১১. ৰাচ্চাভিধেয্যলিঙ্গাদিপরিদীপননামিকপদমালা

ৰাচ্চাভিধেয্যলিঙ্গাদি-ৰসেনপি ইতো পরং;

ভাসিস্সং পদমালাযো, ভাসিতস্সানুরূপতো.

তত্থ ৰাচ্চলিঙ্গানীতি অপ্পধানলিঙ্গানি, গুণনামসঙ্খাতানি ৰা লিঙ্গানি. অভিধেয্যলিঙ্গানীতি পধানলিঙ্গানি, গুণীপদসঙ্খাতানি ৰা লিঙ্গানি. যস্মা পন তেসু ৰাচ্চলিঙ্গানি নাম অভিধেয্যলিঙ্গানুৰত্তকানি ভৰন্তি, তস্মা সব্বানি ভূধাতুমযানি চ ৰাচ্চলিঙ্গানি অভিধেয্যলিঙ্গানুরূপতো যোজেতব্বানি. তেসং ভূধাতুমযানি ৰাচ্চলিঙ্গানি সরূপতো নামিকপদমালায অযোজিতানিপি তত্থ তত্থ নযতো যোজিতানি, তস্মা ন দানি দস্সেস্সাম. অভূধাতুমযানিপি কিঞ্চাপি নযতো যোজিতানি, তথাপি সোতারানং পযোগেসু কোসল্লজননত্থং কথযাম, নামিকপদমালঞ্চ নেসং দস্সেস্সাম কিঞ্চি পযোগং ৰদন্তা.

দীঘো রস্সো নীলো পীতো,

সুক্কো কণ্হো সেট্ঠো পাপো;

সদ্ধো সুদ্ধো উচ্চো নীচো,

কতোতীতো ইচ্চাদীনি.

দীঘা জাগরতো রত্তি, দীঘং সন্তস্স যোজনং;

দীঘো বালান সংসারো, সদ্ধম্মং অৰিজানতং.

দীঘো, দীঘা. দীঘং, দীঘে. দীঘেন, দীঘেহি, দীঘেভি. দীঘস্স, দীঘানং. দীঘা, দীঘস্মা, দীঘম্হা, দীঘেহি, দীঘেভি. দীঘস্স, দীঘানং. দীঘে, দীঘস্মিং, দীঘম্হি, দীঘেসু. ভো দীঘ, ভৰন্তো দীঘা. ‘‘দীঘাতি মং পক্কোসেয্যাথা’’তি ইদমেত্থ নিদস্সনং.

দীঘা, দীঘা, দীঘাযো. দীঘং, দীঘা, দীঘাযো. দীঘায. সেসং কঞ্ঞানযেন ঞেয্যং.

দীঘং, দীঘানি, দীঘা. দীঘং, দীঘানি, দীঘে. দীঘেন. সেসং চিত্তনযেন ঞেয্যং. রস্সাদীনি চ এৰমেৰ ৰিত্থারেতব্বানি. অযং ৰাচ্চলিঙ্গানং নামিকপদমালা, ‘‘গুণনামানং নামিকপদমালা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি.

অভিধেয্যকলিঙ্গেসু, সৰিসেসানি যানি হি;

তেসং দানি যথাপাল়িং, পদমালং কথেস্সহং.

কতমানি তানি পদানি, যানি সৰিসেসানি?

ভৰাভৰাদিকং লঙ্কা-দীপো ইচ্চাদিকানি চ;

বোধি সন্ধীতি চাদীনি, সৰিসেসানি হোন্তি তু.

এতেসু হি –

ভৰাভৰপদং দেক-ৰচো বহুৰচো ক্ৰচি;

সমাসে অসমাসেপি, সম্ভৰো তস্স ইচ্ছিতো.

ৰিগ্গহঞ্চ পদত্থঞ্চ, ৰত্ৰা পদস্সিমস্স মে;

ৰুচ্চমানমৰিক্খিত্তা, পদমালং নিবোধথ.

ভৰো চ অভৰো চ ভৰাভৰং. অথ ৰা ভৰো চ অভৰো চ ভৰাভৰানি, অযং ৰিগ্গহো. তত্র ভৰোতি খুদ্দকো ভৰো. অভৰোতি মহন্তো ভৰো. ৰুদ্ধত্থৰাচকো হেত্থ অকারো. এত্থ চ সুগতিদুগ্গতিৰসেন হীনপণীতৰসেন চ খুদ্দকমহন্ততা ৰেদিতব্বা. অথ ৰা ভৰোতি ৰুদ্ধি. অভৰোতি অৰুদ্ধি. অযং পদত্থো. অযং পন নামিকপদমালা –

ভৰাভৰং, ভৰাভৰং, ভৰাভৰেন, ভৰাভৰস্স, ভৰাভৰা, ভৰাভৰস্মা, ভৰাভৰম্হা, ভৰাভৰস্স, ভৰাভৰে, ভৰাভৰস্মিং, ভৰাভৰম্হি, ভো ভৰাভৰ. ইতি ভৰাভৰপদং একৰচনকং ভৰতি. দিস্সতি চ তস্সেকৰচনতা পাল়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ –

‘‘অতীতকপ্পে চরিতং, ঠপযিত্ৰা ভৰাভৰে;

ইমস্মিং কপ্পে চরিতং, পৰক্খিস্সং সুণোহি মে’’

ইতি ৰা,

‘‘এৰং বহুৰিধং দুক্খং, সম্পত্তিঞ্চ বহূৰিধং;

ভৰাভৰে অনুভৰিত্ৰা, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং’’

ইতি ৰা এৰং পাল়িযং ভৰাভৰ পদস্স একৰচনতা দিট্ঠা.

অট্ঠকথাযম্পি –

‘‘অসম্বুধং বুদ্ধনিসেৰিতং যং,

ভৰাভৰং গচ্ছতি জীৰলোকো;

নমো অৰিজ্জাদিকিলেসজাল-

ৰিদ্ধংসিনো ধম্মৰরস্স তস্সা’’তি

এৰং তস্সেকৰচনতা দিট্ঠা.

ভৰাভৰানি, ভৰাভৰা, ভৰাভৰানি, ভৰাভৰে, ভৰাভৰেহি, ভৰাভৰেভি, ভৰাভৰানং, ভৰাভৰেহি, ভৰাভৰেভি, ভৰাভৰানং, ভৰাভৰেসু, ভৰন্তো ভৰাভৰানি. ইতি ভৰাভৰপদং বহুৰচনকম্পি ভৰতি. দিস্সতি চ তস্স বহুৰচনকতা পাল়িযং ‘‘ধোনস্স হি নত্থি কুহিঞ্চি লোকে. পকপ্পিকা দিট্ঠি ভৰাভৰেসূ’’তি. উভযম্পি নযং ৰোমিস্সেত্ৰা নামিকপদমালা যোজেতব্বা. কথং? ‘‘ভৰাভৰং, ভৰাভৰানি. ভৰাভৰং, ভৰাভৰানি. ভৰাভৰেন, ভৰাভৰেহি, ভৰাভৰেভি’’ইচ্চেৰমাদিনা চিত্তনযেন যোজেতব্বা.

নপুংসকেকৰচন-বহুৰচনকা ইমা;

পদমালা সমাসত্তে, কতাতি পরিদীপযে.

সমাসকপদঞ্চেৰ, অসমাসকমেৰ চ;

ভৰাভৰপদং দ্ৰেধা, ইতি ৰিদ্ৰা ৰিভাৰযে.

নপুংসকং সমাসত্তে, পুল্লিঙ্গমিতরত্তনে;

নপুংসকং তু পাযেন, একৰচনকং ৰদে.

‘‘ভৰো চ অভৰো চা’’তি, সমাসত্থং ৰদে বুধো;

‘‘ভৰতো ভৰ’’মিচ্চত্থং, অসমাসস্স ভাসযে.

পুল্লিঙ্গত্তম্হি সো ঞেয্যো, নিস্সক্কউপযোগতো;

এৰং ৰিসেসতো জঞ্ঞা, ভৰাভৰপদং ৰিদূ.

যথা চেত্থ ভৰাভৰপদস্স নামিকপদমালা যোজিতা, এৰং ‘‘কম্মাকম্মং ফলাফল’’ন্তিআদীনম্পি নামিকপদমালা যোজেতব্বা. অত্থোপি নেসং যথারহং ৰত্তব্বো. যেভুয্যেনেতানি একৰচনকানি ভৰন্তি. এৰং তাৰ ভৰাভৰপদাদীনং ৰিসেসৰন্ততা দট্ঠব্বা.

লঙ্কাদীপো, লঙ্কাদীপং, লঙ্কাদীপেন, লঙ্কাদীপস্স, লঙ্কাদীপা, লঙ্কাদীপস্মা, লঙ্কাদীপম্হা, লঙ্কাদীপস্স, লঙ্কাদীপে, লঙ্কাদীপস্মিং, লঙ্কাদীপম্হি, ভো লঙ্কাদীপ. অযং সমাসত্তে নামিকপদমালা. অসমাসত্তেপি পন যোজেতব্বা.

লঙ্কা দীপো, লঙ্কং দীপং, লঙ্কায দীপেন, লঙ্কায দীপস্স, লঙ্কায দীপা, লঙ্কায দীপস্মা, লঙ্কায দীপম্হা, লঙ্কায দীপস্স, লঙ্কায দীপে, লঙ্কায দীপস্মিং, লঙ্কায দীপম্হি, ভোতি লঙ্কে দীপ. অযং ব্যাসে নামিকপদমালা. অযং নযো ‘‘জম্বুদীপো’’তি এত্থ ন লব্ভতি কেৰলেন জম্বূসদ্দেন জম্বুদীপস্স অকথনতো, যথা কেৰলেন লঙ্কাসদ্দেন লঙ্কাদীপো কথিযতি. অযং পন ব্যাসে পদমালানযো ৰিসেসতো কব্বরচনাযং কৰীনং উপকারায সংৰত্ততি সাসনস্সাপি. তথা হি ব্যাসৰসেন পোরাণকৰিরচনা দিস্সতি –

‘‘ৰন্দামি সেলম্হি সমন্তকূটে,

লঙ্কায দীপস্স সিখাযমানে;

আৰাসভূতে সুমনামরস্স,

বুদ্ধস্স তং পাদৰল়ঞ্জমগ্গ’’ন্তি.

সাসনেপি ব্যাসৰসেন ‘‘দিব্বো রথো পাতুরহু, ৰেদেহস্স যসস্সিনো’’তিআদিকা পাল়ি দিস্সতি.

যথা পন ‘‘জম্বুদীপো’’তি এত্থ অযং নযো ন লব্ভতি, তথা ‘‘নাগদীপো’’তিআদীসুপি কেৰলেন জম্বূসদ্দেন জম্বুদীপস্স অকথনমিৰ কেৰলেন নাগসদ্দাদিনা নাগদীপাদীনং অকথনতোতি. ননু চ ভো ‘‘বুদ্ধস্স জম্বুনদরংসিনো তং, দাঠং মযং জম্বুনরা নমামা’’তি পোরাণকৰিরচনাযং জম্বূসদ্দেন জম্বুদীপো ৰুত্তো ‘‘জম্বুদীপনরা’’তি অত্থসম্ভৰতোতি? সচ্চং ‘‘জম্বুদীপনরা’’তি অত্থো সম্ভৰতি, কেৰলেন পন জম্বূসদ্দেন জম্বুদীপত্থং ন ৰদতি, কিন্তু ‘‘জম্বুদীপনরা’’তি ৰত্তব্বে গাথাৰিসযত্তা অধিকক্খরদোসং পরিৰজ্জন্তেন দীপসদ্দলোপং কত্ৰা ‘‘জম্বুনরা’’তি ৰুত্তং, এৰং উত্তরপদলোপৰসেন ৰুত্তো জম্বুসদ্দো নরসদ্দং পটিচ্চ সমাসবলেন ‘‘জম্বুদীপনরা’’তি অত্থপ্পকাসনে সমত্থো হোতি, ন কেৰলো ব্যাসকালে, তথা হি ‘‘জম্বূ’’তি ৰুত্তে জম্বুদীপো ন ঞাযতি, অথ খো জম্বুরুক্খোযেৰ ঞাযতি.

কিং পন ভো ‘‘কাকো দাসো, কাকং দাসং, কাকেন দাসেনা’’তি অযং নযো লব্ভতি, ন লব্ভতীতি? লব্ভতি, কাকসদ্দেন কাকনামকস্স দাসস্স কথনং হোতি. যদি এৰং ‘‘জম্বুদীপো’’তি এত্থাপি ‘‘জম্বুনামকো দীপো’’তি অত্থং গহেত্ৰা ‘‘জম্বূ দীপো, জম্বুং দীপং, জম্বুযা দীপেনা’’তি অযং নযো লব্ভতীতি? ন লব্ভতি জম্বূসদ্দস্স পণ্ণত্তিৰসেন দীপে অপ্পৰত্তনতো. জম্বূসদ্দো হি রুক্খেযেৰ পণ্ণত্তিৰসেন পৰত্ততি, ন দীপে. যথা পন চিত্তৰোহারো চিত্তনামকে গহপতিম্হিপি মনেপি পৰত্ততি ‘‘চিত্তো গহপতি. চিত্তং মনো মানস’’ন্তিআদীসু. যথা চ কুসৰোহারো কুসনামকে রঞ্ঞেপি কুসতিণেপি পৰত্ততি –

‘‘পভাৰতিঞ্চ আদায, মণিং ৰেরোচনং কুসো;

কুসাৰতিং কুসরাজা, অগমাসি মহব্বলো;

কুসো যথা দুগ্গহিতো, হত্থমেৰানুকন্ততী’’তি

আদীসু, তথা কাকসদ্দোপি ৰাযসে, এৰংনামকে দাসেপি পৰত্ততি ‘‘কাকো রৰতি, কাকো নাম দাসো সট্ঠিযোজনানি গচ্ছতী’’তিআদীসু. জম্বূসদ্দো পন গহপতিমনাদীসু চিত্ত কুস কাকসদ্দা ৰিয পণ্ণত্তিৰসেন দীপস্মিং ন পৰত্ততি, তস্মা যথাৰুত্তোযেৰ নযো মনসিকরণীযো.

যথা পনেত্থ ‘‘লঙ্কাদীপো’’তি সদ্দস্স নামিকপদমালা সমাসৰসেন ব্যাসৰসেন চ যোজিতা, এৰং ‘‘পুব্বৰিদেহদীপো, অপরগোযানদীপো, উত্তরকুরুদীপো, অস্সযুজনক্খত্তং, চিত্রমাসো, ৰেস্সন্তররাজা, সেতৰত্থং, দিব্বরথো’’তিআদীনম্পি নামিকপদমালা সমাসৰসেন ব্যাসৰসেন চ যোজেতব্বা. পুব্বৰিদেহাদিসদ্দেহি পুব্বৰিদেহদীপাদীনং কথনঞ্চ ৰেদিতব্বং. ‘‘দিব্বরথো’’তিআদীনং সমাসগতপদানং পযোজনে সতি ব্যাসৰসেন ৰিসুং কত্তব্বতা চ ৰেদিতব্বা. তথা হি ব্যাসৰসেন ‘‘দিব্বো রথো’’তিআদিনা দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং পদানং সমানাধিকরণৰসেন পচ্চেকৰিভত্তিযুত্তভাৰে সতি গাথাসু ৰুত্তিপালনসুখুচ্চারণগুণো ভৰতি. সো চ সাসনানুকূলো হি অযং নযো ঠপিতো. তথা হি পাৰচনে ‘‘দিব্বো রথো পাতুরহু, ৰেদেহস্স যসস্সিনো’’তিআদিকা পাল়িযো বহূ দিস্সন্তি, এৰং লঙ্কাদীপাদিসদ্দানং ৰিসেসৰন্ততা ভৰতি.

ইদানি বোধিসন্ধিআদীনং ৰিসেসৰন্ততা ৰুচ্চতি –

বোধি সন্ধি ৰিভত্তা’যু, ধাতুযেৰ পজাপতি;

দামা দামং তথা সদ্ধা, সদ্ধং তটং তটী তটো.

ব্যঞ্জনং ব্যঞ্জনো অত্থো, অত্থমক্খরমক্খরো;

অজ্জৰং অজ্জৰো চেৰ, তথা মদ্দৰগারৰা.

ৰচো ৰচীতি চাদীনি, সমরূপা সরূপতো;

দ্ৰিত্তিলিঙ্গানি সম্ভোন্তি, যথাসম্ভৰমুদ্দিসে.

এতেসু হি বোধিসদ্দস্স তাৰ ‘‘বোধি রাজকুমারো’’তি চ, ‘‘অরিযসাৰকো ‘বোধী’তি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গোতি বোজ্ঝঙ্গো’’তি চ এৰং পুগ্গলৰচনস্স ‘‘বোধি, বোধী, বোধযো. বোধিং, বোধী, বোধযো. বোধিনা’’তি পুল্লিঙ্গে অগ্গিনযেন নামিকপদমালা ভৰতি.

রুক্খমগ্গনিব্বানসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৰচনস্স পন ‘‘বোধি, বোধী, বোধিযো. বোধিং, বোধী, বোধিযো. বোধিযা’’তি ইত্থিলিঙ্গে রত্তিনযেন নামিকপদমালা ভৰতি.

কেচি পন ‘‘রুক্খৰচনো বোধিসদ্দো পুল্লিঙ্গো’’তি ৰদন্তি, তং আগমেন ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সনতো ৰিচারেতব্বং. ন হি আগমে রুক্খৰচনস্স বোধিসদ্দস্স পুল্লিঙ্গভাৰো দিস্সতি, পুগ্গলৰচনস্স পন দিস্সতি. যদি চ ‘‘সালো ধৰো খদীরো’’তিআদীনং ৰিয রুক্খৰচনস্স বোধিসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং সিযা, জম্বূ সিম্বলী পাটলীসদ্দাদীনং রুক্খৰাচকত্তা পুল্লিঙ্গত্তং সিযা, ন তেসং ইমস্স চ রুক্খৰাচকত্তেপি পুল্লিঙ্গভাৰো উপলব্ভতি. যদি হি রুক্খৰচনো বোধিসদ্দো পুল্লিঙ্গো, এৰং সন্তে নিব্বানৰচনো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৰচনো চ বোধিসদ্দো নপুংসকলিঙ্গো সিযা ‘‘নিব্বান’’ন্তিআদিনা নপুংসকলিঙ্গৰসেন নিদ্দিট্ঠস্স নিব্বানাদিনো অত্থস্স কথনতো.

যে এৰং ৰদন্তি ‘‘রুক্খৰচনো বোধিসদ্দো পুল্লিঙ্গো’’তি, তে ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং এত্থ ভগৰা পত্তোতি রুক্খোপি বোধিচ্চেৰ ৰুচ্চতী’’তি ৰুত্তমত্থং চেতসি সন্নিধায ‘‘বুজ্ঝতি এত্থাতি বোধী’’তি নিব্বচনৰসেন ‘‘কিং রুক্খৰচনো বোধিসদ্দো পুল্লিঙ্গো ন ভৰিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানা ৰদন্তি মঞ্ঞে. নেৰং দট্ঠব্বং, এৰঞ্চ পন দট্ঠব্বং, ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং এত্থ ভগৰা পত্তোতি রুক্খোপি বোধিচ্চেৰ ৰুচ্চতী’’তি ৰদন্তেহি গরূহি ঞাণৰচনং ইত্থি লিঙ্গভূতং বোধীতি ঞাণস্স নামং পণ্ণত্তিঅন্তরপরিকপ্পনেনত্থং পরিকপ্পেন্তেন বুজ্ঝনট্ঠানভূতে রুক্খে আরোপেত্ৰা রুক্খো ‘‘বোধী’’তি ৰুত্তো, তস্মা ঈদিসেসু ঠানেসু নিব্বচনে আদরো ন কাতব্বো. ন হি ‘‘বুজ্ঝতি এত্থাতি বোধী’’তি নিব্বচনকরণং রুক্খৰচনস্স বোধিসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং কাতুং সক্কোতি সঙ্কেতসিদ্ধত্তা ৰোহারস্স, তস্মা রুক্খং সযং অবোধিম্পি সমানং বোধিযা পটিলাভট্ঠানত্তা সঙ্কেতসিদ্ধেন ‘‘বোধী’’তি ইত্থিলিঙ্গৰোহারেন ৰোহরন্তি সাসনিকা, বোধিযা ৰা কারণত্তা ফলৰোহারেন. এতমত্থংযেৰ হি সন্ধায ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং এত্থ ভগৰা পত্তোতি রুক্খোপি বোধিচ্চেৰ ৰুচ্চতী’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং, এৰং ‘‘বোধী’’তি ইত্থিলিঙ্গৰসেন রুক্খনামং পৰত্ততীতি. তেনাহ আযস্মা সারিপুত্তো ধম্মসেনাপতি অনুধম্মচক্কৰত্তী ৰোহারকুসলো ইত্থিলিঙ্গৰোহারেন ‘‘বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি. অপিচ তত্থ তত্থ ‘‘বোধিযা সাখা’’তি চ, ‘‘কেনট্ঠেন মহাবোধি, কস্স সম্বন্ধিনী চ সা’’তি চ,

‘‘হত্থতো মুত্তমত্তা সা, অসীতিরতনং নভং;

উগ্গন্ত্ৰান তদা মুঞ্চি, ছব্বণ্ণা রস্মিযো সুভা’’তি চ

এৰমাদযো রুক্খৰাচকস্স বোধিসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গভাৰে পযোগা দিস্সন্তি.

অথ ৰা রুক্খৰাচকো বোধিসদ্দো দ্ৰিলিঙ্গো পুমিত্থিলিঙ্গৰসেন. তথা হি সমন্তপাসাদিকাযং ৰিনযসংৰণ্ণনাযং মহাৰেয্যাকরণস্স পাল়িনযৰিদুনো বুদ্ধঘোসাচরিযস্স এৰং সদ্দরচনা দিস্সতি ‘‘সক্খিস্সসি ত্ৰং তাত পাটলিপুত্তং গন্ত্ৰা মহাবোধিনা সদ্ধিং অয্যং সঙ্ঘমিত্তত্থেরিং আনেতু’’ন্তি চ, ‘‘সাপি খো মহাবোধিসমারূল়্হা নাৰা পস্সতো মহারাজস্স মহাসমুদ্দতলং পক্খন্দা’’তি চ তস্স রুক্খৰাচকস্স বোধিসদ্দস্স ‘‘বুজ্ঝতি এত্থাতি বোধী’’তি নিব্বচনৰসেন ‘‘বোধি, বোধী, বোধযো. বোধিং, বোধী, বোধযো. বোধিনা’’তিআদিনা পদমালা ৰেদিতব্বা. রুক্খৰাচকস্সেৰ পন তস্স ঞাণে পৰত্তিত্থিলিঙ্গৰোহারেন সঙ্কেতসিদ্ধেন রূল়্হত্থদীপকেন ‘‘বোধি, বোধী, বোধিযো. বোধিং, বোধী, বোধিযো. বোধিযা’’তিআদিনা পদমালা ৰেদিতব্বা. ইচ্চেৰং –

পুগ্গলৰাচকো বোধি-সদ্দো পুল্লিঙ্গিকো ভৰে;

ঞাণাদিৰাচকো ইত্থি-লিঙ্গোযেৰ সিযা সদা.

বোধিপাদপৰচনো, পুমিত্থিলিঙ্গিকো ভৰে;

এৰং সন্তেপি এতস্স, ইত্থিলিঙ্গত্তমেৰ তু;

ইচ্ছিতব্বতরং যস্মা, ধম্মসেনাপতীরিতং.

সন্ধিসদ্দাদীনম্পি নযানুসারেন নামিকপদমালা যোজেতব্বা. সন্ধিসদ্দো হি সরসন্ধিআদিৰাচকো পুল্লিঙ্গো, পটিসন্ধিযাদিৰাচকো ইত্থিলিঙ্গো ‘‘সন্ধিনো. সন্ধিযা’’তিআদিদস্সনতো. ৰিভত্তিসদ্দো ৰিভজনৰাচকো ইত্থিলিঙ্গো, স্যাদিৰাচকো পুল্লিঙ্গো চেৰ ইত্থিলিঙ্গো চ ‘‘ৰিভত্তিস্স. ৰিভত্তিযা’’তিআদিদস্সনতো.

আযুসদ্দো পন জীৰিতিন্দ্রিযৰাচকোযেৰ হুত্ৰা পুন্নপুংসকলিঙ্গো, ‘‘পুনরাযু চ মে লদ্ধো, এৰং জানাহি মারিসা’’তি ‘‘এত্তকংযেৰ তে আযু, চৰনকালো ভৰিস্সতী’’তি চ দস্সনতো.

ধাতুসদ্দো সভাৰাদিৰাচকো ইত্থিলিঙ্গো, করপচাদিৰাচকো পুমিত্থিলিঙ্গো ‘‘চক্খুধাতুযা. করোতিস্স ধাতুস্স. ধাতুযো ধাতুযা’’তি দস্সনতো.

পজাপতিসদ্দো দেৰৰিসেসৰাচকো পুল্লিঙ্গো, কলত্তজিনমাতুচ্ছাৰাচকো ইত্থিলিঙ্গো ‘‘পজাপতিস্স দেৰরাজস্স ধজগ্গং উল্লোকেয্যাথ’’, ‘‘অত্তনো পজাপতিযা সদ্ধিং মহাপজাপতিযা’’তি চ দস্সনতো.

দামা দামং সদ্দা মালতীদামাদিভেদভিন্নস্স একস্স ৰত্থুস্স যথাক্কমং ইত্থিনপুংসকলিঙ্গা. তথা হি ‘‘মালতীদামা লোলাল়িঙ্গলীলা. মালতীদামং. সিঙ্ঘিতং দামং ভমরেহি. রতনদামা. রতনদাম’’ন্তি চ দ্ৰিলিঙ্গভাৰে লোকিকপ্পযোগা দিস্সন্তি সাসনানুকূলা.

সদ্ধং সদ্ধাসদ্দা পন ভিন্নৰত্থূনং ৰাচকা ইত্থিনপুংসকলিঙ্গা, সদ্ধাসদ্দো পসাদলক্খণৰাচকো ইত্থিলিঙ্গো, সদ্ধংসদ্দো মতকভত্তৰাচকো নপুংসকলিঙ্গো ‘‘সদ্ধা সদ্দহনা. মযমস্সুভো গোতমব্রাহ্মণা নাম দানানি দেম সদ্ধানি করোমা’’তি দস্সনতো. ইমস্মিং পন ঠানে ‘‘সদ্ধো পুরিসো, সদ্ধা ইত্থী, সদ্ধং কুল’’ন্তি ইমানি ৰাচ্চলিঙ্গত্তা সঙ্গহং ন গচ্ছন্তীতি দট্ঠব্বানি.

তটং তটী তটোতিমে সদ্দা তীরসঙ্খাতে একস্মিংযেৰত্থে থীপুন্নপুংসকলিঙ্গা.

ব্যঞ্জনসদ্দো উপসেচনলিঙ্গৰাক্যাৰেণিকসরীরাৰযৰৰাচকো নপুংসকলিঙ্গো, অক্খরৰাচকো পুন্নপুংসকলিঙ্গো. তত্রুপসেচনে ‘‘সূপং ৰা ব্যঞ্জনং ৰা’’তি নপুংসকনিদ্দেসো দিস্সতি. তথা লিঙ্গে ‘‘ইত্থিব্যঞ্জনং পুরিসব্যঞ্জন’’ন্তি নপুংসকনিদ্দেসো. ৰাক্যে ‘‘পদব্যঞ্জনানি সাধুকং উগ্গহেত্ৰা’’তি নপুংসকলিঙ্গনিদ্দেসো. আৰেণিকে ‘‘অসীতি অনুব্যঞ্জনানী’’তি নপুংসকনিদ্দেসো. সরীরাৰযৰে ‘‘কিলেসানং অনু অনু ব্যঞ্জনতো পাকটভাৰকরণতো অনুব্যঞ্জন’’ন্তি এৰং নপুংসকনিদ্দেসো. এত্থ হি অনুব্যঞ্জনং নাম হত্থপাদসিতহসিতকথিতৰিলোকিতাদিভেদো আকারো. সো এৰ ‘‘সরীরাৰযৰো’’তি ৰুচ্চতীতি. অক্খরে ‘‘ব্যঞ্জনো. ব্যঞ্জন’’ন্তি চ পুন্নপুংসকনিদ্দেসো.

অত্থসদ্দো নিব্বানৰচনো নপুংসকলিঙ্গো, অভিধেয্যধনকারণপযোজননিৰত্যাভিসন্ধানাদিৰচনো পন পুল্লিঙ্গো. তথা হি কথাৰত্থুম্হি ‘‘অত্থত্থম্হী’’তি ইমিস্সা পাল়িযা অত্থসংৰণ্ণনাযং ‘‘অত্থং ৰুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গনিদ্দেসেন অত্থসদ্দো ৰুত্তো. ইতি অত্থসদ্দো দ্ৰিলিঙ্গো.

অক্খরসদ্দো চ ‘‘যো পুব্বো অক্খরো অক্খরানী’’তি চ দস্সনতো. অপিচ অক্খরসদ্দো নিব্বানৰচনো নামপণ্ণত্তিৰচনো চ সব্বদানপুংসকলিঙ্গো ভৰতি ‘‘পদমচ্চুতমক্খরং, মহাজনসম্মতোতি খো ৰাসেট্ঠ ‘মহাসম্মতো’ত্ৰেৰ পঠমং অক্খরং নিব্বত্ত’’ন্তি এৰমাদীসু. ‘‘অক্খরায দেসেতি, অক্খরক্খরায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি এত্থ পন পুল্লিঙ্গোতিপি নপুংসকলিঙ্গোতিপি ৰত্তব্বো, ইত্থিলিঙ্গোতি পন ন ৰত্তব্বো. অযঞ্হি ‘‘অসক্কতা চস্ম ধনঞ্চযায. ৰিরমথাযস্মন্তো মমৰচনাযা’’তিআদীসু ‘‘ধনঞ্চযায, ৰচনাযা’’তি সদ্দা ৰিয ৰিভত্তিৰিপল্লাসেন ৰুত্তো, ন লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেনাতি.

অজ্জৰ মদ্দৰ গারৰসদ্দা পন পুন্নপুংসকলিঙ্গা. ‘‘অজ্জৰো চ মদ্দৰো চ. অজ্জৰমদ্দৰং. গারৰো চ নিৰাতো চ. সহ আৰজ্জিতে থূপে, গারৰং হোতি মে তদা’’তি চ আদিদস্সনতো.

ৰচোৰচীসদ্দা পন ঘটোঘটীসদ্দা ৰিয পুমিত্থিলিঙ্গা, তত্থ ৰচীসদ্দস্স ‘‘ৰচী, ৰচী, ৰচিযো. ৰচিং, ৰচী, ৰচিযো. ৰচিযা’’তি নামিকপদমালা যোজেতব্বা. কেচি ‘‘দুচ্চরিতপযোগৰিঞ্ঞত্তিসদ্দাদীসু পরেসু ৰচসদ্দস্সন্তো ঈকারো হোতি, তেন ‘‘ৰচীদুচ্চরিত’’ন্তিআদীনি রূপানি দিস্সন্তী’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং ৰচসদ্দতো ৰিসুং ৰচীসদ্দস্স দস্সনতো. অত্রিমানি পাল়িতো চ অট্ঠকথাতো চ নিদস্সনপদানি. ‘‘ৰচী ৰচীসঙ্খারো, ৰচীসঙ্খারো ৰচী, ৰচিঞ্চ ৰচীসঙ্খারে চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা ন চেৰ ৰচী, ন চ ৰচীসঙ্খারো. গদিতো ৰচীভি সতিমাভিনন্দে’’তি ইমানি পাল়িতো নিদস্সনপদানি. ‘‘চোপনসঙ্খাতা ৰচী এৰ ৰিঞ্ঞত্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি, ৰচিযা ভেদো ৰচীভেদো’’তি ইমানি অট্ঠকথাতো নিদস্সনপদানি. ইমিনা নযেন অঞ্ঞেসম্পি সরূপাসরূপপদানং যথারহং দ্ৰিতিলিঙ্গতা ৰৰত্থপেতব্বা. এৰং অভিধেয্যকলিঙ্গেসু সৰিসেসানি অভিধেয্যলিঙ্গানি ৰেদিতব্বানি.

ইদানি কত্থচি ৰাচ্চলিঙ্গভূতানং অভিধেয্যলিঙ্গানঞ্চ তদ্ধিভন্তলিঙ্গানঞ্চ ধম্মাদিৰসেন নামিকপদমালা ৰুচ্চতে. তথা হি –

ধম্মভো পুগ্গলা চেৰ, ধম্মপুগ্গলতোপি চ;

একন্তধম্মতো চেৰ, তথেৰেকন্তপুগ্গলা.

পদমালা সিযুং তাসু, পচ্চত্তাদিৰসেন তু;

পদং সমং ৰিসমঞ্চ, জঞ্ঞা সব্বসমম্পি চ.

কথং? ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাৰাচা, মিচ্ছাৰাচো, মিচ্ছাদিট্ঠিকো, মিচ্ছাসঙ্কপ্পী’’ ইচ্চেতেসং নামিকপদমালা এৰং ৰেদিতব্বা.

‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাদিট্ঠী, মিচ্ছাদিট্ঠিযো. মিচ্ছাদিট্ঠিং, মিচ্ছাদিট্ঠী, মিচ্ছাদিট্ঠিযো. মিচ্ছাদিট্ঠিযা’’তি এৰং ধম্মতো, ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাদিট্ঠী, মিচ্ছাদিট্ঠিনো. মিচ্ছাদিট্ঠিং, মিচ্ছাদিট্ঠী, মিচ্ছাদিট্ঠিনো. মিচ্ছাদিট্ঠিনা’’তি এৰং পুগ্গলতো, ‘‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাসঙ্কপ্পা. মিচ্ছাসঙ্কপ্প’’ন্তি এৰং ধম্মপুগ্গলতো, ‘‘মিচ্ছাৰাচা, মিচ্ছাৰাচা, মিচ্ছাৰাচাযো. মিচ্ছাৰাচং, মিচ্ছাৰাচা মিচ্ছাৰাচাযো. মিচ্ছাৰাচায’’ এৰং একন্তধম্মতো, ‘‘মিচ্ছাৰাচো, মিচ্ছাৰাচা. মিচ্ছাৰাচং, মিচ্ছাৰাচে. মিচ্ছাৰাচেন’’ এৰং একন্তপুগ্গলতো, ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো. মিচ্ছাদিট্ঠিকা. মিচ্ছাদিট্ঠিক’’ন্তি এৰম্পি একন্তপুগ্গলতো, ‘‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পী, মিচ্ছাসঙ্কপ্পিনো. মিচ্ছাসঙ্কপ্পি’’ন্তি এৰম্পি একন্তপুগ্গলতো নামিকপদমালা ভৰতি. পচ্চত্তোপযোগৰচনাদিৰসেন পন পদং সদিসং ৰিসদিসং সব্বথা সদিসম্পি চ ভৰতি. এস নযো সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পাদীসুপি.

অত্রিমে আহচ্চভাসিতা পযোগা – অৰিজ্জাগতস্স ভিক্খৰে অৰিদ্দসুনো মিচ্ছাদিট্ঠি পহোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাসঙ্কপ্পো পহোতি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পস্স মিচ্ছাৰাচা পহোতি. মিচ্ছাৰাচস্স মিচ্ছাকম্মন্তো পহোতি. মিচ্ছাকম্মন্তস্স মিচ্ছাআজীৰো পহোতি. মিচ্ছাআজীৰস্স মিচ্ছাৰাযামো পহোতি. মিচ্ছাৰাযামস্স মিচ্ছাসতি পহোতি. মিচ্ছাসতিস্স মিচ্ছাসমাধি পহোতীতি. ৰিজ্জাগতস্স ভিক্খৰে ৰিদ্দসুনো সম্মাদিট্ঠি পহোতি. সম্মাদিট্ঠিস্স সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতীতি ৰিত্থারো, এৰং কত্থচি ৰাচ্চলিঙ্গভূতানং অভিধেয্যলিঙ্গানঞ্চ তদ্ধিতন্তলিঙ্গানঞ্চ নামিকপদমালা সপ্পযোগা কথিতা.

ইদানি নেৰাভিধেয্যলিঙ্গস্স ভৰিতব্বসদ্দস্স চ অভিধেয্যলিঙ্গানং সোত্থি সুৰত্থি সদ্দানঞ্চ ৰাচ্চলিঙ্গাভিধেয্যলিঙ্গস্স অব্ভুতসদ্দস্স চ ৰাচ্চলিঙ্গস্স অভূতসদ্দস্সচাতি ইমেসং কিঞ্চি ৰিসেসং কথযাম, নামিকপদমালঞ্চ যথারহং যোজেস্সাম. এতেসু হি ভৰিতব্বসদ্দো একন্তভাৰৰাচকো নপুংসকলিঙ্গো একৰচনন্তোযেৰ হোতি. ততিযন্তপদেহি এৰংসদ্দ নসদ্দাদীহি চ যোজেতব্বো চ হোতি. নাস্স নামিকপদমালা লব্ভতি, অত্রিমে চ পযোগা ‘‘সদ্ধম্মগরুকেন ভৰিতব্বং, নো আমিসগরুকেন, ইমিনা চোরেন ভৰিতব্বং, ইমেহি চোরেহি ভৰিতব্বং, ইমায চোরিযা ভৰিতব্বং, ইমাহি চোরীহি ভৰিতব্বং, অনেন চিত্তেন ভৰিতব্বং, ইমেহি চিত্তেহি ভৰিতব্বং, এৰং ভৰিতব্বং, অঞ্ঞথা ভৰিতব্ব’’ন্তি. অত্রিদং ৰুচ্চতি –

ভৰিতব্বপদং নিচ্চং, সব্বঞ্ঞুৰরসাসনে;

পঠমেকৰচো ভাৰ-ৰাচকঞ্চ নপুংসকং.

ততিযন্তপদেহেৰং-সদ্দাদীহি চ ধীমতা;

যোজেতব্বংৰ সম্ভোতি, ইতি ৰিদ্ৰা ৰিভাৰযে.

অযং ‘‘ভৰিতব্ব’’ন্তি পদস্স ৰিসেসো.

সোত্থি ভদ্দন্তে হোতু রঞ্ঞো, সোত্থিং গচ্ছতি ন্হাপিতো. সোত্থিনাম্হি সমুট্ঠিতো. সুৰত্থি, সুৰত্থিং, সুৰত্থিনা, অযং ধসাত্থিসদ্দাদীনং ৰিসেসো.

অযং পন ‘‘অব্ভুতং অভূত’’ন্তি দ্ৰিন্নং ৰিসেসো. ভূসদ্দস্স ব্ভূ, সংযোগপরে পটিসেধত্থৰতি অইতিনিপাতে উপপদে সতি একন্তেন রস্সত্তমুপযাতি. ক্ৰত্থে? ‘‘অভূতপুব্বং ভূত’’ন্তিআদীস্ৰত্থেসু. তথাৰিধে অসঞ্ঞোগপরে রস্সত্তং ন উপযাতি. ক্ৰত্থে? ‘‘অসচ্চ’’ন্তিআদীস্ৰত্থেসু. তথা হি ‘‘অব্ভুত’’ন্তি পদস্স ‘‘অভূতপুব্বং ভূত’’ন্তিপি অত্থো ভৰতি, ‘‘অব্ভুতকরণ’’ন্তিপি অত্থো ভৰতি. ‘‘অভূত’’ন্তি পদস্স পন ‘‘অসচ্চ’’ন্তিপি অত্থো ভৰতি, ‘‘অজাত’’ন্তিপি অত্থো ভৰতি. তত্র ‘‘অচ্ছরিযং ৰত ভো অব্ভুতং ৰত ভো. অচ্ছেরং ৰত লোকস্মিং, অব্ভুতং লোমহংসনং’’ ইচ্চেৰমাদযো ‘‘অভূতপুব্বং ভূত’’ন্তি অত্থে পযোগা.

‘‘ত্ৰং মং নাগেন আলম্প,

অহং মণ্ডূকছাপিযা;

হোতু নো অব্ভুতং তত্থ,

আসহস্সেহি পঞ্চহী’’তি

ইচ্চেৰমাদযো অব্ভুতকরণত্থে পযোগা. এৰং রস্সৰসেন, দীঘৰসেন পন নিস্সংযোগে ‘‘অভূতং অতচ্ছং. অতথং’’ইচ্চেৰমাদযো অসচ্চত্থে পযোগা, ‘‘অভূতং অজাতং অসঞ্জাত’’ন্তি ইচ্চেৰমাদযো অজাতত্থে পযোগা. ভৰন্তি চত্র –

‘‘অভূতপুব্বং ভূত’’ন্তি, অত্থস্মিং অব্ভুতন্তিদং;

পদং ৰিঞ্ঞূহি ৰিঞ্ঞেয্যং, রস্সভাৰেন সণ্ঠিতং.

অব্ভুতকরণত্থেপি, অব্ভুতন্তি পদং তথা;

সণ্ঠিতং রস্সভাৰেন, ইতি ৰিদ্ৰা ৰিভাৰযে.

অভূতমিতি দীঘত্ত-ৰসেন কথিতং পন;

পদং সমধিগন্তব্ব-মসচ্চাজাতৰাচকং.

অব্ভুতং, অব্ভুতানি. চিত্তনযেন, অব্ভুতো, অব্ভুতা. অব্ভুতং, পুরিসনযেন, অব্ভুতা, অব্ভুতা, অব্ভুতাযো. অব্ভুতং. কঞ্ঞানযেন ঞেয্যং. এৰং ভূতসদ্দস্সপি নামিকপদমালা তিধা গহেতব্বা. অত্র ‘‘অব্ভুত’’মিতি পদং ৰাচ্চলিঙ্গম্পি ভৰতি অভিধেয্যলিঙ্গম্পি. ‘‘অভূত’’মিতি পদং পন ৰাচ্চলিঙ্গং অভিধেয্যলিঙ্গম্পি ৰা সচ্চসদ্দো ৰিয কত্থচি. ইতিস্স যথারহং অযম্পি সপ্পযোগা নামিকপদমালা কথিতা.

ইদানি আগমিকানং কোসল্লজননত্থং পদসমোধানৰসেন নামিকপদমালা ৰুচ্চতে – বুদ্ধো ভগৰা, বুদ্ধা ভগৰন্তো. বুদ্ধং ভগৰন্তং, বুদ্ধে ভগৰন্তে. বুদ্ধেন ভগৰতা, সেসং ৰিত্থারেতব্বং. অযং পদমালা একৰচনবহুৰচনৰসেন ঞেয্যা.

দেৰা তাৰতিংসা. দেৰে তাৰতিংসে. দেৰেহি তাৰতিংসেহি. সেসং ৰিত্থারেতব্বং. বহুৰচনৰসেন ঞেয্যা পদমালা.

সো ভগৰা জানং পস্সং অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো, তং ভগৰন্তং জানন্তং পস্সন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন, তস্স ভগৰতো জানতো পস্সতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. সেসং ৰিত্থারেতব্বং. একৰচনৰসেন ঞেয্যা পদমালা.

রাজা সুদ্ধোদনো, রাজানং সুদ্ধোদনং, রঞ্ঞা সুদ্ধোদনেন. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

রাজা পস্সেনদী কোসলো, রাজানং পস্সেনদিং কোসলং, রঞ্ঞা পস্সেনদিনা কোসলেন. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো, রাজানং মাগধং সেনিযং বিম্বিসারং, রঞ্ঞা মাগধেন সেনিযেন বিম্বিসারেন. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

রাজা মাগধো অজাতসত্তু ৰেদেহিপুত্তো, রাজানং মাগধং অজাতসত্তুং ৰেদেহিপুত্তং, রঞ্ঞা মাগধেন অজাতসত্তুনা ৰেদেহিপুত্তেন. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

মহাপজাপতী গোতমী, মহাপজাপতিং গোতমিং, মহাপজাপতিযা গোতমিযাতি পঞ্চক্খত্তুং ৰত্তব্বং. মহাপজাপতিযং গোতমিযং, ভোতি মহাপজাপতি গোতমি.

মক্খলি গোসালো. মক্খলিং গোসালং. মক্খলিনা গোসালেন. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

সারিপুত্তমোগ্গল্লানং সাৰকযুগং. সারিপুত্তমোগ্গল্লানং সাৰকযুগং, সারিপুত্তমোগ্গল্লানেন সাৰকযুগেন, সারিপুত্তমোগ্গল্লানস্স সাৰকযুগস্স. সেসং ৰিত্থারেতব্বং. সব্বাপেতা পদমালা একৰচনৰসেন ঞেয্যা. সারিপুত্তমোগ্গল্লানা অগ্গসাৰকা, সারিপুত্তমোগ্গল্লানে অগ্গসাৰকে, সারিপুত্তমোগ্গল্লানেহি অগ্গসাৰকেহি. সেসং ৰিত্থারেতব্বং. বহুৰচনৰসেন ঞেয্যা. ইতো অঞ্ঞেসুপি এসেৰ নযো.

সো দারো, সা দারা. সং দারং, সে দারে. সেন দারেন. সেসং ৰিত্থারেতব্বং. সা নারী, সা নারিযো. সং নারিং, সা নারিযো. সায নারিযা. সেসং ৰিত্থারেতব্বং. সং কম্মং, সানি কম্মানি. সেন কম্মেন. সং ফলং, সানি ফলানি. সেন ফলেন. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

পঠমং ঝানং, পঠমং ঝানং, পঠমেন ঝানেন, পঠমস্স ঝানস্স. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

চতুত্থী দিসা, চতুত্থিং দিসং, চতুত্থিযা দিসায.

ধম্মী কথা, ধম্মিং কথং, ধম্মিযা কথায, ধম্মিযং কথাযং. এৰং অনুপুব্বী কথা, এৰরূপী কথা. ইমিনা নযেন অঞ্ঞেসুপি ঠানেসু পদসমোধানৰসেন লিঙ্গতো চ অন্ততো চ ৰচনতো চ অপেক্খিতব্বং. পদতো চ নানপ্পকারা নামিকপদমালা যোজেতব্বা.

ইদানি একপ্পকারানং সদ্দানং লিঙ্গঅন্তৰসেন নানত্তং ৰেদিতব্বং. কথং? যাদিসো, যাদিসী, যাদিসং. তাদিসো, তাদিসী, তাদিসং. এতাদিসো, এতাদিসী, এতাদিসং. কীদিসো, কীদিসী, কীদিসং. ঈদিসো, ঈদিসী, ঈদিসং. এদিসো, এদিসী, এদিসং. সদিসো, সদিসী, সদিসং. কদাচি পন ‘‘যাদিসা তাদিসা’’তি এৰমাদীনি ইত্থিলিঙ্গরূপানিপি ভৰন্তি. নামিকপদমালা নেসং পুরিস ইত্থী চিত্তনযেন যোজেতব্বা.

ইদানি সমাসতদ্ধিতপদভূতানং অমমসদ্দাদীনং নামিকপদমালা ৰুচ্চতে – অমমো, অমমা, অমমং, অমমে. অমমেন. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

ময্হকো, ময্হকা. ময্হকং, ময্হকে. ময্হকেন. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

আমা, আমা, আমাযো. আমং, আমা, আমাযো. সেসং ৰিত্থারেতব্বং.

তত্র অমমোতি নত্থি তণ্হামমত্তং দিট্ঠিমমত্তঞ্চ এতস্সাতি অমমো, কো সো, অরহাযেৰাতি ৰত্তুং ৰট্টতি. অপিচ যেসতণ্হাপি সদিট্ঠীপি ‘‘মম ইদ’’ন্তি মমত্তং ন করোন্তি, তেপি অমমাযেৰ. এত্থ চ ‘‘মনুস্সা তত্থ জাযন্তি, অমমা অপরিগ্গহা’’তি ইদং সাসনতো নিদস্সনং. ‘‘অমমো নিরহঙ্কারো’’তি ইদং পন লোকতো নিদস্সনং. ইত্থিলিঙ্গে ৰত্তব্বে ‘‘অমমা, অমমা, অমমাযো’’তি পদমালা. নপুংসকে ৰত্তব্বে ‘‘অমমং, অমমানী’’তি পদমালা. তত্র ময্হকোতি ‘‘ইদম্পি ময্হং ইদম্পি ময্হ’’ন্তি ৰিপ্পলপতীতি ময্হকো, একো পক্খিৰিসেসো. ৰুত্তঞ্হেতং জাতকে –

‘‘সকুণো ময্হকো নাম, গিরিসানুদরীচরো;

পক্কং পিপ্ফলিমারুয্হ, ‘ময্হং ময্হ’ন্তি কন্দতী’’তি.

ইত্থিলিঙ্গে ৰত্তব্বে ‘‘ময্হকী, ময্হকী, ময্হকিযো’’তি পদমালা. তত্র আমাতি ‘‘আম অহং তুম্হাকং দাসী’’তি এৰং দাসিভাৰং পটিজানাতীতি আমা. গেহদাসী. ৰুত্তঞ্হেতং জাতকেসু ‘‘যত্থ দাসো আমজাতো, ঠিতো থুল্লানি গচ্ছতী’’তি চ, ‘‘আমায দাসাপি ভৰন্তি লোকে’’তি চ, তস্মা ইমানেৰেত্থ নিদস্সনপদানি.

ইদানি কতি কতিপয কতিমীসদ্দানং ৰিসেসো ৰুচ্চতে যথারহং নামিকপদমালা চ. তত্র কতিমীসদ্দস্স নামিকপদমালা ন লব্ভতি ‘‘অজ্জ ভন্তে কতিমী’’তি এৰং পুচ্ছাৰসেন আগতমত্ততো. কতি কতিপযসদ্দানং পন লব্ভতেৰ, সা চ বহুৰচনিকা. ৰিসুদ্ধিমগ্গটীকাযং পন কতিপযসদ্দো একৰচনিকো ৰুত্তো. কতি পুরিসা তিট্ঠন্তি, কতি পুরিসে পস্সতি. কতি ইত্থিযো, কতি কুলানি. কতি লোকস্মিং ছিদ্দানি যত্থ চিত্তং ন তিট্ঠতি. কতি কুসলা. কতি ধাতুযো. কতি আযতনানি. কতিহি খন্ধেহি কতিহাযতনেহি কতিহি ধাতূহি সঙ্গহিতং. কতিভি রজমানেতি, কতিভি পরিসুজ্ঝতি. কতিপযা পুরিসা, কতিপযা ইত্থিযো, কতিপযানি চিত্তানি. ইমা পন নামিকপদমালা.

কতি. কতিহি, কতিভি. কতিনং. কতিসু.

কতিপযা. কতিপযেহি, কতিপযেভি. কতিপযানং. কতিপযেসু. কতিপযাযো. কতিপযাহি, কতিপযাভি. কতিপযানং. কতিপযাসু. কতিপযানি. কতিপযে. কতিপযেহি, কতিপযেভি. কতিপযানং. কতিপযেসূতি. সব্বাপেতা সত্তন্নং ৰিভত্তীনং ৰসেন ঞেয্যা, সমাসৰিধিম্হিপি কতি কতিপযসদ্দা বহুৰচনৰসেনেৰ যোজেতব্বা. ‘‘কতিসঙ্গাতিগো ভিক্খু, ওঘতিণ্ণোতি ৰুচ্চতি. কতিপযজনকত’’ন্তিআদীসু হি ‘‘কতি কিত্তকা সঙ্গা কতিসঙ্গা’’তিআদিনা সব্বদা বহুৰচনসমাসো দট্ঠব্বো.

ইদানি রূল়্হীসদ্দানং নামিকপদমালা ৰুচ্চতে – ইধ রূল়্হীসদ্দা নাম যেৰাপনকসদ্দাদযো. যেৰাপনকো, যেৰাপনকা. যেৰাপনকং. যেৰাপনো, যেৰাপনা. যেৰাপনং. যংৰাপনকং, যংৰাপনকানি. সেসং সব্বত্থ ৰিত্থারেতব্বং. তত্র যেৰাপনকোতি ‘‘ফস্সো হোতি ৰেদনা হোতী’’তিআদিনা ৰুত্তা ফস্সাদযো ৰিয সরূপতো অৰত্ৰা ‘‘যে ৰা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অরূপিনো ধম্মা’’তি এৰং ‘‘যেৰাপনা’’তি পদেন ৰুত্তো যেৰাপনকো, এৰং ‘‘যেৰাপনো’’তি এত্থাপি. তথা ‘‘যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি রূপ’’ন্তি এৰং ‘‘যংৰাপনা’’তি পদেন ৰুত্তং যংৰাপনকং. এস নযো যথারহং যস্সকং যত্থকন্তিআদীসুপি নেতব্বো.

এত্থ সিযা – ননু চ ভো পনসদ্দো নিপাতো, নিপাতানঞ্চ অব্যযভাৰো সিদ্ধো তীসু লিঙ্গেসু সব্বৰিভত্তিৰচনেসু চ ৰযাভাৰতো, সো কস্মা ‘‘যেৰাপনো’’তি ওকারন্তো জাতোতি? সচ্চং পনসদ্দো নিপাতো, সো চ খো ‘‘যে ৰা পন তস্মিং সমযে’’তি ৰা, ‘‘যং ৰা পনঞ্ঞম্পী’’তি ৰা, ‘‘ব্রাহ্মণা পনা’’তি ৰা এৰমাদীসু নিপাতো, ‘‘যেৰাপনকো’’তি ৰা, ‘‘যেৰাপনো’’তি ৰা এৰমাদীসু নিপাতো নাম ন হোতি. অনুকরণমত্তঞ্হেতং, তস্মা ঈদিসেসু পনসদ্দসহিতা পযোগা রূল়্হীসদ্দাতি গহেতব্বা. যজ্জেৰং কস্মা নিব্বচনমুদাহটন্তি? অত্থস্স পাকটীকরণত্থং.