১৭. রুধাদিছক্ক
রুধাদিগণিক
ইতো পরং পৰক্খামি, রুধাদিকগণাদযো;
সাসনস্সোপকারায, গণে তু ছব্বিধে কথং.
রুধি আৰরণে. রুধিধাতু আৰরণে ৰত্ততি. এত্থ আৰরণং নাম পিদহনং ৰা পরিরুন্ধনং ৰা পলিবুদ্ধনং ৰা হরিতুং ৰা অপ্পদানং, সব্বমেতং ৰট্টতি. রুন্ধতি, রুন্ধিতি, রুন্ধীতি, রুন্ধেতি, অৰরুন্ধেতি. কম্মনি – মগ্গো পুরিসেন রুন্ধিযতি. রোধো, ওরোধো, ৰিরোধো, পটিৰিরোধো, ৰিরুদ্ধো, পটিৰিরুদ্ধো, পরিরুদ্ধো. রুন্ধিতুং, পরিরুন্ধিতুং. রুন্ধিত্ৰা. পরিরুন্ধিত্ৰা.
তত্র রোধোতি চারকো. সো হি রুন্ধতি পৰেসিতানং কুরূরকম্মন্তানং সত্তানং গমনং আৰরতীতি রোধোতি ৰুচ্চতি. ওরোধোতি রাজুব্বরী, সা পন যথাকামচারং চরিতুং অপ্পদানেন ওরুন্ধিযতি অৰরুন্ধিযতীতি ওরোধো. ৰিরোধোতি অননুকূলতা. পটিৰিরোধোতি পুনপ্পুনং অননুকূলতা. ৰিরুদ্ধোতি ৰিরোধং আপন্নো. পটিৰিরুদ্ধোতি পটিসত্তুভাৰেন ৰিরোধং আপন্নো. পরিরুদ্ধোতি গহণত্থায সম্পরিৰারিতো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘যথা অরীহি পরিরুদ্ধো, ৰিজ্জন্তে গমনে পথে’’তি. অৰরুদ্ধোতি পব্বাজিতো.
মুচ মোচনে. মিগং বন্ধনা মুঞ্চতি. মুঞ্চনং, মোচনং. দুক্খপ্পমোচনং, মোচো.
মোচোতি চেত্থ অট্ঠিককদলীরুক্খো. মুঞ্চিতুং. মুঞ্চিত্ৰা. কারিতে ‘‘মোচেতি, মোচেতুং, মোচেত্ৰা’’তিআদীনি.
রিচ ৰিরেচনে. রিঞ্চতি. রিঞ্চনং, ৰিরেচনং, ৰিরেকো, ৰিরেচকো. রিঞ্চিতুং. রিঞ্চিত্ৰা.
সিচ পগ্ঘরণে. উদকেন ভূমিং সিঞ্চতি. পুত্তং রজ্জে অভিসিঞ্চি. অভিসেকো. মুদ্ধাভিসিত্তো খত্তিযো. সিঞ্চ ভিক্খু ইমং নাৰং, সিত্তা তে লহুমেস্সতি. সিত্তট্ঠানং. সিঞ্চিতুং. সিঞ্চিত্ৰা.
যুজ যোগে. যুঞ্জতি, অনুযুঞ্জতি. কম্মনি ‘‘যুঞ্জিযতী’’তি রূপানি. কেচি ‘‘যুঞ্জতে’’তি ইচ্ছন্তি. যুঞ্জনং, সংযোগো, অনুযোগো, ভাৰনানুযুত্তো, সঞ্ঞোগো, সঞ্ঞোজনং, অত্থযোজনা. দীঘং সন্তস্স যোজনং. যুঞ্জিতুং, অনুযুঞ্জিতুং. অনুযুঞ্জিত্ৰা. যোজেতি. তত্থ সংযোজনন্তি বন্ধনং কামরাগাদি. যোজনন্তি –
ৰিদত্থি দ্ৰাদসঙ্গুল্যো, তদ্ৰযং রতনং মতং;
সত্তরতনিকা যট্ঠি, উসভং ৰীসযট্ঠিকং;
গাৰুতং উসভাসীতি, যোজনং চতুগাৰুতং.
ভুজ পালনব্যৰহরণেসু. পালনং রক্খণং. ব্যৰহরণং অজ্ঝোহরণং. ভুঞ্জতি, পরিভুঞ্জতি, সংভুঞ্জতি. দাসপরিভোগেন পরিভুঞ্জি. কারিতে ‘‘ভোজেতি ভোজযতী’’তিআদীনি রূপানি. ভোজনং, সম্ভোগো, মহিভুজো, গামভোজকো, উপভোগো, পরিভোগো. ভুত্তো ওদনো ভৰতা. সচে ভুত্তো ভৰেয্যাহং. ওদনং ভুত্তো ভুত্তৰা ভুত্তাৰী. তুমন্তাদিত্তে ‘‘ভুঞ্জিতুং, পরিভুঞ্জিতুং, ভোজেতুং, ভোজযিতুং, ভুঞ্জিত্ৰা, ভুঞ্জিত্ৰান, ভুঞ্জিয, ভুঞ্জিযান, ভোজেত্ৰা, ভোজেত্ৰান, ভোজযিত্ৰা, ভোজযিত্ৰান’’ ইচ্চাদীনি পরিসদ্দাদীহি ৰিসেসিতব্বানি.
তত্র ভুঞ্জতীতি ভত্তং ভুঞ্জতি, ভোজনীযং ভুঞ্জতি. তথা হি ‘‘খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা খাদতি ৰা ভুঞ্জতি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. অপিচ কদাচি খাদনীযেপি ‘‘ভুঞ্জতী’’তি ৰোহারো দিস্সতি. ‘‘ফলানি খুদ্দকপ্পানি, ভুঞ্জ রাজ ৰরাৰর’’ন্তি হি ৰুত্তং. পরিভুঞ্জতীতি চীৰরং পরিভুঞ্জতি, পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জতি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পরিভুঞ্জতি, পটিসেৰতীতি ৰুত্তং হোতি. তেনেৰ চ পটিসেৰতীতি পরিভুঞ্জতীতি অত্থো সংৰণ্ণিযতি. অপিচ ‘‘কামে ভুঞ্জতী’’তি চ ‘‘পঞ্চকামগুণে পরিভুঞ্জতী’’তি চ দস্সনতো পন ভুঞ্জনপরিভুঞ্জনসদ্দা পটিসেৰনত্থেন কত্থচি সমানত্থাপি হোন্তীতি অৰগন্তব্বা. সংভুঞ্জতীতি সম্ভোগং করোতি, একতো ৰাসং করোতীতি অত্থো. এত্থ সিযা ‘‘ননু চ ভো অত্র ভুজধাতু পালনব্যৰহরণেসু ৰুত্তো, সো কথং এত্তকেসুপি অত্থেসু ৰত্ততী’’তি? ৰত্ততেৰ, অনেকত্থা হি ধাতৰো, তে উপসগ্গসহাযে লভিত্ৰাপি অনেকত্থতরাৰ হোন্তি. ইতো পট্ঠায তুমন্তাদীনি রূপানি ন ৰক্খাম. যত্থ পন ৰিসেসো দিস্সতি, তত্থ ৰক্খাম.
কতি ছেদনে. কন্ততি, ৰিকন্ততি. সল্লকত্তো.
ভিদি ৰিদারণে. ভিন্দতি. অনাগতত্থে ৰত্তব্বে ‘‘ভেজ্জিস্সতি, ভিন্দিস্সতী’’তি দ্ৰিধা ভৰন্তি রূপানি. পাপকে অকুসলে ধম্মে ভিন্দতীতি ভিক্খু. তেনাহ –
‘‘ন তেন ভিক্খু সো হোতি, যাৰতা ভিক্খতে পরে;
ৰিসং ধম্মং সমাদায, ভিক্খু হোতি ন তাৰতা.
যোধ পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ, বাহিত্ৰা ব্রহ্মচরিযং;
সঙ্খায লোকে চরতি, সৰে ‘ভিক্খূ’তি ৰুচ্চতী’’তি.
ইদঞ্চ খীণাসৰং সন্ধায ৰুত্তং, সেক্খপুথুজ্জনসমণাপি যথাসম্ভৰং ‘‘ভিক্খূ’’তি ৰত্তব্বতং পাপুণন্তিযেৰ. সঙ্ঘং ভিন্দতীতি সঙ্ঘভেদকো. দেৰদত্তেন সঙ্ঘো ভিন্নো,. ভিন্দিযতীতি ভিন্নোতি হি নিব্বচনং. ন তে কট্ঠানি ভিন্নানি. ভিন্দতীতি ভেত্তা.
ছিদি দ্ৰেধাকরণে. ছিন্দতীতি ছেদকো, এৰং ছেত্তা. কেসে ছেত্তুং ৰট্টতি. ছিন্দিযতীতি ছিন্নো. ছিন্নোপি রুক্খো পুনদেৰ রূহতি. ইদং পন ভিদিছিদিদ্ৰযং দিৰাদিগণং পত্ৰা ‘‘ভিজ্জতি ছিজ্জতী’’তি সুদ্ধকত্তুৰাচকং রূপদ্ৰযং জনেতি, তস্মা ‘‘ভিজ্জতীতি ভিন্নো’’তিআদিনা সুদ্ধকত্তুৰসেনপি নিব্বচনং কাতব্বং.
তদি হিংসানাদরেসু. তন্দতি. তন্দী, তদ্দু. তদ্দতি কচ্ছু.
উদি পসৰকিলেদনেসু. পসৰনং সন্দনং. কিলেদনং তিন্দতা. উন্দতি. উন্দূরো, সমুদ্দো.
ৰিদ লাভে. ৰিন্দতি. গোৰিন্দো, ৰিত্তি. এত্থ ৰিত্তীতি অনুভৰনং, ৰেদনা ৰা.
ৰিদ তুট্ঠিযং. ৰিন্দতি, নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দনং. ৰিরজ্জতি. নিব্বিন্দো কামরতিযা. ৰিত্তি, ৰিত্তং, ৰেদো. লভতি অত্থৰেদং ধম্মৰেদং.
এত্থ ৰিত্তীতি সোমনস্সং. ‘‘ৰিত্তি হি মং ৰিন্দতি সুত দিস্ৰা’’তি হি ৰুত্তং. ৰিত্তন্তি ৰিত্তিজননত্তা ৰিত্তসঙ্খাতং ধনং. ৰেদোতি গন্থোপি ঞাণম্পি সোমনস্সম্পি ৰুচ্চতি. ‘‘তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ’’তিআদীসু হি গন্থো ‘‘ৰেদো’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘ব্রাহ্মণং ৰেদগুমভিজঞ্ঞা অকিঞ্চনং কামভৰে অসত্ত’’ন্তিআদীসু ঞাণং. ‘‘যে ৰেদজাতা ৰিচরন্তি লোকে’’তিআদীসু সোমনস্সং.
ৰেদগন্থে চ ঞাণে চ, সোমনস্সে চ ৰত্ততি;
ৰেদসদ্দো ইমং নানা-ধাতুতো সমুদীরযে.
লিপ লিম্পনে. লিম্পতি, লিম্পকো. অৰলেপো. অৰলেপোতি অহঙ্কারো.
লুপ অচ্ছেদনে. লুম্পতি. ৰিলুম্পকো, ৰিলুত্তো ৰিলোপো.
ৰিলুম্পতেৰ পুরিসো, যাৰস্স উপকপ্পতি;
যদা চঞ্ঞে ৰিলুম্পন্তি, সো ৰিলুত্তো ৰিলুম্পতীতি.
পিস চুণ্ণনে. পিংসতি. পিসকো. পিসুণা ৰাচা. আগমট্ঠকথাযং পন ‘‘অত্তনো পিযভাৰং পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং যায ৰাচায ভাসতি, সা পিসুণা ৰাচা’’তি ৰুত্তং, তং নিরুত্তিলক্খণেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
হিসি ৰিহিংসাযং. হিংসতি, ৰিহিংসতি. হিংসকো.
অহিংসকোতি মে নামং, হিংসকস্স পুরে সতো;
অজ্জাহং সচ্চনামোম্হি, ন নং হিংসামি কিঞ্চনং.
হিংসিতব্বং কিংসতীতি সীহো. আদিঅন্তক্খরৰিপল্লাসৰসেন সদ্দসিদ্ধি, যথা ‘‘কন্তনট্ঠেন তক্ক’’ন্তি. ৰিহেসকো, ৰিহেসনং.
সুম্ভ পহারে. যো নো গাৰোৰ সুম্ভতি. পরিসুম্ভতি. সুম্ভোতি. অত্রিমে পাল়িতো পযোগা –
‘‘সংসুম্ভমানা অত্তানং, কালমাগমযামসে’’তি চ,
‘‘কেসগ্গহণমুক্খেপা, ভূম্যা চ পরিসুম্ভনা;
দত্ৰা চ নো পক্কমতি, বহুদুক্খং অনপ্পক’’ন্তি চ,
‘‘ভূমিং সুম্ভামি ৰেগসা’’তি চ.
অঞ্ঞত্থ পন অঞ্ঞাপি ৰুত্তা. তা ইধ অনুপপত্তিতো ন ৰুত্তা. কেচেত্থ মঞ্ঞেয্যুং, যথা ভূৰাদিগণে ‘‘সকি সঙ্কাযং খজি গতিৰেকল্লে’’তিআদীনং ধাতূনং পটিলদ্ধৰগ্গন্তভাৰস্স নিগ্গহীতাগমস্স ৰসেন ‘‘সঙ্কতি খঞ্জতী’’তি রূপানি ভৰন্তি, তথা ইমস্মিং রুধাদিগণে ‘‘মুচ মোচনে কতি ছেদনে’’তিআদীনং ধাতূনং পটিলদ্ধৰগ্গন্তভাৰস্স নিগ্গহীতাগমস্স ৰসেন ‘‘মুঞ্চতি কন্ততী’’তিআদীনি রূপানি ভৰন্তি. এৰং সন্তে কো ইমেসং তেসঞ্চ ৰিসেসোতি? এত্থ ৰুচ্চতে – যে ভূৰাদিগণস্মিং অনেকস্সরা অসংযোগন্তা ইকারন্তৰসেন নিদ্দিট্ঠা, তে আখ্যাতত্তঞ্চ নামিকত্তঞ্চ পত্ৰা সুদ্ধকত্তুহেতুকত্তুৰিসযেসু একন্ততো নিগ্গহীতাগমেন নিপ্ফন্নরূপা ভৰন্তি, ন কত্থচিপি তেসং ৰিনা নিগ্গহীতাগমেন রূপপ্পৰত্তি দিস্সতি. তং যথা? সঙ্কতি, সঙ্কা, খঞ্জতি, খঞ্জো ইচ্চাদি. অযং অনেকস্সরানং ইকারন্তৰসেন নিদ্দিট্ঠানং ভূৰাদিগণিকানং ৰিসেসো.
যে চ রুধাদিগণস্মিং অনেকস্সরা অসংযোগন্ত্ৰা অকারন্তৰসেন ৰা উকারন্তৰসেন ৰা নিদ্দিট্ঠা, তে আখ্যাতত্তং পত্ৰা সুদ্ধকত্তুৰিসযেযেৰ একন্ততো নিগ্গহীতাগমেন নিপ্ফন্নরূপা ভৰন্তি, ন হেতুকত্তুৰিসযে. নামিকত্তং পন সহনিগ্গহীতাগমেন ৰিনা চ নিগ্গহীতাগমেন নিপ্ফন্নরূপা ভৰন্তি. যত্থ ৰিনা নিগ্গহীতাগমেন নিপ্ফন্নরূপা, তত্থ সসংযোগরূপাযেৰ ভৰন্তি. তং যথা? মুঞ্চতি, মুঞ্চাপেতি, মোচেতি, মোচাপেতি. ছিন্দাপেতি. ছেদেতি, ছেদাপেতি. ছিন্দনং, ছেদো. মুঞ্চনং, মোচনং. কন্ততি, কন্তনং, সল্লকত্তো. পিট্ঠিমংসানি অত্তনো, সামং উক্কচ্চ খাদসি ইচ্চাদীনি. তত্থ উক্কচ্চাতি উক্কন্তিত্ৰা, ছিন্দিত্ৰাতি অত্থো.
ননু চ ভো এৰং সন্তে আখ্যাতনামিকভাৰং পত্ৰা সুদ্ধকত্তুহেতুকত্তুৰিসযেসু একন্ততো পটিলদ্ধনিগ্গহীতাগমেহি সকি খজি আদীহিযেৰ রুধাদিগণিকেহি ভৰিতব্বং, ন পন মুচছিদিআদীহীতি? তন্ন, মুচছিদিআদীহিযেৰ রুধাদিগণিকেহি ভৰিতব্বং রুচধাতুযা সমানগতিকত্তা, তথা হি যথা ‘‘রুন্ধিস্স, রুন্ধযতি, রুন্ধাপেতি, রুন্ধনং, রোধো, ৰিরোধো’’তিআদীসু নিগ্গহীতাগমানিগ্গহীতাগমৰসেন দ্ৰিপ্পকারানি রূপানি দিস্সন্তি, তথা মুচছিদিআদীনম্পীতি.
ননু কচ্চাযনে নিগ্গহীতাগমস্স নিচ্চৰিধানত্থং ‘‘রুধাদিতো নিগ্গহীতপুব্বঞ্চা’’তি লক্খণং ৰুত্তন্তি? সচ্চং, তং পন ক্রিযাপদত্তং সন্ধায ৰুত্তং. যদি চ নামিকপদত্তম্পি সন্ধায ৰুত্তং ভৰেয্য, ‘‘ৰিরোধো’’তিআদীনং দস্সনতো ৰাসদ্দং পক্খিপিত্ৰা ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰাসদ্দং পক্খিপিত্ৰা ৰুত্তং, তেন ঞাযতি ক্রিযাপদত্তংযেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি.
ননু চ ভো এৰং সন্তে সকিখজিআদীনং নিচ্চং সনিগ্গহীতাগমক্রিযাপদত্তংযেৰ সন্ধায ‘‘রুধাদিতো নিগ্গহীতপুব্বঞ্চা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি সক্কা মন্তুন্তি? ন সক্কা, সকিখজিআদীনং রুধধাতুযা অসমানগতিকত্তা নামিকত্তে দ্ৰিপ্পকারস্স অসম্ভৰতো. তথা হি যেসং যা নামিকত্তে নিগ্গহীতাগমানিগ্গহীতাগমৰসেন দ্ৰিপ্পকারৰন্ততা, সা এৰ তেসং রুধাদিগণভাৰস্স লক্খণং. তঞ্চ সকিখজিআদীনং নত্থি. ‘‘সঙ্কা খঞ্জো’’তিআদিনা হি নামত্তে একোযেৰ পকারো দিস্সতি সনিগ্গহীতাগমো, ‘‘কমু পদৰিক্খেপে’’ইচ্চাদীনং পন ‘‘কমো, কমনং, চঙ্কমো, চঙ্কমন’’ন্তিআদিনা নামিকত্তে দ্ৰিপ্পকারৰন্ততাসম্ভৰেপি নিগ্গহীতাগমস্স অব্ভাসৰিসযে পৰত্তত্তা সা দ্ৰিপ্পকারৰন্ততা রুধাদিগণভাৰস্স লক্খণং ন হোতি, তস্মা অব্ভাসৰিসযে পৰত্তং নিগ্গহীতাগমং ৰজ্জেত্ৰা যা দ্ৰিপ্পকারৰন্ততা, সাযেৰ রুধাদিগণিকভাৰস্স লক্খণন্তি সন্নিট্ঠানং কাতব্বং. অযং নযো অতীৰ সুখুমো সম্মা মনসি কাতব্বো.
রুধাদী এত্তকা দিট্ঠা, ধাতৰো মে যথাবলং;
সুত্তেস্ৰঞ্ঞেপি পেক্খিত্ৰা, গণ্হৰ্হো অত্থযুত্তিতোতি.
দুধাদিগণোযং.
দিৰাদিগণিক
দিৰু কীল়াৰিজিগিসাব্যৰহারজুতিথুতিকন্তিগতিসত্তীসু. এত্থ চ কীল়াতি লল়না, ৰিহারো ৰা. লল়নাতি চ লল়িতানুভৰনৰসেন রমণং. ৰিহারো ইরিযাপথপরিৰত্তনাদিনা ৰত্তনং. ৰিজিগিসাতি ৰিজযিচ্ছা. ব্যৰহারোতি ৰোহারো. জুতীতি সোভা. থুতীতি থোমনা. কন্তীতি কমনীযতা. গতীতি গমনং. সত্তীতি সামত্থিযং. ইমেসু অত্থেসু দিৰুধাতু ৰত্ততি. দিব্বতি. দেৰো. দেৰী. দেৰতা.
এত্থ দেৰোতি তিৰিধা দেৰা সম্মুতিদেৰা উপপত্তিদেৰা ৰিসুদ্ধিদেৰাতি. তেসু মহাসম্মতকালতো পট্ঠায লোকেন ‘‘দেৰা’’তি সম্মতত্তা রাজরাজকুমারাদযো সম্মুতিদেৰা নাম. দেৰলোকে উপপন্না উপপত্তিদেৰা নাম. খীণাসৰা ৰিসুদ্ধিদেৰা নাম. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সম্মুতিদেৰা নাম রাজানো দেৰিযো কুমারা. উপপত্তিদেৰা নাম ভুম্মদেৰে উপাদায তদুত্তরিদেৰা. ৰিসুদ্ধিদেৰা নাম বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৰা’’তি.
ইদং পনেত্থ নিব্বচনং – দিব্বন্তি কামগুণঝানাভিঞ্ঞাচিত্তিস্সরিযাদীহি কীল়ন্তি, তেসু ৰা ৰিহরন্তীতি দেৰা. দিব্বন্তি যথাভিলাসিতং ৰিসযং অপ্পটিঘাতেন গচ্ছন্তীতি দেৰা. দিব্বন্তি যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে সক্কোন্তীতি দেৰা. অথ ৰা তংতংব্যসননিত্থরণত্থিকেহি সরণং পরাযণন্তি দেৰনীযা অভিত্থৰনীযাতি দেৰা. সোভাৰিসেসযোগেন কমনীযাতি ৰা দেৰা.
এত্থ চ থুতিকন্তি অত্থা কম্মসাধনৰসেন দট্ঠব্বা, কীল়াদযো ছ অত্থা কত্তুসাধনৰসেন. কেচি পন ‘‘দিৰু কীল়াৰিজিগিসাব্যৰহারজুতিথুতিগতীসূ’’তি পঠন্তি. কেচি ‘‘গতী’’তি পদং ৰিহায ‘‘জুতিথুতীসূ’’তি পঠন্তি. কেচি ‘‘থুতী’’তি পদং ৰিহায ‘‘জুতিগতীসূ’’তি পঠন্তি, কেচি পন দিৰুধাতুং ‘‘সত্তিথুতিক’’ন্তিঅত্থেপি ইচ্ছন্তি. তেনাহ অভিধম্মস্স অনুটীকাকারো ‘‘দেৰসদ্দো যথা কীল়াৰিজিগিসাৰোহারজুতিগতিঅত্থো, এৰং সত্তিঅভিত্থৰকমনত্থোপি হোতি ধাতুসদ্দানং অনেকত্থভাৰতো’’তিআদি.
ইদং পন যথাৰুত্তেসু সম্মুতিদেৰাদীসু পচ্চেকং নিব্বচনং – দিব্বন্তি কীল়ন্তি অত্তনো ৰিসযে ইস্সরিযং করোন্তীতি দেৰা, রাজানো. দিব্বন্তি কীল়ন্তি পঞ্চহি কামগুণেহি, পটিপক্খে ৰা ৰিজেতুং ইচ্ছন্তি, ৰোহরন্তি চ লোকস্স যুত্তাযুত্তং, জোতন্তি পরমায সরীরজুতিযা, থোমিযন্তি তব্ভাৰত্থিকেহি, কামিযন্তি দট্ঠুং সোতুঞ্চ সোভাৰিসেসযোগেন, গচ্ছন্তি চ যথিচ্ছিতট্ঠানং অপ্পটিহতগমনেন, সক্কোন্তি চ আনুভাৰসম্পত্তিযা তংতংকিচ্চং নিপ্ফাদেতুন্তি দেৰা, চাতুমহারাজিকাদযো. কীল়ন্তি পরমায ঝানকীল়ায, ৰিজেতুং ইচ্ছন্তি পটিপক্খং, পরমসুখুমঞাণৰিসেসৰিসযং অত্থঞ্চ ৰোহরন্তি, জোতন্তি সব্বকিলেসদোসকলুসাভাৰা পরমৰিসুদ্ধায ঞাণজুতিযা, থোমিযন্তি চ ৰিঞ্ঞাতসভাৰেহি পরমনিম্মলগুণৰিসেসযোগতো, কামিযন্তি চ অনুত্তরপুঞ্ঞক্খেত্ততায দট্ঠুং সোতুং পূজিতুঞ্চ, গচ্ছন্তি চ অমতমহানিব্বানং অপচ্চাগমনীযায গতিযা, সক্কোন্তি চ চিত্তাচারং ঞত্ৰা তে তে সত্তে হিতে নিযোজেতুং অমতমহানিব্বানসুখে চ পতিট্ঠাপেতুন্তি দেৰা, ৰিসুদ্ধিদেৰা.
দেৰসদ্দ ‘‘ৰিদ্ধে ৰিগতৰলাহকে দেৰে’’তিআদীসু অজটাকাসে আগতো. ‘‘দেৰো চ থোকং থোকং ফুসাযতী’’তিআদীসু মেঘে. ‘‘অযঞ্হি দেৰ কুমারো’’তিআদীসু খত্তিযে. ‘‘অহং দেৰ সকলজম্বুদীপে অঞ্ঞস্স রঞ্ঞো সন্তিকে কিঞ্চি ভযং ন পস্সামী’’তিআদীসু ইস্সরপুগ্গলে. ‘‘পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেতি দেৰো মঞ্ঞে’’তিআদীসু উপপত্তিদেৰে. ‘‘দেৰাতিদেৰং নরদম্মসারথি’’ন্তিআদীসু ৰিসুদ্ধিদেৰে আগতো.
দেৰীতি রাজভরিযাপি দেৰধীতাপি ‘‘দেৰী’’তি ৰুচ্চতি. দেৰস্স ভরিযাতি হি দেৰী, সাপি অত্থতো ‘‘দিব্বতীতি দেৰী’’তি ৰত্তব্বা, যথা ‘‘ভিক্খতীতি ভিক্খুনী’’তি. তথা হি ৰুত্তং ৰিমানৰত্থুঅট্ঠকথাযং ‘‘দিব্বতি অত্তনো পুঞ্ঞিদ্ধিযা কীল়তীতি দেৰী’’তি.
দেৰতাতি দেৰপুত্তোপি ব্রহ্মাপি দেৰধীতাপি. ‘‘অথ খো অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রুত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা’’তিআদীসু হি দেৰপুত্তো ‘‘দেৰতা’’তি ৰুত্তো ‘‘দেৰোযেৰ দেৰতা’’তি কত্ৰা, তথা ‘‘তা দেৰতা সত্তসতা উল়ারা, ব্রহ্মা ৰিমানা অভিনিক্খমিত্ৰা’’তিআদীসু ব্রহ্মানো.
‘‘অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, যা ত্ৰং তিট্ঠসি দেৰতে;
ওভাসেন্তী দিসা সব্বা, ওসধী ৰিয তারকা’’তি-
আদীসু দেৰধীতা.
ইমানি উপপত্তিদেৰানং নামানি –
দেৰো সুরো চ ৰিবুধো, নিজ্জরো অমরো মরু;
সুধাসী তিদসো সগ্গ-ৰাসী অনিমিসোপি চ;
দিৰোকো’মতপাযী চ, সগ্গট্ঠো দেৰতানি চ.
খি খযে. খিযতি. খযো. খিযনং. রাগক্খযো.
খি নিৰাসে কোধহিংসাসু চ. খিযতি. ন গচ্ছসি যমক্খযং. নাগদানেন খিযন্তি.
তত্থ খিযতীতি নিৰসতি. যমক্খযন্তি যমনিৰেসনং. খিযন্তীতি কুজ্ঝন্তি হিংসন্তি ৰা.
ঘা গন্ধোপাদানে. ঘাযতীতি ঘানং. ঘানেন গন্ধং ঘাযিতুং ঘাযিত্ৰা.
রুচ রোচনে. রোচনং রুচি. ভত্তং মে রুচ্চতি. ভত্তম্পিতস্স ন রুচ্চতি. পব্বজ্জা মম রুচ্চতি. রুচ্চিতুং, রুচ্চিত্ৰা. কেচি পন ইমস্মিং দিৰাদিগণে ‘‘রুচ দিত্তিম্হী’’তি পঠন্তি. তং ন যুত্তং কত্থচিপি দিত্তিসঙ্খাতসোভনত্থৰাচকস্স রুচধাতুনো ‘‘রুচ্চতী’’তি রূপাভাৰতো. তস্মা এৰং সল্লক্খেতব্বং, দিত্তিরুচীনং ৰাচকো রুচধাতু ভুৰাদিগণিকো. তস্স হি ‘‘রোচতি, ৰিরোচতি. একত্তমুপরোচিত’’ন্তি রূপানিযেৰ ভৰন্তি, ন ‘‘রুচ্চতী’’তি রূপং. রুচিযাযেৰ ৰাচকো পন দিৰাদিগণিকোপি হোতি চুরাদিগণিকোপি. তস্স হি দিৰাদিগণিককালে ‘‘গমনং ময্হং রুচ্চতী’’তি রূপং. চুরাদিগণিককালে ‘‘কিং নু জাতিং ন রোচেসী’’তি রূপং. আপুব্বো চে আচিক্খনে ৰত্ততি, ‘‘আরোচেতি, আরোচযতী’’তি রূপানি দিস্সন্তি.
মুচ মোক্খে. দুক্খতো মুচ্চতি. সদ্ধায অধিমুচ্চতি. মুত্তি, ৰিমুত্তি, অধিমুত্তি, মুচ্চমানো.
উচ সমৰাযে. উচ্চতি. ওকো, ঊকা, উক্কা.
ওকোতি উদকম্পি আৰাসোপি. ‘‘ওকপুণ্ণেহি চীৰরেহী’’তি চ, ‘‘ৰারিজোৰ থলে খিত্তো, ওকমোকতমুব্ভতো’’তি চেত্থ পযোগো. ঊকাতি সীসে নিব্বত্তকিমিৰিসেসো.
উক্কাতি দীপিকাদযো ৰুচ্চন্তি. ‘‘উক্কাসু ধারিযমানাসূ’’তি হি আগতট্ঠানে দীপিকা ‘‘উক্কা’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘উক্কং বন্ধেয্য, উক্কং বন্ধিত্ৰা, উক্কামুখং আলিম্পেয্যা’’তি আগতট্ঠানে অঙ্গারকপল্লং. ‘‘কম্মারানং যথা উক্কা, অন্তো ঝাযতি নো বহী’’তি আগতট্ঠানে কম্মারুদ্ধনং. ‘‘এৰং ৰিপাকো উক্কাপাতো ভৰিস্সতী’’তি আগতট্ঠানে ৰাতৰেগো ‘‘উক্কা’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘সণ্ডাসেন জাতরূপং গহেত্ৰা উক্কামুখে পক্খিপেয্যা’’তি আগতট্ঠানে সুৰণ্ণকারানং মূসা ‘‘উক্কা’’তি ৰেদিতব্বা. ইচ্চেৰং –
দীপিকাৰাতৰেগেসু, কম্মারানঞ্চ উদ্ধনে;
মূসাযম্পি চ অঙ্গার-কপল্লে চাতি পঞ্চসু;
ৰিসযেসু পনেতেসু, উক্কাসদ্দো পৰত্ততি;
ছে ছেদনে. ছিযতি, ছিযন্তি. অৰচ্ছিতং, অৰচ্ছাতং. ছেত্ৰান মোল়িং ৰরগন্ধৰাসিতং.
সজ সঙ্গে. সঙ্গো লগনং. সজ্জতি. সজ্জনং, সজ্জিতো, সত্তো.
যুজ সমাধিম্হি. সমাধানং সমাধি, কাযকম্মাদীনং সম্মাপযোগৰসেন অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. যুজ্জতি. যোগো, যোগী.
এত্থ যোগোতি ৰীরিযং. তঞ্হি –
‘‘ৰাযমেথেৰ পুরিসো, ন নিব্বিন্দেয্য পণ্ডিতো;
পস্সামি ৰো’হ’মত্তানং, যথা ইচ্ছিং তথা অহু’’ন্তি
ৰচনতো অৰস্সং কাতুং যুজ্জতি উপপজ্জতীতি যোগোতি ৰুচ্চতি.
রন্জ রাগে. রজ্জতি. ৰিরজ্জতি. রজ্জমানো, রজ্জং, রজ্জন্তো, রাগো, ৰিরাগো, রজ্জনং, ৰিরজ্জনং, রজনীযং. উপসগ্গৰসেন অঞ্ঞো অত্থো ভৰতি. সম্হা রট্ঠা নিরজ্জতি, অত্তনো রট্ঠা নিগ্গচ্ছতীতি অত্থো.
তত্থ ৰিরাগোতি ৰিরজ্জন্তি এত্থ সংকিলেসধম্মাতি ৰিরাগো, নিব্বানং মগ্গো চ.
ৰিজী ভযচলনেসু. ৰিজ্জতি, সংৰিজ্জতি. সংৰেগো, সংৰেজনীযং. উব্বিজ্জতি. উব্বেগো, উব্বিগ্গহদযো.
লুজ ৰিনাসে. লুজ্জতীতি লোকো. লোপো, লুত্তি, লুজ্জনং, লুত্তো.
ঠা গতিনিৰত্তিযং. ঠাযতি. ঠাযী, ঠিতি, ঠানং, ঠিতো, তত্রট্ঠো, তিট্ঠং, কপ্পট্ঠাযী, আসভট্ঠানট্ঠাযী.
‘‘সুখং সযামি ঠাযামি, সুখং কপ্পেমি জীৰিতং;
অহত্থপাসো মারস্স, অহো সত্থানুকম্পকো’’তি
পাল়ি নিদস্সনং. লাপং গোচরট্ঠাযিনন্তি চ. তত্থ ঠাযামীতি তিট্ঠামি.
ডিগতিযং. ডিযতি. ডেমানো. ডিনো ৰা. ‘‘উচ্চে সকুণ ডেমান, পত্তযান ৰিহঙ্গম. ৰজ্জেসি খো ত্ৰং ৰামূরু’’ন্তি নিদস্সনং.
এত্থ ডিযতীতি ডেমানোতি নিব্বচনং গহেতব্বং.
তা পালনে. তাযতি. অঘস্স তাতা. সো নূন কপণো তাতো, চিরং রুজ্জতি অস্সমে. তাণং, পরিত্তং, গোত্তং. ত্ৰং খোসি উপাসক কতকল্যাণো কতভীরুত্তাণো.
তত্র পরিত্তন্তি মহাতেজৰন্ততায সমন্ততো সত্তানং ভযং উপদ্দৰং উপসগ্গঞ্চ তাযতি রক্খতীতি পরিত্তং, গং তাযতীতি গোত্তং.
নত গত্তৰিনামে. গত্তৰিনামো গত্তৰিক্খেপো. নচ্চতি. নচ্চং. নিগণ্ঠো নাটপুত্তো.
দা সোধনে. দাযতি. দানং. অনুযোগদাপনত্থং. অনুযোগং দত্ৰা. দানং দত্ৰা.
দা সুপনে. দাযতি. নিদ্দাযতি. নিদ্দাযনং, নিদ্দাযমানো, নিদ্দাযন্তো.
দাদানে. পুরিসো দানং দাযতি. আপুব্বো গহণে. অদিন্নং আদিযতি. সীলং সমাদিযতি. কম্মে – পুরিসেন দানং দীযতি, অদিন্নং আদিযতি. কারিতে – আদপেতি, সমাদপেতি, আদপযতি, সমাদপযতি, যে ধম্মমেৰাদপযন্তি সন্তো.
দা অৰখণ্ডনে. দিযতি, দিযন্তি. পরিত্তং.
এত্থ চ পরিত্তন্তি সমন্ততো খণ্ডিতত্তা পরিত্তং. অপ্পমত্তকঞ্হি গোমযপিণ্ডং পরিত্তন্তি ৰুচ্চতি. তস্মা পরিত্তন্তি অপ্পকস্স নামং কামাৰচরস্স চ ধম্মস্স অপ্পেসক্খত্তা.
দা সুদ্ধিযং. দাযতি. ৰোদাযতি. ৰোদানং. অকম্মকোযং ধাতু. তথা হি ‘‘ৰোদাযতি সুজ্ঝতি এতেনাতি ৰোদানং, সমথৰিপস্সনা’’তি নেত্তিসংৰণ্ণনাযং ৰুত্তং.
দী খযে. দীযতে. দীনো, আদীনৰো.
তত্র দীনোতি পরিক্খীণঞাতিধনাদিভাৰেন দুক্খিতো. আদীনৰোতিআদীনং দুক্খং ৰাতি অধিগচ্ছতি এতেনাতিআদীনৰো, দোসো.
দু পরিতাপে. দুযতে. দুনো, দূতো.
ভিদি ভিজ্জনে. ভিজ্জনধম্মং ভিজ্জতি. ভিজ্জতীতি ভিন্নো. ভিজ্জনং ভেদো.
ছিদি ছিজ্জনে. সুত্তং ছিজ্জতি. ছিজ্জতীতি ছিন্নো. এৰং ছিদ্দং. ছিজ্জনং ছেদো.
খিদি দীনিযে. দীনভাৰো দীনিযং, যথা দক্খিযং. খিজ্জতি, খিন্নো, অখিন্নমতি, খেদো, খেদঙ্গতো লোকহিতায নাথো.
এত্থ খেদঙ্গতোতি কাযিকদুক্খসঙ্খাতং পরিস্সমং পত্তো, দুক্খমনুভৰীতি অত্থো.
পদ গতিযং. পজ্জতি. মগ্গং পটিপজ্জতি. পটিপত্তিং পটিপজ্জতি. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি, ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি. আপত্তিং আপজ্জতি. অকম্মকম্পি ভৰতি, তেসং অধম্মো আপজ্জতি, পজ্জো, ব্যগ্ঘপজ্জো, সম্পদাযো.
এত্থ চ পজ্জোতি মগ্গো. ব্যগ্ঘপজ্জে সদ্দুলপথে জাতোতি ব্যগ্ঘপজ্জো, এৰংনামকো কুলপুত্তো. সম্পদিযতি ঞাপিযতি ধম্মো এতেনাতি সম্পদাযো, অক্খাতা.
ৰিদ সত্তাযং. সত্তা ৰিজ্জমানাকারো. ৰিজ্জতি, সংৰিজ্জতি. জাতৰেদো, ৰিজ্জা, অৰিজ্জা, ৰিদিতো.
তত্থ জাতৰেদোতি অগ্গি. সো হি জাতোৰ ৰেদযতি ধূমজালুট্ঠানেন পঞ্ঞাযতি, তস্মা জাতৰেদোতি ৰুচ্চতি. ৰিজ্জাতি ধম্মানং সভাৰং ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা, ঞাণং. অৰিজ্জাতি খন্ধানং রাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং, ইন্দ্রিযানং অধিপতিযট্ঠং অৰিদিতং করোতীতি অৰিজ্জা. দুক্খাদীনং পীল়নাদিৰসেন ৰুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৰিদিতং করোতীতি অৰিজ্জা, মোহো.
মদ উম্মাদে. উম্মাদো নাম মুয্হ নং ৰা সতিৰিপ্পৰাসো ৰা চিত্তৰিক্খেপো ৰা. মজ্জতি, পমজ্জতি. মত্তো, সুরামদমত্তো. মত্তো অহং মহারাজ. পুত্তমংসানি খাদযিং. মত্তহত্থী, পমত্তো, উম্মত্তো.
অপ্পমাদো অমতং পদং, পমাদো মচ্চুনো পদং;
অপ্পমত্তা ন মিয্যন্তি, যে পমত্তা যথা মতা.
মিদ সিনেহনে. মেজ্জতি. মেত্তা, মেত্তি, মিত্তং, মিত্তো.
অন্তরধা অদস্সনে. অন্তরপুব্বো ধাধাতু ৰিজ্জমানস্স ৰত্থুনো অদস্সনে ৰত্ততি. অন্তরধাযতি. অন্তরধানং, অন্তরধাযন্তো. সা দেৰতা অন্তরহিতা. অন্তরাপিধাযতি.
বুধ অৰগমনে. অৰগমনং জাননং. বুজ্ঝতি, বুদ্ধো, বুদ্ধি, বুদ্ধং, বোধো, বোধি. বুজ্ঝিতা সচ্চানি. সকলং বুদ্ধো, বুদ্ধৰা, ৰিবোধেতি, বোধেতা, বুদ্ধো, ৰিবুদ্ধো ইচ্চাদীনি.
তত্র বুদ্ধোতি বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. অথ ৰা পারমিতাপরিভাৰিতায পঞ্ঞায সব্বম্পি ঞেয্যং অবুজ্ঝীতি বুদ্ধো. কেচি পন কম্মেনপি বুদ্ধসদ্দস্স সিদ্ধং ইচ্ছন্তা এৰং নিব্বচনং করোন্তি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰাতি অধিগতগুণৰিসেসেহি খীণাসৰেহি বুজ্ঝিতব্বোতি বুদ্ধো’’তি. ৰিত্থারো পন নিদ্দেসে ৰুত্তনযেন গহেতব্বো. বুদ্ধীতি বুজ্ঝতীতি বুদ্ধি. এৰং বুদ্ধং বোধো বোধি চ. অথ ৰা বুজ্ঝনং বুদ্ধি. এৰং বোধো বোধি চ, সব্বমেতং পঞ্ঞাযাধিৰচনং.
ইদানি বোধিসদ্দস্স অত্থুদ্ধারং ৰদাম. বোধীতি হি রুক্খোপি মগ্গোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি নিব্বানম্পি এৰংপণ্ণত্তিকো পুগ্গলোপি ৰুচ্চতি, তথা হি ‘‘বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি চ, ‘‘অন্তরা চ বোধিং অন্তরা চ গয’’ন্তি চ আগতট্ঠানে রুক্খো বোধীতি ৰুচ্চতি. ‘‘চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি আগতট্ঠানে মগ্গো. ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৰরভূরি সুমেধসো’’তি আগতট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ‘‘পত্ৰান বোধিং অমতং অসঙ্খত’’ন্তি আগতট্ঠানে নিব্বানং. ‘‘বোধি ভন্তে রাজকুমারো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’’তি ‘‘অরিযসাৰকো বোধীতি ৰুচ্চতী’’তি চ আগতট্ঠানে এৰংপণ্ণত্তিকো পুগ্গলো.
অত্রিদং ৰুচ্চতি –
রুক্খে মগ্গে চ নিব্বানে, ঞাণে সব্বঞ্ঞুতায চ;
তথা পণ্ণত্তিযঞ্চেৰ, বোধিসদ্দো পৰত্ততি.
বুজ্ঝতীতি বুজ্ঝিতা, বোধেতীতি বোধেতা.
এত্থ চ কোচি পযোগো তুমন্তাদীনি চ রূপানি ৰুচ্চন্তে – ‘‘গুয্হমত্থমসম্বুদ্ধং, সম্বোধযতি যো নরো. পরং সম্বুদ্ধুমরহতি. বুজ্ঝিতুং, বুদ্ধুং, বুজ্ঝিত্ৰা, বুজ্ঝিত্ৰান, বুজ্ঝিতুন, বুদ্ধিয, বুদ্ধিযান, বুদ্ধা, বুদ্ধান’’ ইতি ভৰন্তি.
তত্র অসম্বুদ্ধন্তি পরেহি অঞ্ঞাতং, ‘‘অসম্বোধ’’ন্তিপি পাঠো, পরেসং বোধেতুং অযুত্তন্তি অত্থো. সম্বুদ্ধুন্তি সংবুজ্ঝিতুং. বুদ্ধাতি বুজ্ঝিত্ৰা, এৰং বুদ্ধানাতি এত্থাপি.
কেচি পন ‘‘নামরূপপরিচ্ছেদে ‘বোধিমগ্গেন বুধ্ৰা’তি চ, ‘‘বুধ্ৰা বোধিতলে যমাহ সুগতো’তি চ ধকারৰকারসঞ্ঞোগৰতো পদস্স দস্সনতো ত্ৰাপচ্চযন্তভাৰতো চ ধকারৰকারসংযোগৰসেন ‘‘বুধ্ৰা’’তি পদসিদ্ধি ইচ্ছিতব্বা’’তি ৰদন্তি, তং তাদিসস্স পদরূপস্স বুদ্ধৰচনে অদস্সনতো চ, বুদ্ধৰচনস্স অননুকূলতায চ, পরিসুদ্ধে চ পোরাণপোত্থকে ৰকারসংযোগৰিগতস্স ‘‘বোধিমগ্গেন বুদ্ধা’’তিচ, ‘‘বুদ্ধা বোধিতলে’’তি চ পদস্স দস্সনতো ন গহেতব্বং. তথা হি ন তাদিসো পাঠো বুদ্ধৰচনস্স অনুকূলো হোতীতি. ন হি বুদ্ধৰচনে ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি পরিযেসন্তা তাদিসং ৰকারধকারসঞ্ঞোগপদং পস্সিস্সন্তি. এৰং ‘‘বুধ্ৰা’’তি পদরূপস্স বুদ্ধৰচনস্স অননুকূলতা দট্ঠব্বা. তঞ্হি সক্কটগন্থে কতপরিচযভাৰেন ৰঞ্চিতেহি ৰিদূহি ইচ্ছিতং, ন সদ্ধম্মনীতিৰিদূহি. এত্থ ইমানি নিদস্সনপদানি ৰেদিতব্বানি –
কো মং ৰিদ্ধা নিলীযতি. লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতি. লদ্ধান পুব্বাপরিযং ৰিসেসং, অদস্সনং মচ্চুরাজস্স গচ্ছে.
উম্মাদন্তিমহং দিট্ঠা, আমুক্কমণিকুণ্ডলং;
ন সুপামি দিৰারত্তিং, সহস্সংৰ পরাজিতো’’তি;
তত্থ ৰিদ্ধাতি ৰিজ্ঝিত্ৰা. লদ্ধাতি লভিত্ৰা. লদ্ধানাতি লভিত্ৰান. দিট্ঠাতি দিস্ৰা. ইতি ‘‘ৰিদ্ধা লদ্ধা লদ্ধান দিট্ঠা’’তি পদানি ত্ৰাপচ্চযেন সদ্ধিং গতানিপি সঞ্ঞোগৰসেন ৰকারপটিবদ্ধানি ন হোন্তি, তস্মা ‘‘বুদ্ধা বুদ্ধান’’ ইচ্চেতানিপি ‘‘লদ্ধা লদ্ধান’’ ইচ্চাদীনি ৰিয পরিহীনৰকারসঞ্ঞোগানি এৰ গহেতব্বানি. যে ‘‘বুধ্ৰা’’তি রূপং ইচ্ছন্তি পঠন্তি চ, মঞ্ঞে তে ত্ৰাপচ্চযো ৰঞ্চেতি, তেন তে ৰঞ্চনং পাপুণন্তি, তস্মা তাদিসং রূপং অগ্গহেত্ৰা যো সদ্দনীতিযং সদ্দৰিনিচ্ছযো ৰুত্তো, সোযেৰ আযস্মন্তেহি সারতো পচ্চেতব্বো.
বুধ বোধনে. সকম্মকাকম্মকোযং ধাতু. তথা হি বোধনসদ্দুচ্চারণেন জাননং ৰিকসনং নিদ্দক্খযো চ গহিতো, তস্মা ‘‘বুধ ঞাণে, বুধ ৰিকসনে, বুধ নিদ্দক্খযে’’তি ৰুত্তং হোতি. বুজ্ঝতি ভগৰা, ধম্মে বুজ্ঝতি, পবুজ্ঝতি, পদুমং বুজ্ঝতি. পুরিসো বুদ্ধো, পবুদ্ধো, বোধতি, পবোধতি ইচ্চাদীনি.
সংধা সন্ধিম্হি. সংপুব্বো ধাধাতু সন্ধিম্হি ৰত্ততি. নেৰস্স মদ্দী ভাকুটি, ন সন্ধিযতি ন রোদতি. ন সন্ধিযতীতি ইদং অঞ্ঞেহি পকরণেহি অসাধারণং দিৰাদিরূপং.
ধনু যাচনে. মাতা হি তৰ ইরন্ধতি, ৰিধরস্স হদযং ধনিয্যতি. ইদম্পি অসাধারণং দিৰাদিরূপং.
ধী অনাদরে. ধীযতে. ধীনো.
যুধ সম্পহারে. যুজ্ঝতি. যোধো, যুদ্ধং, চরণাযুধো, যকারস্স ৰকারভাৰে ‘‘আৰুধ’’ন্তি রূপং. তত্র চরণাযুধোতি কুক্কুটো.
কুধ কোপে. কুজ্ঝতি. কোধো, কুজ্ঝনা, কুজ্ঝিতত্তং. কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি.
সুধ সোচেয্যে. সোচেয্যং সুচিভাৰো. সুজ্ঝতি. সুদ্ধি, ৰিসুদ্ধি, সুজ্ঝনং, সুদ্ধো, ৰিসুদ্ধো, পরিসুদ্ধো. কারিতে ‘‘সোধেতি, সোধকো’’ ইচ্চাদীনি.
সিধু সংরাধনে. সিজ্ঝতি. সিদ্ধি.
রধ হিংসাযং. রজ্ঝতি, ৰিরজ্ঝতি, অপরজ্ঝতি. অপরাধো.
রাধ সাধ সংসিদ্ধিযং. রাধযতি, সাধযতি. আরাধনং, সাধনং. সপরহিতং সাধেতীতি সাধু, সপ্পুরিসো. অচ্চন্তং সাধেতব্বন্তি সাধু, লদ্ধকং সুন্দরং দানসীলাদি.
ৰিধ ৰিজ্ঝনে. ৰিজ্ঝতি. পটিৰিজ্ঝতি. খণ ৰিদ্ধ, ৰিধু, ৰিজ্ঝনকো, ৰিদ্ধো, পটিৰিদ্ধো, ৰিজ্ঝনং, ৰেধো, পটিৰেধো, ৰিজ্ঝিত্ৰা, ৰিদ্ধা, ৰিদ্ধান. কো মং ৰিদ্ধা নিলীযতি.
ইধ ৰুদ্ধিযং. ইজ্ঝতি, সমিজ্ঝতি. ইদ্ধি, ইজ্ঝনং, সমিজ্ঝনং, ইদ্ধো. তত্থ ইদ্ধীতি ইজ্ঝনং ইদ্ধি. ইজ্ঝন্তি ৰা সত্তা এতায ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি.
গিধু অভিকঙ্খাযং. গিজ্ঝতি, গিজ্ঝো. গদ্ধো. গদ্ধবাধিপুব্বো. কামগিদ্ধো ন জানাসি. গেধো.