৩. পকিণ্ণকৰিনিচ্ছয

ইতো পরং পৰক্খামি, পকিণ্ণকৰিনিচ্ছযং;

সপ্পযোগেসু অত্থেসু, ৰিঞ্ঞূনং পাটৰত্থযা.

তত্থ অত্থুদ্ধারো, অত্থসদ্দচিন্তা, অত্থাতিসযযোগো, সমানাসমানৰসেনৰচনসঙ্গহো, আগমলক্খণৰসেন ৰিভত্তিৰচনসঙ্গহো, কালৰসেন ৰিভত্তিৰচনসঙ্গহো, কালসঙ্গহো, পকরণসংসন্দনা, ৰত্তমানাদীনং ৰচনত্থৰিভাৰনা চাতি নৰধা ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

অত্থুদ্ধারে তাৰ সমানসুতিকপদানমত্থুদ্ধারণং করিস্সাম. এত্থাখ্যাতপদসঞ্ঞিতানং ভোতিসদ্দ ভৰেসদ্দানমত্থো উদ্ধরিতব্বো. তথা হেতে নামিকপদসঞ্ঞিতেহি অপরেহি ভোতিসদ্দ ভৰেসদ্দেহি সমানসুতিকাপি অসমানত্থা চেৰ হোন্তি অসমানৰিভত্তিকা চ. সাসনস্মিঞ্হি কেচি সদ্দা অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানসুতিকা সমানাপি অসমানত্থা অসমানপৰত্তিনিমিত্তা অসমানলিঙ্গা অসমানৰিভত্তিকা অসমানৰচনকা অসমানন্তা অসমানকালিকা অসমানপদজাতিকা চ ভৰন্তি.

তেসমসমানত্থত্তে ‘‘সব্বঞ্হি তং জীরতি দেহনিস্সিতং. অপ্পস্সুতাযং পুরিসো, বলিবদ্দোৰ জীরতি. সন্তো তসিতো. পহু সন্তো ন ভরতি. সন্তো আচিক্খতে মুনি. সন্তো সপ্পুরিসা লোকে. সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি এৰমাদযো পযোগা. এত্থ জীরতিসদ্দদ্ৰযং যথাসম্ভৰং নৰভাৰাপগমৰড্ঢনৰাচকং. সন্তোসদ্দপঞ্চকং যথাসম্ভৰং পরিস্সমপ্পত্তসমানোপসন্তোপলব্ভমানৰাচকন্তি দট্ঠব্বং.

অসমানপৰত্তিনিমিত্তত্তে পন ‘‘অকতঞ্ঞূ মিত্তদুব্ভী, অস্সদ্ধো অকতঞ্ঞূচা’’তিএৰমাদযো. এত্থ চ অকতঞ্ঞূসদ্দদ্ৰযং কতাকতাজাননজাননপৰত্তিনিমিত্তং পটিচ্চ সম্ভূতত্তা অসমানপৰত্তিনিমিত্তকন্তি দট্ঠব্বং.

অসমানলিঙ্গত্তে ‘‘সুখী হোতু পঞ্চসিখ সক্কো দেৰানমিন্দো. ত্ৰঞ্চ ভদ্দে সুখী হোহি. যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি. মাতা মে অত্থি, সা মযা পোসেতব্বা’’তি এৰমাদযো. এত্থ সুখীসদ্দদ্ৰযং সাসদ্দদ্ৰযঞ্চ পুমিত্থিলিঙ্গৰসেন অসমানলিঙ্গন্তি দট্ঠব্বং.

অসমানৰিভত্তিকত্তে ‘‘আহারে উদরে যতো. যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি এৰমাদযো. এত্থ যতোসদ্দদ্ৰযং পঠমাপঞ্চমীৰিভত্তিসহিতত্তা অসমানৰিভত্তিকন্তি দট্ঠব্বং.

অসমানৰচনকত্তে ইমে পযোগা –

‘‘যায মাতু ভতো পোসো, ইমং লোকং অৰেক্খতি;

তম্পি পাণদদিং সন্তিং, হন্তি কুদ্ধো পুথুজ্জনো’’তি

আদীসু হন্তিসদ্দো একৰচনো.

‘‘ইমে নূন অরঞ্ঞস্মিং, মিগসঙ্ঘানি লুদ্দকা;

ৰাকুরাহি পরিক্খিপ্প, সোব্ভং পাতেত্ৰা তাৰদে;

ৰিক্কোসমানা তিব্বাহি, হন্তি নেসং ৰরং ৰর’’ন্তি.

আদীসু পন বহুৰচনো. ‘‘সীলৰা ৰত্তসম্পন্নো. এথ তুম্হে আযস্মন্তো সীলৰা হোথ. সন্তো দন্তো নিযতো ব্রহ্মচারী. সন্তো হৰে সব্ভি পৰেদযন্তি. মহারাজা যসস্সী সো. চত্তারো মহারাজা’’তি এৰমাদীসু সীলৰাসদ্দাদযো একৰচনবহুৰচনকা.

অসমানন্তত্তে পন যত্থ সমানসুতিকানং অসমানৰিভত্তিকত্তং ৰা অসমানৰচনত্তং ৰা উপলব্ভতি. তেযেৰ পযোগা. তং যথা? ‘‘সতং সম্পজানং, সতং ধম্মো, সন্তো দন্তো, সন্তো সপ্পুরিসা’’ ইচ্চেৰমাদযো.

অসমানকালত্তে ‘‘ননু তে সুতং ব্রাহ্মণ ভঞ্ঞমানে, দেৰা ন ইস্সন্তি পুরিসপরক্কমস্স. তে জনা পারমিস্সন্তি, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তর’’ন্তি এৰমাদযো. এত্থ ইস্সন্তিসদ্দদ্ৰযং ৰত্তমানাভৰিস্সন্তীকালৰসেন অসমানকালন্তি দট্ঠব্বং. ৰত্তমানাভৰিস্সন্তীৰিভত্তিৰসেন পন অসমানৰিভত্তিকন্তিপি.

অসমানপদজাতিকত্তে ‘‘সযং সমাহিতো নাগো, সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্যং. পথে ধাৰন্তিযা পতি, একংসং অজিনং কত্ৰা, পাদেসু সিরসা পতি. গিরিং চণ্ডোরণং পতী’’তি এৰমাদযো. এত্থ সযংসদ্দদ্ৰযং নামনিপাতৰসেন পতিসদ্দত্তযং নামাখ্যাতোপসগ্গৰসেন অসমানপদজাতিকন্তি দট্ঠব্বং.

ইমিনা নযেন সব্বত্থ ৰিত্থারেতব্বং. এৰং সাসনস্মিং কেচি সদ্দা অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানসুতিকা সমানাপি অসমানত্থা অসমানপৰত্তিনিমিত্তা অসমানলিঙ্গা অসমানৰিভত্তিকা অসমানৰচনকা অসমানন্তা অসমানকালিকা অসমানপদজাতিকা চ ভৰন্তি. এতাদিসেসু সদ্দেসু যো ক্রিযাপদত্তং পকাসেতি, ন সো নামিকপদত্তং. যো চ নামিকপদত্তং পকাসেতি, ন সো ক্রিযাপদত্তং. এৰং সন্তেপি সুতিসামঞ্ঞতো একত্তেন গহেত্ৰা অত্থুদ্ধারো করণীযোতি যথাৰুত্তক্রিযাপদানং নামপদেহি সমানসুতিকানং ভোতিসদ্দ ভৰে সদ্দানমত্থুদ্ধারং ৰদাম.

কথং? ভোতিসদ্দো কত্তুযোগে ক্রিযাপদং, ক্রিযাযোগে নামিকপদং, তস্মা সো দ্ৰীসু অত্থেসু ৰত্ততি ক্রিযাপদত্থে নামিকপদত্থে চ. তত্থ ক্রিযাপদত্থে ৰত্তমানৰসেন, নামিকপদত্থে পনালপনৰসেন. ক্রিযাপদত্থে তাৰ ‘‘একো ভোতি’’, নামিকপদত্থে ‘‘মা ভোতি পরিদেৰেসি’’. অত্রিদং ৰুচ্চতি –

ভাৰে নামপদত্থে চ, আলপনৰিসেসিতে;

ইমেসু দ্ৰীসু অত্থেসু, ভোতিসদ্দো পৰত্ততি.

ভৰেসদ্দো পন ‘‘ভৰামী’’তিমস্স ৰত্তমানাৰিভত্তিযুত্তস্স সদ্দস্সত্থেপি ৰত্ততি. ‘‘ভৰামী’’তিমস্স পঞ্চমীৰিভত্তিযুত্তস্স সদ্দস্স আণত্যাসীসনত্থেসুপি ৰত্ততি. ‘‘ভৰেয্যামী’’তিমস্স সত্তমীৰিভত্তিসহিতস্স সদ্দস্স অনুমতিপরিকপ্পত্থেসুপি ৰত্ততি. তত্রিদং পঠমত্থস্স সাধকং আহচ্চৰচনং –

‘‘দেৰানং অধিকো হোমি, ভৰামি মনুজাধিপো;

রূপলক্খণসম্পন্নো, পঞ্ঞায অসমো ভৰে’’তি.

অযং পন সব্বেসং তেসমত্থানং সাধিকা অম্হাকং গাথারচনা –

‘‘সুখী ভৰতি এসো চ, অহঞ্চাপি সুখী ভৰে;

সুখী ভৰতু এসো চ, অহঞ্চাপি সুখী ভৰে.

ইমায বুদ্ধপূজায, ভৰন্তু সুখিতা পজা;

ভৰে’হঞ্চ সুখপ্পত্তো, সামচ্চো সহ ঞাতিভি.

সুখী ভৰেয্য এসো চ, অহঞ্চাপি সুখী ভৰে;

সুখী ভৰেয্য চে এসো, অহঞ্চাপি সুখী ভৰে’’তি.

ইচ্চেৰং –

ৰত্তমানায পঞ্চম্যং, সত্তম্যঞ্চ ৰিভত্তিযং;

এতেসু তীসু ঠানেসু, ভৰেসদ্দো পৰত্ততি.

একধা ৰত্তমানাযং, পঞ্চমীসত্তমীসু চ;

দ্ৰেধা দ্ৰেধাতিমস্সত্থং, পঞ্চধা পরিদীপযে.

দ্ৰেধা ৰা ৰত্তমানায-মাদিপুরিসৰাচকো;

অত্থো ‘‘ভৰে’’তি এতস্স, ‘‘ভৰতী’’তিপিযুজ্জতি.

ইদানি পন এতস্স, ৰুত্তস্সত্থস্স সাধকং;

এত্থ পাল়িপ্পদেসং তু, আহরিস্সং সুণাথ মে.

কো’যং মজ্ঝেসমুদ্দস্মিং, অপস্সং তীরমাযুহে;

কং ত্ৰং অত্থৰসং ঞত্ৰা, এৰং ৰাযমসে ভুসং.

নিসম্ম ৰত্তং লোকস্স, ৰাযামস্স চ দেৰতে;

তস্মা মজ্ঝেসমুদ্দস্মিং, অপস্সং তীরমাযুহে.

অস্সং পুরিমগাথাযং, ‘‘আযুহে’’তিপদস্স হি;

‘‘আযূহতী’’তি অত্থোতি, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিভাৰিনা.

ৰিভত্তিযা ৰিপল্লাস-ৰসেনাযং সমীরিতো;

ৰত্তমানে সত্তমীতি, তিস্সেকারৰসেন ৰা.

পচ্ছিমায চ গাথাযং, ‘‘আযুহে’’তিপদস্স তু;

‘‘আযূহামী’’তি অত্থোতি, সদ্দত্থঞ্ঞূ ৰিভাৰযে.

তথা ‘‘ভৰে’’তিএতস্স, ৰত্তমানাৰিভত্তিযং;

‘‘ভৰতী’’তি, ‘‘ভৰামী’’তি, চত্থং দ্ৰেধা ৰিভাৰযে.

এৰংৰিধেসু অঞ্ঞেসু, পাঠেসুপি অযং নযো;

নেতব্বো নযদক্খেন, নযসাগরসাসনে.

এৰমযং ভৰেসদ্দো পঞ্চসু ছসু ৰা ক্রিযাপদত্থেসু পৰত্ততি. তথা সত্তমীৰিভত্যন্তনামিকপদস্স ৰুদ্ধিসংসারকম্মভৰূপপত্তিভৰসঙ্খাতেসু অত্থেসুপি. তথা হি ‘‘অভৰে নন্দতি তস্স, ভৰে তস্স ন নন্দতী’’তিআদীসু ৰুদ্ধিম্হি. ‘‘ভৰে ৰিচরন্তো’’তিআদীসু সংসারে. ‘‘ভৰে খো সতি জাতি হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তিআদীসু কম্মভৰে. ‘‘এৰং ভৰেৰিজ্জমানে’’তিআদীসু উপপত্তিভৰেতি দট্ঠব্বং. ইমিনা নযেন ভূধাতুতো নিপ্ফন্নানং অঞ্ঞতোপি অঞ্ঞেসং ক্রিযাপদানং যথাসম্ভৰমত্থো উদ্ধরিতব্বো.

আখ্যাতত্থম্হিমে অত্থা, ন লাতব্বা কুদাচনং;

অত্থুদ্ধারৰসেনেতে, উদ্ধটা নামতো যতো.

ইদমেত্থ সঙ্খেপতো অত্থুদ্ধারনযনিদস্সনং.

অত্থসদ্দচিন্তাযং পন এৰমুপলক্খেতব্বং – ‘‘ভৰন্তে, পরাভৰন্তে, পরাভৰে’’ইচ্চাদযো গচ্ছতি গচ্ছং গচ্ছতোসদ্দাদযো ৰিয ৰিসেসসদ্দা, ন যাচনোপতাপনত্থাদিৰাচকো নাথতিসদ্দো ৰিয, ন চ রাজদেৰতাদিৰাচকো দেৰসদ্দো ৰিয সামঞ্ঞসদ্দা. যে চেত্থ ৰিসেসসদ্দা, তে সব্বকালং ৰিসেসসদ্দাৰ. যে চ সামঞ্ঞসদ্দা, তেপি সব্বকালং সামঞ্ঞসদ্দাৰ.

তত্র গচ্ছতীতিআদীনং ৰিসেসসদ্দতা এৰং দট্ঠব্বা – গচ্ছতীতি একং নামপদং, একমাখ্যাতং. তথা গচ্ছন্তি একং নামপদং, একমাখ্যাতং. গচ্ছতোতি একো কিতন্তো, অপরো রূল়্হীসদ্দো. সতিপি ৰিসেসসদ্দত্তে সদিসত্তা সুতিসামঞ্ঞতো তব্বিসযং বুদ্ধিং নুপ্পাদেতি ৰিনাৰ’ত্থপ্পকরণসদ্দন্তরাভিসম্বন্ধেন. তথা হি সদ্দন্তরাভিসম্বন্ধেন ‘‘গচ্ছতি পতিট্ঠিত’’ন্তি ৰুত্তে সত্তম্যন্তং নামপদন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘গচ্ছতি তিস্সো’’তি ৰুত্তে পনাখ্যাতন্তি. তথা ‘‘স গচ্ছং ন নিৰত্ততী’’তি ৰুত্তে পঠমন্তং নামপদন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘গচ্ছং পুত্তনিৰেদকো’’তি ৰুত্তে আখ্যাতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘গচ্ছতো হযতো পতিতো’’তি ৰুত্তে কিতন্তোতি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘গচ্ছতো পণ্ণপুপ্ফানি পতন্তী’’তি ৰুত্তে রুক্খৰাচকো রূল়্হীসদ্দোতি. ইতি ৰিসেসসদ্দানং আখ্যাতনামানং নামাখ্যাতেহি সমানসুতিকানং অত্থাভিসম্বন্ধাদীসু যো কোচি অত্থৰিসেসঞাপকো সম্বন্ধো অৰস্সমিচ্ছিতব্বো. এৰং ‘‘গচ্ছতী’’তিআদীনং আখ্যাতনামত্তাদিৰসেন পচ্চেকং ঠিতানং একেকত্থৰাচকানং ৰিসেসসদ্দতা দট্ঠব্বা.

‘‘নাথতি দেৰো’’তিআদীনং পন আখ্যাতনামানং নামাখ্যাতেহি অসমানসুতিকানং অনেকত্থৰাচকানং সামঞ্ঞসদ্দতা এৰ দট্ঠব্বা. অত্থসম্বন্ধাদীসু হি ৰিনা যেন কেনচি সম্বন্ধেন ‘‘নাথতী’’তি ৰুত্তে ‘‘যাচতী’’তি ৰা ‘‘উপতাপেতী’’তি ৰা ‘‘ইস্সরিযং করোতী’’তি ৰা ‘‘আসীসতী’’তি ৰা অত্থো পটিভাতি, তথা ‘‘দেৰো’’তি ৰুত্তে ‘‘মেঘো’’তি ৰা ‘‘আকাসো’’তি ৰা ‘‘রাজা’’তি ৰা ‘‘দেৰতা’’তি ৰা ‘‘ৰিসুদ্ধিদেৰো’’তি ৰা অত্থো পটিভাতি. যদা পন সদ্দন্তরাভিসম্বন্ধেন ‘‘নাথতি সুপ্পটিপত্তি’’ন্তি ৰুত্তে তদা ‘‘নাথতী’’তি ক্রিযাপদস্স ‘‘যাচতী’’তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, ‘‘নাথতি সব্বকিলেসে’’তি ৰুত্তে ‘‘উপতাপেতী’’তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘নাথতি সকচিত্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘ইস্সরিযং করোতী’’তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘নাথতি লোকস্স হিত’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘আসীসতী’’তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. তথা ‘‘দেৰো গজ্জতী’’তি ৰুত্তে ‘‘দেৰো’’তি নামপদস্স ‘‘মেঘো’’তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘ৰিদ্ধো ৰিগতৰলাহকো দেৰো’’তি ৰুত্তে ‘‘আকাসো’’তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘পিৰতু দেৰো পানীয’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘রাজা’’তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘দেৰো দেৰকাযা চৰতি আযুসঙ্খযা’’তি ৰুত্তে ‘‘দেৰতা’’তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘দেৰাতিদেৰো সতপুঞ্ঞলক্খণো’’তি ৰুত্তে ‘‘ৰিসুদ্ধিদেৰো’’তি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. ইমিনা নযেন অঞ্ঞেপি সামঞ্ঞসদ্দা ঞাতব্বা.

সব্বমেতং ঞত্ৰা যথা অত্থো সদ্দেন, সদ্দো চত্থেন ন ৰিরুজ্ঝতি, তথাত্থসদ্দা চিন্তনীযা. তত্রিদং উপলক্খণমত্তং চিন্তাকারনিদস্সনং – ‘‘অত্থকুসলা ভৰন্তে’’তি ৰা ‘‘কিচ্চানি ভৰন্তে’’তি ৰা ৰুত্তে ‘‘ভৰন্তে’’তি ইদং ‘‘ভৰন্তী’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘ভৰন্তে পস্সামী’’তি ৰা ‘‘ইচ্ছামী’’তি ৰা ৰুত্তে উপযোগত্থৰং নামপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘ভৰন্তে জনে পসংসতী’’তি ৰা ‘‘কামেতী’’তি ৰা ৰুত্তে পচ্চত্তোপযোগত্থৰন্তানি দ্ৰে নামপদানীতি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘চোরা পরাভৰন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘পরাভৰন্তে’’তি ইদং ‘‘পরাভৰন্তী’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতিকপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পরাভৰন্তে জনা ইচ্ছন্তি অমিত্তান’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘পরাভৰন্তে’’তি ইমানি উপযোগপচ্চত্তত্থৰন্তানি দ্ৰে নামপদানীতি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘এসো পরাভৰে’’তি ৰুত্তে ‘‘পরাভৰে’’তি ইদং ‘‘পরাভৰেয্যা’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘এতে পরাভৰে লোকে, পণ্ডিতো সমৰেক্খিযা’’তি ৰুত্তে ‘‘পরাভৰে’’তি ইদং উপযোগত্থৰং বহুৰচনং নামপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পরাভৰে সতী’’তি ৰুত্তে ভাৰলক্খণভুম্মত্থেকৰচনকং নামপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘তুম্হে মে পসাদা সম্ভৰে’’তি ৰুত্তে ‘‘সম্ভৰে’’তি ইদং ‘‘সম্ভৰথা’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘এহি ত্ৰং সম্ভৰৰ্হে’’তি ৰুত্তে ‘‘সম্ভৰৰ্হে’’তি ইদং সম্ভৰায নাম ইত্থিযা ৰাচকং ইত্থিলিঙ্গং সালপনং নামিকপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘এহি ত্ৰং সম্ভৰৰ্হেপতিট্ঠিত’’ন্তি ৰুত্তে সম্ভৰনামকস্স পুরিসস্স ৰাচকং পুল্লিঙ্গং ভুম্মৰচনন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো.

‘‘ৰরুণো ব্রহ্মদেৰো চ, অহেসুং অগ্গসাৰকা;

সম্ভৰো নামুপট্ঠাকো, রেৰতস্স মহেসিনো’’তি –

হি পাল়ি. ‘‘ধম্মা পাতুভৰন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘পাতুভৰন্তে’’তি ইদং ‘‘পাতুভৰন্তী’’তিমিনা সমানত্থং সনিপাতমাখ্যাতপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পাতু ভৰন্তে জনে’’তি ৰুত্তে ‘‘তে জনে ভৰং রক্খতূ’’তি অত্থৰাচকানি আখ্যাতকিতন্তসব্বনামিকপদানীতি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পাতুভৰসে ত্ৰং গুণেহী’’তি ৰুত্তে ‘‘পাতুভৰসে’’তি ইদং ‘‘পাতুভৰসী’’তিমিনা সমানত্থমাখ্যাতপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘পাতুভৰসে গুণে যো ত্ৰ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘পাতুভৰাহি অত্তনো গুণহেতু ত্ৰ’’ন্তি অত্থৰাচকানিনিপাতযুত্তাখ্যাতনামপদানীতি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘অহমত্তনো গুণেহি পাতুভৰে’’তি ৰুত্তে ‘‘পাতুভৰে’’তি ইদং ‘‘পাতুভৰামী’’তিমিনা সমানত্থং সনিপাতমাখ্যাতপদন্তি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ‘‘মং পাতু ভৰে ইদং পুঞ্ঞকম্ম’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘মং রক্খতু সংসারে ইদং পুঞ্ঞকম্ম’’ন্তি অত্থৰাচকানি আখ্যাতনামপদানীতি এৰমত্থো চ সদ্দো চ চিন্তনীযো. ইমিনা নযেন সব্বত্থ যথারহমত্থসদ্দা চিন্তনীযা. তত্থ সমানসুতিকানং কেসঞ্চি সদ্দানং ‘‘ন তেসং কোট্ঠে ওপেন্তি. ন তেসং অন্তরা গচ্ছে. সত্ত ৰো লিচ্ছৰী অপরিহানীযে ধম্মে দেসেস্সামি, ইমে তে দেৰ সত্তৰো, ত্ৰঞ্চ উত্তমসত্তৰো’’তিআদীসু সমানসুতিকানং ৰিয উচ্চারণৰিসেসো ইচ্ছনীযো. উচ্চারণৰিসেসে হি সতি পদানি পরিব্যত্তানি, পদেসু পরিব্যত্তেসু অত্থো পরিব্যত্তো হোতি, অত্থপরিগ্গাহকানং অত্থাধিগমো অকিচ্ছো হোতি, সুপরিসুদ্ধাদাসতলে পটিবিম্বদস্সনং ৰিয, সো চ গহিতপুব্বসঙ্কেতস্স অত্থসম্বন্ধাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং ঞাতেযেৰ হোতি, ন ইতরথা. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –

‘‘ৰিসযত্তমনাপন্না, সদ্দা নেৰত্থবোধকা;

ন পদমত্ততো অত্থে, তে অঞ্ঞাতা পকাসকা’’তি.

যদিদমেত্থ ৰুত্তমম্হেহি ‘‘উচ্চারণৰিসেসো ইচ্ছনীযো’’তি. অত্রাযমুচ্চারণৰিসেসদীপনী গাথা সহত্থপ্পকাসননযদানগাথায.

‘‘ন তে সং কোট্ঠে ওপেন্তি’’, ইতি পাঠে সুমেধসো;

পদং ‘‘ন তে’’তি ছিন্দিত্ৰা, ‘‘সং কোট্ঠে’’তি পঠেয্য ৰে.

‘‘সং ন ওপেন্তি কোট্ঠে তে, ভিক্খূ’’তি অত্থমীরযে;

এৰমিমেসু অঞ্ঞেসু, পাঠেসুপি অযং নযো.

অথ যং পনিদম্পি ৰুত্তং ‘‘কেসঞ্চী’’তি, তং কিমত্থং? ‘‘গচ্ছতি পতিট্ঠিতং, গচ্ছতি তিস্সো, ভৰন্তে পস্সামি, অত্থকুসলা ভৰন্তে, ৰদন্তং একপোক্খরা, ৰদন্তং পটিৰদতী’’তিআদীসু সমানসুতিকানমুচ্চারণৰিসেসো ন লব্ভতীতি দস্সনত্থং. তস্মা ইদমেত্থ সল্লক্খেতব্বং – যত্থ সমানসুতিকানমুচ্চারণৰিসেসো লব্ভতি অত্থৰিসেসো চ পদানং ৰিভাগৰসেন ৰা অৰিভাগৰসেন ৰা, তত্থ পযোগে সমানসুতিকমেকচ্চং পদং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উচ্চারেতব্বং. সেয্যথিদং? ‘‘হেতু হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো. সো তেন সদ্ধিং ভাসতি, সোতেন ৰুয্হতি. ভৰন্তে জনে পসংসতি, ভৰন্তে পস্সামী’’তি এৰমাদযো পযোগা. এত্থ ‘‘হেতূ’’তি ঈসকং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘হেতুসম্পযুত্তান’’ন্তি উচ্চারেতব্বং. তথা ‘‘সো’’তি ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘তেন সদ্ধি’’ন্তি উচ্চারেতব্বং. ‘‘ভৰ’’ন্তি ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘তে জনে’’তি উচ্চারেতব্বং.

সেসং পন সমানসুতিকং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ন উচ্চারেতব্বং. অৰিচ্ছিন্দনীযস্মিঞ্হি ঠানে ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পঠিতস্স অত্থো দুট্ঠো হোতি. এৰং পদৰিভাগাৰিভাগৰসেন সমানসুতিকানমত্থুচ্চারণৰিসেসো ৰেদিতব্বো. এত্থ হি ‘‘সো তেনা’’তিআদীসু দ্ৰিপদত্থগ্গহণং ৰিভাগো, একপদত্থগ্গহণমৰিভাগোতি অধিপ্পেতো. এত্থ চ ৰিসুং ৰৰত্থিতানং অসমানসুতিকানং একতো কত্ৰা সমানসুতিকভাৰপরিকপ্পনং অত্থন্তরৰিঞ্ঞাপনত্থঞ্চেৰ উচ্চারণৰিসেসদস্সনত্থঞ্চ. ন হি এতানি ‘‘সপ্পো সপ্পো’’তিআদীসু ৰিয একস্মিংযেৰত্থে সমানসুতিকানি. এৰং সন্তেপি একজ্ঝকরণেন লদ্ধং সমানসুতিলেসং গহেত্ৰা অত্থন্তরৰিঞ্ঞাপনত্থং উচ্চারণৰিসেসদস্সনত্থঞ্চ ‘‘সমানসুতিকানী’’তি ৰুত্তানি. এস নযো অঞ্ঞত্রাপি ঈদিসেসু ঠানেসু. ইদমেত্থ সল্লক্খেতব্বং –

যত্থ সমানসুতিকানং অট্ঠারসাকারেসু যেন কেনচি আকারেন অত্থৰিসেসো লব্ভতি, ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পন উচ্চারণে সদ্দৰিলাসো ন হোতি, অত্থো ৰা দুট্ঠো হোতি, ন তাদিসেসু পযোগেসু সমানসুতিকানি পদানি ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উচ্চারেতব্বানি. তত্র কতমেন চাকারেন অত্থৰিসেসলাভো ভৰতি? পদানং ৰিভাগৰসেন ৰা অৰিভাগৰসেন ৰা অক্খরসন্নিধানৰসেন ৰা পদসন্নিধানৰসেন ৰা পদক্খরসন্নিধানৰসেন ৰা ৰিচ্ছাৰসেন ৰা কম্মপ্পৰচনীযৰসেন ৰা ভযকোধাদীসু উপ্পন্নেসু কথিতামেডিতৰচনৰসেন ৰা গুণৰাচকসদ্দস্স দ্ৰিরুত্তৰসেন ৰা ক্রিযাপদস্স দ্ৰিরুত্তৰসেন ৰা সংহিতাপদচ্ছেদৰসেন ৰা অগারৰত্থপরিদীপনৰসেন ৰা নিরন্তরত্থপরিদীপনৰসেন ৰা ননিরন্তরত্থপরিদীপনৰসেন ৰা ‘‘পুনপ্পুন’’মিচ্চত্থপরিদীপনৰসেন ৰা উপমানে ইৰ সদ্দৰসেন ৰা ইতিসদ্দং পটিচ্চ সদ্দপদত্থৰাচকত্থপরিদীপনৰসেন ৰা তথাপৰত্তচিত্তপরিদীপনৰসেন ৰাতি ইমেসুট্ঠারসাকারেসু, ৰিত্থারতো পন ছব্বীসায আকারেসু ততো ৰাধিকেসু যেন কেনচি আকারেন অত্থৰিসেসলাভো ভৰতি.

এত্থ পদানং তাৰ ৰিভাগৰসেন ৰা অৰিভাগৰসেন ৰা সমানসুতিকানমত্থৰিসেসলাভে ‘‘সা নং সঙ্গতি পালেতি, অভিক্কমো সানং পঞ্ঞাযতি. মা নো দেৰ অৰধি, মানো ময্হং ন ৰিজ্জতী’’তি এৰমাদযো পযোগা.

অক্খরসন্নিধানৰসেন পন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘সন্তেহি মহিতো হিতো. সঙ্গা সঙ্গামজিং মুত্তং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণং. দাঠী দাঠীসু পক্খন্দি, মঞ্ঞমানো যথা পুরে. সব্বাভিভুংৰ সিরসাসিরসা নমামি. ভূমিতো উট্ঠিতা যাৰ, ব্রহ্মলোকা ৰিধাৰতি. অচ্চি অচ্চিমতো লোকে, ডয্হমানম্হি তেজসা’’তি এৰমাদযো পযোগা.

পদসন্নিধানৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘আপো আপোগতং. রাজরাজমহামত্তাদযো, সুখো’লোকস্স লোকস্স, কারকো ঞাণচক্খুদো, নিরাপদে পদে নিন্নো, অনন্তঞাণং করুণালযং লযং, মলস্স বুদ্ধং সুসমাহিতং হিতং. নমামি ধম্মং ভৰসংৰরং ৰরং, গুণাকরঞ্চেৰ নিরঙ্গণং গণ’’ন্তি এৰমাদযো পযোগা.

পদক্খরসন্নিধানৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘পমাণরহিতং হিতং, সিদ্ধত্থো সব্বসিদ্ধত্থো, তিলোকমহিতো হিতো. উপগন্ত্ৰান সম্বুদ্ধো, ইদং ৰচনমব্রৰী’’তি এৰমাদযো পযোগা. তত্রিমা অক্খরসন্নিধানাদীসু অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনিযো গাথা –

মহিতোইতি সদ্দম্হা, মকারো চে ৰিৰেচিতো;

সদ্দো নিরত্থকো এত্থ, ‘‘অক্খর’’ন্তি ৰদে বুধো.

ঞেয্যা অক্খরযোগেন,

‘‘সন্তেহি মহিতো হিতো’’;

ইচ্চাদীসু সরূপানং,

হোতি অত্থৰিসেসতা.

উপসগ্গা নিপাতা চ, যঞ্চঞ্ঞং অত্থজোতকং;

একক্খরম্পি ৰিঞ্ঞূহি, তং ‘‘পদ’’ন্তি সমীরিতং.

পদানং সন্নিধানঞ্চ, পদক্খরানমেৰ চ;

সমাসে লব্ভমানত্তং, সন্ধায লপিতং মযা.

ৰিচ্ছাৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘গামে গামে সতং কুম্ভা, গামো গামো রমণীযো’’তি এৰমাদযো পযোগা. এত্থ হি ৰিচ্ছাৰসেন সব্বেপি গামা পরিগ্গহিতা.

নানাধিকরণানং তু, ৰত্তুমেকক্খণম্হি যা;

ইচ্ছতো ব্যাপিতুং ইচ্ছা, সা ৰিচ্ছাতি পকিত্তিতা.

কম্মপ্পৰচনীযৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘রুক্খং রুক্খং পতি ৰিজ্জোততে চন্দো, রুক্খং রুক্খং পরি ৰিজ্জোততে চন্দো’’তি পযোগা, রুক্খানং উপরি উপরি ৰিজ্জোততেতি অত্থো.

ভযকোধাদীসু উপ্পন্নেসু কথিতামেডিতৰচনৰসেন পন অত্থৰিসেসলাভে ইমে পযোগা – ভযে তাৰ ‘‘চোরো চোরো, সপ্পো সপ্পো’’ইচ্চাদযো. কোধে ‘‘ৰসল ৰসল, চণ্ডাল চণ্ডাল, ৰিজ্ঝ ৰিজ্ঝ, পহর পহর’’ইচ্চাদযো. পসংসাযং ‘‘সাধু সাধু সারিপুত্ত, অভিক্কন্তং ভন্তে অভিক্কন্তং ভন্তে’’ইচ্চাদযো. তুরিতে ‘‘অভিক্কম ৰাসেট্ঠ অভিক্কম ৰাসেট্ঠ, গচ্ছ গচ্ছ, লুনাহি লুনাহি’’ইচ্চাদযো. কোতূহলে ‘‘আগচ্ছ আগচ্ছ’’ইচ্চাদযো. অচ্ছরিযে ‘‘অহো বুদ্ধো অহো বুদ্ধো’’ইচ্চাদযো. হাসে ‘‘অহো সুখং অহো সুখং, অহো মনাপং অহো মনাপং’’ইচ্চাদযো. সোকে ‘‘কহং একপুত্তক কহং একপুত্তক’’ইচ্চাদযো. পসাদে ‘‘ভৰিস্সন্তি ৰজ্জী ভৰিস্সন্তি ৰজ্জী’’ইচ্চাদযো. এৰং ভযকোধাদীসু উপ্পন্নেসু কথিতামেডিতৰচনৰসেন অত্থৰিসেসলাভো ভৰতি. এত্থ পন অত্থন্তরাভাৰেপি দল়্হীকম্মৰসেন পদানমত্থজোতকভাৰোযেৰ অত্থৰিসেসলাভো.

ভযে কোধে পসংসাযং,

তুরিতে কোতূহল’চ্ছরে;

হাসে সোকে পসাদে চ,

করে আমেডিতং বুধো.

চসদ্দো অৰুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন গরহাঅসম্মানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘পাপো পাপো’’তিআদীসু হি গরহাযং. ‘‘অভিরূপক অভিরূপকা’’তিআদীসু অসম্মানে. ‘‘ক্ৰাযং অবলবলো ৰিযা’’তিআদীসু অতিসযত্থে আমেডিতং দট্ঠব্বং. গুণৰাচকস্স দ্ৰিরুত্তৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘কণ্হো কণ্হো চ ঘোরো চা’’তি এৰমাদযো. ‘‘কণ্হো কণ্হো’’তি হি অতীৰ কণ্হোতি অত্থো. ক্রিযাপদস্স দ্ৰিরুত্তৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘ধমে ধমে নাতিধমে’’তি এৰমাদযো. তত্থ ধমে ধমেতি ধমেয্য নো ন ধমেয্য. নাতিধমেতি পমাণাতিক্কন্তং পন ন ধমেয্য. সংহিতাপদচ্ছেদৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘নরানরা, সুরাসুরা, কতাকতকুসলাকুসলৰিসযং ৰিপ্পটিসারাকারেন পৰত্তং অনুসোচনং কুক্কুচ্চ’’ন্তি এৰমাদযো. এত্থ পন ৰিঞ্ঞূনং পরমকোসল্লজননত্থং সিলোকং রচযাম –

হিতাহিতা হিতংহিতং, আনুভাৰেন তে জিন;

পৰরাপৰরাহচ্চ, ভৰামা’নামযা মযন্তি.

অগারৰত্থপরিদীপনৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘তুৰংতুৰং পেসুঞ্ঞকলহৰিগ্গহৰিৰাদা’’তি এৰমাদযো. নিরন্তরত্থপরিদীপনৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘দিৰসে দিৰসে পরিভুঞ্জতী’’তি এৰমাদযো. ননিরন্তরত্থপরিদীপনৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘খণে খণে পীতি উপ্পজ্জতী’’তি এৰমাদযো. ‘‘পুনপ্পুন’’মিচ্চত্থপরিদীপনৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘মুহুং মুহুং ভাযযতে কুমারে’’তি এৰমাদযো. উপমানে ইৰসদ্দৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘রাজা রক্খতু ধম্মেন, অত্তনোৰ পজং পজ’’ন্তি এৰমাদযো. ইতিসদ্দং পটিচ্চ সদ্দপদত্থৰাচকত্তপরিদীপনৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘বুদ্ধো বুদ্ধোতি কথযন্তো, সোমনস্সং পৰেদযি’’ন্তি এৰমাদযো. তথাপৰত্তচিত্তপরিদীপনৰসেন অত্থৰিসেসলাভে ‘‘বুদ্ধো বুদ্ধোতি চিন্তেন্তো, মগ্গং সোধেমহং তদা’’তি এৰমাদযো. এৰং ঈদিসেসু পযোগেসু সমানসুতিকপদং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ন উচ্চারেতব্বং. ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা হি উচ্চারণে সতি সদ্দৰিলাসো ন ভৰতি, কত্থচি পন ‘‘কতাকতাকুসলাকুসলৰিসয’’ন্তি এৰমাদীসু ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উচ্চারিতস্স অত্থো দুট্ঠো হোতি, তস্মা ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ন উচ্চারেতব্বং, একাবদ্ধংযেৰ কত্ৰা উচ্চারেতব্বং. ইতি সমানসুতিকেসু ৰিনিচ্ছযো ছব্বীসায আকারেহি অধিকেহি চ মণ্ডেত্ৰা দস্সিতো.

যস্মা পন সমানসুতিকেসু ৰিনিচ্ছযে দস্সিতে অসমানসুতিকেসুপি ৰিনিচ্ছযো দস্সেতব্বো হোতি, তস্মা তম্পি দস্সেস্সাম – যত্থ নিগ্গহীতম্হা পরাকারলোপোপি পাঠো পঞ্ঞাযতি, সংযোগব্যঞ্জনস্স ৰিসংযোগত্তম্পি. তেসু পযোগেসু নিগ্গহীতপদং অনন্তরপদেন সদ্ধিং একাবদ্ধংযেৰ কত্ৰা উচ্চারেতব্বং. কতমানি তানি? ‘‘সচে ভুত্তো ভৰেয্যাহং-সা’জীৰো গরহিতো মম. পুপ্ফং’সা উপ্পজ্জি. খযমত্তং ন নিব্বানং’স গম্ভীরাদিৰাচতো’’তি এৰমাদযো. এত্থ হি ‘‘সচে ভুত্তো ভৰেয্যাহ’’ন্তিআদিনা ৰিচ্ছেদমকত্ৰা অনন্তরে দ্ৰীসু গাথাপদেসু অন্তরীভূতানং দ্ৰিন্নং সমানসুতিকপদানং একতো উচ্চারণমিৰ অনন্তরপদেহি সদ্ধিং একাবদ্ধুচ্চারণৰসেন ‘‘সচে ভুত্তো ভৰেয্যাহং-সা’জীৰো গরহিতো মমা’’তিআদিনা উচ্চারেতব্বং. এৰরূপোযেৰ হি উচ্চারণৰিসেসো সকলেহিপি পোরাণেহি ৰিঞ্ঞূহি অনুমতো উচ্চারিতো চ ‘‘অস্স আজীৰো গরহিতো মম, অস্সা উপ্পজ্জি, অস্স গম্ভীরাদিৰাচতো’’তিএৰমাদিঅত্থপ্পটিপাদনস্সানুরূপত্তা.

যত্থ পন যাদিসে উচ্চারণে করিযমানে অত্থো পরিব্যত্তো হোতি, তেসু পযোগেসু ক্ৰচি চসদ্দ পনসদ্দাদিযোগট্ঠানে ঈসকং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পদমুচ্চারেতব্বং. সেয্যথিদং? ‘‘ৰাল়া চ লপসক্খরা. অচ্চন্তসন্তা পন যা, অযং নিব্বানসম্পদা, ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৰাচং ভাসতো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ঞাণং পৰত্ততীতি? আমন্তা. ইতি চ দন্তি চ দুতি চ খন্তি চ ঞাণং পৰত্ততীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তি এৰমাদযো পযোগা.

এতেসু হি পঠমপযোগে ‘‘ৰাল়া চা’’তি ঈসকং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘লপসক্খরা’’তি উচ্চারেতব্বং. তত্থ লপসক্খরাতি সক্খরসদিসমধুরৰচনা. জাতকট্ঠকথাযং পন ‘‘নিরত্থকৰচনেহি সক্খরা ৰিয মধুরা’’তি ৰুত্তং, তস্মাত্র বহুব্বীহিতপ্পুরিসৰসেন দ্ৰিধা সমাসো দট্ঠব্বো ‘‘লপা সক্খরা ৰিয যাসং তা লপসক্খরা, লপেহি ৰা সক্খরা ৰিযাতি লপসক্খরা’’তি.

দুতিযপযোগে ‘‘অচ্চন্তসন্তা পন’’ইতি ঈসকং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘যা’’তি উচ্চারেতব্বং. যা পন অযং নিব্বানসম্পদা অচ্চন্তসন্তাতি হি অত্থো.

ততিযপযোগে ইতি চ দন্তি চ দুতি চ খন্তি চাতি এতেসু চতূসু ঠানেসু ইকারঞ্চ দংকারঞ্চ দুকারঞ্চ খংকারঞ্চ ঈসকং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা তদনন্তরং তি চ সদ্দা উচ্চারেতব্বা.

এত্থ হি অৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উচ্চারণে সতি অঞ্ঞথা গহেতব্বত্তা অত্থো দুট্ঠো ভৰতি. কথং? ঈদিসেসু ঠানেসু অৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উচ্চারণে সতি ইতিসদ্দো এৰন্তি অত্থৰাচকো নিপাতো সিযা, সন্ধিৰসেন পন ইকারত্থৰাচকো রূল়্হীসদ্দো ন সিযা. দন্তিসদ্দো দমনত্থো সিযা, দংকারৰাচকো ন সিযা. দুতিসদ্দো নিরত্থকো সিযা, দুকারৰাচকো ন সিযা. খন্তিসদ্দো খমনত্থো সিযা, খংকারৰাচকো ন সিযা. তস্মা ইকার দংকার দুকার খংকারানি ঈসকং ৰিচ্ছিন্দিতব্বানি.

এত্থ হি ইইতি দংইতি দুইতি খংইতীতিআদিনা সংহিতাপদচ্ছেদো ৰেদিতব্বো, পরভূতস্স চ ইকারস্স লোপো. ন পনেত্থ ইদং ৰত্তব্বং ‘‘সরূপসরানং ৰিসযে পরভূতস্স সরূপসরস্স লোপো ন হোতি, পুব্বসরস্সেৰ লোপো হোতি তত্রাযন্তি এত্থ ৰিযা’’তি ‘‘অকিলাসুনো ৰণ্ণপথে খণন্তা, উদঙ্গণে তত্থ পপং অৰিন্দু’’ন্তি পাল়িযং সরূপপরসরস্স লোপদস্সনতো. তথা হি অট্ঠকথাচরিযেহি ‘‘পৰদ্ধং আপং পপ’’ন্তি অত্থো সংৰণ্ণিতো. তস্মা ‘‘ইতি চা’’তি এত্থাপি ইইতি চাতি ছেদং কত্ৰা দ্ৰীসু ইকারেসু পরস্স ইকারস্স লোপো কাতব্বো, ন পুব্বস্স.

পুব্বস্মিঞ্হি ইকারৰাচকে ইকারে নট্ঠে সতি নিপাতভূতেন ইতিসদ্দেন ইকারসঙ্খাতো অত্থো ন ৰিঞ্ঞাযেয্য, নিপাতভূতস্স পন ইতিসদ্দস্স ইকারে নট্ঠেপি সো অত্থো ৰিঞ্ঞাযতেৰ ‘‘দেৰদত্তোতি মে সুত’’ন্তি এত্থ দেৰদত্তপদত্থো ৰিয. তস্মা ইতিসদ্দস্স পরভূতস্স ইকারস্সেৰ লোপো কাতব্বো, ন পুব্বস্স ইকারৰাচকস্স ইকারস্স. কচ্চাযনে পন যেভুয্যপ্পৰত্তিং সন্ধায অসরূপসরতো পরস্সেৰ অসরূপসরস্স লোপো ৰুত্তো, ন সরূপসরতো পরস্স সরূপসরস্স. মহাপদেসসুত্তেহি ৰা সরূপস্স পরসরস্স লোপো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং.

‘‘অন্তরা চ রাজগহং অন্তরা চ নাল়ন্দ’’ন্তিআদীসু পন চসদ্দাদিযোগট্ঠানেপি সতি ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পদং ন উচ্চারেতব্বং. যত্থ চ আগমক্খরাদীনি দিস্সন্তি, তেসু পযোগেসু পুব্বপদানি ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ন উচ্চারেতব্বানি, আগমক্খরৰন্তেহি পরপদেহি সদ্ধিংযেৰ উচ্চারেতব্বানি. সেয্যথিদং? ‘‘নক্খত্তরাজারিৰ তারকানং. ভগৰা এতদৰোচ’’ইচ্চেৰমাদযো পযোগা. যত্থ যেসং ৰিসুং ৰিসুং সম্বন্ধো দিস্সতি, অত্থো চ যুজ্জতি, তত্থ তানি অত্থানুরূপং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উচ্চারেতব্বানি. সেয্যথিদং? ‘‘নহানে উস্সুক্কং অকাসি, উস্সুক্কম্পি অকাসি যাগুযা খাদনীযে ভত্তস্মিং’’ ইচ্চেৰমাদযো পযোগা. এত্থ হি ‘‘নহানে উস্সুক্কং অকাসী’’তি ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘উস্সুক্কম্পি অকাসি যাগুযা খাদনীযে ভত্তস্মি’’ন্তি উচ্চারেতব্বং. এৰঞ্হি সতি ন কেৰলং সো ভিক্খু নহানেযেৰ উস্সুক্কং অকাসি, অথ খো যাগুযাপি খাদনীযেপি ভত্তস্মিম্পি উস্সুক্কং অকাসীতি অত্থপ্পকাসনে সমত্থো ভৰতি, অট্ঠানপ্পযুত্তো সমুচ্চযত্থৰাচকো অপিসদ্দো.

যত্থ পন যেসমিতরেন ৰা ইতরেন ৰা একেকপদেন উভযপদেহি ৰা সম্বন্ধো দিস্সতি সহেৰত্থযুত্তিযা, তত্থ তানি যথারহং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উচ্চারেতব্বানি. সেয্যথিদং? ‘‘সো ধম্মং দেসেতিআদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰো ভিক্খৰে দেসেস্সামি, তং সুণাথ সাধুকং মনসিকরোথ. অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি এৰমাদযো পযোগা. তত্রিমা অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপিকা গাথা –

ধম্মসদ্দেন ৰা ব্রহ্ম-চরিযসদ্দেন ৰা পদং;

যোজেত্ৰা ঈরযে ৰিঞ্ঞূ, ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তিদং.

‘‘সাধুক’’ন্তি পদং ৰিঞ্ঞূ, ‘‘সুণাথা’’তি পদেন ৰা;

তথা ‘‘মনসিকরোথ’’, ইতি ৰুত্তপদেন ৰা;

ঈরযে যোজযিত্ৰান, উভযেহি পদেহি ৰা.

একমেকেন সম্বন্ধো, সম্বন্ধো উভযেহি ৰা;

দিস্সতীতি ৰিজানেয্য, সদ্ধিমেৰত্থযুত্তিযা.

নত্তনোমতিযা এসো, অত্থো এত্থ মযা রুতো;

পুব্বাচরিযসীহানং, নযং নিস্সায মে রুতো.

এৰংৰিধেসু অঞ্ঞেসু, পাঠেসুপি অযং নযো;

নেতব্বো নযদক্খেন, সাসনত্থগৰেসিনা.

অত্থানুরূপতো সদ্দং, অত্থং সদ্দানুরূপতো;

চিন্তযিত্ৰান মেধাৰী, ৰোহরে ন যথা তথাতি.

অযমেত্থ অত্থসদ্দচিন্তা.

অত্থাতিসযযোগে এৰং উপলক্খেতব্বং – ভূধাতুঅত্থাতিসযযোগতো ৰড্ঢনে দিট্ঠা ‘‘একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো লিচ্ছৰী উদানং উদানেসি ‘ভৰিস্সন্তি ৰজ্জী ভৰিস্সন্তি ৰজ্জী’তি’’ ইতি ৰা ‘‘অহমেৰ দূসিযা ভূনহতা, রঞ্ঞো মহাপতাপস্সা’’তি ৰা ‘‘ৰেদা ন তাণায ভৰন্তিদস্স, মিত্তদ্দুনো ভূনহুনো নরস্সা’’তি ৰা ‘‘ভূনহচ্চং কতং মযা’’তি ৰা এৰং ৰড্ঢনে দিট্ঠা.

ৰচনসঙ্গহে এৰং উপলক্খেতব্বং – ৰত্তমানায ৰিভত্তিযা পরস্সপদং মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনং পঞ্চমিযা পরস্সপদেন মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনেন সদিসং. তুম্হে ভৰথ.

ৰত্তমানপঞ্চমীনং পরস্সপদে উত্তমপুরিসচতুক্কে একৰচনং একৰচনেন, বহুৰচনম্পি বহুৰচনেন সদিসং. অহং ভৰামি, মযং ভৰাম.

ৰত্তমানায অত্তনোপদং মজ্ঝিমপুরিসেকৰচনং হিয্যত্তনজ্জতনীনং অত্তনোপদেহি দ্ৰীহি মজ্ঝিমপুরিসেকৰচনেহি সদিসং কত্থচি ৰণ্ণসমুদাযৰসেন কিঞ্চি ৰিসেসং ৰজ্জেত্ৰা, এস নযো উত্তরত্রাপি যোজেতব্বো. ত্ৰং ভৰসে, ইদং ৰত্তমানায রূপং. ত্ৰং অভৰসে, ইদং হিয্যত্তনজ্জতনীনং রূপং.

ৰত্তমানায অত্তনোপদং উত্তমপুরিসেকৰচনং পঞ্চমিযা অত্তনোপদেনুত্তমপুরিসেকৰচনেন চ পরোক্খায পরস্সপদেন মজ্ঝিমপুরিসেকৰচনেন চাতি দ্ৰীহি ৰচনেহি সদিসং. অহং ভৰে, ইদং ৰত্তমানপঞ্চমীনং রূপং. ত্ৰং বভূৰে, ইদং পরোক্খায রূপং.

ৰত্তমানায অত্তনোপদং উত্তমপুরিসবহুৰচনং পরোক্খজ্জতনীনং অত্তনোপদেহি দ্ৰীহি উত্তমপুরিসবহুৰচনেহি সদিসং. মযং ভৰাম্হে, ইদং ৰত্তমানায রূপং. মযং বভূৰিম্হে, ইদং পরোক্খায রূপং. মযং অভৰিম্হে, ইদমজ্জতনিযা রূপং.

পঞ্চমিযা অত্তনোপদং মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনং পরোক্খায অত্তনোপদেন মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনেন সদিসং. তুম্হে ভৰৰ্হো, ইদং পঞ্চমিযা রূপং. তুম্হে বভূৰিৰ্হো, ইদং পরোক্খায রূপং.

পরোক্খায পরস্সপদং পঠমপুরিসবহুৰচনং হিয্যত্তনিযা পরস্সপদেন পঠমপুরিসবহুৰচনেন চ অজ্জতনিযা অত্তনোপদেন পঠমপুরিসবহুৰচনেন চাতি দ্ৰীহি ৰচনেহি সদিসং. তে বভূৰু, ইদং পরোক্খায রূপং. তে অভৰু, ইদং হিয্যত্তনজ্জতনীনং রূপং.

পরোক্খায পরস্সপদং মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনং অত্তনোপদেন পঠমপুরিসেকৰচনেন চ হিয্যত্তনিযা পরস্সপদেন মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনেন চ অত্তনোপদেন পঠমপুরিসেকৰচনেন চ অজ্জতনিযা পরস্সপদেন মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনেন চাতি চতূহি ৰচনেহি সদিসং. তুম্হে বভূৰিত্থ, সো বভূৰিত্থ, ইমানি পরোক্খায রূপানি. তুম্হে অভৰত্থ, সো অভৰত্থ, ইমানি হিয্যত্তনিযা রূপানি. তুম্হে অভৰিত্থ, ইদমজ্জতনিযা রূপং.

পরোক্খায পরস্সপদং উত্তমপুরিসেকৰচনং হিয্যত্তনিযা পরস্সপদেনুত্তমপুরিসেকৰচনেন চ অজ্জতনিযা অত্তনোপদেনুত্তমপুরিসেকৰচনেন চাতি দ্ৰীহি ৰচনেহি সদিসং. অহং বভূৰং, ইদং পরোক্খায রূপং. অহং অভৰং, ইদং হিয্যত্তনজ্জতনীনং রূপং.

পরোক্খায পরস্সপদং উত্তমপুরিসবহুৰচনং হিয্যত্তনিযা পরস্সপদেনুত্তমপুরিসবহুৰচনেন সদিসং. মযং বভূৰিম্হ, ইদং পরোক্খায রূপং. মযং অভৰম্হ, ইদং হিয্যত্তনিযা রূপং.

পরোক্খায অত্তনোপদউত্তমপুরিসেকৰচনং হিয্যত্তনিযা অত্তনোপদেনুত্তমপুরিসেকৰচনেন চ অজ্জতনিযা পরস্সপদেনুত্তমপুরিসেকৰচনেন চাতি দ্ৰীহি ৰচনেহি সদিসং. অহং বভূৰিং, ইদং পরোক্খায রূপং. অহং অভৰিং, ইদং হিয্যত্তনজ্জতনীনং রূপং.

হিয্যত্তনিযা পরস্সপদং পঠমপুরিসেকৰচনং অজ্জতনিযা অত্তনোপদেন পঠমপুরিসেকৰচনেন সদিসং. সো অভৰা.

হিয্যত্তনিযা পরস্সপদং মজ্ঝিমপুরিসেকৰচনং অজ্জতনিযা পরস্সপদেন মজ্ঝিমপুরিসেকৰচনেন সদিসং. ত্ৰং অভৰো.

ভৰিস্সন্তিযা পরস্সপদং মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনং কালাতিপত্তিযা পরস্সপদেন মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনেন অত্তনোপদেন পঠমপুরিসেকৰচনেন চাতি দ্ৰীহি ৰচনেহি সদিসং. তুম্হে ভৰিস্সথ, ইদং ভৰিস্সন্তিযা রূপং. তুম্হে অভৰিস্সথ, সো অভৰিস্সথ, ইমানি কালাতিপত্তিযা রূপানি.

ভৰিস্সন্তিযা অত্তনোপদং মজ্ঝিমপুরিসেকৰচনং কালাতিপত্তিযা অত্তনোপদেন মজ্ঝিমপুরিসেকৰচনেন সদিসং. ত্ৰং ভৰিস্সসে, ইদং ভৰিস্সন্তিযা রূপং. ত্ৰং অভৰিস্সসে, ইদং কালাতিপত্তিযা রূপং.

ভৰিস্সন্তিযা অত্তনোপদং মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনং কালাতিপত্তিযা অত্তনোপদেন মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনেন সদিসং. তুম্হে ভৰিস্সৰ্হে, ইদং ভৰিস্সন্তিযা রূপং. তুম্হে অভৰিস্সৰ্হে, ইদং কালাতিপত্তিযা রূপং.

ভৰিস্সন্তিযা অত্তনোপদং উত্তমপুরিসেকৰচনং কালাতিপত্তিযা পরস্সপদেনুত্তমপুরিসেকৰচনেন সদিসং. অহং ভৰিস্সং, ইদং ভৰিস্সন্তিযা রূপং. অহং অভৰিস্সং, ইদং কালাতিপত্তিযা রূপং. সেসানি সব্বাসমট্ঠন্নং ৰিভত্তীনং ৰচনানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসানীতি দট্ঠব্বং. ভৰন্তি চত্র –

ৰত্তমানাপঞ্চমীসু, থদ্ৰযং সমুদীরিতং;

‘‘তুম্হে ভৰথ’’ইচ্চত্র, উদাহরণকং দ্ৰিধা.

মিদ্ৰযং মদ্ৰযঞ্চেৰ, তাসু ৰুত্তং দ্ৰিধা দ্ৰিধা;