১৯. সব্বগণৰিনিচ্ছয
ইতো পরং পৰক্খামি, সব্বগণৰিনিচ্ছযং;
সোতূনং পটুভাৰত্থং, পরমে পিটকত্তযে.
পচ্চযাদিৰিভাগেহি, নযেহি ৰিৰিধেহি তং;
সুখগ্গাহায সোতূনং, সুণাথ মম ভাসতো.
তত্থ পঠমো ভূৰাদিগণো, দুতিযো রুধাদিগণো, ততিযো দিৰাদিগণো, চতুত্থো স্ৰাদিগুণো, পঞ্চমো কিযাদিগণো, ছট্ঠো গহাদিগণো, সত্তমো তনাদিগণো, অট্ঠমো চুরাদিগণো, ইমস্মিং ভগৰতো পাৰচনে অট্ঠৰিধা ধাতুগণা ভৰন্তি. এতেসু ৰিকরণপচ্চযৰসেন –
ভূৰাদিতো অকারো চ, সানুসারো রুধাদিতো;
অকারো চেৰিৰণ্ণো চ, একারোকারমেৰ চ.
যপচ্চযো দিৰাদিম্হা, ণু ণা উণা সুৰাদিতো;
ক্যাদিতো পন নাযেৰ, প্পণ্হা পন গহাদিতো.
ওযিরা তু তনাদিম্হা, ণে ণযা চ চুরাদিতো;
অগ্গহিতগ্গহণেন, পচ্চযা দস পঞ্চ চ.
হিয্যত্তনী সত্তমী চ, ৰত্তমানা চ পঞ্চমী;
চতস্সেতা পৰুচ্চন্তি, সব্বধাতুকনামিকা.
এতেসু ৰিসযেস্ৰেৰ, অকারো সুদ্ধকত্তরি;
অঞ্ঞত্র খ ছ সাদীহি, সহাপি চুপলব্ভতি.
‘‘ভৰতি হোতি সম্ভোতি, জেতি জযতি কীযতি;
ডেতি যাতি ইতি এতি, অৰতি কোতি সঙ্কতি.
ভিক্খতি পিৰতি পাতি, ৰদেতি ৰদতি’’ ইতি;
ভূৰাদিধাতুরূপানি, ভৰন্তীতি পকাসযে.
রূপং ‘‘রুন্ধতি রুন্ধীতি, রুন্ধেতি পুন রুন্ধিতি;
সুম্ভোতি’’চ্চাদীরূপানি, রুধাদীন্তি দীপযে.
‘‘দিব্বতি সিব্বতি চেৰ, যুজ্জতি ৰিজ্জতি তথা;
ঘাযতি হাযতি’’চ্চাদি, রূপমাহু দিৰাদিনং.
‘‘সুণোতি চ সুণাতি চ, ৰুণোতি চ ৰুণাতি চ;
পাপুণাতি হিনোতী’’তি, আদিরূপং সুৰাদিনং.
‘‘কিনাতি চ জিনাতি চ, ধুনাতি চ মুনাতি চ;
অস্নাতি’’চ্চাদিরূপঞ্চ, ক্যাদীনন্তি ৰিভাৰযে.
‘‘ঘেপ্পতি পটিগ্গণ্হাতি, সণ্হঞ্চ সণ্হকোতি চ;
কণ্হং তণ্হা চ তিণ্হুণ্হ’’-মিচ্চাদি চ গহাদিনং.
‘‘তনোতি চ করোতি চ, কযিরতি সনোতি চ;
সক্কোত’প্পোতি পপ্পোতি’’-চ্চাদিরূপং তনাদিনং.
‘‘চোরেতি চোরযন্তে চ, চিন্তেতি চিন্তযন্তি চ;
মন্তেতি’’চ্চাদিকঞ্চাপি, রূপমাহু চুরাদিনং.
ৰিকরণৰসেনেৰং, রূপভেদো পকাসিতো;
ধাতূনং ধাতুভেদাদি-কুসলস্স মতানুগো.
কিরিযায ধারণতো, ধাতৰো একধা মতা;
দ্ৰিধাপি চ পৰুচ্চন্তি, সকম্মাকম্মতো পন.
তত্থ সকম্মকা নাম, গমিভক্খাদযা সিযুং;
ঠাসাদযো অকম্মা চ, উপসগ্গং ৰিনা ৰদে;
সকম্মককম্মভূতো, দিৰু ইচ্চাদযো পুন;
গহেত্ৰান তিধা হোন্তি, এৰঞ্চাপি ৰিভাৰযে.
সকম্মকে দ্ৰিধা ভিত্ৰা, এককম্মদ্ৰিকম্মতো;
অকম্মকেহি সদ্ধিং তে, তিৰিধাপি ভৰন্তি হি.
অকম্মকা রুতাযেৰ, এককম্মা গমাদযো;
হোন্তি দ্ৰিকম্মকা নাম, দুহিকরৰহাদযো.
সকম্মাকম্মকত্তম্হি, ধাতূনমুপসগ্গতো;
নিযমো নত্থি সো তস্মা, ন মযা এত্থ ৰুচ্চতি.
একট্ঠানা গমিচ্চাদী, দ্ৰিট্ঠানা ভূপচাদযো;
তিট্ঠানা স্ৰাদযো এৰং, ঠানতোপি তিধা মতা.
গুপাদযো নিযোগেন, আখ্যাতত্তে সৰুদ্ধিকা;
ৰচ তুরাদযো ন হি, ৰুদ্ধিকা কারিতং ৰিনা;
খি জি ইচ্চাদযো ধাতূ, সৰুদ্ধাৰুদ্ধিকা মতা;
ইতি ৰুদ্ধিৰসেনাপি, তিৰিধো ধাতুসঙ্গহো.
অলুত্তৰিকরণা চ, লুত্তৰিকরণা তথা;
লুত্তালুত্তৰিকরণা, এৰম্পি তিৰিধা সিযুং.
তত্রালুত্তৰিকরণা, গমি রুধি দিৰাদযো;
পা ভাদযো জিনিচ্চাদী, কমতো ইতরে সিযুং.
সুদ্ধস্সরা একস্সরা, তথানেকস্সরাতি চ;
তিধা ভৰন্তি যুযাতা-পাভালাদী করাদযো.
চতুধাদিনযো চাপি, লব্ভমানৰসেন চ;
গহেতব্বো নযঞ্ঞূহি, যথাৰুত্তানুসারতো.
পুন সুদ্ধস্সরা ধাতূ, একস্সরা চ সত্তধা;
আইৰণ্ণউৰণ্ণন্ত-এওন্তৰসা মতা.
অৰণ্ণিৰণ্ণুৰণ্ণন্তে-কারন্তানং ৰসেন ৰে;
অনেকস্সরধাতূ চ, সত্তধাৰ পকিত্তিতা.
এৰং পন্নরসধাপি, ধাতূনমিধ সঙ্গহো;
তপ্পভেদং পকাসেয্যুং, ইউইচ্চাদিনা ৰিদূ.
তত্র ‘‘ইগতিযং, ই অজ্ঝযনে, উ সদ্দে’’ ইচ্চেতে সুদ্ধস্সরা ধাতৰো. যা রা লা ইচ্চাদযো একস্সরা আকারন্তা. খিজিনিইচ্চাদযো একস্সরা ইকারন্তা. পীইচ্চাদযো একস্সরা ঈকারন্তা. খু দু কু ইচ্চাদযো একস্সরা উকারন্তা, ভূ হূ ইচ্চাদযো একস্সরা ঊকারন্তা. খে জে সে ইচ্চাদযো একস্সরা একারন্তা. সো ইচ্চাদযো একস্সরা ওকারন্তা.
কর পচ সঙ্গাম ইচ্চাদযো অনেকস্সরা অকারন্তা, ওমাইচ্চাদযো অনেকস্সরা আকারন্তা, সকি ইচ্চাদযো অনেকস্সরা ইকারন্তা. চক্খী ইচ্চাদযো অনেকস্সরা ঈকারন্তা. অন্ধুইচ্চাদযো অনেকস্সরা উকারন্তা. কক্খূ ইচ্চাদযো অনেকস্সরা ঊকারন্তা. গিলে মিলে ইচ্চাদযো অনেকস্সরা একারন্তাতি এৰং পন্নরসৰিধেন ধাতুসঙ্গহো.
অথ তেত্তিংসৰিধেনপি ধাতুসঙ্গহো ভৰতি. কথং?
ধাতূ সুদ্ধস্সরা চেৰ, পুন চেকস্সরাপি চ;
ককারন্তা খকারন্তা, গন্তা ঘন্তা চ ধাতৰো.
চকারন্তা ছকারন্তা, জন্তা ঝন্তা চ ঞন্তকা;
টকারন্তা ঠকারন্তা, ডন্তা ঢন্তা চ ণন্তকা.
তন্তা চেৰ তথা থন্তা, দন্তা ধন্তা চ নন্তকা;
পন্তা ফন্তা বকারন্তা, ভন্তা মন্তা চ যন্তকা.
রন্তা লন্তা ৰকারন্তা, সন্তা হন্তা চ ল়ন্তকা;
ইতি তেত্তিংসধা ঞেয্যো, ধাতূনমিধ সঙ্গহো.
মতে সত্থুস্স ঢণল়া, পদাদিম্হি ন দিস্সরে;
তেনেকস্সরধাতূসু, ঢণল়া ন কথীযরে.
ইকারন্ততিকারন্ত-ৰসেন তু যথারহং;
নামং সম্ভোতি ধাতূনং, ইতিপ্পচ্চযযোগতো.
পচিভিক্খিছিদিখাদি, করোতি ভৰতি গমি;
গতিগচ্ছতিহোতীতি, আদিৰোহারমুদ্ধরে.
এৰং তেত্তিংসভেদেহি গহিতেসু নিখিলেসু ধাতূসু –
সহহিংসঈহৰসা, সীহসদ্দগতিং ৰদে;
সহনতো হননতো, সীহোতি হি গরূ ৰদুং.
তথা হি সীহো ৰাতাতপাদিপরিস্সযম্পি সহতি, ‘‘কিং মে বহূহি ঘাটিতেহী’’তি অত্তনো গোচরত্থায খুদ্দকে পাণে অগণ্হন্তো, ‘‘মাহং খুদ্দকে পাণে ৰিসমগতে সঙ্ঘাতং আপাদেসী’’তি অনুদ্দযৰসেন সহিতব্বে খুদ্দকসত্তেপি সহতি. হিংসিতব্বে পন কাযূপপন্নে সূকরমহিংসাদযো সত্তে হিংসতি, তস্মাপি ‘‘সীহো’’তি ৰুচ্চতি. যথা পন কন্তনট্ঠেন আদিঅন্তৰিপল্লাসতো তক্কং ৰুচ্চতি, এৰং হিংসনট্ঠেনপি সীহোতি ৰেদিতব্বো. অথ ৰা সব্বিরিযাপথেসু দল়্হৰীরিযত্তা সুট্ঠু ঈহতীতি সীহো. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘যথা সীহো মিগরাজা, নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমে;
অলীনৰীরিযো হোতি, পগ্গহিতমনো সদা’’তি.
অপরো নযো –
সহনা চ হিংসনা চ, তথা সীঘজৰত্ততো;
সীহো ইচ্চপি ভাসেয্য, সক্যসীহস্স সাসনে.
ৰুত্তঞ্হি সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং ‘‘সহরা চ হননা চ সীঘজৰত্তা চ সীহো’’তি.
ইদানি তদত্থুদ্ধারো ৰুচ্চতে, সীহসদ্দো ‘‘সীহো ভিক্খৰে মিগরাজা’’তিআদীসু মিগরাজে আগতো. ‘‘অথ খো সীহো সেনাপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘সীহোতি খো ভিক্খৰে তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তিআদীসু তথাগতে. তত্থ তথাগতে সদিসকপ্পনায আগতো.
এত্থেতং ৰুচ্চতি –
সীহে পঞ্ঞত্তিযঞ্চাপি, বুদ্ধে অপ্পটিপুগ্গলে;
ইমেসু তীসু অত্থেসু, সীহসদ্দো পৰত্ততি.
রূপিরুপ্পতিধাতূহি, রূপসদ্দগতিং ৰদে;
‘‘রূপযতি রুপ্পতী’’তি, ৰত্ৰা নিব্বচনদ্ৰযং.
ৰুত্তঞ্হেতং গরূহি ‘‘রূপযতীতি রূপং, ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি অত্থো’’তি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘রূপন্তি কেনট্ঠেন রূপং? রুপ্পনট্ঠেনা’’তি. ভগৰতা পনেতং ৰুত্তং ‘‘কিঞ্চ ভিক্খৰে রূপং ৰদেথ, রুপ্পতীতি খো ভিক্খৰে তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতি. কেন রুপ্পতি, সীতেনপি রুপ্পতী’’তি ৰিত্থারো. অত্থুদ্ধারো পনস্স হেট্ঠা ৰুত্তোৰ.
পসৰতেমনত্থেন, ধাতুনা উদিনা পন;
সমুদ্দসদ্দনিপ্ফত্তিং, ৰদেয্য মতিমা নরো.
এত্থ হি সমুদ্দোতি অট্ঠহি অচ্ছরিযব্ভুতধম্মেহি সমন্নাগতত্তা সমুদ্দতি অত্তসন্নিস্সিতানং মচ্ছমকরাদীনং পীতিসোমনস্সং পসৰতি জনেতীতি সমুদ্দো. অযমস্মাকং খন্তি. অট্ঠকথাচরিযা পন ‘‘সমুদ্দনট্ঠেন সমুদ্দো, কিলেদনট্ঠেন তেনমনট্ঠেনাতি ৰুত্তং হোতী’’তি ৰদন্তি. মিলিন্দপঞ্হে পন আযস্মা নাগসেনো ‘‘ভন্তে নাগসেন সমুদ্দো সমুদ্দোতি ৰুচ্চতি, কেন কারণেন আপং উদকং সমুদ্দোতি ৰুচ্চতী’’তি মিলিন্দেন রঞ্ঞা পুট্ঠো আহ ‘‘যত্তকং মহারাজ উদকং, তত্তকং লোণং, যত্তকং লোণং, তত্তকং উদকং, উদকসমত্তা সমুদ্দোতি ৰুচ্চতী’’তি. তদা রঞ্ঞা মিলিন্দেন ‘‘কল্লোসি ভন্তে নাগসেনা’’তি ৰুত্তং. এত্থ হি সমং উদকেন লোণং এত্থাতি সমুদ্দোতি নিব্বচনং ৰেদিতব্বং ‘‘নীলোদ’’ন্তিআদীসু ৰিয. তত্থ ভদন্তনাগসেনমতঞ্চ অম্হাকং মতঞ্চ পকতিসমুদ্দং সন্ধায ৰুত্তত্তা ন ৰিরুজ্ঝতি, অট্ঠকথাচরিযানং মতম্পি ‘‘তণ্হাসমুদ্দো’’তি চ ‘‘সমুদ্দোপেসো’’তি চ আগতানি সমুদ্দসরিক্খকানি চ তণ্হাচক্খুসোতাদীনি সন্ধায ৰুত্তত্তা ন ৰিরুজ্ঝতীতি দট্ঠব্বং.
খাদধাতুৰসা চাপি, খনুধাতুৰসেন ৰা;
খনিতো ৰাপি ধাতুম্হা, ধাতো খংপুব্বতোপি ৰা;
খন্ধসদ্দস্স নিপ্ফত্তিং, সদ্দক্খন্ধৰিদূ ৰদে.
তত্থ ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধাপি দুক্খা’’তি ৰচনতো সযম্পি দুক্খধম্মোযেৰ সমানো জাতিজরাব্যাধিমরণদুক্খাদীহি অনেকেহি দুক্খেহি খজ্জতি খাদিযতীতি খন্ধো, তেহেৰ দুক্খেহি খঞ্ঞতি অৰদারিযতীতিপি খন্ধো, খনিযতি পরিখঞ্ঞতীতিপি খন্ধো, অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা তুচ্ছত্তা খং সুঞ্ঞাকারং ধারেতীতিপি খন্ধো, রূপক্খন্ধাদি. অত্থুদ্ধারতো পন –
খন্ধসদ্দো রাসিগুণ-পণ্ণত্তীসু চ রূল়্হিযং;
কোট্ঠাসে চেৰ অংসে চ, ৰত্ততীতি ৰিভাৰযে.
ৰুত্তঞ্হেতং সম্মোহৰিনোদনিযং ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং – খন্ধসদ্দো সম্বহুলেসু ঠানেসু নিপততি রাসিম্হি গুণে পণ্ণত্তিযং রূল়্হিযন্তি. ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৰে মহাসমুদ্দে ন সুকরং উদকস্স পমাণং গহেতুং ‘‘এত্তকানি উদকাল়্হকানী’তি ৰা ‘এত্তকানি উদকাল়্হকসতানী’তি ৰা ‘এত্তকানি উদকাল়্হকসহস্সানী’তি ৰা ‘এত্তকানি উদকাল়্হকসতসহস্সানী’তি ৰা, অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতী’’তিআদীসু হি রাসিতো খন্ধো নাম. ন হি পরিত্তকং উদকং উদকক্খন্ধোতি ৰুচ্চতি, বহুকমেৰ ৰুচ্চতি, তথা ন পরিত্তকং রজো রজক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকা গাৰো গৰক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকং বলং বলক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকং পুঞ্ঞং পুঞ্ঞক্খন্ধোতি ৰুচ্চতি. বহুকমেৰ হি রজো রজক্খন্ধো, বহুকা চ গৰাদযো গৰক্খন্ধো, বলক্খন্ধো, পুঞ্ঞক্খন্ধোতি ৰুচ্চন্তি. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু পন গুণতো খন্ধো নাম. ‘‘অদ্দসা খা ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমান’’ন্তি এত্থ পণ্ণত্তিতো খন্ধো নাম. ‘‘যং চিত্তং মনো মানসং…পে… ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদীসু রূল়্হীতো খন্ধো নাম. স্ৰাযমিধ রাসিতো অধিপ্পেতো. অযঞ্হি খন্ধট্ঠো নাম পিণ্ডট্ঠো পূগট্ঠো ঘটট্ঠো রাসট্ঠো, তস্মা রাসিলক্খণা খন্ধাতি ৰেদিতব্বা. কোট্ঠাসট্ঠাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. লোকস্মিঞ্হি ইণং গহেত্ৰা চোদিযমানা ‘‘দ্ৰীহি খন্ধেহি দস্সাম, তীহি খন্ধেহি দস্সামা’’তি ৰদন্তি. ইতি কোট্ঠাসলক্খণা খন্ধাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. এৰমেত্থ ‘‘রূপক্খন্ধোতি রূপরাসি রূপকোট্ঠাসো, ৰেদনাক্খন্ধোতি ৰেদনারাসি ৰেদনাকোট্ঠাসো’’তি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘খন্ধে ভারং. খন্ধতো ওতারেতি, মহাহনুসভক্খন্ধো’’তিআদীসু পন অংসো ‘‘খন্ধো’’তি ৰুচ্চতি.
আপুব্বযততো চাপি, আযূপপদতো পুন;
তনুতো তনিতো ৰাপি, আযতনরৰো গতো.
ৰুত্তম্পি চেতং – আযতনতো, আযানং ৰা তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনন্তি ৰেদিতব্বং. চক্খু রূপাদীসু হি তংতংদ্ৰারারম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৰনাদিকিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটন্তি ৰাযমন্তীতি ৰা ৰুত্তং হোতি. তে চ পন আযভূতে ধম্মে এতানি তনন্তি ৰিত্থারেন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ইদঞ্চ অনমতগ্গে সংসারে পৰত্তং অতীৰ আযতং সংসারদুক্খং যাৰ ন নিৰত্ততি, তাৰ নযন্তি, পৰত্তযন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ইতি সব্বেপিমে ধম্মা আযতনতো, আযানং ৰা তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনন্তি ৰুচ্চন্তি.
অপিচ নিৰাসট্ঠানট্ঠেন আকরট্ঠেন সমোসরণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কারণট্ঠেন আযতনং ৰেদিতব্বং. তথা হি ‘‘লোকে ইস্সরাযতনং ৰাসুদেৰাযতন’’ন্তিআদীসু নিৰাসট্ঠানং আযতনন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘সুৰণ্ণাযতনং রজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকরো, সাসনে পন ‘‘মনোরমে আযতনে, সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা’’তিআদীসু সমোসরণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু কারণং.
চক্খুআদীসু চাপি চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৰসন্তি তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি চক্খাদযো চ নেসং নিৰাসট্ঠানং. চক্খাদীসু তে আকিণ্ণা তন্নিস্সিতত্তা তদারম্মণত্তা চাতি চক্খাদযো চ নেসং আকরো. চক্খাদযো চ নেসং সমোসরণট্ঠানং তত্থ তত্থ দ্ৰারারম্মণৰসেন সমোসরণতো. চক্খাদযো চ নেসং সঞ্জাতিদেসো তন্নিস্সযারম্মণভাৰেন তত্থেৰ উপ্পত্তিতো, চক্খাদযো চ নেসং কারণং তেসং অভাৰে অভাৰতো. ইতি নিৰাসট্ঠানট্ঠেন আকরট্ঠেন সমোসরণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কারণট্ঠেনাতি ইমেহি কারণেহি এতে ধম্মা আযতনন্তি ৰুচ্চন্তি, তস্মা যথাৰুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং…পে… ধম্মা চ তে আযতনঞ্চাতি ধম্মাযতনন্তি এৰং তাৰেত্থ অত্থতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি. ইচ্চেৰং –
নিৰাসো আকরো চেৰ, জাতিদেসো চ কারণং;
সমোসরণট্ঠানঞ্চ, ৰুচ্চতা’যতনং ইতি;
ৰিদিৰিদেহি ধাতূহি, অকারপুব্বকেহি ৰা;
অন্তৰিরহিতসদ্দূ-পপদেন জুনাপি ৰা.
অৰিজ্জাসদ্দনিপ্ফত্তি, দীপেতব্বা সুধীমতা.
এত্থ পূরেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চরিতাদি অৰিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো, তং অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, তব্বিপরীততো কাযসুচরিতাদি ৰিন্দিযং নাম, তং ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. খন্ধানং রাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং, ইন্দ্রিযানং অধিপতিযট্ঠং অৰিদিতং করোতীতি অৰিজ্জা. দুক্খাদীনং পীল়নাদিৰসেন ৰুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৰিদিতং করোতীতি অৰিজ্জা, অন্তৰিরহিতে সংসারে সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু সত্তে জৰাপেতীতি অৰিজ্জা, পরমত্থতো অৰিজ্জমানেসু ইত্থিপুরিসাদীসু জৰতি, ৰিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৰতীতি অৰিজ্জা.
যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘অপিচ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণপটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্না নং ধম্মানং ছাদনতোপি অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তং, এতং ন সদ্দত্থতো ৰুত্তং, অথ খো অৰিজ্জায ছাদনকিচ্চত্তা ৰুত্তং. তথা হি অভিধম্মটীকাযং ইদং ৰুত্তং –
‘‘ব্যঞ্জনত্থং দস্সেত্ৰা সভাৰত্থং দস্সেতুং ‘অপিচা’তিআদিমাহ, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানি ‘ইদং ৰত্তু, ইদমারম্মণ’ন্তি অৰিজ্জায ঞাতুং ন সক্কাতি অৰিজ্জা তপ্পটিচ্ছাদিকা ৰুত্তা, ৰত্থারম্মণসভাৰচ্ছাদনতো এৰ অৰিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদভাৰস্স, জরামরণাদীনং পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৰস্স চ ছাদনতো পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নছাদনং ৰেদিতব্বন্তি. তত্থ দুগ্গতিগামিকম্মস্স ৰিসেসপ্পচ্চযত্তা অৰিজ্জা ‘অৰিন্দিযং ৰিন্দতী’তি ৰুত্তা, তথা ৰিসেসপচ্চযো ৰিন্দনীযস্স ন হোতীতি ‘ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতী’তি চ, অত্তনিস্সিতানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পৰত্তাপনং উপ্পাদনং আযতনং, সম্মোহভাৰেনেৰ অনভিসমযভূতত্তা ‘অৰিদিতং অঞ্ঞাতং করোতি, অন্তৰিরহিতে জৰাপেতী’তি ৰণ্ণাগমৰিপরিযাযৰিকারৰিনাসধাতুঅত্থৰিসেসযোগেহি পঞ্চৰিধস্স নিরুত্তিলক্খণস্স ৰসেন তীসুপি পদেসু অকারৰিকারজকারে গহেত্ৰা অঞ্ঞেসং ৰণ্ণানং লোপং কত্ৰা জকারস্স চ দুতিযস্স আগমং কত্ৰা অৰিজ্জাতি ৰুত্তা’’তি.
অরহধাতুতো ঞেয্যা, অরহংসদ্দসণ্ঠিতি;
অরারূপপদহন-ধাতুতো ৰাথৰা পন.
রহতো রহিতো চাপি, অকারপুব্বতো ইধ;
ৰুচ্চতে অস্স নিপ্ফত্তি, আরকাদিরৰস্সিতা.
তথা হি অরহন্তি অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চীৰরাদিপচ্চযে অরহতি পূজাৰিসেসঞ্চাতি অরহং. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘পূজাৰিসেসং সহ পচ্চযেহি,
যস্মা অযং অরহতি লোকনাথো;
অত্থানুরূপং অরহন্তি লোকে,
তস্মা জিনো অরহতি নামমেত’’ন্তি.
তথা সো কিলেসারযো মগ্গেন হনীতি অরহং. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘যস্মা রাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অরযো হতা;
পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অরহং মতো’’তি.
যঞ্চেতং অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভিং পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারারং জরামরণনেমিং আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিভৰরথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৰত্তং সংসারচক্কং, তস্স সো বোধিমণ্ডে ৰীরিযপাদেহি সীলপথৰিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকরং ঞাণপরসুং গহেত্ৰা সব্বে অরে হনীতিপি অরহং. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘অরা সংসারচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;
লোকনাথেন তেনেস, অরহন্তি পৰুচ্চতী’’তি.
তথা অত্তহিতং পরহিতঞ্চ পরিপূরেতুং সম্মা পটিপজ্জন্তেহি সাধূহি দূরতো রহিতব্বা পরিচ্চজিতব্বা পরিহাতব্বাতি রহা, রাগাদযো পাপধম্মা, ন সন্তি এতস্স রহাতি অরহং. ‘‘অরহো’’তি ৰত্তব্বে ওকারস্স সানুসারং অকারাদেসং কত্ৰা ‘‘অরহং’’ন্তি ৰুত্তং. আহ চ –
‘‘পাপধম্মা রহা নাম, সাধূহি রহিতব্বতো;
তেসং সুট্ঠু পহীনত্তা, ভগৰা অরহং মতো’’তি.
অথ ৰা খীণাসৰেহি সেক্খেহি কল্যাণপুথুজ্জনেহি চ ন রহিতব্বো ন পরিচ্চজিতব্বো, তে চ ভগৰাতি অরহং. আহ চ –
‘‘যে চ সচ্ছিকতধম্মা,
অরিযা সুদ্ধগোচরা;
ন তেহি রহিতো হোতি,
নাথো তেনা’রহং মতো’’তি.
রহোতি চ গমনং ৰুচ্চতি, নত্থি এতস্স রহো গমনং গতীসু পচ্চাজাতীতি অরহং. আহ চ –
‘‘রহো ৰা গমনং যস্স, সংসারে নত্থি সব্বসো;