লকারন্তধাতু

পাল রক্খণে. ‘‘রক্খণং, তাণং, গোপনং, অৰনং, পালনং, রক্খা, রক্খণা, গুত্তি’’ ইচ্চেতে পরিযাযা. পালেতি, পালযতি. পালকো, বুদ্ধপালো. অম্বপালী গণিকা. সমো ভৰতু পালিনা. পালিতো, পালনং, পাল়ি.

এত্থ পাল়ীতি অত্থং পালেতীতি পাল়ি, লস্স ল়ত্তং. অথ ৰা অন্তোদকং রক্খণট্ঠেন মহতো তল়াকস্স থিরা মহতীতি পাল়ি ৰিযাতি পাল়ি, পরিযত্তিধম্মো. অপরো নযো পকট্ঠানং উক্কট্ঠানং সীলাদিঅত্থানং বোধনতো সভাৰনিরুত্তিভাৰতো বুদ্ধাদীহি ভাসিতত্তা চ পকট্ঠানং ৰচনপ্পবন্ধানং আল়ীতি পাল়ি.

পাল়িসদ্দো পাল়িধম্মে, তল়াকপাল়িযম্পি চ;

দিস্সতে পন্তিযঞ্চেৰ, ইতি ঞেয্যং ৰিজানতা.

অযঞ্হি ‘‘পাল়িযা অত্থমুপপরিক্খন্তী’’তিআদীসু পরিযত্তিধম্মসঙ্খাতে পাল়িধম্মে দিস্সতি. ‘‘মহতো তল়াকস্স পাল়ী’’তিআদীসু তল়াকপাল়িযং. ‘‘পাল়িযা নিসীদিংসূ’’তিআদীসু পন্তিযং, পটিপাটিযা নিসীদিংসূতি অত্থো. ইমস্মিং পনত্থে ধাতুযা কিচ্চং নত্থি. পাটিপদিকো হি পন্তিৰাচকো পাল়িসদ্দো.

তিল সিনেহনে. তেলেতি, তেলযতি. তেলং, তিলো, তিলং.

তত্থ তিলোতি তিলগচ্ছো. তিলন্তি তপ্ফলং. ততো পন নিক্খন্তো সিনেহো তেলং. সো হি ‘‘তিলানং ইদন্তি তেল’’ন্তি ৰুচ্চতি. যদি এৰং ‘‘সাসপতেল’’ন্তিআদিৰচনং ন যুজ্জেয্যাতি? নো ন যুজ্জতি, ‘‘তিলসিনেহনে’’তি এৰং ৰুত্তায তিলধাতুযা সামঞ্ঞতো যস্স কস্সচি সিনেহস্স ৰচনতো. তেন ‘‘সাসপতেলং, মধুকতেল’’ন্তিআদযো সাসনে পযোগা দিস্সন্তি. মযং পন তিলধাতুৰসেন নিপ্ফন্নানং তিলগচ্ছতপ্ফলৰাচকানং ‘‘তিলো, তিল’’ন্তি সদ্দরূপানং পকাসনমুখেন ‘‘তিলানং ইদন্তি তেল’’ন্তি ৰদাম, ন পন তেন ৰচনেন সাসপাদীনং সিনেহস্স অতেলত্তং ৰদাম. অথ কিঞ্চরহীতি চে? তদ্ধিতৰিধানে ৰিঞ্ঞুনং কোসল্লত্থং তিলসদ্দং পটিচ্চ ‘‘তিলানং ইদন্তি তেল’’ন্তি ৰদাম. সিনেহসঙ্খাতস্স সাসপাদীনং তেলস্স ৰচনং ন জহাম, তস্মা উদাহরণপ্পকাসনে ‘‘তিলো, তিলং, তেল’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘তেলং, তিলো, তিল’’ন্তি অম্হেহি ৰুত্তং. ইদঞ্হি ৰচনং তেলস্স সামঞ্ঞতো সিনেহে পৰত্তিং দীপেতি. তেনেৰ চ সাসনে ‘‘তিলতেলং, সাসপতেল’’ন্তিআদিনা ৰিসেসৰচনম্পি দিস্সতীতি নিট্ঠমেত্থাৰগন্তব্বং. অপিচ তেলসদ্দো যেভুয্যেন তিলতেলে ৰত্ততি, যথা মিগসদ্দো হরিণমিগেতিপি দট্ঠব্বং.

জল অপৰারণে. জালেতি, জালযতি. জালং, জালা. জালন্তি মচ্ছজালং. জালাতি অগ্গিজালা.

খল সোচেয্যে. সোচেয্যং সুচিভাৰো. খালেতি, খালযতি. পক্খালেতি, পক্খালযতি.

তল পতিট্ঠাযং. তালেতি, তালযতি. তালো, তলং.

এত্থ তালোতি তিণরাজরুক্খো. তলন্তি পাণিতলভূমিতলাদি. তঞ্হি তালযতি পতিট্ঠাতি এত্থ ৰত্থুজাতন্তি তলং.

তুল উম্মানে. তোলেতি, তোলযতি.

দুল উক্খেপে. উক্খেপো উদ্ধং খিপনং. দোলেতি, দোলযতি. দোলা.

এত্থ চ দোলিযতি উক্খিপিযতি যত্থ নিপন্নো দারকো, যথানিপন্নকো ৰাতি দোলা.

ৰুল নিম্মজ্জনে. ৰোলেতি, ৰোযলতি.

মীল নিমীলনে. মীলেতি, মীলযতি. মীলনং, উম্মীলনং, নিমীলনং.

মূল রোহনে. মূলেতি, মূলযতি. মূলং. এসা হি যদা পতিট্ঠাযং ৰত্ততি, তদা ভূৰাদিগণিকা, ‘‘মূলতী’’তি চস্সা রূপং.

তত্থ মূলন্তি মূলযতি রূহতি রুক্খাদি এতেনাতি মূলং. অথ ৰা মূলযতি ছিন্নোপি কোচি এতেন অচ্ছিন্নেন পুনদেৰ রূহতীতি মূলং. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘যথাপি মূলে অনুপদ্দৰে দল়্হে,

ছিন্নোপি রুক্খো পুনদেৰ রূহতি;

এৰম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে,

নিব্বত্ততি দুক্খমিদং পুনপ্পুন’’ন্তি;

মূলসদ্দস্স অত্থুদ্ধারো হেট্ঠা ভূৰাদিগণে ৰুত্তো.

কল পিল খেপে. কালেতি, কালযতি. কালো. পিলেতি, পিলযতি.

এত্থ কালোতি সমযোপি মচ্চুপি. তত্র সমযো তেসং তেসং সত্তানং আযুং কালযতি খেপেতি দিৰসে দিৰসে অপ্পং অপ্পং করোতীতি কালোতি ৰুচ্চতি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৰ সহত্তনা;

যো চ কালঘসো ভূতো, সভূতপচনিংপচী’’তি.

মচ্চু পন কালযতি তেসং তেসং সত্তানং জীৰিতং খেপেতি সমুচ্ছেদৰসেন নাসেতীতি কালোতি ৰুচ্চতি. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা ‘‘কালোতি মচ্চু. কালযতি সত্তানং জীৰিতং নাসেতীতি কালো. কালেন মচ্চুনা কতো নাসিতোতি কালকতো’’তি. ‘‘মরণং হিন্দং মচ্চু মট্টু চুতি কালো অন্তকো নিক্খেপো’’তি মরণস্সাভিধানানি.

সুল্ল সজ্জনে. সুল্লেতি, সুল্লযতি.

ইল পেরণে. ইলেতি, ইলযতি.

ৰল ভরণে. ৰালেতি, ৰালযতি. ৰালো.

লল ইচ্ছাযং. ললেতি, ললযতি.

দল ৰিদারণে. দালেতি, দালযতি, পদালেতি, পদালযতি. কুদালো.

কল গতিসঙ্খ্যানেসু. কালেতি, কালযতি. কালো, কলা. কলাতি অৰযৰো. সা হি কালযিতব্বা সঙ্খাযিতব্বাতি কলা.

সীল উপধারণে. উপধারণং ভুসো ধারণং, পতিট্ঠাৰসেন আধারভাৰো. সীলেতি, সীলযতি. সীলং, সীলনং.

এত্থ সীলন্তি সীলেতি উপধারেতি তংসমঙ্গীপুগ্গলং অপাযেসু উপ্পত্তিনিৰারণৰসেন ভুসো ধারেতীতি সীলং. অথ ৰাসীলিযতি উপচারিযতি সপ্পুরিসেহি হদযমংসন্তরং উপনেত্ৰা ধারিযতীতি সীলং. সীলনন্তি ভূৰাদিগণে অৰিপ্পকিণ্ণতাসঙ্খাতং সমাধানং ৰুচ্চতি. তত্থ ‘‘সীলতী’’তি রূপং, ইধ পন আধারভাৰসঙ্খাতং উপধারণং ৰুচ্চতি. এত্থ চ ‘‘সীলেতি, সীলযতী’’তি রূপানি. অট্ঠকথাসু হি ‘‘কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠাৰসেন আধারভাৰো উপধারণ’’ন্তি ৰুত্তো.

ৰেল কালোপদেসে. ৰেলেতি, ৰেলযতি. ৰেলা. কেচি ‘‘ৰেল ইতি ধাতুসদ্দো ন হোতী’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং, পোরাণেহি সদ্দসত্থৰিদূহি ‘‘ৰেলযতী’’তি রূপস্স দস্সিতত্তা.

পল মূল লৰনপৰনেসু. লৰনং ছেদনং, পৰনং সোধনং. পালেতি, পালযতি. পলং. পলং নাম মানৰিসেসো. লোকস্স ৰিমতিং পালেতি লুনাতি সোধেতি চাতি পলং. মূলেতি, মূলযতি. সদ্দসত্থৰিদূ পন ‘‘মূলযতি কেদারং, মূলযতি ধঞ্ঞ’’ন্তি পযোগং ৰদন্তি.

থূল পরিব্রূহনে. পরিব্রূহনং ৰড্ঢনং. থূলেতি, থূলযতি. থূলো পুরিসো. থূলা জৰেন হাযন্তি.

পল গতিযং. পলেতি, পলযতি. অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং. পলেতি রসমাদায. যথা সুত্তগুল়ং যত্তকেহি সুত্তেহি ৰেঠিতং, তত্তকেহি এৰ পলযতি.

চিঙ্গুল পরিব্ভমনে. চিঙ্গুলেতি, চিঙ্গুলযতি. চিঙ্গুলযিত্ৰা. অত্রাযং পাল়ি ‘‘যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি, তাৰতিকং গন্ত্ৰা চিঙ্গুলযিত্ৰা ভূমিযং পপতী’’তি. তত্থ চিঙ্গুলযিত্ৰাতি পরিব্ভমিত্ৰা.

লকারন্তধাতুরূপানি.