১৩. সৰিনিচ্ছযসঙ্খ্যানামনামিকপদমালা

ইতো পরং পৰক্খামি, সঙ্খ্যানামিকপন্তিযো;

ভূধাতুজেহি রূপেহি, অঞ্ঞেহি চুপযোজিতুং.

যা হি সা হেট্ঠা অম্হেহি এক দ্ৰিতি চতুইচ্চেতেসং সঙ্খ্যাসব্বনামানং নামিকপদমালা কথিতা, তং ঠপেত্ৰা ইধ অসব্বনামানং পঞ্চ ছ সত্তাদীনং সঙ্খ্যানামানং নামিকপদমালা ভূধাতুমযেহি অঞ্ঞেহি চ রূপেহি যোজনত্থং ৰুচ্চতে –

পঞ্চ, পঞ্চহি, পঞ্চভি, পঞ্চন্নং, পঞ্চসু. সত্তন্নং ৰিভত্তীনং ৰসেন ঞেয্যং. ‘‘পঞ্চ ভূতা, পঞ্চ অভিভৰিতারো, পঞ্চ পুরিসা, পঞ্চ ভূমিযো, পঞ্চ কঞ্ঞাযো, পঞ্চ ভূতানি, পঞ্চ চিত্তানী’’তিআদিনা সব্বত্থ যোজেতব্বং. ছ, ছহি, ছভি, ছন্নং, ছসু, ছস্সু ইতিপি. ‘‘ছস্সু লোকো সমুপ্পন্নো, ছস্সু ক্রুব্বতি সন্থৰ’’ন্তি হি পাল়ি. সত্ত, সত্তহি, সত্তভি, সত্তন্নং, সত্তসু. অট্ঠ, অট্ঠহি, অট্ঠভি, অট্ঠন্নং, অট্ঠসু. নৰ, নৰহি, নৰভি, নৰন্নং, নৰসু. দস, দসহি, দসভি, দসন্নং, দসসু. এৰং একাদস. দ্ৰাদস, বারস. তেরস, তেদস, তেল়স. চতুদ্দস, চুদ্দস. পঞ্চদস, পন্নরস. সোল়স. সত্তরস. অট্ঠারস, অট্ঠারসহি, অট্ঠারসভি, অট্ঠারসন্নং, অট্ঠারসসু. সব্বমেতং বহুৰচনৰসেন গহেতব্বং.

একূনৰীসতি, একূনৰীসং ইচ্চাদিপি. একূনৰীসায, একূনৰীসাযং, একূনৰীস ভিক্খূ তিট্ঠন্তি, একূনৰীসং ভিক্খূ পস্সতি, এৰং ‘‘কঞ্ঞাযো চিত্তানী’’তি চ আদিনা যোজেতব্বং. একূনৰীসায ভিক্খূহি ধম্মো দেসিতো, একূনৰীসায কঞ্ঞাহি কতং, একূনৰীসায চিত্তেহি কতং, একূনৰীসায ভিক্খূনং চীৰরং দেতি, একূনৰীসায কঞ্ঞানং ধনং দেতি, একূনৰীসায চিত্তানং রুচ্চতি, একূনৰীসায ভিক্খূহি অপেতি. এৰং কঞ্ঞাহি চিত্তেহি. একূনৰীসায ভিক্খূনং সন্তকং, এৰং কঞ্ঞানং চিত্তানং. একূনৰীসাযং ভিক্খূসু পতিট্ঠিতং. এৰং ‘‘কঞ্ঞাসু চিত্তেসূ’’তি যোজেতব্বং. একূনৰীসতি, একূনৰীসতিং, একূনৰীসতিযা, একূনৰীসতিযং.

ৰীসতি, ৰীসতিং, ৰীসতিযা, ৰীসতিযং. ৰীস, ৰীসং, ৰীসায, ৰীসাযং. তথা একৰীস দ্ৰাৰীস বাৰীস তেৰীস চতুৰীস ইচ্চাদীসুপি. তিংস, তিংসং, তিংসায, তিংসাযং. চত্তালীস, চত্তালীসং, চত্তালীসায, চত্তালীসাযং. চত্তারীস ইচ্চাদিপি. পঞ্ঞাস, পঞ্ঞাসং, পঞ্ঞাসায, পঞ্ঞাসাযং. পণ্ণাস, পণ্ণাসং, পণ্ণাসায, পণ্ণাসাযং. সট্ঠি, সট্ঠিং, সট্ঠিযা, সট্ঠিযং. সত্ততি, সত্ততিং, সত্ততিযা, সত্ততিযং. সত্তরি ইচ্চাদিপি. অসীতি, অসীতিং, অসীতিযা, অসীতিযং. নৰুতি. নৰুতিং, নৰুতিযা, নৰুতিযং.

ইত্থঞ্চ অঞ্ঞথাপি সঙ্খ্যারূপানি গহেতব্বানি. একূনৰীসেহি, একূনৰীসানং, একূনৰীসেসু. ‘‘ছন্নৰুতীন’’ন্তি চ আদিনাপি সঙ্খ্যারূপানং কত্থচি দস্সনতো কেচি সদ্দসত্থৰিদূ ঊনৰীসতিসদ্দং সব্বদাপি একৰচনন্তমিত্থিলিঙ্গমেৰ পযুঞ্জন্তি. কেচি ‘‘ৰীসতিআদযো আনৰুতি একৰচনন্তা ইত্থিলিঙ্গা’’তি ৰদন্তি. কেচি পনাহু –

‘‘সদ্দা সঙ্খ্যেয্যসঙ্খাসু, একত্তে ৰীসতাদযো;

সঙ্খত্থে দ্ৰিবহুত্তম্হি, তা তু চানৰুতিত্থিযো’’তি.

এত্থ দ্ৰিৰচনং ছড্ডেতব্বং বুদ্ধৰচনে তদভাৰতো. সব্বেসম্পি চ তেসং যথাৰুত্তৰচনং কিঞ্চি পাল়িপ্পদেসং পত্ৰা যুজ্জতি, কিঞ্চি পন পত্ৰা ন যুজ্জতি ৰীসতিৰীসংতিংসংইচ্চাদীনঞ্হি সঙ্খত্থানং সদ্দানং বহুৰচনপ্পযোগৰসেনপি পাল়িযং দস্সনতো, কচ্চাযনে চ যোৰচনসম্ভূতরূপৰন্ততাদস্সনতো. তস্মা যথাসম্ভৰং যথাপাৰচনঞ্চ ইত্থিলিঙ্গভাৰে তেসমেকৰচনন্ততা ৰেদিতব্বা অত্থি নত্থিসদ্দানং ৰিয.

অত্থিনত্থিসদ্দা হি নিপাতত্তা একত্তেপি বহুত্তেপি পৰত্তন্তি ‘‘পুত্তা মত্থি ধনম্মত্থি. নত্থি অত্তসমং পেমং. নত্থি সমণব্রাহ্মণা’’তিআদীসু. অলিঙ্গত্তেপি পনেতেসং কত্থচি ইত্থিলিঙ্গভাৰো দিট্ঠো. অভিধম্মে হি ধম্মসেনাপতিনা অনুধম্মচক্কৰত্তিনা ৰোহারকুসলেন ৰোহারকুসলসাধকেন ‘‘অত্থিযা নৰ. নত্থিযা নৰা’’তি একৰচনন্তং ইত্থিলিঙ্গরূপং দস্সিতং, তস্মা ৰীসতিৰীসতিমিচ্চাদীনম্পি যথাসম্ভৰং যথাপাৰচনঞ্চ ইত্থিলিঙ্গভাৰে একৰচনন্ততা ৰেদিতব্বা.

তত্থেকে ‘‘হেতুযা অধিপতিযা’’তি চ ইদং লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন গহেতব্বং মঞ্ঞন্তি. তম্মতিৰসেন ‘‘হেতুম্হি অধিপতিম্হী’’তি পুল্লিঙ্গভাৰো পটিপাদেতব্বো, ‘‘হেতুপচ্চযে অধিপতিপচ্চযে’’ ইচ্চেৰত্থো. অথ ৰা ‘‘হেতুযা অধিপতিযা’’তি দ্ৰযমিদং ইত্থিলিঙ্গরূপপটিভাগং পুল্লিঙ্গরূপন্তি গহেতব্বং ‘‘হেতুযো জন্তুযো’’তিআদীনং ইত্থিলিঙ্গরূপপটিভাগানং পুল্লিঙ্গরূপানম্পি ৰিজ্জমানত্তা, ‘‘অত্থিযা নত্থিযা’’তি ইদং পন লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন ৰুত্তন্তি ন গহেতব্বং অত্থি নত্থিসদ্দানং অলিঙ্গভেদত্তা. ন হি অত্থি নত্থিসদ্দা তীসু লিঙ্গেসু একস্মিম্পি অন্তোগধা. এতেসু হি অত্থিসদ্দো আখ্যাতনিপাতৰসেন ভিজ্জতি ‘‘অত্থি সন্তি সংৰিজ্জতি. অত্থিখীরা ব্রাহ্মণী’’তিআদীসু, নত্থিসদ্দো পন নিপাতোযেৰ. ইচ্চেৰং অত্থি নত্থিসদ্দানং নিপাতানঞ্চ লিঙ্গৰচনৰসেন কথনং যুজ্জতি ইত্থিলিঙ্গাদিৰসেন একত্তাদিৰসেন চ অপ্পৰত্তনতো. ৰুত্তঞ্চ –

‘‘সদিসং তীসু লিঙ্গেসু, সব্বাসু চ ৰিভত্তিসু;

ৰচনেসু চ সব্বেসু, যং ন ব্যেতি তদব্যয’’ন্তি.

এত্থ সিযা – ননু চ ভো ‘‘অত্থি সক্কা লব্ভা ইচ্চেতে পঠমাযা’’তি ৰচনতো অত্থিসদ্দো পঠমায ৰিভত্তিযা যুত্তো, এৰং সন্তে কস্মা ‘‘সদিসং তীসু লিঙ্গেসূ’’তিআদি ৰুত্তন্তি? সচ্চং অত্থিসদ্দো পঠমায ৰিভত্তিযা যুত্তো, তথা নত্থিসদ্দো অত্থিসদ্দস্স ৰচনলেসেন গহেতব্বত্তা যুগল়পদত্তা চ. ইদং পন ‘‘সদিসং তীসু লিঙ্গেসূ’’তিআদিৰচনং উপসগ্গনিপাতসঙ্খাতে অসঙ্খ্যাসদ্দে সন্ধায ৰুত্তং, ন একেকমসঙ্খ্যাসদ্দং সন্ধায. তথা হি ‘‘অসঙ্খ্যা’’তি চ ‘‘অব্যযা’’তি চ লদ্ধৰোহারেসু উপসগ্গনিপাতেসু উপসগ্গা সব্বেপি সব্বৰিভত্তিৰচনকা. নিপাতানং পন একচ্চে পঠমাদীসু যথারহং ৰিভত্তিযুত্তা, একচ্চে অৰিভত্তিযুত্তা. তত্থ যে যদগ্গেন ৰিভত্তিযুত্তা, তে তদগ্গেন তব্বচনকা. উপসগ্গনিপাতেসু হি পচ্চেকং ‘‘ইদং নাম ৰচন’’ন্তি লদ্ধুং ন সক্কা, সব্বসঙ্গাহকৰসেন পন ‘‘সদিসং তীসু লিঙ্গেসূ’’তিআদি পুব্বাচরিযেহি ৰুত্তং. কচ্চাযনাচরিযেনপি ইমমেৰত্থং সন্ধায ‘‘সব্বাসমাৰুসোপসগ্গনিপাতাদীহি চা’’তি ৰুত্তং. ন হি আৰুসোসদ্দতো সব্বাপি ৰিভত্তিযো লব্ভন্তি, অথ খো আলপনত্থৰাচকত্তা একৰচনিকঅনেকৰচনিকা পঠমাৰিভত্তিযোযেৰ লব্ভন্তি. অযমস্মাকং খন্তি.

কেচি পন সব্বেহিপি নিপাতেহি সব্বৰিভত্তিলোপং ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ‘‘অত্থি সক্কা লব্ভা ইচ্চেতে পঠমায. দিৰা ভিয্যো নমো ইচ্চেতে পঠমায চ দুতিযায চা’’তিআদিৰচনতো, পদপূরণমত্তানঞ্চ অৰিভত্তিযুত্তানং অথ খলু ৰত ৰথ ইচ্চাদীনং নিপাতানং ৰচনতো. এত্থাপি সিযা ‘‘ননু চ ভো অৰিভত্তিযুত্তানম্পি নিপাতানং সম্ভৰতো অত্থি নত্থিসদ্দানং অৰিভত্তিকো নিদ্দেসো কাতব্বো, অথ কিমত্থং ‘অত্থিযা নৰ, নত্থিযা নৰা’তি সৰিভত্তিকো নিদ্দেসো কতো’’তি? সব্বথা ৰিভত্তীহি ৰিনা অত্থস্স নিদ্দিসিতুমসক্কুণেয্যত্তাতি.

যদি এৰং ‘‘অত্থি সক্কা লব্ভা ইচ্চেতে পঠমাযা’’তি ৰচনতো অত্থি নত্থিসদ্দা লুত্তায পঠমায ৰিভত্তিযা ৰসেন পঠমাৰিভত্তিকাযেৰ নিদ্দিসিতব্বা, এৰমকত্ৰা কস্মা সত্তম্যন্তৰসেন ‘‘অত্থিযা নত্থিযা’’তি নিদ্দিট্ঠাতি? সচ্চং, অত্থি নত্থিসদ্দা পঠমাৰিভত্তিযুত্তাযেৰ নিদ্দিসিতব্বা, তথাপি ‘‘অত্থিপচ্চযে নৰ, নত্থিপচ্চযে নৰা’’তি এতস্সত্থস্স পরিদীপনে পঠমায ওকাসো নত্থি, সত্তমিযাযেৰ পন অত্থি, তস্মা ‘‘অত্থিযা নৰ, নত্থিযা নৰা’’তি ৰুত্তং. ইতি অত্থিযানত্থিযাসদ্দানং সত্তম্যন্তভাৰে সিদ্ধেযেৰ ততিযাচতুত্থীপঞ্চমীছট্ঠিযন্তভাৰোপি সিদ্ধোযেৰ হোতি. তস্মা ‘‘অত্থিভাৰো অত্থিতা’’তিআদীসুপি অত্থিযা ভাৰো অত্থিভাৰো, নত্থিযা ভাৰো নত্থিভাৰো, অত্থিযা ভাৰো অত্থিতাভিআদিনা সমাসতদ্ধিতৰিগ্গহো অৰস্সমিচ্ছিতব্বো. যদিদমম্হেহি ৰুত্তং, তং ‘‘পাল়িযা ৰিরুজ্ঝতী’’তি ন ৰত্তব্বং পাল়িনযানুসারেন ৰুত্তত্তাতি.

এৰং হোতু, কস্মা ভো ‘‘অত্থিযা, নত্থিযা’’তি ইত্থিলিঙ্গনিদ্দেসো কতো, ননু নিপাতোপসগ্গা অলিঙ্গভেদাতি? সচ্চং, ইদং পন ঠানং অতীৰ সুখুমং, তথাপি পুব্বাচরিযানুভাৰঞ্ঞেৰ নিস্সায ৰিনিচ্ছযং ব্রূম. যথা হি ৰীসতিইচ্চাদীনং সঙ্খ্যাসদ্দানং সরূপতো অদব্বৰাচকত্তেপি দব্বৰাচকানং লতামতিরত্তিইত্থী যাগুৰধূসদ্দানং ৰিয ইত্থিলিঙ্গভাৰো সদ্দসত্থৰিদূহি অনুমতো, এৰং অদব্বৰাচকত্তেপি অত্থি নত্থিসদ্দানং কত্থচি ইত্থিলিঙ্গভাৰো সদ্ধম্মৰিদূহি অনুমতো. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি ‘‘অত্থিযা নৰ, নত্থিযা নৰা’’তি. অথ ৰা ‘‘অত্থিযা, নত্থিযা’’তি ইমানি লিঙ্গভাৰৰিনিমুত্তানি সত্তমিযন্তানি নিপাতপদানীতিপি গহেতব্বানি, ন এত্থ চোদেতব্বং, এৰরূপানি নিপাতপদানি পুব্বাচরিযেহি ৰুত্তানি ন সন্তি, তস্মা ছড্ডেতব্বমিদং ৰচনন্তি.

পাৰচনস্মিঞ্হি গরূহি অনিদ্দিট্ঠানিপি অনেকৰিহিতানি নিপাতপদানি সন্দিস্সন্তি, নাপি ‘‘হেতুযা, অধিপতিযা, অত্থিযা, নত্থিযা’’তি এৰমাদীসু ‘‘অপসদ্দা ইমে’’তি ৰিরোধো উপ্পাদেতব্বো. ন হি অচিন্তেয্যানুভাৰেন পারমিতাপুঞ্ঞেন নিপ্ফন্নেন অনাৰরণঞাণেন সব্বং ঞেয্যমণ্ডলং হত্থতলে আমলকং ৰিয পচ্চক্খং কত্ৰা পস্সতো বুদ্ধস্স ৰচনে অঞ্ঞেসং ৰাচাৰিপ্পলাপো অৰস্সং লব্ভতীতি. ননু চ ভো ‘‘হেতুযা, অধিপতিযা, অত্থিযা, নত্থিযা’’তি চ ইদং সারিপুত্তত্থেরৰচনং তেন নিক্খিত্তত্তা. তথাগতেন হি তাৰতিংসভপনে দেসিতকালে ইমানি পদানি ন সন্তি, এৰং সন্তে কস্মা ‘‘বুদ্ধৰচন’’ন্তি ৰদথাতি? বুদ্ধৰচনংযেৰ নাম. আযস্মতো হি সারিপুত্তস্স তথাগতেন নযো দিন্নো, তেনপি পভিন্নপটিসম্ভিদেন সত্থুকপ্পেন অগ্গসাৰকেন সত্থু সন্তিকা নযং লভিত্ৰা ব্যঞ্জনং সুরোপিতং কতং. সব্বেপি হি পটিসম্ভিদপ্পত্তা অরিযা দুন্নিরুত্তিং ন ৰদন্তি নিরুত্তিপভেদস্মিং সুকুসলত্তা, তস্মা অঞ্ঞেসমৰিসযো এস অরিযানং ৰোহারোতি দট্ঠব্বং.

ইদানি সতাদীনং নামিকপদমালা ৰুচ্চতে –

সতং, সতানি, সতা. সতং, সতানি, সতে. সতেন, সতেহি, সতেভি. সতস্স, সতানং. সতা, সতস্মা, সতম্হা, সতেহি, সতেভি. সতস্স, সতানং. সতে, সতস্মিং, সতম্হি, সতেসু. এৰং সহস্সং, সহস্সানীতি যোজেতব্বং. দসসহস্সং সতসহস্সং দসসতসহস্সন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. অযং পনেত্থ পযোগো ‘‘সতং ভিক্খূ, সতং ইত্থিযো, সতং চিত্তানি. ভিক্খূনং সতং, ইত্থীনং সতং, চিত্তানং সতং. সহস্সাদীসুপি এসেৰ নযো. ইত্থঞ্চ অঞ্ঞথাপি সদ্দরূপানি ভৰন্তি. কোটি, কোটী, কোটিযো. রত্তিনযেন ঞেয্যং.

একপ্পভুতিতো যাৰ, দসকা যা পৰত্ততি;

সঙ্খ্যা তাৰ সা সঙ্খ্যেয্য-প্পধানাতি গরূ ৰদুং.

ৰীসতিতো যাৰ সতা, যা সঙ্খ্যা তাৰ সা পন;

সঙ্খ্যাপ্পধানা সঙ্খ্যেয্য-প্পধানাতি চ ৰণ্ণযুং.

অপিচ –

ৰীসতো যাৰ কোটিযা, সঙ্খ্যা তাৰ হি সা খলু;

সঙ্খ্যাপ্পধানা সঙ্খ্যেয্য-প্পধানা চাতি নিদ্দিসে.

তথা হি ‘‘অসীতি কোটিযো হিত্ৰা, হিরঞ্ঞস্সাপি পব্বজি’’ন্তি, ‘‘খীণাসৰা ৰীতমলা, সমিংসু সতকোটিযো’’তি চ পাল়ি দিস্সতি.

ইমস্মিং পন ঠানে সব্বেসং সঙ্খ্যাসদ্দরূপানং পাকটীকরণেন ৰিঞ্ঞূনং সুখুমঞাণপটিলাভত্থং সাট্ঠকথং উদানপাল়িপ্পদেসং অঞ্ঞঞ্চ পাল়িপ্পদেসমট্ঠকথাৰচনঞ্চ আহরিত্ৰা দস্সযিস্সামি –

‘‘যেসং খো ৰিসাখে সতং পিযানি, সতং তেসং দুক্খানি, যেসং নৰুতি পিযানি, নৰুতি তেসং দুক্খানি. যেসং অসীতি…পে… যেসং সত্ততি. যেসং সট্ঠি. যেসং পঞ্ঞাসং, যেসং চত্তারীসং, যেসং তিংসং. যেসং খো ৰিসাখে ৰীসং পিযানি, ৰীসতি তেসং দুক্খানি. যেসং দস. যেসং নৰ. যেসং অট্ঠ. যেসং সত্ত. যেসং ছ. যেসং পঞ্চ. যেসং চত্তারি. যেসং তীণি. যেসং দ্ৰে. যেসং একং পিযং, তেসং একং দুক্খ’’ন্তি.

তত্থ সতং পিযানীতি সতং পিযাযিতব্বৰত্থূনি. ‘‘সতং পিয’’ন্তিপি কেচি পঠন্তি. এত্থ চ যস্মা একতো পট্ঠায যাৰ দস, তাৰ সঙ্খ্যাসঙ্খ্যেয্যপ্পধানা, তস্মা ‘‘যেসং দস পিযানি, দস তেসং দুক্খানী’’তিআদিনা পাল়ি আগতা. কেচি পন ‘‘যেসং দস পিযানং, দস তেসং দুক্খান’’ন্তিআদিনা পঠন্তি, তং ন সুন্দরং. যস্মা পন ৰীসতিতো পট্ঠায যাৰ সতং, তাৰ সঙ্খ্যেয্যপ্পধানা সঙ্খ্যাপ্পধানা চ, তস্মা তত্থাপি সঙ্খ্যেয্যপ্পধানংযেৰ গহেত্ৰা ‘‘যেসং খো ৰিসাখে সতং পিযানি, সতং তেসং দুক্খানী’’তিআদিনা পাল়ি আগতা. সব্বেসম্পি চ যেসং একং পিযং, একং তেসং দুক্খন্তি পাঠো, ন পন দুক্খস্সাতি. একস্মিঞ্হি পদক্কমে একরসাৰ ভগৰতো দেসনা হোতীতি. তস্মা যথাৰুত্তনযাৰ পাল়ি ৰেদিতব্বা. অযং তাৰ সাট্ঠকথো উদানপাল়িপ্পদেসো.

ইদানি অঞ্ঞো পাল়িপ্পদেসো অট্ঠকথাপাঠপ্পদেসো চ নীযতে –

‘‘সতং হত্থী সতং অস্সা, সতং অস্সতরীরথা;

সতং কঞ্ঞা সহস্সানি, আমুক্কমণিকুণ্ডলা;

একস্স পদৰীতিহারস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সি’’ন্তি

পাল়ি. এত্থ ‘‘সতং হত্থী’’তিআদীনি ৰিসেসিতানি, ‘‘সহস্সানী’’তি ৰিসেসনং, তস্মা সতংসদ্দং সহস্সসদ্দেন যোজেত্ৰা ‘‘হত্থী’’তিআদীনি পন উপপদং কত্ৰা অত্থো গহেতব্বো. হত্থী সতং সহস্সানি. অস্সা সতং সহস্সানি. অস্সতরীরথা সতং সহস্সানি. আমুক্কমণিকুণ্ডলা কঞ্ঞা সতং সহস্সানি. ইদং সঙ্খ্যেয্যপ্পধানৰসেনত্থগহণং. সঙ্খ্যাপ্পধানৰসেন পন অযম্পি অত্থো গহেতব্বো ‘‘হত্থীনং সতসহস্সং, অস্সানং সতসহস্সং, অস্সতরীরথানং সতসহস্সং, আমুক্কমণিকুণ্ডলানং কঞ্ঞানং সতসহস্স’’ন্তি. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো. ‘‘যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৰা পঞ্চ পব্বতো’’তি অযমট্ঠকথাপাঠো. এত্থ ‘‘পঞ্চা’’তি সদ্দং সতসদ্দেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা ‘‘সিপ্পিকানং সতং নত্থী’’তি এত্থ ৰিয হিমৰা পব্বতো যোজনানং পঞ্চ সতানি উচ্চোতি সঙ্খ্যাপ্পধানৰসেন অত্থো গহেতব্বো. ‘‘পঞ্চ সতানী’’তি চ অদ্ধুনো অচ্চন্তসংযোগৰসেন উপযোগৰচনং. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো. সতমিতি সদ্দো ‘‘সতং হোমি, সহস্সং হোমী’’তিআদীসু একৰচনো. ‘‘অথেত্থেকসতং খত্যা, অনুযন্তা যসস্সিনো’’তিআদীসু বহুৰচনো. এৰং সহস্সাদীনম্পি একৰচনবহুৰচনতা লব্ভতি. তথা হি ‘‘ভিয্যো নং সতসহস্সং, যক্খানং পযিরুপাসতী’’তি এত্থ ‘‘সতসহস্স’’ন্তি একৰচনং. ‘‘পরোসহস্সং খো পনস্স পুত্তা ভৰিস্সন্তী’’তি এত্থ সহস্সন্তি বহুৰচনন্তি দট্ঠব্বং.

‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুরো চ অসঙ্খিযে;

অমরং নাম নগরং, দস্সনেয্যং মনোরম’’ন্তি

পাল়ি. এত্থ ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে চতুরো চ অসঙ্খিযেতি সামিঅত্থে উপযোগবহুৰচনং, তস্মা ‘‘মহাকপ্পানং সতসহস্সানং চতুন্নং অসঙ্খিযানং মত্থকে’’তি অত্থো গহেতব্বো, ‘‘মত্থকে’’তি চেত্থ ৰচনসেসো. ‘‘কপ্পসতসহস্সাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খিযানং মত্থকে’’ইচ্চেৰত্থো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুরো চ অসঙ্খিযে;

এত্থন্তরে যং চরিতং, সব্বং তং বোধিপাচন’’ন্তি

পাল়ি. এত্থ ‘‘কপ্পে’’তি অচ্চন্তসংযোগৰসেন উপযোগবহুৰচনং. ‘‘সতসহস্সে কপ্পে’’তি কপ্পসদ্দসম্বন্ধেন চাযং পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো উপযোগনিদ্দেসো চ. সমানাধিকরণঞ্হি ইদং কপ্পসদ্দেন. ‘‘চতুরো চ অসঙ্খিযে’’তি অচ্ছন্তসংযোগৰসেন উপযোগবহুৰচনানি. কস্স পন অসঙ্খিযেতি? অঞ্ঞস্স অৰুত্তত্তা কপ্পস্স চ ৰুত্তত্তা পকরণতো ‘‘কপ্পান’’ন্তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতেৰ. ন হি ৰুত্তং ৰজ্জেত্ৰা অৰুত্তস্স কস্সচি গহণং যুত্তন্তি. চসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো ‘‘মহাকপ্পানং চতুরো অসঙ্খ্যেয্যে সতসহস্সে চ মহাকপ্পে’’তি. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘ঘটানেকসহস্সানি, কুম্ভীনঞ্চ সতা বহূ’’তি পাল়ি. এত্থ ঘটাতি ঘটানং. সামিঅত্থে হি ইদং পচ্চত্তৰচনং. ‘‘ঘটানং অনেকসহস্সানি’’ ইচ্চেৰত্থো. কুম্ভীনঞ্চ সতা বহূতি অনেকানি চ কুম্ভীনং সতানি. এত্থ নিকারলোপো দট্ঠব্বো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘দসৰীসসহস্সানং, ধম্মাভিসমযো অহু;

একদ্ৰিন্নং অভিসমযো, গণনাতো অসঙ্খিযো’’তি

পাল়ি. এত্থ দসৰীসসহস্সানন্তি দসসহস্সানং ৰীসসহস্সানঞ্চ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চপ্পটিৰেধো. একদ্ৰিন্নন্তি সীসমত্তকথনং, তেন ‘‘একস্স চেৰ দ্ৰিন্নঞ্চ তিণ্ণং চতুন্নং…পে… দসন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন অসঙ্খ্যেয্যোতি অত্থো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘চত্তারি সতসহস্সানি, ছল়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা;

দীপঙ্করং লোকৰিদুং, পরিৰারেন্তি সব্বদা’’তি

পাল়ি. এত্থ চত্তারি সতসহস্সানীতি ইদং লিঙ্গভেদৰসেন ‘‘ছল়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা’’তি ইমেহি দ্ৰীহি পদেহি সমানাধিকরণং. ঈদিসেসু হি ঠানেসু অসঙ্খ্যেয্য ৰাচকোপি সদ্দো নপুংসকোৰ হোতি, তস্মা ‘‘চত্তারি সতসহস্সানী’’তি চ ‘‘ছল়ভিঞ্ঞা’’তি চ ‘‘মহিদ্ধিকা’’তি চ এতং পদত্তযং সমানাধিকরণং. অথ ৰা ছল়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকাতি ছল়ভিঞ্ঞানং মহদ্ধিকানন্তি সামিঅত্থে পচ্চত্তৰচনং দট্ঠব্বং. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘চত্তারি সতসহস্সানী’’তি অযং সঙ্খ্যাৰচনো ভৰতি. ‘‘তীণি সতসহস্সানি, নারিযো সমলঙ্কতা’’তিআদীসুপি অযং নযো নেতব্বো. ‘‘তা চ সত্ত সতা ভরিযা, দাস্যো সত্ত সতানি চা’’তি পাল়ি. এত্থ সতাতি ‘‘সতানী’’তি নপুংসকৰসেন গহেতব্বং, ন ইত্থিলিঙ্গৰসেন. ‘‘সতা’’তি হি ‘‘পঞ্চ চিত্তা ৰিপাকা’’তিআদীনি ৰিয নপুংসকরূপং. ইত্থিলিঙ্গভূতা হি সতসদ্দো নত্থি, তথা পুল্লিঙ্গভূতো. যদি চ দ্ৰিলিঙ্গো সতসদ্দো সিযা, এৰঞ্চ সতি ‘‘পুরিসো, কঞ্ঞা’’তি চ ওকারন্তপুল্লিঙ্গআকারন্তিত্থিরূপেহিপিভৰিতব্বং. রূপদ্ৰযম্পি সতসদ্দস্স নত্থি, তেন ঞাযতি ‘‘সতসদ্দো একন্তনপুংসকো’’তি.

ননু চ ভো ‘‘তা দেৰতা সত্তসতা উল়ারা’’তি এত্থ সতসদ্দো ইত্থিলিঙ্গো হুত্ৰা দিস্সতীতি? ন, নপুংসকোযেৰাতি. ননু চ ভো দেৰতাসদ্দেন সমানাধিকরণোতি? সচ্চং সমানাধিকরণো, তথাপি নপুংসকোযেৰ. ঈদিসেসু হি সঙ্খ্যাৰিসযেসু সমানাধিকরণভাৰো অপ্পমাণো. তথা হি ‘‘পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধসতানি ইমস্মিং ইসিগিলিস্মিং পব্বতে চিরৰাসিনো অহেসু’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গেন পুল্লিঙ্গস্স সমানাধিকরণতা দিস্সতি, তস্মা ‘‘তা দেৰতা সত্তসতা উল়ারা’’তি এত্থাপি ‘‘সত্তসতানী’’তি নপুংসকভাৰোযেৰাতি অৰগন্তব্বো. ‘‘সত্ত হত্থিসতে দত্ৰা’’তিআদীসুপি সতসদ্দো নপুংসকোযেৰ. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘নৰুতিকোটিসহস্সেহি, পরিৰারেসি মহামুনী’’তি পাল়ি. এত্থ ‘‘নৰুতিকোটিসহস্সেহি ভিক্খূহী’’তি ৰা ‘‘ভিক্খূনং নৰুতিকোটিসহস্সেহী’’তি ৰা সঙ্খ্যেয্যসঙ্খ্যাপধানৰসেন অত্থো গহেতব্বো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘সতসহস্সৰস্সানি, আযু তস্স মহেসিনো’’তি পাল়ি. এত্থ ‘‘সতসহস্সৰস্সানী’’তি কালস্স অচ্চন্তসংযোগৰসেন উপযোগৰচনং. তথা ‘‘দসৰস্সসহস্সানি, অগার’মজ্ঝ সো ৰসী’’তি পাল়িযম্পি. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো’’তি পাল়ি, ‘‘একনৰুতে ইতো কপ্পে’’তি পাল়ি চ. এত্থ সতসহস্সম্হি কপ্পেতি সতসহস্সানং কপ্পানং মত্থকে. একনৰুতে কপ্পেতি একনৰুতিযা কপ্পানং মত্থকেতি ভুম্মৰচনস্স সামিভুম্মৰচনৰসেন অত্থো গহেতব্বো. তথা হি ‘‘ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি এত্থ ভুম্মৰচনস্স ‘‘ভগৰতো সন্তিকে’’তি সামিভুম্মৰচনৰসেন অত্থো গহিতো. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘যদি তত্থ সহস্সানি, সতানি নহুতানি চ;

নেৰম্হাকং ভযং কোচি, ৰনে ৰাল়েসু ৰিজ্জতী’’তি

পাল়ি. অযমেতস্সা অত্থো – তত্থ ৰনে ৰাল়ানং সহস্সানি চ সতানি চ নহুতানি চ যদি ৰিজ্জন্তি. অথ ৰা সহস্সানি সতানীতি সতসহস্সানি, ৰাল়ানং সতসহস্সানি চ নহুতানি চ যদি ৰিজ্জন্তি, এৰং ৰিজ্জন্তেসুপি ৰাল়েসু কোচীতি ক্ৰচি. কোচিসদ্দো হি ‘‘কো তে বলং মহারাজা’’তি এত্থ কোসদ্দো ৰিয ক্ৰসদ্দত্থে ৰত্ততি, নিমিত্তত্থে চাযং নিদ্দেসো. তেন ‘‘কোচি ক্ৰচি কিস্মিঞ্চি ৰাল়ে একস্সপি ৰাল়মিগস্স কারণা নেৰম্হাকং ভযং ৰিজ্জতী’’তি অত্থো গহেতব্বো. অথ ৰা কোচীতি কিঞ্চি অপ্পমত্তকম্পি. এত্থ পন ‘‘ৰাল়েসূ’’তি নিমিত্তত্থে ভুম্মং. ৰাল়ানং কারণা অপ্পমত্তকম্পি অম্হাকং ভযং ন ৰিজ্জতীতি. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংসপরিমণ্ডলং;

দসঞ্চেৰ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চা’’তি

অট্ঠকথাপাঠো. এত্থ যস্মা সদ্দতো সমানৰিভত্তিলিঙ্গৰচনানং পদানং অসমানৰিভত্তিলিঙ্গৰচনানং ৰা অত্থতো পন সমানানং দূরে ঠিতানম্পি একসম্বন্ধো হোতি, ইতরেসং সমীপে ঠিতানম্পি ন হোতি, তস্মা ‘‘সব্ব’’ন্তিদং ‘‘পরিমণ্ডল’’ন্তিমিনা সম্বন্ধিতব্বং. ‘‘ছত্তিংসা’’তি ইদং পন ‘‘সতসহস্সানী’’তিমিনা সম্বন্ধিতব্বং. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘দুৰে সতসহস্সানি, চত্তারি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৰসুন্ধরা’’তি

অট্ঠকথাপাঠো. এত্থ ‘‘দুৰে’’তি ৰিসেসনং, ‘‘সতসহস্সানী’’তি ৰিসেসিতব্বং. তথা ‘‘চত্তারী’’তি ৰিসেসনং, ‘‘নহুতানী’’তি ৰিসেসিতব্বং. তথা হি ‘‘সতসহস্সানি নহুতানি চা’’তি ইমানি ‘‘দুৰে চত্তারী’’তি ইমেহি ৰিসেসিতব্বত্তা ‘‘দ্ৰিসতসহস্সং চতুনহুত’’ন্তি অত্থপ্পকাসনানি ভৰন্তি. এৰং সন্তেপি ‘‘দুৰে’’ইচ্চাদীনং সঙ্খ্যাসদ্দানং ‘‘সতসহস্সানী’’তিআদীহি সঙ্খ্যাসদ্দেহি সমানাধিকরণতা পুব্বাচরিযেহি ন ৰুত্তা. যস্মা পন যথা ‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা. সতসহস্সং ভিক্খূ’’তিআদীসু সমানাধিকরণতা লব্ভতি দব্বৰাচকত্তা ৰিসেসিতব্বপদানং, ন তথা ‘‘দুৰে সতসহস্সানী’’তিআদীসু অদব্বৰাচকত্তা ৰিসেসিতব্বপদানং, তস্মা ঈদিসেসু ঠানেসু সমানাধিকরণতা ন ইচ্ছিতব্বা যুত্তিযা অভাৰতো. যদি এৰং ‘‘কুসলা, রূপং, চক্খুমা’’তিআদীনং ৰিয ইমেসমঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধরহিতা সিযাতি? ন, ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন গহিতত্তা. যজ্জেৰং সমানাধিকরণভাৰো লদ্ধব্বোতি? ন, নিযমাভাৰতো. একন্তেন হি গুণগুণীনংযেৰ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বানং সমানাধিকরণভাৰো, ন ইতরেসং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বত্তেপি.

তত্থ ‘‘এত্তক’’ন্তি পমাণৰচনং. ‘‘বহলত্তেনা’’তি ৰিসেসনে ততিযা. উভযেন ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘অযং ৰসুন্ধরা বহলত্তেন যোজনানং দুৰে সতসহস্সানি চত্তারি নহুতানি চ এত্তকং সঙ্খাতা’’তি. ‘‘এত্তক’’ন্তি পদস্স চ ‘‘দুৰে সতসহস্সানি চত্তারি নহুতানি চা’’তি ইমেহি ৰা ‘‘ৰসুন্ধরা’’তি ইমিনা ৰা সমানাধিকরণতা ন ইচ্ছিতব্বা. এত্তকন্তি হি ভাৰনপুংসকং, যং সদ্দসত্থে ক্রিযাৰিসেসনন্তি ৰদন্তি. তস্স ‘‘এত্তকেন পমাণেন’’ইচ্চেৰত্থো. অপিচ ‘‘দুৰে সতসহস্সানি চত্তারি ন হুতানি চা’’তি ইমেসম্পি ‘‘ৰসুন্ধরা’’তি ইমিনা সমানাধিকরণতা ন ইচ্ছিতব্বা ‘‘ভিক্খূনং সত’’ন্তি এত্থ সতসদ্দস্স ৰিয সঙ্খ্যাৰচনমত্তত্তা. তথা হি ‘‘এত্তক’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘সঙ্খাতা’’তি পন ‘‘অয’’ন্তি চ ইমেসং ‘‘ৰসুন্ধরা’’তি ইমিনা সমানাধিকরণতা লব্ভতি. সব্বোপাযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘দসেত্থ রাজিযো সেতা, দস্সনীযা মনোরমা;

ছ পিঙ্গলা পন্নরস, হলিদ্দা তা চতুদ্দসা’’তি

পাল়ি. এত্থ ছ পিঙ্গলা পন্নরসাতি ছ চ পন্নরস চাতি একৰীসতি পিঙ্গলা রাজিযোতি অত্থো গহেতব্বো.

তথা –

‘‘পুত্তাপি তস্স বহৰো, ‘একনামা’তি মে সুতং;

অসীতি দস একো চ, ইন্দনামা মহব্বলা’’তি

পাল়ি. এত্থ পন ‘‘একনৰুতী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘অসীতি দস একো চা’’তি ৰুত্তং. ৰিচিত্রসদ্দরচনঞ্হি পাৰচনং. অযং নযো অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু নেতব্বো.

‘‘তিংসপুরিসনাৰুত্যো, সব্বেৰেকেকনিচ্চিতা;

যেসং সমং ন পস্সামি, কেৰলং মহি’মং চর’’ন্তি

পাল়ি. এত্থ ‘‘পুরিসানং তিংসসহস্সানি নৰুতি চ সতানি তিংস নাৰুত্যো’’তি ৰুচ্চন্তি. ইমস্মিং পন ঠানে তিংসসদ্দতো সহস্সসদ্দস্স নৰুতিসদ্দতো চ সতসদ্দস্স লোপং কত্ৰা ‘‘তিংস নাৰুত্যো’’তি ৰুত্তন্তি ন গহেতব্বং. এৰঞ্হি গহণে সতি যত্থ কত্থচিপি এদিসী সদ্দরচনা কাতব্বা সিযা, কতায চ এদিসায সদ্দরচনায অত্থাৰগমো ৰিনা উপদেসেন সুণন্তানং ন সিযা, তস্মা নেৰং গহেতব্বং. এৰং পন গহেতব্বং – ‘‘তিংস নাৰুত্যো’’তি ইদং লোকসঙ্কেতরূল়্হং ৰচনং, সঙ্কেতরূল়্হস্স পন ৰচনস্সত্থো যস্মা গহিতপুব্বসঙ্কেতেহি সুত্ৰা ঞাযতে, ন উপদেসতো, তস্মা ব্রহ্মদত্তেন রঞ্ঞা ৰুত্তকালেপি সত্থারা তং কথং আহরিত্ৰা ৰুত্তকালেপি সব্বে মনুস্সা ৰিনাপি উপদেসেন ৰচনত্থং জানন্তীতি গহেতব্বং.

তিংসঞ্চেৰ সহস্সানি, নৰুতি চ সতানি তু;

তিংস নাৰুতিযো নাম, ৰুত্তা উমঙ্গজাতকে.

যস্মা পাৰচনে সন্তি, নযা চেৰ অচিন্তিযা;

ৰোহারা চ সুগুল়্হত্থা, দযাপন্নেন দেসিতা.

তস্মা সাট্ঠকথে ধীরো, গম্ভীরে জিনভাসিতে;

উপদেসং সদা গণ্হে, গরুং সম্মা উপট্ঠহং.

গরূপদেসহীনো হি, অত্থসারং ন ৰিন্দতি;

অত্থসারৰিহীনো সো, সদ্ধম্মা পরিহাযতি.

গরূপদেসলাভী চ, অত্থসারসমাযুতো;

সদ্ধম্মং পরিপালেন্তো, সদ্ধম্মস্মা ন হাযতি.

সদ্ধম্মত্থায মে তস্মা, সঙ্খ্যামালাপি ভাসিতা;

সপ্পযোগা যথাযোগং, সহেৰত্থৰিনিচ্ছযা.

ইতি নৰঙ্গে সাট্ঠকথে পিটকত্তযে ব্যপ্পথগতীসু ৰিঞ্ঞূনং

কোসল্লত্থায কতে সদ্দনীতিপ্পকরণে

সৰিনিচ্ছযো সঙ্খ্যানামানং নামিকপদমালাৰিভাগো

নাম

তেরসমো পরিচ্ছেদো.