১৪. অত্থত্তিকৰিভাগ
ভূধাতু তায নিপ্ফন্ন-রূপঞ্চাতি ইদং দ্ৰযং;
কত্ৰা পধানমম্হেহি, সব্বমেতং পপঞ্চিতং.
ভৰতিস্স ৰসা দানি, ৰক্খামত্থত্তিকং ৰরং;
অত্থুদ্ধারো তুমন্তঞ্চ, ত্ৰাদিযন্তং তিকং ইধ.
তস্মা তাৰ ভূধাতুতো পৰত্তস্স ভূতসদ্দস্স অত্থুদ্ধারো নীযতে –
খন্ধসত্তামনুস্সেসু, ৰিজ্জমানে চ ধাতুযং;
খীণাসৰে রুক্খাদিম্হি, ভূতসদ্দো পৰত্ততি.
উপ্পাদে চাপি ৰিঞ্ঞেয্যো, ভূতসদ্দো ৰিভাৰিনা;
ৰিপুলে সোপসগ্গোযং, হীল়নে ৰিধমেপি চ;
পরাজযে ৰেদিযনে, নামে পাকটতায চ.
ৰুত্তঞ্হেতং – ভূতসদ্দো পঞ্চক্খন্ধামনুস্সধাতুৰিজ্জমানখীণাসৰসত্তরুক্খাদীসু দিস্সতি. ‘‘ভূতমিদন্তি ভিক্খৰে সমনুপস্সথা’’তিআদীসু হি অযং পঞ্চক্খন্ধেসু দিস্সতি. ‘‘যানীধ ভূতানি সমাগতানী’’তি এত্থ অমনুস্সে. ‘‘চত্তারো খো ভিক্খু মহাভূতা হেতূ’’তি এত্থ ধাতূসু. ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’’ন্তিআদীসু ৰিজ্জমানে. ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো’’তি এত্থ খীণাসৰে. ‘‘সব্বেৰ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি এত্থ সত্তে. ‘‘ভূতগামপাতব্যতাযা’’তি এত্থ রুক্খাদীসূতি. মূলপরিযাযসুত্তট্ঠকথায ৰচনং ইদং. টীকাযমাদিসদ্দেন উপ্পাদাদীনি গয্হরে. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘জাতং ভূতং সঙ্খত’’ন্তিআদীসু ভূতসদ্দো উপ্পাদে দিস্সতি. সউপসগ্গো পন ‘‘পভূতমরিযো পকরোতি পুঞ্ঞ’’ন্তিআদীসু ৰিপুলে. ‘‘যেভুয্যেন ভিক্খূনং পরিভূতরূপো’’তিআদীসু হীল়নে. ‘‘সম্ভূতো সাণৰাসী’’তিআদীসু পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘অভিভূতো মারো ৰিজিতো সঙ্গামো’’তিআদীসু ৰিধমনে. ‘‘পরাভূতরূপোখো অযং অচেলো পাথিকপুত্তো’’তিআদীসু পরাজযে. ‘‘অনুভূতং সুখদুক্খ’’ন্তিআদীসু ৰেদিযনে. ‘‘ৰিভূতং পঞ্ঞাযা’’তিআদীসু পাকটীকরণে দিস্সতি, তে সব্বে ‘‘রুক্খাদীসূ’’তিআদিসদ্দেন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বাতি.
ইদানি তুমন্তপদানি ৰুচ্চন্তে –
ভৰিতুং, উব্ভৰিতুং, সমুব্ভৰিতুং, পভৰিতুং, পরাভৰিতুং, অতিভৰিতুং, সম্ভৰিতুং, ৰিভৰিতুং, ভোতুং, সম্ভোতুং, ৰিভোতুং, পাতুভৰিতুং, পাতুব্ভৰিতুং ৰা, পাতুভোতুং. ইমানি অকম্মকানি তুমন্তপদানি.
পরিভোতুং পরিভৰিতুং, অভিভোতুং অভিভৰিতুং, অধিভোতুং অধিভৰিতুং, অতিভোতুং অতিভৰিতুং, অনুভোতুং অনুভৰিতুং, সমনুভোতুং সমনুভৰিতুং, অভিসম্ভোতুং অভিসম্ভৰিতুং. ইমানি সকম্মকানি তুমন্তপদানি, সব্বানেতানি সুদ্ধকত্তরি ভৰন্তি.
‘‘ভাৰেতুং, পভাৰেতুং, সম্ভাৰেতুং, ৰিভাৰেতুং, পরিভাৰেতুং’’ইচ্চেৰমাদীনি হেতুকত্তরি তুমন্তপদানি, সব্বানিপি হেতুকত্তরি তুমন্তপদানি সকম্মকানিযেৰ ভৰন্তি. উদ্দেসোযং.
তত্র সমানত্থপদেসু একমেৰাদিপদং গহেত্ৰা নিদ্দেসো কাতব্বো – ভৰিতুন্তি হোতুং ৰিজ্জিতুং পঞ্ঞাযিতুং সরূপং লভিতুং. এত্থ ৰুত্তনযানুসারেন সেসানম্পি তুমন্তানং নিদ্দেসো ৰিত্থারেতব্বো, সব্বানি তুমন্তপদানি চতুত্থিযত্থে ৰত্তন্তি ‘‘ত্ৰং মম চিত্তমঞ্ঞায, নেত্তং যাচিতুমাগতো’’তি এত্থ ৰিয. যাচিতুন্তি হি যাচনত্থাযাতি অত্থো. তস্মা ভৰিতুন্তিআদীনম্পি ‘‘ভৰনত্থাযা’’তি ৰা ‘‘ভৰনত্থ’’ন্তি ৰা ‘‘ভৰনাযা’’তি ৰা আদিনা অত্থো গহেতব্বো. অপিচ ‘‘নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো’’তি এত্থ ‘‘দট্ঠু’’ন্তি পদস্স ‘‘দিস্ৰা’’তি অত্থদস্সনতো যথারহং তুমন্তানি ত্ৰাসদ্দন্তপদত্থৰসেনপি গহেতব্বানি. এতানি চ নিপাতপদেসু সঙ্গহংগচ্ছন্তি. ৰুত্তঞ্হি নিরুত্তিপিটকে নিপাতপদপরিচ্ছেদে ‘‘তুং ইতি চতুত্থিযা’’তি. তত্রাযমত্থো ‘‘তুং ইতি এতদন্তো নিপাতো চতুত্থিযা অত্থে ৰত্ততী’’তি.
তুমন্তকথা সমত্তা.
ইদানি ত্ৰাদিযন্তপদানি ৰুচ্চন্তে –
ভৰিত্ৰা, ভৰিত্ৰান, ভৰিতুন, ভৰিয, ভৰিযান. উব্ভৰিত্ৰা, উব্ভৰিত্ৰান, উব্ভৰিতুন, উব্ভৰিয, উব্ভৰিযান. এস নযো ‘‘সমুব্ভৰিত্ৰা, পরাভৰিত্ৰা, সম্ভৰিত্ৰা, ৰিভৰিত্ৰা, পাতুব্ভৰিত্ৰা’’তি এত্থাপি. ইমানি অকম্মকানি উস্সুক্কনত্থানি ত্ৰাদিযন্তপদানি.
ভুত্ৰা, ভুত্ৰান, পরিভৰিত্ৰা, পরিভৰিত্ৰান, পরিভৰিতুন, পরিভৰিয, পরিভৰিযান, পরিভুয্য. অভিভৰিত্ৰা, অভিভৰিত্ৰান, অভিভৰিতুন, অভিভৰিয, অভিভৰিযান, অভিভুয্য. এস নযো ‘‘অধিভৰিত্ৰা, অতিভৰিত্ৰা, অনুভৰিত্ৰা’’তি এত্থাপি. ইদঞ্চেত্থ নিদস্সনং. ‘‘তমৰোচ রাজা অনুভৰিযান তম্পি, এয্যাসি খিপ্পং অহমপি পূজং কস্স’’ন্তি. অনুভুত্ৰা, অনুভুত্ৰান. অধিভোত্ৰা, অধিভোত্ৰান.
‘‘সট্ঠি কপ্পসহস্সানি, দেৰলোকে রমিস্সতি;
অঞ্ঞে দেৰে অধিভোত্ৰা, ইস্সরং কারযিস্সতী’’তি
ইদমেত্থ পাল়িনিদস্সনং, ইমানি সকম্মকানি উস্সুক্কনত্থানি ত্ৰাদিযন্তপদানি. ইমানি চত্তারি সুদ্ধকত্তরিযেৰ ভৰন্তি.
‘‘ভাৰেত্ৰা, ভাৰেত্ৰান. পভাৰেত্ৰা, পভাৰেত্ৰান. সম্ভাৰেত্ৰা, সম্ভাৰেত্ৰান. ৰিভাৰেত্ৰা, ৰিভাৰেত্ৰান. পরিভাৰেত্ৰা, পরিভাৰেত্ৰান’’ইচ্চেৰমাদীনি সকম্মকানি উস্সুক্কনত্থানি ত্ৰাদিযন্তপদানি হেতুকত্তরিযেৰ ভৰন্তি. উদ্দেসোযং.
তত্র সমানত্থপদেসু একমেৰাদিপদং গহেত্ৰা নিদ্দেসো কাতব্বো – ভৰিত্ৰাতি হুত্ৰা পঞ্ঞাযিত্ৰা সরূপং লভিত্ৰা. এৰং ৰুত্তনযানুসারেন সেসানম্পি ত্ৰাদিযন্তপদানং নিদ্দেসো ৰিত্থারেতব্বো. অযং পন ৰিসেসো ভুত্ৰাতি সম্পত্তিং অনুভুত্ৰাতি সকম্মকৰসেন অত্থো গহেতব্বো. ভুত্ৰা অনুভুত্ৰাতি ইমেসঞ্হি সমানত্থতং সদ্ধম্মৰিদূ ইচ্ছন্তি. অত্রিদং ৰুচ্চতি –
‘‘ভুত্ৰা ভুত্ৰান’’ইচ্চেতে, ‘‘অনুভুত্ৰা’’তিমস্স হি;
অত্থং সূচেন্তি ‘‘হুত্ৰা’’তি, পদস্স পন নেৰ তে.
কেচি ‘‘ভূত্ৰা’’তি দীঘত্তং, তস্স ইচ্ছন্তি সাসনে;
দীঘতা রস্সতা চেৰ, দ্ৰযম্পেতং পদিস্সতি.
সদ্দসত্থে চ ‘‘ভূত্ৰা’’তি, দীঘত্তসঞ্হিতং পদং;
‘‘ভৰিত্ৰা’’তি পদস্সত্থং, দীপেতি ন তু সাসনে.
‘‘হুত্ৰা’’ইতি পদংযেৰ, দীপেতি জিনসাসনে;
‘‘ভৰিত্ৰা’’তি পদস্সত্থং, নত্থি অঞ্ঞত্থ তং পদং.
ইচ্চেৰং সৰিসেসন্তু, ৰচনং সারদস্সিনা;
সাসনে সদ্দসত্থে চ, ৰিঞ্ঞুনা পেক্খিতব্বকং.
এৰং উস্সুক্কনত্থে পৰত্তানি ত্ৰাদিযন্তপদানিপি নিদ্দিট্ঠানি, সব্বানেতানি অৰিভত্তিকানীতি গহেতব্বানি. নিরুত্তিপিটকে হি নিপাতপরিচ্ছেদে অৰিভত্তিকানি কত্ৰা ত্ৰাদিযন্তপদানি ৰুত্তানি. সদ্দত্থৰিদূনং পন মতে পঠমাদিৰিভত্তিৰসেন সৰিভত্তিকানি ভৰন্তি.
ইমস্মিঞ্চ পন ত্ৰাদিযন্তাধিকারে ইদঞ্চুপলক্খিতব্বং – ভুত্ৰা গচ্ছতি, ভুত্ৰা গতো, ভুত্ৰা গমিস্সসি, কসিত্ৰা ৰপতি. উমঙ্গা নিক্খমিত্ৰান, ৰেদেহো নাৰমারুহি. ভুত্ৰান ভিক্খু ভিক্খস্সু ইচ্চাদী সমানকত্তুকানং ধাতূনং পুব্বকালে ত্ৰাদিসদ্দপ্পযোগা. ‘‘ভুত্ৰা গচ্ছতী’’তি এত্থ হি ‘‘ভুত্ৰা’’তি ইদং পুব্বকালক্রিযাদীপকং পদং. ‘‘গচ্ছতী’’তি ইদং পন উত্তরকালক্রিযাদীপকং, সমানকত্তুকানি চেতানি পদানি এককত্তুকানং ক্রিযানং ৰাচকত্তা. তথা হেত্থ যো গমনক্রিযায কত্তা, সো এৰ ভুঞ্জনক্রিযায কত্তুভূতো দট্ঠব্বো. অযং নযো অঞ্ঞত্রাপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
‘‘অন্ধকারং নিহন্ত্ৰান, উদিতোযং দিৰাকরো;
ৰণ্ণং পঞ্ঞাৰভাসেহি, ওভাসেত্ৰা সমুগ্গতো’’
ইচ্চাদীনিপি পন সমানকত্তুকানং সমানকালে ত্ৰাদিসদ্দপ্পযোগা. এত্থ হি ‘‘নিহন্ত্ৰানা’’তি পদং সমানকালক্রিযাদীপকং পদং. ‘‘উদিতো’’তি ইদং পন উত্তরকালক্রিযাদীপকং পদন্তি ন ৰত্তব্বং সমানকালক্রিযায ইধাধিপ্পেতত্তা. তস্মাযেৰ সমানকালক্রিযাদীপকং পদন্তি গহেতব্বং. অযং নযো অঞ্ঞত্রাপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
কেচি পন ‘‘মুখং ব্যাদায সযতি, অক্খিং পরিৰত্তেত্ৰা পস্সতী’’তি উদাহরন্তি. অপরে ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৰা কথেতী’’তি. তত্থ ব্যাদানপরিৰত্তনুত্তরকালো ব্যাদানূপসমলক্খণং পস্সনক্রিযায লক্খিযতি. ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৰা কথেতী’’তি চ সমানকালতাযপি অজ্ঝেনকথনেহি পুব্বেপি নিসজ্জট্ঠানানি হোন্তীতি সক্কা পুব্বুত্তরকালতা সম্ভাৰেতুং, তস্মা পুরিমানিযেৰ উদাহরণানি যুত্তানি. উদযসমকালমেৰ হি তন্নিৰত্তনীযনিৰত্তনন্তি.
‘‘দ্ৰারমাৰরিত্ৰা পৰিসতি’’ইচ্চাদি সমানকত্তুকানং অপরকালে ত্ৰাদিসদ্দপ্পযোগো. যস্মা পনেত্থ পৰিসনক্রিযা পুরিমা, আৰরণক্রিযা পন পচ্ছিমা, তস্মা ‘‘আৰরিত্ৰা’’তি ইদং অপরকালক্রিযাদীপকং পদন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘পৰিসতী’’তি ইদং পন পুব্বকালক্রিযাদীপকং পদন্তি. অযং নযো অঞ্ঞত্রাপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো. অপরে ‘‘ধ’ন্তি কচ্চ পতিতো দণ্ডো’’তি উদাহরণন্তি. অভিঘাতভূতসমাযোগে পন অভিঘাতজসদ্দস্স সমানকালতা এত্থ লব্ভতীতি ইধাপি পুরিমানিযেৰ উদাহরণানি যুত্তানীতি.
‘‘পিসাচং দিস্ৰা চস্স ভযং হোতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা’’ইচ্চাদি অসমানে কত্তরি পযোগো. এত্থ হি পিসাচং দিস্ৰা পুরিসস্স ভযং হোতি, পঞ্ঞায দিস্ৰা অস্স পুগ্গলস্স আসৰা পরিক্খীণা. এৰং সমানকত্তুকতা ধাতূনং ন লব্ভতি দস্সনক্রিযায পুরিসেসু পৰত্তনতো, ভৰনাদিক্রিযায চ ভযাদীসু পৰত্তনতোতি দট্ঠব্বং. অযং নযো অঞ্ঞত্রাপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.
ইদম্পি পনেত্থ উপলক্খিতব্বং ‘‘অপ্পত্ৰা নদিং পব্বতো, অতিক্কম্ম পব্বতং নদী’’ইচ্চাদি পরাপরযোগো. ‘‘সীহং দিস্ৰা ভযং হোতি, ঘতং পিৰিত্ৰা বলং জাযতে, ‘ধ’ন্তি কত্ৰা দণ্ডো পতিতো’’ইচ্চাদি লক্খণহেতুআদিপ্পযোগো. ‘‘ন্হত্ৰা গমনং, ভুত্ৰা সযনং. উপাদায রূপ’’মিচ্চাপি ব্যত্তযেন সদ্দসিদ্ধিপ্পযোগোতি.
ইচ্চেৰং সব্বথাপি সমানকত্তুকানং ধাতূনং পুব্বকালে ত্ৰাদিসদ্দপ্পযোগো, সমানকত্তুকানং সমানকালে ত্ৰাদিসদ্দপ্পযোগো, সমানকত্তুকানং অপরকালে ত্ৰাদিসদ্দপ্পযোগো, অসমানকত্তুকানং ত্ৰাদিসদ্দপ্পযোগো, পরাপরযোগো, লক্খণহেতুআদিপ্পযোগো, ব্যত্তযেন সদ্দসিদ্ধিপ্পযোগোতি সত্তধা ত্ৰাদিযন্তানং পদানং পযোগো ৰেদিতব্বো.
যদি এৰং কস্মা কচ্চাযনে ‘‘পুব্বকালেককত্তুকানং তুন ত্ৰান ত্ৰা ৰা’’তি পুব্বকালেযেৰ এককত্তুকগ্গহণং কতন্তি? যেতুয্যেন ত্ৰাদিযন্তানং পদানং পুরিমকালক্রিযাদীপনতো. কচ্চাযনে হি যেভুয্যেন পৰত্তিং সন্ধায ‘‘পুব্বকালেককত্তুকান’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা পন ‘‘ইতি কত্ৰা’’তিআদীনং পদানং হেতুঅত্থৰসেনপি পুব্বাচরিযেহি অত্থো সংৰণ্ণিতো, তস্মা ‘‘ভৰিত্ৰা’’তিআদীনং ভূধাতুমযানং ত্ৰাদিসদ্দন্তানং পদানং অঞ্ঞেসঞ্চ ‘‘পচিত্ৰা’’তিআদীনং যথাপযোগং ‘‘ভৰনহেতু পচনহেতূ’’তিআদিনা হেতুঅত্থোপি গহেতব্বো. অত্রিদং ৰুচ্চতি –
হেতুত্থেপি যতো হোন্তি, সদ্দা উস্সুক্কনত্থকা;
তস্মা হেতুৰসেনাপি, ৰদেয্যত্থং ৰিচক্খণো.
‘‘ইতি কত্ৰা’’তি সদ্দস্স, অত্থসংৰণ্ণনাসু হি;
‘‘ইতি করণহেতূ’’তি, অত্থো ধীরেহি গয্হতি.
‘‘গচ্ছামি দানি নিব্বানং, যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচতি’’;
ইতি পাঠেপি হেতুত্থো, গয্হতে পুব্বৰিঞ্ঞুভি.
‘‘যস্মিং নিব্বানে গমন-হেতূ’’তি হি কথীযতে;
হেতুত্থেৰং যথাযোগ-মঞ্ঞত্রাপি অযং নযো.
এৰং ভূতসদ্দস্স অত্থুদ্ধারো চ তুমন্তপদঞ্চ ত্ৰাদিযন্তপদঞ্চাতি অত্থত্তিকং ৰিভত্তং.
যো ইমমত্থতিকং সুৰিভত্তং,
কণ্ণরসাযনমাগমিকানং;
ধারযতে স ভৰে গতকঙ্খা,
পাৰচনম্হি গতে সুখুমত্থে.
ইতি নৰঙ্গে সাট্ঠকথে পিটকত্তযে ব্যপ্পথগতীসু ৰিঞ্ঞূনং
কোসল্লত্থায কতে সদ্দনীতিপ্পকরণে
অত্থত্তিকৰিভাগো নাম
চুদ্দসমো পরিচ্ছেদো.
এৰং নানপ্পকারতো ভূধাতুরূপানি দস্সিতানি.
পদমালা নিট্ঠিতা.