২. ভৰতিক্রিযাপদমালাৰিভাগ

ইতো পরং পৰক্খামি, সোতূনং মতিৰড্ঢনং;

ক্রিযাপদক্কমং নাম, ৰিভত্তাদীনি দীপযং.

তত্র আখ্যাতিকস্স ক্রিযালক্খণত্তসূচিকা ত্যাদযো ৰিভত্তিযো, তা অট্ঠৰিধা ৰত্তমানাপঞ্চমীসত্তমীপরোক্খাহিয্যত্তনজ্জতনীভৰিস্সন্তী কালাতিপত্তিৰসেন.

তত্থতি অন্তি, সি থ, মি ম, তে অন্তে, সে ৰ্হে, এ ম্হে ইচ্চেতা ৰত্তমানাৰিভত্তিযো নাম.

তু অন্তু, হি থ, মি ম, তং অন্তং, সু ৰ্হো, এ আমসে ইচ্চেতা পঞ্চমীৰিভত্তিযো নাম.

এয্য এয্যুং, এয্যাসি এয্যাথ, এয্যামি এয্যাম, এথ এরং, এথো এয্যাৰ্হো, এয্যং এয্যাম্হে ইচ্চেতা সত্তমীৰিভত্তিযো নাম.

অ উ, এ ত্থ, অং ম্হ, ত্থ রে, ত্থো ৰ্হো, ইং ম্হে ইচ্চেতা পরোক্খাৰিভত্তিযো নাম.

আ ঊ, ও ত্থ, অং ম্হা, ত্থ ত্থুং, সে ৰ্হং, ইং ম্হসে ইচ্চেতা হিয্যত্তনীৰিভত্তিযো নাম.

ঈ উং, ও ত্থ, ইং ম্হা, আ ঊ, সে ৰ্হং, অং ম্হে ইচ্চেতা অজ্জতনীৰিভত্তিযো নাম.

স্সতি স্সন্তি, স্সসি স্সথ, স্সামি স্সাম, স্সতে স্সন্তে, স্সসে স্সৰ্হে, স্সং স্সাম্হে ইচ্চেতা ভৰিস্সন্তীৰিভত্তিযো নাম.

স্সা স্সংসু, স্সে স্সথ, স্সং স্সাম্হা, স্সথ স্সিসু, স্সসে স্সৰ্হে, স্সিং স্সাম্হসে ইচ্চেতা কালাতিপত্তিৰিভত্তিযো নাম.

সব্বাসমেতাসং ৰিভত্তীনং যানি যানি পুব্বকানি ছ পদানি, তানি তানি পরস্সপদানি নাম. যানি যানি পন পরানি ছ পদানি, তানি তানি অত্তনোপদানি নাম. তত্থ পরস্সপদানি ৰত্তমানা ছ, পঞ্চমিযো ছ, সত্তমিযো ছ, পরোক্খা ছ, হিয্যত্তনিযো ছ, অজ্জতনিযো ছ, ভৰিস্সন্তিযো ছ, কালাতিপত্তিযো ছাতি অট্ঠচত্তালীসৰিধানি হোন্তি, তথা ইতরানি, সব্বানি তানি পিণ্ডিতানি ছন্নৰুতিৰিধানি.

পরস্সপদানমত্তনোপদানঞ্চ দ্ৰে দ্ৰে পদানি পঠমমজ্ঝিমুত্তমপুরিসা নাম. তে ৰত্তমানাদীসু চত্তারো চত্তারো, অট্ঠন্নং ৰিভত্তীনং ৰসেন দ্ৰত্তিংস, পিণ্ডিতানি পরিমাণানেৰ.

দ্ৰীসু দ্ৰীসু পদেসু পঠমং পঠমং একৰচনং, দুতিযং দুতিযং বহুৰচনং.

তত্র ৰত্তমানৰিভত্তীনন্তি অন্তি, সি থ, মি ম ইচ্চেতানি পরস্সপদানি. তে অন্তে, সে ৰ্হে, এ ম্হে ইচ্চেতানি অত্তনোপদানি. পরস্সপদত্তনোপদেসুপিতি অন্তি ইতি পঠমপুরিসা, সিথ ইতি মজ্ঝিমপুরিসা, মি ম ইতি উত্তমপুরিসা, তে অন্তে ইতি পঠমপুরিসা, সে ৰ্হে ইতি মজ্ঝিমপুরিসা, এ ম্হে ইতি উত্তমপুরিসা.

পঠমমজ্ঝিমুত্তমপুরিসেসুপি তি-ইতি একৰচনং, অন্তি-ইতি বহুৰচনন্তি এৰং একৰচনবহুৰচনানি কমতো ঞেয্যানি. এৰং সেসাসু ৰিভত্তীসু পরস্সপদত্তনোপদপঠমমজ্ঝিমুত্তমপুরিসেকৰচনবহুৰচনানি ঞেয্যানি.

তত্থ ৰিভত্তীতি কেনট্ঠেন ৰিভত্তি? কালাদিৰসেন ধাত্ৰত্থং ৰিভজতীতি ৰিভত্তি, স্যাদীহি নামিকৰিভত্তীহি সহ সব্বসঙ্গাহকৰসেন পন সকত্থপরত্থাদিভেদে অত্থে ৰিভজতীতি ৰিভত্তি, কম্মাদযো ৰা কারকে একৰচনবহুৰচনৰসেন ৰিভজতীতি ৰিভত্তি, ৰিভজিতব্বা ঞাণেনাতিপি ৰিভত্তি, ৰিভজন্তি অত্থে এতাযাতিপি ৰিভত্তি, অথ ৰা সতিপি জিনসাসনে অৰিভত্তিকনিদ্দেসে সব্বেন সব্বং ৰিভত্তীহি ৰিনা অত্থস্সা’নিদ্দিসিতব্বতো ৰিসেসেন ৰিৰিধেন ৰা আকারেন ভজন্তি সেৰন্তি নং পণ্ডিতাতিপি ৰিভত্তি. তত্থ অৰিভত্তিকনিদ্দেসলক্খণং ৰদাম সহ পযোগনিদস্সনাদীহি.

অৰিভত্তিকনিদ্দেসো, নামিকেসুপলব্ভতি;

নাখ্যাতেসূতি ৰিঞ্ঞেয্য-মিদমেত্থ নিদস্সনং.

নিগ্রোধোৰ মহারুক্খো, থের ৰাদানমুত্তমো;

অনূনং অনধিকঞ্চ, কেৰলং জিনসাসনং.

তত্র থের-ইতি অৰিভত্তিকো নিদ্দেসো, থেরানং অযন্তি থেরো. কো সো? ৰাদো. থেরৰাদো অঞ্ঞেসং ৰাদানং উত্তমোতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো.

‘‘কাযো তে সব্ব সোৰণ্ণো’’, ইচ্চাদিম্হিপি নামিকে;

অৰিভত্তিকনিদ্দেসো, গহেতব্বো নযঞ্ঞুনা.

অৰিভত্তিকনিদ্দেসো, নন্ৰাখ্যাতেপি দিস্সতি;

‘‘ভো খাদ পিৰ’’ইচ্চত্র, ৰদে যো কোচি চোদকো.

যদি এৰং মতেনস্স, ভৰেয্য অৰিভত্তিকং;

‘‘ভিক্খু, ভো পুরিসি’’চ্চাদি, পদম্পি, ন হিদং তথা.

‘‘ভিক্খু, ভো পুরিসি’’চ্চাদি, সি গ লোপেন ৰুচ্চতি;

তথা ‘‘খাদা’’তিআদীনি, হি লোপেন পৰুচ্চরে.

এৰং অৰিভত্তিকনিদ্দেসো আখ্যাতেসু ন লব্ভতি, নামেসুযেৰ লব্ভতি. তত্রাপি ‘‘অট্ঠ চ পুগ্গল ধম্মদসা তে’’তি এত্থ ছন্দৰসেন পুগ্গল ইতি রস্সকরণং দট্ঠব্বং, ন ‘‘ককুসন্ধ কোণাগমনো চ কস্সপো’’তি এত্থ ককুসন্ধ ইতি অৰিভত্তিকনিদ্দেসো ৰিয অৰিভত্তিকনিদ্দেসো দট্ঠব্বো. ‘‘ভিক্খু নিসিন্নে মাতুগামো উপনিসিন্নো ৰা হোতি উপনিপন্নো ৰা’’তি এত্থ পন ভিক্খূতি ইদং ভিক্খুম্হীতি ৰত্তব্বত্থত্তা ভুম্মে পচ্চত্তন্তিপি অদিট্ঠৰিভত্তিকনিদ্দেসোতিপি ৰত্তুং যুজ্জতি. তত্থ পন ছন্দৰসেন কতরস্সত্তা তানি পদানি অৰিভত্তিকনিদ্দেসপক্খম্পি ভজন্তীতি ৰত্তুং ন যুজ্জতি.

তত্থ পরস্সপদানীতি পরস্স অত্থভূতানি পদানি পরস্সপদানি. এত্থুত্তমপুরিসেসু অত্তনো অত্থেসুপি অত্তনোপদৰোহারো ন করিযতি.

কিঞ্চাপি অত্তনো অত্থা, পুরিসা উত্তমৰ্হযা;

তথাপি ইতরেসান-মুস্সন্নত্তাৰ তব্বসা;

তব্বোহারো ইমেসানং, পোরাণেহি নিরোপিতো.

অত্তনোপদানীতি অত্তনো অত্থভূতানি পদানি অত্তনোপদানি. এত্থ পন পঠমমজ্ঝিমপুরিসেসু পরস্সত্থেসুপি পরস্সপদৰোহারো ন করিযতি.

পঠমমজ্ঝিমা চেতে, পরস্সত্থা তথাপি চ;

ইতরেসং নিরূল়্হত্তা, তব্বোহারস্স সচ্চতো.

ইমস্স পনিমেসানং, পুব্বৰোহারতায চ;

তথা সঙ্করদোসস্স, হরণত্থায সো অযং;

অত্তনোপদৰোহারো, এসমারোপিতো ধুৰং.

পরস্সপদসঞ্ঞাদি-সঞ্ঞাযো বহুকা ইধ;

পোরাণেহি কতত্তাতা, সঞ্ঞা পোরাণিকা মতা.

তস্মা ইধ পঠমপুরিসাদীনং তিণ্ণং পুরিসানং ৰচনত্থং ন পরিযেসাম. রূল়্হিযা হি পোরাণেহি ত্যাদীনং পুরিসসঞ্ঞা ৰিহিতা.

একৰচনবহুৰচনেসু পন একস্সত্থস্স ৰচনং একৰচনং. বহূনমত্থানং ৰচনং বহুৰচনং. অথ ৰা বহুত্তেপি সতি সমুদাযৰসেন জাতিৰসেন ৰা চিত্তেন সম্পিণ্ডেত্ৰা একীকতস্সত্থস্স একস্স ৰিয ৰচনম্পি একৰচনং, বহুত্তে নিস্সিতস্স নিস্সযৰোহারেন ৰুত্তস্স নিস্সযৰসেন একস্স ৰিয ৰচনম্পি একৰচনং, একত্তলক্খণেন বৰ্হত্থানং একৰচনং ৰিয ৰচনম্পি একৰচনং. অবহুত্তেপি সতি অত্তগরুকারাপরিচ্ছেদমাতিকানুসন্ধিনযপুচ্ছাসভাগপুথুচিত্ত- সমাযোগপুথুআরম্মণৰসেন একত্থস্স বহূনং ৰিয ৰচনং বহুৰচনং, তথা যে যে বহৰো তন্নিৰাসতংপুত্তসঙ্খাতস্সেকস্সত্থস্স রূল়্হীৰসেন বহূনং ৰিয ৰচনম্পি বহুৰচনং, একস্সত্থস্স অঞ্ঞেনত্থেন একাভিধানৰসেন বহূনং ৰিয ৰচনম্পি বহুৰচনং, একস্সত্থস্স নিস্সিতৰসেন বহূনং ৰিয ৰচনম্পি বহুৰচনং, একস্সত্থস্স আরম্মণভেদকিচ্চভেদৰসেন বহূনং ৰিয ৰচনম্পি বহুৰচনং. এৰমিমেহি আকারেহি একম্হি ৰত্তব্বে, একম্হি ৰিয চ ৰত্তব্বে একৰচনং, বহুম্হি ৰত্তব্বে, বহুম্হি ৰিয চ ৰত্তব্বে বহুৰচনং হোতীতি দট্ঠব্বং. পুথুৰচনং, অনেকৰচনন্তি চ ইমস্সেৰ নামং.

ৰচনেসু অযং অত্থো, নামাখ্যাতৰিভত্তিনং;

ৰসেন অধিগন্তব্বো, সাসনত্থগৰেসিনা.

তস্মা তদত্থৰিঞ্ঞাপনত্থং ইধ নামিকপযোগেহি সহেৰাখ্যাতপযোগে পৰক্খাম – ‘‘রাজা আগচ্ছতি, সহাযো মে আগচ্ছতি, একং চিত্ত’’ মিচ্চেৰমাদযো একস্সত্থস্স একৰচনপযোগা. ‘‘রাজানো আগচ্ছন্তি, সহাযা মে আগচ্ছন্তি, ন মে দেস্সা উভো পুত্তা, দ্ৰে তীণি’’ ইচ্চেৰমাদযো বৰ্হত্থানং বহুৰচনপযোগা.

‘‘সা সেনা মহতী আসি, বহুজ্জনো পসন্নোসি, সব্বো তং জনো ওজিনাযতু, ইত্থিগুম্বস্স পৰরা, বুদ্ধস্সাহং ৰত্থযুগং অদাসিং, দ্ৰযং ৰো ভিক্খৰে দেসেস্সামি, পেমং মহন্তং রতনত্তযস্স, করে পসাদঞ্চ নরো অৰস্সং, ভিক্খুসঙ্ঘো, বলকাযো, দেৰনিকাযো, অরিযগণো’’- ইচ্চেৰমাদযো, ‘‘দ্ৰিকং তিক’’মিচ্চাদযো চ সমুদাযৰসেন বৰ্হত্থানং একৰচনপযোগা.

কত্থচি পন ঈদিসেসু ঠানেসু বহুৰচনপযোগাপি দিস্সন্তি. তথা হি ‘‘পূজিতা ঞাতিসঙ্ঘেহি, দেৰকাযা সমাগতা, সব্বেতে দেৰনিকাযা, দ্ৰে দেৰসঙ্ঘা, তীণি দুকানি, চত্তারি নৰকানি’’ ইচ্চেৰমাদযো পযোগাপি দিস্সন্তি. ইমে একৰচনৰসেন ৰত্তব্বস্স সমুদাযস্স বহুসমুদাযৰসেন বহুৰচনপযোগাতি গহেতব্বা, সঙ্গয্হমানা চ বৰ্হত্থবহুৰচনে সঙ্গহং গচ্ছন্তি ৰিসুংযেৰ ৰা, তস্মা বহুসমুদাযাপেক্খবহুৰচনন্তি এতেসং নামং ৰেদিতব্বং.

‘‘পাণং ন হনে, সস্সো সম্পজ্জতি’’ ইচ্চেৰমাদযো জাতিৰসেন বৰ্হত্থানং একৰচনপযোগা, তব্ভাৰসামঞ্ঞেন বৰ্হত্থানং একৰচনপযোগাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি.

‘‘নাগং রট্ঠস্স পূজিতং, সাৰত্থী সদ্ধা অহোসি পসন্না’’ ইচ্চেৰমাদযো নিস্সযৰসেন পৰত্তানং নিস্সযৰোহারেন ৰুত্তানমেকৰচনপযোগা.

‘‘তিলক্খণং, কুসলাকুসলং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, ধম্মৰিনযো, চিত্তসেনো চ গন্ধব্বো, নতিযা অসতি আগতিগতি ন হোতি, আগতিগতিযা অসতি চুতূপপাতো ন হোতি’’ ইচ্চেৰমাদযো একত্তলক্খণে বৰ্হত্থানং একৰচনপযোগা.

‘‘এৰং মযং গণ্হাম, অম্হাকং পকতি, পধানন্তি খো মেঘিয ৰদমানং কিন্তি ৰদেয্যাম’’ ইচ্চেৰমাদযো একস্সত্থস্স অত্তৰসেন বহুৰচনপযোগা.

‘‘তে মনুস্সা তং ভিক্খুং এতদৰোচুং ‘ভুঞ্জথ ভন্তে’তি, অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, অব্ভাগতানা’সনকং অদাসিং’’ ইচ্চেৰমাদযো একস্সত্থস্স গরুকারৰসেন বহুৰচনপযোগা.

‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা’’ ইচ্চেৰমাদযো একস্সত্থস্স অপরিচ্ছেদৰসেন বহুৰচনপযোগা, অনিযমিতসঙ্খাৰসেন বহুৰচনপযোগা ৰা.

কেচি পন ‘‘দেসনাসোতপাতৰসেন বহুৰচনপযোগা’’তিপি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ন হি তথাগতো সতিসম্পজঞ্ঞরহিতো ধম্মং দেসেতি, যুত্তি চ ন দিস্সতি ‘‘মাতিকাযং পুচ্ছাযং ৰিস্সজ্জনে চাতি তীসুপি ঠানেসু অপ্পচ্চযাদিধম্মে দেসেন্তো সত্থা পুনপ্পুনং বহুৰচনৰসেন দেসনাসোতে পতিত্ৰা ধম্মং দেসেতী’’তি.

‘‘কতমে ধম্মা অপ্পচ্চযা’’ ইচ্চেৰমাদযো একস্সত্থস্স মাতিকানুসন্ধিনযেন বহুৰচনপযোগা.

‘‘ইমে ধম্মা অপ্পচ্চযা’’ ইচ্চেৰমাদযো একস্সত্থস্স পুচ্ছানুসন্ধিনযেন বহুৰচনপযোগা.

‘‘কতমে ধম্মা নো পরামাসা, তে ধম্মে ঠপেত্ৰা অৰসেসা কুসলাকুসলাব্যাকতা ধম্মা’’ ইচ্চেৰমাদযো একস্সত্থস্স পুচ্ছাসভাগেন বহুৰচনপযোগা.

‘‘অত্থি ভিক্খৰে অঞ্ঞেৰ ধম্মা গম্ভীরা দুদ্দসা দুরনুবোধা সন্তা পণীতা অতক্কাৰচরা নিপুণা পণ্ডিতৰেদনীযা, যে তথাগতো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতী’’তি অযমেকস্সত্থস্স পুথুচিত্তসমাযোগপুথুআরম্মণৰসেন বহুৰচনপযোগো.

‘‘একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং মহাৰনে,

সন্তি পুত্তা ৰিদেহানং, দীঘাৰু রট্ঠৰড্ঢনো;

তে রজ্জং কারযিস্সন্তি, মিথিলাযং পজাপতি’’ –

ইচ্চেৰমাদযো সদ্দা যে যে বহৰো, তন্নিৰাসতংপুত্তসঙ্খাতস্সেকত্থস্স রূল়্হীৰসেন বহুৰচনপযোগা.

‘‘সারিপুত্তমোগ্গল্লানে আমন্তেসি ‘গচ্ছথ তুম্হে সারিপুত্তা কীটাগিরিং গন্ত্ৰা অস্সজিপুনব্বসুকানং ভিক্খূনং কীটাগিরিস্মা পব্বাজনীযকম্মং করোথ, তুম্হাকং এতে সদ্ধিৰিহারিনো’তি’’, ‘‘কচ্চি ৰো কুলপুত্তা, এথ ব্যগ্ঘা নিৰত্তৰ্হো’’ ইচ্চেৰমাদযো একস্সত্থস্স অঞ্ঞেনত্থেন একাভিধানৰসেন বহুৰচনপযোগা.

‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তি’’ ইচ্চেৰমাদযো একস্সত্থস্স নিস্সিতৰসেন বহুৰচনপযোগা.

‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি অযমারম্মণভেদেন একস্সত্থস্স বহুৰচনপযোগো.

‘‘চত্তারো সম্মপ্পধানা’’তি অযং পন কিচ্চভেদেন একস্সত্থস্স বহুৰচনপযোগো.

তত্থ একত্থেকৰচনং, সমুদাযাপেক্খেকৰচনং, জাত্যাপেক্খেকৰচনং, তন্নিস্সযাপেক্খেকৰচনং, একত্তলক্খণেকৰচনন্তি পঞ্চৰিধং একৰচনং ভৰতি. এত্থ পন জাত্যাপেক্খেকৰচনং অত্থতো সামঞ্ঞাপেক্খেকৰচনমেৰাতি দট্ঠব্বং.

বৰ্হত্থবহুৰচনং, বহুসমুদাযাপেক্খবহুৰচনং, অত্তবহুৰচনং, গরুকারবহুৰচনং, অপরিচ্ছেদবহুৰচনং, মাতিকানুসন্ধিনযবহুৰচনং, পুচ্ছানুসন্ধিনযবহুৰচনং, পুচ্ছাসভাগবহুৰচনং, পুথুচিত্তসমাযোগপুথুআরম্মণবহুৰচনং, তন্নিৰাসবহুৰচনং, তংপুত্তবহুৰচনং, একাভিধানবহুৰচনং, তন্নিস্সিতাপেক্খবহুৰচনং, আরম্মণভেদবহুৰচনং, কিচ্চভেদবহুৰচনন্তি পন্নরসৰিধং বহুৰচনং ভৰতি. ইচ্চেৰং ৰীসধা সব্বানি একৰচনবহুৰচনানি সঙ্গহিতানি. অত্রিদং পাল়িৰৰত্থানং –

একত্থে দেকৰচন-ঞ্চিতরস্মিতরম্পি চ;

সমুদাযজাতিএকত্ত-লক্খণেকৰচোপি চ;

সাট্ঠকথে পিটকম্হি, পাঠে পাযেন দিস্সরে.

গরুম্হি চত্তনেকস্মিং, বহুৰচনকং পন;

পাল়িযং অপ্পকং অট্ঠ-কথাটীকাসু তং বহুং.

তথা হি বহুকং দেক-ৰচনংযেৰ পাল়িযং;

গরুম্হি চত্তনেকস্মিং, ইদমেত্থ নিদস্সনং.

‘‘নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুরিসুত্তম;

তৰ সাসনমাগম্ম, পত্তোম্হি অমতং পদং’’.

ইচ্চেৰমাদযো পাঠা, বহুধা জিনসাসনে;

দিস্সন্তীতি ৰিজানেয্য, ৰিদ্ৰা অক্খরচিন্তকো.

সাতিসযং গরুকারা-রহস্সাপি মহেসিনো;

একৰচনযোগেন, নিদ্দেসো দিস্সতে যতো.

ততো ৰোহারকুসলো, করেয্যত্থানুরূপতো;

একৰচনযোগং ৰা, ইতরং ৰা সুমেধসো.

পাযেন তন্নিৰাসম্হি, বহুৰচনকং ঠিতং;

তংপুত্তে অপ্পকং তন্নি-স্সযেকৰচনম্পি চ.

পুথুচিত্তাপরিচ্ছেদ-মাতিকাসন্ধিআদিসু;

বহুৰচনকঞ্চাপি, অপ্পকন্তি পকাসযে.

একাভিধানতো কিচ্চা, তথা গোচরতোপি চ;

বহুৰচনকং তন্নি-স্সিতাপেক্খঞ্চ অপ্পকং.

ইচ্চেৰং সপ্পযোগং তু, ঞত্ৰান ৰচনদ্ৰযং;

কাতব্বো পন ৰোহারো, যথাপাল়ি ৰিভাৰিনা.

ইদানি কালাদিৰসেন আখ্যাতপ্পৰত্তিং দীপযিস্সাম – কালকারকপুরিসপরিদীপকং ক্রিযালক্খণং আখ্যাতিকং. তত্র কালন্তি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নৰসেন তযো কালা, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাণত্তিপরিকপ্পকালাতিপত্তিৰসেন পন ছ, তে একেকা তিপুরিসকা.

ৰুত্তপ্পকারকালেসু, যদিদং ৰত্ততে যতো;

আখ্যাতিকং ততো তস্স, কালদীপনতা মতা.

কারকন্তি কম্মকত্তুভাৰা. তে হি উপচারমুখ্যসভাৰৰসেন করোন্তি করণন্তি চ ‘‘কারকা’’তি ৰুচ্চন্তি. তেৰ যথাক্কমং ক্রিযানিমিত্ত তংসাধক তংসভাৰাতি ৰেদিতব্বা.

কম্মং কত্তা চ ভাৰো চ, ইচ্চেৰং কারকা তিধা;

ৰিভত্তিপচ্চযা এত্থ, ৰুত্তা নাঞ্ঞত্র সচ্চতো.

‘‘পরিভৰিয্যতি’’চ্চাদী, কম্মে সিজ্ঝন্তি কারকে;

‘‘সম্ভৰতী’’তিআদীনি, সিজ্ঝরে কত্তুকারকে.

‘‘ৰিভৰিয্যতি’’ইচ্চাদী, ভাৰে সিজ্ঝন্তি কারকে;

তিৰিধেস্ৰেৰমেতেসু, ৰিভত্তিপচ্চযা মতা.

কারকত্তযমুত্তং যং, আখ্যাতং নত্থি সব্বসো;

তস্মা তদ্দীপনত্তম্পি, তস্সাখ্যাতস্স ভাসিতং.

কারকত্তং তু ভাৰস্স, সচেপি ন সমীরিতং;

কারকলক্খণে তেন, ভাৰেন চ অৰত্থুনা.

ক্রিযানিপ্ফত্তি নত্থীতি, যুত্তিতোপি চ নত্থি তং;

তথাপাখ্যাতিকে তস্স, তব্বোহারো নিরুত্তিযং;

পতিট্ঠিতনযোৰাতি, মন্ত্ৰা অম্হেহি ভাসিতো.

পুরিসোতি একৰচনবহুৰচনকা পঠমমজ্ঝিমুত্তমপুরিসা. তত্থ পঠমপুরিসো আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকরণে সাধকৰাচকে ৰা কম্মৰাচকে ৰা তুম্হা’ম্হসদ্দৰজ্জিতে পচ্চত্তৰচনভূতে নামম্হি ‘‘অভিনীহারো সমিজ্ঝতি, বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসুঞাণ’’ন্তিআদীসু ৰিয পযুজ্জমানেপি, তট্ঠানিযত্তে সতি ‘‘ভাসতি ৰা করোতি ৰা, পীল়িযক্খোতি মং ৰিদূ, ৰুচ্চতীতি ৰচন’’ন্তিআদীসু ৰিয অপ্পযুজ্জমানেপি সব্বধাতূহি পরো হোতি. কত্থচি পন পাল়িপ্পদেসে নামস্স অপ্পযুত্তত্তা পঠমপুরিসপযোগত্থো দুরনুবোধো ভৰতি, যথা ‘‘দুক্খং তে ৰেদযিস্সামি, তত্থ অস্সাসযন্তু ম’’ন্তি. তথা হি এত্থ ‘‘পাদা’’তি পাঠসেসো, তস্মিং দুক্খসাসনারোচনে ৰত্তুং অৰিসহনৰসেন কিলমন্তং মং দেৰস্স উভো পাদা অস্সাসেন্তু, ৰিস্সট্ঠো কথেহীতি মং ৰদথাতি অধিপ্পাযো চ ভৰতি.

অধিপ্পাযো সুদুব্বোধো, যস্মা ৰিজ্জতি পাল়িযং;

তস্মা উপট্ঠহং গণ্হে, গরুং গরুমতং ৰিদূ.

তত্রিমানি ভূধাতাধিকারত্তা ভূধাতুৰসেন নিদস্সনপদানি. সো পরিভৰতি, তে পরিভৰন্তি, পরিভৰতি, পরিভৰন্তি. সপত্তো অভিভৰিযতে, সব্বা ৰিত্যা’নুভূযতে, অভিভৰিযতে, অনুভূযতেতি. যত্থ সতিপি নামস্স সাধকৰাচকত্তে অপচ্চত্তৰচনত্তা আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকরণতা ন লব্ভতি, তত্থ কম্মৰাচকং পচ্চত্তৰচনভূতং তুল্যাধিকরণপদং পটিচ্চ পঠমপুরিসাদযো তযো লব্ভন্তি. তং যথা? পরিভৰিয্যতে পুরিসো দেৰদত্তেন, পরিভৰিয্যসে ত্ৰং দেৰদত্তেন, পরিভৰিয্যম্হে মযং অকুসলেহি ধম্মেহি. এত্থ পনিদং ৰচনং ন ৰত্তব্বং ‘‘নিন্দন্তি তুণ্হিমাসিন’ন্তিআদীসু সতিপি নামস্স কম্মৰাচকত্তে অপচ্চত্তৰচনত্তা আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকরণতা ন লব্ভতীতি পঠমপুরিসুপ্পত্তি ন সিযা’’তি. কস্মাতি চে? ‘‘নিন্দন্তি তুণ্হিমাসিন’’ন্তিআদীসু ‘‘জনা’’তি অজ্ঝাহরিতব্বস্স সাধকৰাচকস্স নামস্স সদ্ধিমাখ্যাতপদেন তুল্যাধিকরণভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা. এৰমুত্তরত্রাপি নযো.

মজ্ঝিমপুরিসো আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকরণে সাধকৰাচকে ৰা কম্মৰাচকে ৰা পচ্চত্তৰচনভূতে তুম্হসদ্দে পযুজ্জমানেপি, তট্ঠানিযত্তে সতি অপ্পযুজ্জমানেপি সব্বধাতূহি পরো হোতি. ত্ৰং অতিভৰসি, তুম্হে অতিভৰথ, অতিভৰসি, অতিভৰথ. ত্ৰং পরিভৰিযসে দেৰদত্তেন, তুম্হে পরিভৰিযৰ্হে. যত্থ সতিপি তুম্হসদ্দস্স সাধকৰাচকত্তে অপচ্চত্তৰচনত্তা আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকরণতা ন লব্ভতি, ন তত্থ মজ্ঝিমপুরিসো হোতি. ইতরে পন দ্ৰে হোন্তি কম্মৰাচকং পচ্চত্তৰচনভূতং তুল্যাধিকরণপদং পটিচ্চ. তং যথা? তযা অভিভৰিযতে সপত্তো, তযা অভিভৰিযে অহং.

উত্তমপুরিসো আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকরণে সাধকৰাচকে ৰা কম্মৰাচকে ৰা পচ্চত্তৰচনভূতে অম্হসদ্দে পযুজ্জমানেপি, তট্ঠানিযত্তে সতি অপ্পযুজ্জমানেপি সব্বধাতূহি পরো হোতি. অহং পরিভৰামি, মযং পরিভৰাম, পরিভৰামি, পরিভৰাম. অহং পরিভৰিয্যামি অকুসলেহি ধম্মেহি, মযং পরিভৰিয্যাম, পরিভৰিয্যামি, পরিভৰিয্যাম. যত্থ সতিপি অম্হসদ্দস্স সাধকৰাচকত্তে অপচ্চত্তৰচনত্তা আখ্যাতপদেন তুল্যাধিকরণতা ন লব্ভতি, ন তত্থ উত্তমপুরিসো হোতি. ইতরে পন দ্ৰে হোন্তি কম্মৰাচকং পচ্চত্তৰচনভূতং তুল্যাধিকরণপদং পটিচ্চ. তং যথা? মযা অনুভৰিযতে সম্পত্তি, মযা অভিভৰিযসে ত্ৰং. এৰং যত্থ যত্থ সাধকৰাচকানং ৰা কম্মৰাচকানং ৰা নামাদীনং পচ্চত্তৰচনভূতানং আখ্যাতপদেহি তুল্যাধিকরণত্তে লদ্ধে তত্থ তত্থ পঠমপুরিসাদযো লব্ভন্তি, তস্মা নামাদীনং পচ্চত্তৰচনভূতানং তুল্যাধিকরণভাৰোযেৰ পঠমপুরিসাদীনমুপ্পত্তিযা কারণং.

দ্ৰিন্নং তিণ্ণং ৰা পুরিসানমেকাভিধানে পরো পুরিসো গহেতব্বো. এত্থ একাভিধানং নাম একতো অভিধানং এককালাভিধানঞ্চ. তঞ্চ খো চসদ্দপযোগেযেৰ, অচসদ্দপযোগে ভিন্নকালাভিধানে তগ্গহণাভাৰতো. ‘‘তুম্হে অত্থকুসলা ভৰথ, মযমত্থকুসলা ভৰাম’’ ইচ্চেৰমাদযো তপ্পযোগা. তত্থ তুম্হে অত্থকুসলা ভৰথ – ইচ্চেতস্মিং ৰোহারে ‘‘সো চ অত্থকুসলো ভৰতি, ত্ৰঞ্চ অত্থকুসলো ভৰসি, তুম্হে অত্থকুসলা ভৰথা’’তি এৰং দ্ৰিন্নমেকাভিধানে পরো পুরিসো গহেতব্বো. ‘‘মযমত্থকুসলা ভৰাম’’ ইচ্চেতস্মিং পন ‘‘সো চ অত্থকুসলো ভৰতি, অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৰামি, মযমত্থকুসলা ভৰামা’’তি ৰা ‘‘ত্ৰঞ্চ অত্থকুসলো ভৰসি, অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৰামি, মযমত্থকুসলা ভৰামা’’তি ৰা এৰম্পি দ্ৰিন্নমেকাভিধানে পরো পুরিসো গহেতব্বো. ‘‘সো চ অত্থকুসলো ভৰতি, ত্ৰঞ্চ অত্থকুসলো ভৰসি, অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৰামি, মযমত্থকুসলা ভৰামা’’তি ৰা ‘‘সো চ অত্থকুসলো ভৰতি, তে চ অত্থকুসলা ভৰন্তি, ত্ৰঞ্চ অত্থকুসলো ভৰসি, তুম্হে চ অত্থকুসলা ভৰথ, অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৰামি, মযমত্থকুসলা ভৰামা’’তি ৰা এৰং তিণ্ণমেকাভিধানে পরো পুরিসো গহেতব্বো.

অপরোপি অত্থনযো ৰুচ্চতি – ‘‘ত্ৰঞ্চ অত্থকুসলো ভৰসি, সো চ অত্থকুসলো ভৰতি, তুম্হে অত্থকুসলা ভৰথা’’তি ৰা ‘‘অহঞ্চ অত্থকুসলো ভৰামি, সো চ অত্থকুসলো ভৰতি, মযমত্থকুসলা ভৰামা’’তি ৰা ইমিনা নযেন অনেকপ্পভেদো অত্থনযো. এৰং সেসাসু ৰিভত্তীসু পঞ্চমীসত্তমিযাদীসু পরোপুরিসো গহেতব্বো. সব্বেসু চ ক্রিযাপদেসু বৰ্হত্থৰাচকেসু বহুৰচনন্তেসু, ন পন বহুৰচনন্তেসুপি একস্সত্তনো ৰাচকেসু গরুকাতব্বস্সেকস্সত্থস্স ৰাচকেসু চ ক্রিযাপদেসু. এত্থ চোদনাসন্দীপনিযো ইমা গাথা –

‘‘ত্ৰঞ্চ ভৰসি সো চাপি, ভৰতি’’চ্চাদিভাসনে;

‘‘তুম্হে ভৰথ’’ ইচ্চাদি, পরোপোসো কথং সিযা?;

‘‘অহং ভৰামি সো চাপি, ভৰতি’’চ্চাদিভাসনে;

‘‘মযং ভৰাম’’ইচ্চাদি, উত্তমো চ কথং সিযা?;

এত্থ চ ৰুচ্চতে –

পচ্ছা ৰুত্তো পরো নাম, সঞ্ঞায পটিপাটিযা;

এৰং পন গহেতব্বো, পরোপুরিসনামকো.

পঠমম্হা পরো নাম, মজ্ঝিমো উত্তমোপি চ;

মজ্ঝিমম্হা পরো নাম, উত্তমো পুরিসো রুতো.

এৰং তু গহণঞ্হেত্থ, ৰোহারস্সানুলোমকং;

দোসো তদনুলোমম্হি, গহণস্মিং ন ৰিজ্জতি.

‘‘ত্ৰঞ্চ ভদ্দে সুখী হোহি, এসো চাপি মহামিগো’’;

ইতি পাঠো যতো দিট্ঠো, তস্মা এৰং ৰদেমসে.

‘‘তুম্হে দ্ৰে সুখিতা হোথ’’, ইচ্চত্থো তত্থ দিস্সতি;

এৰংপ্যযং নযো ৰুত্তো, অত্তনোমতিযা মম.

অত্তনোমতি কিঞ্চাপি, কথিতা সব্বদুব্বলা;

তথাপি নযমাদায, কথিতত্তা অকোপিযা.

‘‘ধম্মেন রজ্জং কারেন্তং, রট্ঠা পব্বাজযিত্থ মং;

ত্ৰঞ্চ জানপদা চেৰ, নেগমা চ সমাগতা’’.

‘‘অহঞ্চ মদ্দিদেৰী চ, জালীকণ্হাজিনা চুভো;

অঞ্ঞমঞ্ঞং সোকনুদা, ৰসাম অস্সমে তদা’’.

এতা গাথাপি এতস্স, অত্থস্স পন সাধিকা;

তাসু ৰুত্তনযেনেৰ, অত্থো সুপাকটো সিযা;

এৰং ৰিঞ্ঞূহি ৰিঞ্ঞেয্যং, বহুনা ভাসিতেন কিং.

আকারেন মনাপেন, কথনে যেন কেনচি;

ন ৰিরুজ্ঝতি চে অত্থো, তং পমাণং সুধীমতং.

পুরিসত্তযতো এসো, পরোপুরিসনামকো;

নুপলব্ভতি পচ্চেকং, তদন্তোগধতোৰ যং.

পাটৰত্থায সোতূনং, ৰোহারত্থেসু সব্বসো;

ৰিসুং অলব্ভমানোপি, লব্ভমানোৰ উদ্ধটো.