থেসু, পটুভাৰায সোতুনং.
যদত্থে’ত্তনি নামেতি, পর’মত্থেসু ৰা সযং;
নমতীতি তদাহংসু, নামং ইতি ৰিভাৰিনো.
নামং নামিকমিচ্চত্র, একমেৰেত্থতো ভৰে;
তদেৰং নামিকং ঞে য্যং, সলিঙ্গং সৰিভত্তিকং.
সত্ৰাভিধানং লিঙ্গন্তি, ইত্থিপুমনপুংসকং;
ৰিভত্তীতিধ সত্তেৰ, তত্থ চট্ঠ পৰুচ্চরে.
পঠমা দুতিযা ততিযা, চতুত্থী পঞ্চমী তথা;
ছট্ঠী চ সত্তমী চাতি, হোন্তি সত্ত ৰিভত্তিযো.
লিঙ্গত্থে পঠমা সাযং, ভিন্না দ্ৰেধা সিযো ইতি;
কম্মত্থে দুতিযা সাপি, ভিন্না অং যো ইতি দ্ৰিধা.
করণে ততিযা সাপি, ভিন্না না হি ইতি দ্ৰিধা;
সম্পদানে চতুত্থী সা, ভিন্না দ্ৰেধা স নং ইতি.
অপাদানে পঞ্চমী সা, ভিন্না দ্ৰেধা স্মা হি ইতি;
ছট্ঠী সামিম্হি সা চাপি, ভিন্না দ্ৰেধা স নং ইতি.
ওকাসে সত্তমী সাপি, ভিন্না দ্ৰেধা স্মিংসু ইতি;
আমন্তনট্ঠমী সাযং, সিযোযেৰাতি চুদ্দস.
ৰচনদ্ৰযসংযুত্তা, একেকা তা ৰিভত্তিযো;
সত্ৰমিতিহ ৰিঞ্ঞেয্যো, অত্থো সো দব্বসঞ্ঞিতো.
যো করোতিস কত্তাতু, তং কম্মং যং করোতি ৰা;
কুব্বতে যেন ৰা তন্তু, করণং ইতি সঞ্ঞিতং.
দেতি রোচতি ৰা যস্স, সম্পদানন্তি তং মতং;
যতোপেতি ভযং ৰা তং, অপাদানন্তি কিত্তিতং.
যস্সাযত্তো সমূহোৰা, তং ৰে সামীতি দেসিতং;
যস্মিং করোতি কিরিযং, তদোকাসন্তি সদ্দিতং.
যদালপতি তং ৰত্থু, আমন্তনমুদীরিতং;
সদ্দেনাভিমুখীকারো, ৰিজ্জমানস্স ৰা পন.
ৰিনা আলপনত্থং লিঙ্গত্থাদীসু পঠমাদিৰিভত্তুপ্পত্তি উপলক্খণৰসেন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং.
ইদমেত্থ নিরুত্তিলক্খণং দট্ঠব্বং – পচ্চত্তৰচনে পঠমা ৰিভত্তি ভৰতি, উপযোগৰচনে দুতিযা ৰিভত্তি ভৰতি, করণৰচনে ততিযা ৰিভত্তি ভৰতি, সম্পদানৰচনে চতুত্থী ৰিভত্তি ভৰতি, নিস্সক্কৰচনে পঞ্চমী ৰিভত্তি ভৰতি, সামিৰচনে ছট্ঠী ৰিভত্তি ভৰতি, ভুম্মৰচনে সত্তমী ৰিভত্তি ভৰতি, আমন্তনৰচনে অট্ঠমী ৰিভত্তি ভৰতি. তত্রুদ্দানং –
পচ্চত্তমুপযোগঞ্চ, করণং সম্পদানিযং;
নিস্সক্কং সামিৰচনং, ভুম্মমালপনট্ঠমং.
তত্র পচ্চত্তৰচনং নাম তিৰিধলিঙ্গৰৰত্থানগতানং ইত্থিপুমনপুংসকানং পচ্চত্তসভাৰনিদ্দেসত্থো. উপযোগৰচনং নাম যো যং করোতি, তেন তদুপযুত্তপরিদীপনত্থো. করণৰচনং নাম তজ্জাপকতনিব্বত্তকপরিদীপনত্থো. সম্পদানৰচনং নাম তপ্পদানপরিদীপনত্থো. নিস্সক্কৰচনং নাম তন্নিস্সটতদপগমপরিদীপনত্থো. সামিৰচনং নাম তদিস্সরপরিদীপনত্থো. ভুম্মৰচনং নাম তপ্পতিট্ঠাপরিদীপনত্থো. আমন্তনৰচনং নাম তদামন্তনপরিদীপনত্থো. এৰং ঞত্ৰা পযোগানি অসম্মুয্হন্তেন যোজেতব্বানি.
ভূতো, ভাৰকো, ভৰো, অভৰো, ভাৰো, অভাৰো, সভাৰো, সব্ভাৰো, সম্ভৰো, পভৰো, পভাৰো, অনুভৰো, আনুভাৰো, পরাভৰো, ৰিভৰো, পাতুভাৰো, আৰিভাৰো, তিরোভাৰো, ৰিনাভাৰো, সোত্থিভাৰো, অত্থিভাৰো, নত্থিভাৰোতি ওকারন্তপুল্লিঙ্গং.
অভিভৰিতা, পরিভৰিতা, অনুভৰিতা, সমনুভৰিতা, ভাৰিতা, পচ্চনুভৰিতাতি আকারন্তপুল্লিঙ্গং.
ভৰং, পরাভৰং, পরিভৰং, অভিভৰং, অনুভৰং, সমনুভৰং, পচ্চনুভৰং, পভৰং, অপ্পভৰন্তি নিগ্গহীতন্তপুল্লিঙ্গং.
ধনভূতি, সিরিভূতি, সোত্থিভূতি, সুৰত্থিভূতীতি ইকারন্তপুল্লিঙ্গং.
ভাৰী, ৰিভাৰী, সম্ভাৰী, পরিভাৰীতি ঈকারন্তপুল্লিঙ্গং.
সযম্ভূ, পভূ, অভিভূ, ৰিভূ, অধিভূ, পতিভূ, গোত্রভূ, ৰত্রভূ, পরাভিভূ, রূপাভিভূ, সদ্দাভিভূ, গন্ধাভিভূ, রসাভিভূ, ফোট্ঠব্বাভিভূ, ধম্মাভিভূ, সব্বাভিভূতি ঊকারন্তপুল্লিঙ্গং.
ইমানেত্থ ছব্বিধানি পুল্লিঙ্গানি ভূধাতুমযানি উদ্দিট্ঠানি.
উকারন্তং পুল্লিঙ্গংতু ভূধাতুমযমপ্পসিদ্ধং, অঞ্ঞধাতুমযং পনুকারন্তপুল্লিঙ্গং পসিদ্ধং ‘‘ভিক্খু, হেতু’’ইতি. তেন সদ্ধিং সত্তৰিধানি পুল্লিঙ্গানি হোন্তি, সব্বানেতানি সভাৰতোযেৰ পুল্লিঙ্গানীতি দট্ঠব্বানি. এত্থ সত্তোতি অত্থৰাচকো ভূতসদ্দোযেৰ নিযোগা পুল্লিঙ্গন্তিপি দট্ঠব্বো.
যে পন ‘‘যো ধম্মো ভূতো, যা ধম্মজাতি ভূতা, যং ধম্মজাতং ভূত’’ন্তি এৰং লিঙ্গত্তযে যোজনারহত্তা অনিযতলিঙ্গা অঞ্ঞেপি ভূতপরাভূতসম্ভূতসদ্দাদযো সন্দিস্সন্তি পাৰচনৰরে, তেপি নানোপসগ্গনিপাতপদেহি যোজনৰসেন সদ্দরচনাযং সুখুমত্থগ্গহণে চ ৰিঞ্ঞূনং কোসল্লজননত্থং নিযতপুল্লিঙ্গেসু পক্খিপিত্ৰা দস্সেস্সাম.
সেয্যথিদং? ভূতো, পরাভূতো, সম্ভূতো, ৰিভূতো, পাতুভূতো, আৰিভূতো, তিরোভূতো, ৰিনাভূতো, ভব্বো, পরিভূতো, অভিভূতো, অধিভূতো, অদ্ধভূতো, অনুভূতো, সমনুভূতো, পচ্চনুভূতো, ভাৰিতো, সম্ভাৰিতো, ৰিভাৰিতো, পরিভাৰিতো, অনুপরিভূতো, পরিভৰিতব্বো, পরিভোতব্বো, পরিভৰনীযো, অভিভৰিতব্বো, অভিভোতব্বো, অভিভৰনীযো, অধিভৰিতব্বো, অধিভোতব্বো, অধিভৰনীযো, অনুভৰিতব্বো, অনুভোতব্বো, অনুভৰনীযো, সমনুভৰিতব্বো, সমনুভোতব্বো, সমনুভৰনীযো, পচ্চনুভৰিতব্বো, পচ্চনুভোতব্বো, পচ্চনুভৰনীযো, ভাৰেতব্বো, ভাৰনীযো, সম্ভাৰেতব্বো, সম্ভাৰনীযো, ৰিভাৰেতব্বো, ৰিভাৰনীযো, পরিভাৰেতব্বো, পরিভাৰনীযো, ভৰমানো, ৰিভৰমানো, পরিভৰমানো, অভিভৰমানো, অনুভৰমানো, সমনুভৰমানো, পচ্চনুভৰমানো, অনুভোন্তো, সমনুভোন্তো, পচ্চনুভোন্তো, সম্ভোন্তো, অভিসম্ভোন্তো, ভাৰেন্তো, সম্ভাৰেন্তো, ৰিভাৰেন্তো, পরিভাৰেন্তো, পরিভৰিযমানো, পরিভুয্যমানো, অভিভৰিযমানো, অভিভূযমানো, অনুভৰিযমানো, অনুভুয্যমানো, সমনুভৰিযমানো, সমনুভুয্যমানো, পচ্চনুভৰিযমানো, পচ্চনুভুয্যমানোতি ইমানি নিযতপুল্লিঙ্গেসু পক্খিত্তলিঙ্গানি. এৰমোকারন্তাদিৰসেন ছব্বিধানি পুল্লিঙ্গানি ভূধাতুমযানি পকাসিতানি. অযং তাৰ পুল্লিঙ্গৰসেন উদাহরণুদ্দেসো.
ভাৰিকা, ভাৰনা, ৰিভাৰনা, সম্ভাৰনা, পরিভাৰনাতি আকারন্তইত্থিলিঙ্গং.
ভূমি, ভূতি, ৰিভূতি. ইকারন্তইত্থিলিঙ্গং.
ভূরী, ভূতী, ভোতী, ৰিভাৰিনী, পরিৰিভাৰিনী, সম্ভাৰিনী, পাতুভৰন্তী, পাতুভোন্তী, পরিভৰন্তী, পরিভোন্তী, অভিভৰন্তী, অভিভোন্তী, অধিভৰন্তী, অধিভোন্তী, অনুভৰন্তী, অনুভোন্তী, সমনুভৰন্তী, সমনুভোন্তী, পচ্চনুভৰন্তী, পচ্চনুভোন্তী, অভিসম্ভৰন্তী, অভিসম্ভোন্তীতি ঈকারন্তইত্থিলিঙ্গং.
ভূ, অভূ. ঊকারন্তইত্থিলিঙ্গং.
ইমানেত্থ চতুব্বিধানি ইত্থিলিঙ্গানি ভূধাতুমযানি উদ্দিট্ঠানি.
উকারন্তিত্থিলিঙ্গং ভূধাতুমযমপ্পসিদ্ধং, অঞ্ঞধাতুমযং পন উকারন্তিত্থিলিঙ্গং পসিদ্ধং ‘‘ধাতু, ধেনু’’ইতি. তেন সদ্ধিং পঞ্চৰিধানি ইত্থিলিঙ্গানি হোন্তি, ওকারন্তস্স ৰা গোসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গভাৰে তেন সদ্ধিং ছব্বিধানিপি হোন্তি, সব্বানেতানি সভাৰতোযেৰিত্থিলিঙ্গানীতি দট্ঠব্বানি. এত্থাপি অনিযতলিঙ্গা ভূতপরাভূতসম্ভূতসদ্দাদযো ইত্থিলিঙ্গৰসেন যুজ্জন্তে.
কথং? ভূতা, পরাভূতা, সম্ভূতাতি সব্বং ৰিত্থারতো গহেতব্বং ‘‘অনুভোন্তো সমনুভোন্তো’’তিআদীনি নৰ পদানি ৰজ্জেত্ৰা. তানি হি ঈকারন্তৰসেন যোজিতানি. ইমানি নিযতলিঙ্গেসু পক্খিত্তলিঙ্গানি. এৰং আকারন্তাদিৰসেন চতুব্বিধানি ইত্থিলিঙ্গানি ভূধাতুমযানি পকাসিতানি. অযং ইত্থিলিঙ্গৰসেন উদাহরণুদ্দেসো.
ভূতং, মহাভূতং, ভৰিত্তং, ভূনং, ভৰনং, পরাভৰনং, সম্ভৰনং, ৰিভৰনং, পাতুভৰনং, আৰিভৰনং, তিরোভৰনং, ৰিনাভৰনং, সোত্থিভৰনং, পরিভৰনং, অভিভৰনং, অধিভৰনং, অনুভৰনং, সমনুভৰনং, পচ্চনুভৰনন্তি নিগ্গহীতন্তনপুংসকলিঙ্গং.
অত্থৰিভাৰি, ধম্মৰিভাৰি. ইকারন্তনপুংসকলিঙ্গং.
গোত্রভু, চিত্তসহভু, নচিত্তসহভু. উকারন্তনপুংসকলিঙ্গং.
সব্বানেতানি সভাৰতোযেৰ নপুংসকলিঙ্গানীতি দট্ঠব্বানি. এত্থ সত্তভূতরূপৰাচকো ভূতসদ্দোযেৰ নিযোগা নপুংসকলিঙ্গোতিপি দট্ঠব্বং. এত্থাপি অনিযতলিঙ্গা ভূত পরাভূত সম্ভূতসদ্দাদযো নপুংসকলিঙ্গৰসেন যুজ্জন্তে.
কথং? ভূতং, পরাভূতং, সম্ভূতং, ৰিভূতং. পেয্যালো. সমনুভৰমানং, পচ্চনুভৰমানং, অনুভোন্তং, অনুভৰন্তং, সমনুভোন্তং, সমনুভৰন্তং, পচ্চনুভোন্তং, পচ্চনুভৰন্তং, সম্ভোন্তং, সম্ভৰন্তং, অভিসম্ভোন্তং, অভিসম্ভৰন্তং, পাতুভোন্তং, পাতুভৰন্তং, পরিভোন্তং, পরিভৰন্তং, অভিভোন্তং, অভিভৰন্তং, অধিভোন্তং, অধিভৰন্তং, ভাৰেন্তং, সম্ভাৰেন্তং, ৰিভাৰেন্তং, পরিভাৰেন্তং, পরিভাৰিযমানং, পরিভুয্যমানং, পেয্যালো. পচ্চনুভৰিযমানং, পচ্চনুভুয্যমানন্তি ইমানি নিযতনপুংসকলিঙ্গেসু পক্খিত্তলিঙ্গানি. এৰং নিগ্গহীতন্তাদিৰসেন তিৰিধানি নপুংসকলিঙ্গানি ভূধাতুমযানি পকাসিতানি. অযং নপুংসকলিঙ্গৰসেন উদাহরণুদ্দেসো, এৰং পুল্লিঙ্গাদিৰসেন লিঙ্গত্তযং ভূধাতুমযমুদ্দিট্ঠং.
এত্থ মে অপ্পসিদ্ধাতি, যে যে সদ্দা পকাসিতা;
তে তে পাল়িপ্পদেসেসু, মগ্গিতব্বা ৰিভাৰিনা.
ও, আ, বিন্দু, ই, ঈ, উ, ঊ-অন্তিমে সত্তধা ঠিতা;
ঞে য্যা পুল্লিঙ্গভেদাতি, নিরুত্তঞ্ঞূহি ভাসিতা.
আ ইৰণ্ণো চুৰণ্ণো চ, পঞ্চ অন্তা সরূপতো;
ইত্থিভেদাতি ৰিঞ্ঞেয্যা, ওকারন্তেন ছাপি ৰা.
বিন্দু, ই, উ-ইমে অন্তা, তযো ঞেয্যা ৰিভাৰিনা;
নপুংসকপ্পভেদাতি, নিরুত্তঞ্ঞূহি ভাসিতা.
অন্তা সত্তেৰ পুল্লিঙ্গে, ইত্থিযং পঞ্চ ৰা ছ ৰা;
নপুংসকে তযো এৰং, দস পঞ্চহি ছব্বিধা.
যস্মা পনেত্থ ‘‘ভূতো’’তিআদযো সদ্দা নিব্বচনাভিধেয্যকথনত্থসাধকৰচনপরিযাযৰচনত্থুদ্ধারৰসেন ৰুচ্চমানা পাকটা হোন্তি সুৰিঞ্ঞেয্যা চ, তস্মা ইমেসং নিব্বচনাদীনি যথাসম্ভৰং ৰক্খাম ৰিঞ্ঞূনং তুট্ঠিজননত্থঞ্চেৰ সোতারানমত্থেসু পটুতরবুদ্ধিপটিলাভায চ. তত্র ভূতোতি খন্ধপাতুভাৰেন ভৰতীতি ভূতো, ইদং তাৰ নিব্বচনং. ‘‘ভূতো’’তি সব্বসঙ্গাহকৰসেন সত্তো ৰুচ্চতি, ইদমভিধেয্যকথনং. ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো. সব্বেৰ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি চ ইদমেতস্স অত্থস্স সাধকৰচনং. অথ ৰা ভূতোতি এৰংনামকো অমনুস্সজাতিযো সত্তৰিসেসো, ইদমভিধেয্যকথনং. ‘‘ভূতৰিজ্জা, ভূতৰেজ্জো, ভূতৰিগ্গহিতো’’তি চ ইদমেতস্স অত্থস্স সাধকৰচনং. যঞ্চ পন ‘‘সত্তো মচ্চো পজা’’তিআদিকং তত্থ তত্থ আগতং ৰচনং, ইদং সত্তোতি অত্থৰাচকস্স ভূতসদ্দস্স পরিযাযৰচনং. যঞ্চ নিদ্দেসপাল়িযং ‘‘মচ্চোতি সত্তো নরো মানৰো পোসো পুগ্গলো জীৰো জগু জন্তু হিন্দগু মনুজো’’তি আগতং, ইদম্পি পরিযাযৰচনমেৰ. তানি সব্বানি পিণ্ডেত্ৰা ৰুচ্চন্তে –
সত্তো মচ্চো জনো ভূতো, পাণো হিন্দগু পুগ্গলো;
জন্তু জীৰো জগু যক্খো, পাণী দেহী তথাগতো.
সত্তৰো মাতিযো লোকো, মনুজো মানৰো নরো;
পোসো সরীরীতি পুমে, ভূতমিতি নপুংসকে.
পজাতি ইত্থিযং ৰুত্তো, লিঙ্গতো, ন চ অত্থতো;
এৰং তিলিঙ্গিকা হোন্তি, সদ্দা সত্তাভিধানকা.
যো সো জঙ্ঘায উলতি, সো সত্তো জঙ্ঘলো ইধ;
পাণদেহাভিধানেহি, সত্তনামং পপঞ্চিতং.
ইমস্মিং পকরণে ‘‘পরিযাযৰচন’’ন্তি চ ‘‘অভিধান’’ন্তি চ ‘‘সঙ্খা’’তিআদীনি চ একত্থানি অধিপ্পেতানি, অত্থুদ্ধারৰসেন পন ভূতসদ্দো পঞ্চক্খন্ধামনুস্সধাতুসস্সতৰিজ্জমানখীণাসৰসত্তরুক্খাদীসু দিস্সতি, তপ্পযোগো উপরি অত্থত্তিকৰিভাগে আৰিভৰিস্সতি. ভাৰকোতি ভাৰেতীতি ভাৰকো, ইদং নিব্বচনং. যো ভাৰনং করোতি, সো ভাৰকো. ইদমভিধেয্যকথনং. ‘‘ভাৰকো নিপকো ধীরো’’তি ইদমেতস্স অত্থস্স সাধকৰচনং. ‘‘ভাৰকো ভাৰনাপসুতো ভাৰনাপযুত্তো ভাৰনাসম্পন্নো’’তি ইদং পরিযাযৰচনং. ইমানি ‘‘ভূতো ভাৰকো’’তি দ্ৰে পদানি সুদ্ধকত্তুহেতুকত্তুৰসেন ৰুত্তানীতি. ইতো পরং নযানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘ইদং নিব্বচন’’ন্তি চ আদীনি অৰত্ৰা কত্থচি অত্থসাধকৰচনং পরিযাযৰচনং অত্থুদ্ধারঞ্চ যথারহং দস্সেস্সাম. তেসু হি সব্বত্থ দস্সিতেসু গন্থৰিত্থারো সিযা, তস্মা যেসমত্থো উত্তানো, তেসম্পি পদানমভিধেয্যং ন কথেস্সাম, নিব্বচনমত্তমেৰ নেসং কথেস্সাম. যেসং পন গম্ভীরো অত্থো, তেসমভিধেয্যং কথেস্সাম.
ভৰনং ভৰো, ভৰো ৰুচ্চতি ৰুদ্ধি. ভূসদ্দস্স অত্থাতিসযযোগতো ৰড্ঢনেপি দিস্সমানত্তা ভৰনং ৰড্ঢনন্তি কত্ৰা. ‘‘ভৰো চ রঞ্ঞো অভৰো চ রঞ্ঞো’’তি ইদং ৰুদ্ধিঅত্থস্স সাধকং ৰচনং. অথ ৰা ভৰোতি ৰুচ্চতি সস্সতং. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি হি সস্সতৰসেন পৰত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি, তস্মা ভৰদিট্ঠী’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. তথা ভৰোতি ভৰদিট্ঠি, ভৰতি সস্সতং তিট্ঠতীতি পৰত্তনতো সস্সতদিট্ঠি ভৰদিট্ঠি নাম. ভৰদিট্ঠি হি উত্তরপদলোপেন ভৰোতি ৰুচ্চতি. ‘‘ভৰেন ভৰস্স ৰিপ্পমোক্খমাহংসূ’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. এত্থাযং পাল়িৰচনত্থো – একচ্চে সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ভৰদিট্ঠিযা ৰা কামভৰাদিনা ৰা সব্বভৰতো ৰিমুত্তিং সংসারৰিসুদ্ধিং কথযিংসূতি. অথ ৰা ভৰন্তি ৰড্ঢন্তি সত্তা এতেনাতি ভৰোতি অত্থেন সম্পত্তিপুঞ্ঞানি ভৰোতি চ ৰুচ্চন্তি. ‘‘ইতিভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. এত্থ পনাযং পাল়িৰচনত্থো – ভৰোতি সম্পত্তি, অভৰোতি ৰিপত্তি. তথা ভৰোতি ৰুদ্ধি, অভৰোতি হানি. ভৰোতি সস্সতং, অভৰোতি উচ্ছেদো. ভৰোতি পুঞ্ঞং, অভৰোতি পাপং, তং সব্বং ৰীতিৰত্তোতি.
সহোকাসা খন্ধাপি ভৰো. ‘‘কামভৰো রূপভৰো’’ ইচ্চেৰমাদি এতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. এত্থ পন খন্ধা ‘‘যো পঞ্ঞাযতি, সো সরূপং লভতী’’তি কত্ৰা ‘‘ভৰতি অৰিজ্জাতণ্হাদিসমুদযা নিরন্তরং সমুদেতী’’তি অত্থেন ৰা ‘‘ভৰা’’তি ৰুচ্চন্তি. ওকাসো পন ‘‘ভৰন্তি জাযন্তি এত্থ সত্তা নামরূপধম্মা চা’’তি অত্থেন ‘‘ভৰো’’তি. অপিচ কম্মভৰোপি ভৰো, উপপত্তিভৰোপি ভৰো. ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো দুৰিধেন অত্থি কম্মভৰো, অত্থি উপপত্তিভৰো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. তত্থ কম্মমেৰ ভৰো কম্মভৰো. তথা উপপত্তি এৰ ভৰো উপপত্তিভৰো. এত্থূপপত্তি ভৰতীতি ভৰো, কম্মং পন যথা সুখকারণত্তা ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো’’তি ৰুত্তো. এৰং ভৰকারণত্তা ফলৰোহারেন ভৰোতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা ভাৰনলক্খণত্তা ভাৰেতীতি ভৰো. কিং ভাৰেতি? উপপত্তিং. ইতি উপপত্তিং ভাৰেতীতি ভৰোতি ৰুচ্চতি. ভাৰেতীতিমস্স চ নিব্বত্তেতীতি হেতুকত্তুৰসেনত্থো. অথ ৰা ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি ৰচনতো ভৰতি এতেনাতি ভৰোতি কম্মভৰো ৰুচ্চতি.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি
ৰুত্তলক্খণো সংসারোপি ভৰো. ‘‘ভৰে দুক্খং ভৰদুক্খং, ভৰে সংসরন্তো’’তি ইমানেতস্সত্থস্স সাধকানি ৰচনানি. তত্র কেনট্ঠেন সংসারো ভৰোতি কথীযতি? ভৰতি এত্থ সত্তসম্মুতি খন্ধাদিপটিপাটিসঙ্খাতে ধম্মপুঞ্জস্মিন্তি অত্থেন. ইদং ভৰসদ্দস্স ভাৰকত্তুকরণাধিকরণসাধনৰসেনত্থকথনং.
এত্থ ভৰসদ্দস্স অত্থুদ্ধারং ৰদাম –
ৰুদ্ধিসম্পত্তিপুঞ্ঞানি, খন্ধা সোকাসসঞ্ঞিতা;
সংসারো সস্সতঞ্চেতং, ভৰসদ্দেন সদ্দিতং.
ভৰতণ্হা ভৰদিট্ঠি, উপপত্তিভৰো তথা;
কম্মভৰো চ সব্বন্তং, ভৰসদ্দেন সদ্দিতং.
ভৰতণ্হাভৰদিট্ঠি-দ্ৰযং কত্থচি পাল়িযং;
উত্তরপদলোপেন, ভৰসদ্দেন সদ্দিতং.
অভৰোতি ন ভৰো অভৰো.
ৰিপত্তি হানি উচ্ছেদো, পাপঞ্চেৰ চতুব্বিধা;
ইমে অভৰসদ্দেন, অত্থা ৰুচ্চন্তি সাসনে.
ভাৰোতি অজ্ঝাসযো, যো ‘‘অধিপ্পাযো’’তিপি ৰুচ্চতি. ‘‘থীনংভাৰো দুরাজানো. নামচ্চো রাজভরিযাসু, ভাৰং কুব্বেথ পণ্ডিতো. হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতী’’তি এৰমাদি এতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. অপিচ ৰত্থুধম্মোপি ভাৰো. ‘‘ভাৰসঙ্কেতসিদ্ধীন’’ন্তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং, চিত্তম্পি ভাৰো. ‘‘অচ্চাহিতং কম্মং করোসি লুদ্দং, ভাৰে চ তে কুসলং নত্থি কিঞ্চী’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. ক্রিযাপিভাৰো. ‘‘ভাৰলক্খণং ভাৰসত্তমী’’তি চ ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. অপিচ ভাৰোতি সত্তৰেৰচনন্তি ভণন্তি, ধাতু ৰা এতং অধিৰচনং. তত্থ অজ্ঝাসযো চ ৰত্থুধম্মো চ চিত্তঞ্চ সত্তো চাতি ইমে ভৰতীতি ভাৰো. তথা পন ভাৰেতীতি ভাৰো, ক্রিযা তু ভৰনন্তি ভাৰো. সা চ ভৰনগমনপচনাদিৰসেনানেকৰিধা. অপিচ ভাৰরূপম্পি ভাৰো, যং ইত্থিভাৰো পুম্ভাৰো ইত্থিন্দ্রিযন্তি চ ৰুচ্চতি. তত্রাযং ৰচনত্থো – ‘‘ইত্থী’’তি ৰা ‘‘পুরিসো’’তি ৰা ভৰতি এতেন চিত্তং অভিধানঞ্চাতি ভাৰো.
নত্তনোমতিযা এতং, নিব্বচনমুদাহটং;
পুব্বাচরিযসীহানং, মতং নিস্সায মাহটং.
ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি ‘‘ইত্থিযা ভাৰো ইত্থিভাৰো, ইত্থীতি ৰা ভৰতি এতেন চিত্তং অভিধানঞ্চাতি ইত্থিভাৰো’’তি, তস্মা পুম্ভাৰোতি এত্থাপি পুমস্স ভাৰো পুম্ভাৰো, পুমাতি ৰা ভৰতি এতেন চিত্তং অভিধানঞ্চাতি পুম্ভাৰোতি নিব্বচনং সমধিগন্তব্বং. ইদং ভাৰসদ্দস্স কত্তুভাৰকরণসাধনৰসেনত্থকথনং.
অভাৰোতি ন ভাৰোতি অভাৰো, কো সো? সুঞ্ঞতা নত্থিতা. সভাৰোতি অত্তনো ভাৰো সভাৰো, অত্তনো পকতি ইচ্চেৰত্থো. অথ ৰা সভাৰোতি ধম্মানং সতি অত্থসম্ভৰে যো কোচি সরূপং লভতি, তস্স ভাৰো লক্খণমিতি সঞ্ঞিতো নমনরুপ্পনকক্খল়ফুসনাদিআকারো ইচ্চেৰত্থো. ‘‘সামঞ্ঞং ৰা সভাৰো ৰা, ধম্মানং লক্খণং মত’’ন্তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. অপিচ সভাৰোতি সলক্খণো পরমত্থধম্মো. কেনট্ঠেন? সহ ভাৰেনাতি অত্থেন. সব্ভাৰোতি সতং ভাৰো সব্ভাৰো, সপ্পুরিসধম্মো ইচ্চেৰত্থো. অথ ৰা অত্তনো ভাৰো সব্ভাৰো. ‘‘গাহাপযন্তি সব্ভাৰ’’ন্তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. সংৰিজ্জমানো ৰা ভাৰো সব্ভাৰো. ‘‘এৰং গহণসব্ভাৰো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. ইদং সভাৰ সব্ভাৰসদ্দানং ভাৰসাধনৰসেনত্থকথনং.
সম্ভৰোতি সম্ভৰনং সম্ভৰো, সম্ভৰনক্রিযা, যুত্তি ৰা. যুত্তি হি সম্ভৰোতি ৰুচ্চতি ‘‘সম্ভৰো গহণস্স কারণ’’ন্তিআদীসু. অথ ৰা সম্ভৰতি এতস্মাতি সম্ভৰো. যতো হি যং কিঞ্চি সম্ভৰতি, সো সম্ভৰো. পভৰোতি পভৰনং পভৰো, অচ্ছিন্নতা, পভৰতি এতস্মাতি ৰা পভৰো. যতো হি যং কিঞ্চি পভৰতি, সো পভৰো. ইমে পন সম্ভৰপভৰসদ্দা কত্থচি সমানত্থা কত্থচি ভিন্নত্থাতি ৰেদিতব্বা. কথং? সম্ভৰসদ্দো হি ভৰনক্রিযম্পি ৰদতি যুত্তিম্পি পঞ্ঞত্তিম্পি সম্ভৰরূপম্পি পচ্চযত্থম্পি, পভৰসদ্দো পন ভৰনক্রিযম্পি ৰদতি নদিপ্পভৰম্পি পচ্চযত্থম্পি, তস্মা পচ্চযত্থং ৰজ্জেত্ৰা ভিন্নত্থাতি গহেতব্বা, পচ্চযত্থেন পন সমানত্থাতি গহেতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘পচ্চযো হেতু নিদানং কারণং সম্ভৰো পভৰোতিআদি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনতো নান’’ন্তি.
‘‘মূলং হেতু নিদানঞ্চ, সম্ভৰো পভৰো তথা;
সমুট্ঠানাহারারম্মণং, পচ্চযো সমুদযেন চা’’তি
অযম্পি গাথা এতস্সত্থস্স সাধিকা. ইদং সম্ভৰপভৰসদ্দানং ভাৰাপাদানসাধনৰসেনত্থকথনং.
এৰমেত্থ ভাৰকত্তুকম্মকরণাপাদানাধিকরণৰসেন ছ সাধনানি পকাসিতানি. তানি সম্পদানসাধনেন সত্তৰিধানি ভৰন্তি, তং পন উত্তরি আৰিভৰিস্সতি ‘‘ধনমস্স ভৰতূতি ধনভূতী’’তিআদিনা. ইচ্চেৰং কিতকৰসেন সব্বথাপি সত্তৰিধানি সাধনানি হোন্তি, যানি ‘‘কারকানী’’তিপি ৰুচ্চতি, ইতো অঞ্ঞং সাধনং নত্থি. ইধ পযোগেস্ৰত্থেসু চ ৰিঞ্ঞূনং পাটৰত্থং সাধননামং পকাসিতং. তথা হি দুন্নিক্খিত্তসাধনেহি পদেহি যোজিতা সদ্দপ্পযোগা দুব্বোধত্থা হোন্তি, সুনিক্খিত্তসাধনেহি পন পদেহি যোজিতা সুবোধত্থা হোন্তি, তস্মা পযোগাসাধনমূলকা, অত্থো চ পযোগমূলকো. পযোগানুরূপঞ্হি অৰিপরীতং কত্ৰা অত্থং কথনসীলা ‘‘যাচিতোৰ বহুলং চীৰরং পরিভুঞ্জতি, অপ্পং অযাচিতো’’তি এৰমাদীসু সাধনৰসেন গহেতব্বেসু অত্থেসু, অঞ্ঞেসু চত্থেসু পটুতরবুদ্ধিনো পণ্ডিতাযেৰ একন্তেন ভগৰতো পরিযত্তিসাসনধরা নাম হোন্তীতি ৰেদিতব্বং. ইতো পরং নযানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘ইদং নাম সাধন’’ন্তি ন ৰক্খাম, কেৰলমিধ দস্সিতেসু পযোগেসু ৰিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থঞ্চেৰ ৰিৰিধৰিচিত্তপাল়িগতিকে ৰিৰিধত্থসারে জিনৰরৰচনে সোতূনং বুদ্ধিৰিজম্ভনত্থঞ্চ অত্থসাধকৰচনানিযেৰ যথারহং সুত্তগেয্যৰেয্যাকরণগাথাদীসু ততো ততো আহরিত্ৰা দস্সেস্সাম.
পভাৰোতি পকারতো ভৰতীতি পভাৰো, সোযমানুভাৰোযেৰ. ‘‘পভাৰং তে ন পস্সামি, যেন ত্ৰং মিথিলং ৰজে’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. অনুভৰোতি অনুভৰনং অনুভৰো, কিং তং? পরিভুঞ্জনং. আনুভাৰোতি তেজুস্সাহমন্তপভূসত্তিযো. ‘‘তেজসঙ্খতো উস্সাহমন্তপভূসত্তিসঙ্খাতো ৰা মহন্তো আনুভাৰো এতস্সাতি মহানুভাৰো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং.
তেজো উস্সাহমন্তা চ, পভূসত্তীতি পঞ্চিমে;
আনুভাৰাতি ৰুচ্চন্তি, পভাৰাতি চ তে ৰদে.
তেজাদিৰাচকত্তম্হি, আনুভাৰপদস্স তু;
অত্থনিব্বচনং ধীরো, যথাসম্ভৰমুদ্দিসে.
অথ ৰা আনুভাৰোতি অনুভৰিতব্বফলং. ‘‘অনুভৰিতব্বস্স ফলস্স মহন্ততায মহানুভাৰো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. পরাভৰোতি পরাভৰনং পরাভৰো, অথ ৰা পরাভৰতীতি পরাভৰো. ‘‘সুৰিজানো পরাভৰো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. অপিচ ‘‘ধম্মদেস্সী পরাভৰো’’তি পাঠানুরূপতো পরাভৰিস্সতীতি পরাভৰোতি অনাগতকালৰসেনপি নিব্বচনং দট্ঠব্বং. অথ ৰা পরাভৰন্তি এতেনাতি পরাভৰো. কিং তং? ধম্মদেস্সিতাদি. ‘‘পঠমো সো পরাভৰো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. ৰিভৰোতি নিব্বানং. তঞ্হি ভৰতো ৰিগতত্তা ভৰতো ৰিগতোতি ৰিভৰো, ভৰস্স চ তংহেতু ৰিগতত্তা ৰিগতো ভৰো এতস্মাতি ৰিভৰো. ৰিভৰন্তি উচ্ছিজ্জন্তি ৰিনস্সন্তি ইতো অরিযধনৰিলোমকা কিলেসমহাচোরাতিপি ৰিভৰো. ৰিভৰসদ্দস্স নিব্বানাভিধানত্তে ‘‘এৰং ভৰে ৰিজ্জমানে, ৰিভৰো ইচ্ছিতব্বকো’’তি ইদমেত্থ সাধকং ৰচনং. ইমানি পন নিব্বানস্স পরিযাযৰচনানি –
নিব্বানং ৰিভৰো মোক্খো, নিরোধো অমতং সমং;
সঙ্খারূপসমো দুক্খ-নিরোধো অচ্চুত’ক্খযো.
ৰিৰট্ট’মকতং অত্থং, সন্তিপদ’মসঙ্খতং;
পারং তণ্হাক্খযো দুক্খ-ক্খযো সঞ্ঞোজনক্খযো.
যোগক্খেমো ৰিরাগো চ,
লোকন্তো চ ভৰক্খযো;
অপৰগ্গো ৰিসঙ্খারো,
সব্ভি সুদ্ধি ৰিসুদ্ধি চ.
ৰিমুত্যা’পচযো মুত্তি, নিব্বুতি উপধিক্খযো;
সন্তি অসঙ্খতা ধাতু, দিসা চ সব্বতোপভং.
ৰিনাপেতানি নামানি, ৰিসেসকপদং ইধ;
নিব্বানৰাচকানীতি, সল্লক্খেয্য সুমেধসো.
‘‘তাণং লেণ’’ন্তিআদীনি-পেক্খিকানি ভৰন্তি হি;
ৰিসেসকপদানন্তি, এত্থেতানি পকাসযে.
তাণং লেণ’মরূপঞ্চ, সন্তং সচ্চ’মনালযং;
সুদুদ্দসং সরণঞ্চ, পরাযণ’মনীতিকং.
অনাসৰং ধুৰং নিচ্চং, ৰিঞ্ঞাণ’মনিদস্সনং;
অব্যাপজ্জং সিৰং খেমং, নিপুণং অপলোকিকং.
অনন্ত’মক্খরং দীপো, অচ্চন্তং কেৰলং পদং;
পণীতং অচ্চুতঞ্চাতি, বহুধাপি ৰিভাৰযে.
গোত্রভূতি পদস্সত্থং, ৰদন্তেহি গরূহি তু;
গোত্তং ৰুচ্চতি নিব্বান-মিতি গোত্তন্তি ভাসিতং.
ৰিভৰোতি ৰা ৰিনাসসম্পত্তিধনুচ্ছেদদিট্ঠিযোপি ৰুচ্চন্তি. তত্থ ৰিনাসো ৰিভৰনং উচ্ছিজ্জনং নস্সনন্তি অত্থেন ৰিভৰো. ‘‘ৰিভৰো সব্বধম্মানং, ইত্থেকে সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেন্তী’’তি চ ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. সম্পত্তি পন ৰিসেসতো ভৰতীতি ৰিভৰো. ‘‘রঞ্ঞো সিরিৰিভৰং দট্ঠুকামা’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. ধনং পন ভৰন্তি ৰড্ঢন্তি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি সত্তা এতেনাতি ৰিভৰো. ‘‘অসীতিকোটিৰিভৰস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তী’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. ইদং পন পরিযাযৰচনং –
ধনং সং ৰিভৰো দব্বং, সাপতেয্যং পরিগ্গহো;
ওড্ডং ভণ্ডং সকং অত্থো, ইচ্চেতে ধনৰাচকা.
উচ্ছেদদিট্ঠি পন ৰিভৰতি উচ্ছিজ্জতি ‘‘অত্তা চ লোকো চ পুন চুতিতো উদ্ধং ন জাযতী’’তি গহণতো ৰিভৰোতি. ‘‘ৰিভৰতণ্হা’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. ৰিভৰতণ্হাতি হি উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতায তণ্হায নামং. এত্থ অত্থুদ্ধারো ৰুচ্চতি –
ধননিব্বানসম্পত্তি-ৰিনাসুচ্ছেদদিট্ঠিযো;
ৰুত্তা ৰিভৰসদ্দেন, ইতি ৰিঞ্ঞূ ৰিভাৰযে.
পাতুভাৰোতি পাতুভৰনং পাতুভাৰো. আৰিভাৰোতি আৰিভৰনং আৰিভাৰো, উভিন্নমেতেসং পাকটতা ইচ্চেৰত্থো. তিরোভাৰোতি তিরোভৰনং তিরোভাৰো, পটিচ্ছন্নভাৰো. ৰিনাভাৰোতি ৰিনাভৰনং ৰিনাভাৰো, ৰিযোগো. সোত্থিভাৰোতি সোত্থিভৰনং সোত্থিভাৰো, সুৰত্থিভাৰো সুখস্স অত্থিতা, অত্থতো পন নিব্ভযতা নিরুপদ্দৰতা এৰ. অত্থিভাৰোতি অত্থিতা ৰিজ্জমানতা অৰিৰিত্ততা. নত্থিভাৰোতি নত্থিতা অৰিজ্জমানতা ৰিৰিত্ততা রিত্ততা তুচ্ছতা সুঞ্ঞতা. ওকারন্তপুল্লিঙ্গনিদ্দেসো.
অভিভৰতীতি অভিভৰিতা, পরং অভিভৰন্তো যো কোচি. এৰং পরিভৰিতা, অনুভৰতীতি অনুভৰিতা, সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা অনুভৰন্তো যো কোচি. এৰং সমনুভৰিতা. পচ্চনুভৰিতা, এত্থ পন যথা ‘‘অমতস্স দাতা. অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদীসু ‘‘দাতা’’তি পদানং কত্তুৰাচকানং ‘‘অমতস্সা’’তিআদীহি পদেহি কম্মৰাচকেহি ছট্ঠিযন্তেহি সদ্ধিং যোজনা দিস্সতি, তথা ইমেসম্পি পদানং ‘‘পচ্চামিত্তস্স অভিভৰিতা’’তিআদিনা যোজনা কাতব্বা. এৰং অঞ্ঞেসম্পি এৰরূপানং পদানং. আকারন্তপুল্লিঙ্গনিদ্দেসো.
ভৰতীতি ভৰং. ভৰিস্সতীতি ৰা ভৰং, ৰড্ঢমানো পুগ্গলো. ‘‘সুৰিজানো ভৰং হোতি, সুৰিজানো পরাভৰো. ধম্মকামো ভৰং হোতি, ধম্মদেস্সী পরাভৰো’’তি ইদমেতস্সত্থস্স সাধকং ৰচনং. অথ ৰা যেন সদ্ধিং কথেতি, সো ‘‘ভৰ’’ন্তি ৰত্তব্বো, ‘‘ভৰং কচ্চাযনো. ভৰং আনন্দো. মঞ্ঞে ভৰং পত্থযতি, রঞ্ঞো ভরিযং পতিব্বত’’ন্তিআদীসু. এত্থ পন ধাতুঅত্থে আদরো ন কাতব্বো, সম্মুতিঅত্থেযেৰাদরো কাতব্বো ‘‘সঙ্কেতৰচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকারণ’’ন্তি ৰচনতো. ৰোহারৰিসযস্মিঞ্হি লোকসম্মুতি এৰ পধানা অৰিলঙ্ঘনীযা. পরাভৰতীতি পরাভৰং. এৰং পরিভৰং. অভিভৰং. অনুভৰং. পভৰতি পহোতি সক্কোতীতি পভৰং, পহোন্তো যো কোচি. ন পভৰং অপ্পভৰং, ‘‘অপ্পভৰ’’ন্তি চ ইদং জাতকে দিট্ঠং –
‘‘ছিন্নব্ভমিৰ ৰাতেন, রুণ্ণো রুক্খমুপাগমিং;
সোহং অপ্পভৰং তত্থ, সাখং হত্থেহি অগ্গহি’’ন্তি
তত্থ সাধকৰচনমিদং. নিগ্গহীতন্তপুল্লিঙ্গনিদ্দেসো.
ধনভূতীতি ধনমস্স ভৰতূতি ধনভূতি. সিরিভূতীতি সোভায চেৰ পঞ্ঞাপুঞ্ঞানঞ্চ অধিৰচনং. সা অস্স ভৰতূতি সিরিভূতি. এৰং সোত্থিভূতি, সুৰত্থিভূতি. ইকারন্তপুল্লিঙ্গনিদ্দেসো.
ভাৰীতি ভৰনসীলো ভাৰী, ভৰনধম্মো ভাৰী, ভৰনে সাধুকারী ভাৰী. এৰং ৰিভাৰী. সম্ভাৰী. পরিভাৰীতি. তত্র ৰিভাৰীতি অত্থৰিভাৰনে সমত্থো পণ্ডিতো ৰুচ্চতি. এত্থ ৰিদ্ৰা, ৰিজ্জাগতো, ঞাণীতিআদি পরিযাযৰচনং দট্ঠব্বং. ভৰন্তি চত্র –
ৰিদ্ৰা ৰিজ্জাগতো ঞাণী, ৰিভাৰী পণ্ডিতো সুধী;
বুধো ৰিসারদো ৰিঞ্ঞূ, দোসঞ্ঞূ ৰিদ্দসু ৰিদূ.
ৰিপস্সী পটিভাণী চ, মেধাৰী নিপকো কৰি;
কুসলো ৰিদুরো ধীমা, গতিমা মুতিমা চযং.
চক্খুমা কণ্ণৰা দব্বো, ধীরো ভূরি ৰিচক্খণো;