ৰীথি সঙ্গহ পরমত্থদীপনী
১৩৬. এৰং চিত্তপ্পভেদ সঙ্গহো, চেতসিকপ্পভেদ সঙ্গহো, উভযপ্পভেদ সঙ্গহোতি চিত্তচেতসিকানং কযোপভেদ সঙ্গহে দস্সেত্ৰা ইদানি ৰীথিচিত্তপ্পৰত্তিসঙ্গহো ৰীথিমুত্ত চিত্তপ্পৰত্তিসঙ্গহোতি তে সঞ্ঞেৰ দ্ৰে পৰত্তিসঙ্গহে দস্সেতুং চিত্তুপ্পাদানমিচ্চেৰন্তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পজ্জন্তীতি উপ্পাদা. তত্থ উপ্পজ্জন্তি. অঞ্ঞস্স অসু তত্তাচিত্তে ইচ্চেৰ লব্ভতি. ইতি চিত্তঞ্চ চিত্তেউপ্পাদাচাতি চিত্তুপ্পাদা. চিত্তচেতসিকাতি ৰুত্তং হোতি. তেসং চিত্তুপ্পাদানং. ইচ্চেৰন্তিআদিতো পট্ঠায ৰুত্তপ্পকারেন. সঙ্গহমুত্তরন্তি জাতিনিদ্দেসো যং. উত্তরে উত্তমে তযো পভেদসঙ্গহে কত্ৰাতি সম্বন্ধো. ভূমিপুগ্গলভেদেনাতি সহত্থে করণৰচনং. কামাৰচরাদিভূমিভেদেন দুহেতুকাদি পুগ্গলভেদেন সদ্ধিন্তি অত্থো. পুব্বাপরনিযামিতন্তি আৰজ্জনাদি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদি পুব্ব চিত্তাপরচিত্তানুক্কমেন নিযামিতং ৰৰত্থিতং. পৰত্তিসঙ্গহংনামাতিপি জাতিনিদ্দেসোযেৰ. এৰং নামকে দ্ৰে পৰত্তিসঙ্গহেতি অত্থো. পটিসন্ধিপৰত্তিযন্তি পটিসন্ধিপৰত্তীসু. ৰচনৰিপল্লাসো হেস. পটিসন্ধিকালেপৰত্তিকালেচাতি অত্থো. পটিসন্ধিকালে পৰত্তিসঙ্গহঞ্চ পৰত্তিকালে পৰত্তিসঙ্গহঞ্চাতি দ্ৰে সঙ্গহেপৰত্তি পৰক্খামীতি ৰুত্তং হোতি. অযঞ্চ অত্থো উপরিসঙ্গহে আরব্ভ গাথায পাকটো. কেচি পন নিদ্ধারণে ভুম্মন্তি ৰদন্তি. এৰংসতি উপরি সঙ্গহো পটিসন্ধিসঙ্গহোনাম সিযা. ন পৰত্তি সঙ্গহো নাম. এৰঞ্চ সতি উপরি ৰীথিমুত্তসঙ্গহে আরব্ভ গাথাযং সন্ধিযং পৰত্তিসঙ্গহোনাম ইদানি ৰুচ্চতীতি ইমিনা ন সমেতি.
[১১৫] টীকাসু পন
‘‘উত্তরং ৰেদনাসঙ্গহাদিৰিভাগতো উত্তম’’ন্তি ৰুত্তং. তং ৰিচারেতব্বং.
এৰঞ্হি সতি পকিণ্ণকসঙ্গহোৰ ইধ সঙ্গহসদ্দেন গহিতো সিযাতি. যস্মাপন তিণ্ণং দ্ৰিন্নঞ্চ পভেদসঙ্গহানং মজ্ঝে ঠত্ৰা অযং অনুসন্ধিগাথা পৰত্তা. তস্মা পুব্বে তযোপি পভেদসঙ্গহা ইধ সঙ্গহসদ্দেন গহেতুং যুত্তাতি দট্ঠব্বা. অযং পন পৰত্তিসঙ্গহো ৰত্থুদ্ৰারালম্বণেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা ৰুত্তো সুৰুত্তোতি তানি তীণি ছক্কানিপি পুন ইধ নিক্খিত্তানি.
[১১৬] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘ৰত্থুদ্ৰারালম্বণ সঙ্গহা হেট্ঠা কথিতাপি পরিপুণ্ণং কত্ৰা পৰত্তিসঙ্গহং দস্সেতুং পুন নিক্খিত্তা’’তি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
ন হি সকলা ৰত্থুদ্ৰারালম্বণসঙ্গহা ইধ নিক্খিত্তাতি. ৰিসযানং দ্ৰারেসু পৰত্তি ৰিসযপৰত্তি. এত্থচ পৰত্তীতি আপাতাগমনমেৰ ৰুচ্চতি. ৰক্খতি হি একচিত্তক্খণা তীতানিৰাতিআদিং. সা পন কাচি সীঘতমা, কাচি সীঘতরা, সীঘা, দন্ধা, দন্ধতরা, দন্ধতমাতি ছধা হোতীতি. কম্মাদীনং ৰিসযানং দ্ৰারেসু পৰত্তি পচ্চুপট্ঠানং আপাতাগমনং ৰিসযপ্পৰত্তি. ৰক্খতি হি কম্মংৰা কম্মনিমিত্তংৰা গতিনিমিত্তংৰা কম্মবলেন ছন্নং দ্ৰারানং অঞ্ঞতরস্মিং পচ্চুপট্ঠাতীতি.
[১১৭] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘ৰিসযেসুচ চিত্তানং পৰত্তি ৰিসযপ্পৰত্তী’’তিপি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
এৰঞ্হি সতি অতিপরিত্তারম্মণে ৰিসযপ্পৰত্তিনাম অনুপপন্না আপজ্জতীতি. তত্থাতি তেসু ছক্কেসু. ধাতুভেদং পত্ৰাধাতুনানত্তং পমাণন্তি মননং ৰিজাননতো ৰিসুং কত্ৰা মনোধাতু ৰিসুং ৰুত্তা. ৰিঞ্ঞাণভেদং পত্ৰা পন যংকিঞ্চি মননং ৰিজাননে অন্তো গধমেৰাতি ৰুত্তং চক্খুৰিঞ্ঞাণং.ল. ছৰিঞ্ঞাণানীতি ছৰীথিযো পন দ্ৰারপ্পৰত্তা চিত্তপৰত্তিযো যোজেতব্বাতি সম্বন্ধো. চক্খুদ্ৰারে পৰত্তা ৰীথি চক্খুদ্ৰারৰীথি. চক্খুদ্ৰারৰিকারং পটিচ্চ পৰত্তো চিত্তপ্পবন্ধোতি অত্থো. এৰং সেসেসু. অসাধারণেন চক্খুৰিঞ্ঞাণেন উপলক্খিতা ৰীথি চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথি. সুদ্ধো পন মনোৰিঞ্ঞাণপবন্ধো মনোৰিঞ্ঞাণৰীথি.
ৰিভাৰনিযং পন
‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্বন্ধিনী ৰীথি তেন সহ একারম্মণ এক দ্ৰারিকতায সহ চরণভাৰতো চক্খুৰিঞ্ঞাণ ৰীথী’’তি ৰুত্তং.
দ্ৰারপ্পৰত্তাতি দ্ৰারে উপ্পন্না. তং তং দ্ৰারৰিকারং পটিচ্চ উপ্পন্নাতি অত্থো. চিত্তপ্পৰত্তিযোতি চিত্তপবন্ধা. অতিমহন্তন্তি সামি অত্থে পচ্চত্তৰচনং. অতিমহন্তস্স পঞ্চালম্বণস্স পৰত্তি.ল. অতিপরিত্তস্স পঞ্চালম্বণস্স পৰত্তিচাতি পঞ্চদ্ৰারে চতুধা. মনোদ্ৰারে পন ৰিভূতস্স ছল়ারম্মণস্স পৰত্তি অৰিভূতস্স ছল়ারম্মণস্স পৰত্তিচাতি দ্ৰিধাতি ছধাৰিসযপ্পৰত্তি ৰেদিতব্বাতি যোজনা. অতিমহন্তাদিভাৰো চেত্থ আলোকাদি পচ্চয ৰসেনৰা ৰত্থু অতিমহন্তাদিৰসেনৰা ৰেদিতব্বো. তত্থ সণ্হসুখুমংপি দূরংপি রূপাদীনং অধিট্ঠানৰত্থুনাম আলোকাদি পচ্চয সম্পত্তিযা সতি অতিমহন্তমেৰ. তথা হি বুদ্ধস্স ভগৰতো পথমাতি নীহারকালাদীসু লোক ৰিৰরণ পাটিহারিযপৰত্তি কালে অৰীচিনিরযেপি অকনিট্ঠেপি পরচক্কৰাল়েসুপি সণ্হসুখুমানিচ দূরানিচ রূপানি ইধ ঠিতাৰ পস্সন্তি. তদা হি উল়ারো ওভাসো পাতুরহোসি. তস্স ৰসেন সব্বেপি পথৰিসিনেরু চক্কৰাল় সিলুচ্চযাদযো জাতিফলিকক্খন্ধা ৰিয সম্পজ্জন্তি. মহন্তো উল়ারো ওভাসো পাতুরহোসি অতিকম্মদেৰানং দেৰানুভাৰন্তি হি ৰুত্তং. উপপত্তিদেৰব্রহ্মাদীনং পন পসাদনিস্সযভূতানং ওভাসজাততাযপি পথৰিপব্বতাদযো চক্খুরূপাদীনং অন্তরং কাতুং নসক্কোন্তীতি. তথা দূরেপি পব্বতাদিরূপানি ৰত্থু অতিমহন্ততায চন্দসূরিয তারকাদি রূপানি ৰিসয ৰত্থু মহন্ততায ওভাস জাততায চ অতি মহন্তানি নাম হোন্তীতি. আলোকাদিপচ্চযানং পন অধিট্ঠানৰত্থূনঞ্চ দুব্বল দুব্বলতর দুব্বলতমানুক্কমেন মহন্তাদিভাৰো ৰত্তব্বোতি. যানি পন পঞ্চালম্বণানি একচিত্তক্খণং অতিক্কম্ম আপাতং আগচ্ছন্তি, তানি অতিমহন্তারম্মণানিনাম. যানি দ্ৰত্তিচিত্তক্খণানি অতিক্কম্ম, তানি মহন্তারম্মণানি. যানি চতু পঞ্চ ছ সত্ত অট্ঠ নৰ চিত্তক্খণানি অতিক্কম্ম, তানি পরিত্তারম্মণানি. যানিপন দসেকাদসদ্ৰাদস তেরস চুদ্দস পন্নরস চিত্তক্খণানি অতিক্কম্ম আপাতং আগচ্ছন্তি. তানি অতিপরিত্তা রম্মণানীতি. পক্খতিচ একচিত্তক্খণাতীতানিৰাতিআদি. ৰিভূতস্সাতি পাকটস্স, অৰিভূতস্সাতি অপাকটস্স. এৰং ছছক্কানি সরূপতো নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তানি সব্বানি একতো যোজেত্ৰা ৰীথিচিত্তপ্পৰত্তিং ৰিত্থারেন্তো কথন্তি পুচ্ছিত্ৰা রূপারূপানং তাৰ অদ্ধানপরিচ্ছেদং দস্সেতুং উপ্পাদট্ঠিতীতিআদি মাহ. তত্থ কথন্তি কেন পকারেন ৰীথিচিত্তপ্পৰত্তি হোতীতি অত্থো.
[১১৮] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘কথন্তি কেন পকারেন অতিমহন্তাদিৰসেন ৰিসয ৰৰত্থানং হোতীতি পুচ্ছিত্ৰা চিত্তক্খণৰসেন তং পকাসেতুং উপ্পাদট্ঠিতীতিআদি আরদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. তং যুত্তং ৰিয ন দিস্সতি.
এৰঞ্হি সতিআদিতো পঞ্চন্নং ছক্কানং ওকাসোনাম নসিযা. নচ উপ্পাদট্ঠিতি.ল. রূপধম্মানমাযূতি ইদং ৰিসয ৰৰত্থানত্থমেৰ ৰুত্তন্তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি. উপ্পজ্জনং উপ্পাদো. সভাৰ পটিলাভোতি অত্থো. ঠানং ঠিতি. যথালদ্ধসভাৰস্স অনিৰত্তীতি অত্থো. ভঞ্জনং ভঙ্গো. তস্স পরিহাযিত্ৰা অন্তরধানন্তি অত্থো. একচিত্তক্খণংনামাতি একস্স চিত্তস্স খণোনাম. সো পন খণো অচ্ছরাসঙ্ঘাটক্খণস্স অক্খিনিম্মিলনক্খণস্সচ অনেককোটি সতসহস্সভাগো দট্ঠব্বো. অচ্ছরাসঙ্ঘাটক্খণে অনেককোটিসতসহস্সসঙ্খা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তীতি হি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. আচরিযানন্দত্থেরমতেন পনেত্থ উপ্পাদভঙ্গ ৰসেনখণদ্ৰযং একচিত্তক্খণংনামাতি ৰত্তব্বং. যথা হি লোকে ৰিজ্জুনাম ৰদ্ধনানন্তরমেৰ ভিজ্জতি. ন পনস্সা ৰদ্ধনস্স ভিজ্জনস্সচ অন্তরা ঠিতিনাম ৰিসুং পঞ্ঞাযতি. যথা চ উদ্ধং উজুং খিত্তং লেড্ডু উপ্পতিত্ৰা পততি. ন পন উপ্পতনস্স পতনস্স চ অন্তরা ঠিতিনাম ৰিসুং দিস্সতি. তথা চিত্তংপি. তংপি হি উদয ভাগানন্তরমেৰ ৰযভাগে পততি. ন পনস্স রূপধম্মানং ৰিয তেসং দ্ৰিন্নং ভাগানং মজ্ঝে ৰিসুং একো গণনূপগো ঠিতিভাগোনাম উপলব্ভতি. এৰঞ্চ কত্ৰা যমকেসু চিত্তস্স উপ্পাদভঙ্গাৰ তত্থ তত্থ ৰুত্তা. ৰিসেসতো পন চিত্তযমকে উপ্পন্নং উপ্পজ্জমানন্তি. ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং. নো চ উপ্পজ্জমানং. উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নঞ্চেৰ উপ্পজ্জমানঞ্চাতিআদিনা ভঙ্গুপ্পাদাৰ চিত্তস্স ৰুত্তা. কথাৰত্থুম্হিচ একং চিত্তং দিৰসং তিট্ঠতীতি আমন্তা. উপদ্ধদিৰসো উপ্পাদক্খণো. উপদ্ধদিৰসো ৰযক্খণোতি. ন হেৰং ৰত্তব্বে. একং চিত্তং দ্ৰে দিৰসে তিট্ঠতীতি আমন্তা. একো দিৰসো উপ্পাদক্খণো. একো দিৰসো ৰযক্খণোতি নহেৰং ৰত্তব্বে. একং চিত্তং চত্তারো দিৰসে তিট্ঠতীতি আমন্তা. দ্ৰে দিৰসা উপ্পাদক্খণো. দ্ৰে দিৰসা ৰযক্খণোতি ন হেৰং ৰত্তব্বে.ল. মাসং. দ্ৰে মাসে. চত্তারোমাসে.ল. সংৰচ্ছরং, দ্ৰে সংৰচ্ছরানি. চত্তারি সংৰচ্ছরানি.ল. কপ্পং. দ্ৰে কপ্পে. চত্তারো কপ্পেতিআদিনা দ্ৰে উপ্পাদৰযভাগাৰ চিত্তস্স ৰুত্তা. ন ঠিতিভাগো. যদি সো ৰিসুং উপলব্ভেয্য. একং চিত্তং দিৰসং তিট্ঠতীতি আমন্তা. দিৰসস্স পথমো ভাগো উপ্পাদক্খণো. দুতীযো ঠিতিক্খণো. ততীযো ৰযক্খণোতি এৰং মহাথেরেন ৰিচারিতো সিযা. তযো দিৰসে তযো মাসে তীণি সংৰচ্ছরানি তযো কপ্পেতি ইমানিপি অৰজ্জে তব্বানিএৰ সিযুন্তি. এত্থ সিযা, ননু সুত্তন্তেসু তীণি মানি ভিক্খৰে সঙ্খতস্স সঙ্খত লক্খণানি. কতমানিতীণি, উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি. ৰযো পঞ্ঞাযতি. ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং. তথা ৰেদনায উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি. ৰযো পঞ্ঞাযতি. ঠিতায অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. সঞ্ঞায. সঙ্খারানং. ৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদো.ল. পঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং. তস্মা চিত্তস্স ততীযো ঠিতিভাগো ৰিসুং উপলব্ভতি যেৰাতি.ন. পবন্ধঠিতিযা এৰ তত্থ ৰুত্তত্তাতি. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে, উপ্পাদৰযে পথমং ৰত্ৰা পচ্ছা পুন ৰিসুং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্থং পঞ্ঞাযতীতি ইমস্স ৰুত্তত্তাতি. ইতরথা উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি. ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. ৰযো পঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং সিযাতি. ননু পবন্ধঠিতি নাম পঞ্ঞত্তি হোতি. সাচ অসঙ্খতা, সুত্তন্তানিচ সঙ্খত লক্খণ ৰিসযানি. তস্মা সা পবন্ধট্ঠিতি তত্থ ৰুত্তাতি নসক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি চে. ন ন সক্কা. অভিধম্মেপি সঙ্খতধম্মনিদ্দেসেসু সমূহ সণ্ঠান সন্ততি পঞ্ঞত্তীহিপি নিদ্দেসস্স দিট্ঠত্তা. তথা হি রূপাযতননিদ্দেসাদীসু দীঘং রস্সং সণ্হং থুলং ৰট্টং পরিমণ্ডলং চতুরস্সং ছল়ংসং অট্ঠংসং সোল়সংসং নিন্নং থলন্তিআদিনা, ৰিভঙ্গে চ কেসা লোমা নখা দন্তাতিআদিনা পঞ্ঞত্তিসিসেন সঙ্খতধম্মা নিদ্দিট্ঠাতি. সুত্তন্তেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. ঈদিসেসু হি ঠানেসু পঞ্ঞত্তিৰসেন পৰত্তাপি দেসনা সঙ্খতধম্মমেৰ আহচ্চ তিট্ঠতি. তস্মা যথা উপ্পাদভঙ্গানং পচ্চেকং একেকো খণো চিত্তস্স লব্ভতি. ন তথা ঠিতিযাতি. অযং আচরিযানন্দত্থে রস্স অধিপ্পাযো. অযঞ্চ ৰাদো সংযুত্তট্ঠকথাযং এৰ আগতো. সোচ সঙ্গহকারেন পটিক্খিত্তো. ৰুত্তঞ্হি তত্থ, অপরে পন ৰদন্তি. অরূপধম্মানং জরাখণোনাম নসক্কা পঞ্ঞপেতুং. সম্মা সম্বুদ্ধোচ ৰেদনায উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি. ৰযো পঞ্ঞাযতি. ঠিতায অঞ্ঞথত্থং পঞ্ঞাযতীতি ৰদন্তো অরূপধম্মানংপি তীণি লক্খণানি পঞ্ঞপেতি. ভানিঅত্থিক্খণং উপাদায লব্ভন্তীতি ৰত্ৰা –
অত্থিতা সব্বধম্মানং, ঠিতিনাম পৰুচ্চতি;
তস্সেৰ ভেদো মরণং; সব্বদা সব্বপাণিনন্তি.
ইমায আচরিযগাথায তমত্থং সাধেন্তি. অথৰা, সন্ততিৰসেন ঠানং ৰেদিতব্বন্তিচ ৰদন্তি. ইমস্মিং পন সুত্তে অযং ৰিসেসো নত্থি. তস্মা আচরিযগাথায সুত্তং অপ্পটিবাহেত্ৰা সুত্তমেৰ পমাণং কাতব্বন্তি. তত্থ জরাখণোনাম উপ্পাদক্খণভঙ্গক্খণানং মজ্ঝে ৰিসুং জরায খেত্তভূতো ঠীতিক্খণো ৰুচ্চতি. অঞ্ঞথত্তন্তি জরাএৰ. অত্থিক্খণন্তি খণদ্ৰযমেৰ. পটিক্খিত্তোপি পন অযং ৰাদো কথাৰত্থু পাল়িযা সদ্ধিং সুট্ঠু সমেতিযেৰ. অপিচ, উদ্ধং উপ্পতিতস্স লেট্টুস্স উপ্পতননিৰত্তি ৰিয যা চিত্তস্স উদযসঙ্খাতস্স ৰড্ঢনস্স নিৰত্তিনাম অত্থি. ন হি উদযে অনিৰত্তন্তে ৰযোনাম সম্ভৰতিতী. সা এৰ উদয পরিযন্তমত্তভূতা ইধ ঠিতিপরিযাযোতি সক্কা ৰত্তুং. সো পন ৰিসুং গণনূপগো একো খণোনাম নহোতীতি কত্ৰা অভিধম্মে দ্ৰেএৰ খণা চিত্তস্স ৰুত্তা. উদযভাগস্স পন আদি কোটিং ৰযভাগস্সঅন্তকোটিঞ্চ থপেত্ৰা মজ্ঝেভাগদ্ৰযনিস্সিতা পরিপচ্চন লক্খণা জরানাম অরূপধম্মানংপি লব্ভতিযেৰ. তং সন্ধায ধাতুকথাযং জরাদ্ৰীহিখন্ধেহিসঙ্গহিতাতিৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
[১১৯] যং পন ৰিভাৰনিযং
‘‘উপ্পাদভঙ্গাৰত্থাহি ভিন্না ভঙ্গাভিমুখাৰত্থাপি ইচ্ছিতব্বা. সা ঠিতিনামা’’তি ৰুত্তং. তং কথাৰত্থুপাল়িযা সহ ন সমেতি.
উপদ্ধদিৰসো উপ্পাদক্খণো. উপদ্ধদিৰসো ৰযক্খণো. পথমো দিৰসো উপ্পাদক্খণো. দুতীযো ৰযক্খণোতি হি ৰিচারেন্তেন উপ্পাদভঙ্গাৰত্থা হি ভিন্না ততীযা অৰত্থা তস্সং পাল়িযং পটিক্খিত্তাযেৰ হোতীতি.
[১২০] এতেন যঞ্চ তত্থ
‘‘পাল়িযং পন ৰেনেয্যজ্ঝাসযা নুরোমতো নযদস্সনৰসেন সা ন ৰুত্তা. অতিধম্মদেসনাপি হি কদাচি ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্ততি. যথা, রূপস্স উপ্পাদো উপচযো সন্ততীতি দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দেসিতো’’তি ৰুত্তং. তংপি পটিক্খিত্তং হোতি. ৰিভাগারহস্স হি ধম্মস্স ৰিভাগকরণংনাম ৰেনেয্যৰসেনাতিপি ধম্মৰসেনাতিপি যুজ্জতি. ৰিজ্জমানে সতি ৰিসুং কত্ৰা ৰত্তব্বস্স অভিধম্মে অৰচনং পন ৰেনেয্যৰসেনাতি ন যুত্তমেতন্তি.
[১২১] যম্পি তত্থ
‘‘সুত্তেচ তীণি মানি ভিক্খৰে সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি. কতমানি তীণি. উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি. ৰযো পঞ্ঞা যতি. ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি এৰং সঙ্খতধম্মস্সেৰ লক্খণদস্সনত্থং উপ্পাদাদীনং ৰুত্তত্তা নসক্কা পবন্ধস্স পঞ্ঞত্তিসভাৰস্স অসঙ্খতস্স ঠিতি তত্থ ৰুত্তাতি ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি ৰুত্তং. তংপি ন গহেতব্বং.
অভিধম্মেপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন পঞ্ঞত্তিসীসেন সঙ্খতধম্মানং নিদ্দেসস্স দিট্ঠত্তাতি.
[১২২] যম্পি তত্থ
‘‘উপসগ্গস্সচ ধাত্ৰত্থেযেৰ পৰত্তনতো পঞ্ঞাযতীতি এতস্স ৰিঞ্ঞাযতীতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. তংপি ন যুত্তং.
যথানুলোমসাসনঞ্হি সুত্তং. তস্মা তত্থ ৰিনেয্যানং সুট্ঠু পঞ্ঞাযনমেৰ অধিপ্পেতন্তি. অরূপং অরূপিসভাৰত্তা লহুপরিণামং. রূপং পন রূপিধম্মত্তাযেৰ দন্ধপরিণামন্তি ৰুত্তং তানিপন.ল. রূপধম্মান মাযূতি.
[১২৩] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘গাহকগহেতব্ব ভাৰস্স তংতং খণৰসেন নিপ্পজ্জনতো’’তি কারণং ৰুত্তং. তং অকারণং.
ন হি গাহকং অরূপং গহেতব্বঞ্চ রূপং গহণসম্পজ্জনত্থং লহুং পরিণমতি গরুং পরিণপতীতি সক্কা ৰত্তুন্তি. তানি তাদিসানি সত্তরসন্নং চিত্তানং খণানি সত্তরসৰা তানি চিত্তক্খণানি রূপ ধম্মানমাযূতি যোজনা. সত্তরস চিত্তক্খণসমপমাণানি খণানি ৰিঞ্ঞত্তি রূপলক্খণ রূপৰজ্জানং রূপধম্মানং আযুনামাতি ৰুত্তং হোতি. খণমত্ততো পন অট্ঠকথানযেন একপঞ্ঞাসখণানি হোন্তি, মূলটীকানযেন দ্ৰত্তিংসখণানি. তত্থচ আদিম্হি দ্ৰে খণানি রূপধম্মানং একং উপ্পাদক্খণমেৰ. অন্তে দ্ৰে একং ভঙ্গক্খণমেৰ. মজ্ঝে অট্ঠৰীস খণানি তেসং একং ঠিতিক্খণমেৰাতি দট্ঠব্বং. ন হি দন্ধপরিণতানং রূপানং উপ্পাদভঙ্গাপি চিত্তস্স ৰিয লহুকা ভৰিতুং অরহন্তীতি. তত্থ ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং একচিত্তক্খণিকং. উপচযসন্ততিযো উপ্পাদমত্তা অনিচ্চতা ভঙ্গমত্তা. জরতা রূপ ধম্মানং ঠিতিক্খণমত্তাতি দট্ঠব্বা. মূলটীকানযেন পনেত্থ তানি পন সোল়সচিত্তক্খণানি রূপধম্মানমাযূতি ৰত্তব্বং. টীকাচরিযো হি পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে আগতং মহাট্ঠকথাৰচনং পতিট্ঠপেন্তো সোল়সচিত্তক্খণাযুকভাৰং সম্ভাৰেতি, এৰং সন্তেপি খন্ধ ৰিভঙ্গেযেৰ তাৰ রূপানং উপ্পাদনিরোধৰিধানস্স মহাঅট্ঠকথা ৰাদস্স যমকপাল়িৰিরোধং দস্সেত্ৰা সঙ্গহকারেন পটিসিদ্ধত্তা ন সক্কা তং পতিট্ঠপেতুন্তি. তস্মিং ৰাদে হি পটিসিদ্ধে তত্থ আগতা সোল়সাযুকতাৰা অতিরেকসোল়সাযুকতাৰা পটিসিদ্ধাযেৰ হোতীতি.
[১২৪] যং পন ৰিভাৰনিযং
তং টীকানযং তযিদমসারন্তি পটিক্খিপিত্ৰা তদত্থং সা ধেন্তেন ‘‘পটিসন্ধিচিত্তেন সহুপ্পন্নং রূপং ততো পট্ঠায সত্তরসমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি. পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং রূপং অট্ঠারসমস্স উপ্পাদক্খণে নিরুজ্ঝতীতিআদিনা অট্ঠকথাযমেৰ সত্তরসচিত্তক্খণস্স আগতত্তা’’তি কারণং ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
যঞ্হি সঙ্গহকারস্স সত্তরসাযুকৰচনং টীকাকারেন ৰিচারিতং. তদেৰ দস্সেত্ৰা টীকানযো পটিক্খিত্তোতি ন যুত্তমে তন্তি. একচিত্তস্স খণং ৰিয খণং একচিত্তক্খণং. অত্থতো অভিন্নংপি হি খণং ইদং চিত্তস্স ইদং রূপানন্তি কপ্পনাৰসেন ভিন্নং ৰিয কত্ৰা উপচরীযতীতি. একচিত্তক্খণং অতীতং এতেসন্তি একচিত্তক্খণাতীতানি. অতিমহন্তভূতানি পঞ্চারম্মণানি.
[১২৫] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘এতানিৰা তং অতীতানীতি একচিত্তক্খণাতী কানী’’তিপি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
ন হি নিরুদ্ধধম্মৰিসযো অতীতসদ্দো কিঞ্চি অতিক্কমিত্ৰা উদ্ধং আগতানি পচ্চুপ্পন্নরূপানি দীপেতীতি সক্কা ৰত্তুন্তি. বহূনি চিত্তক্খণানি অতীতানি এতেসন্তি বহুচিত্তক্খণাতীতানি. মহন্তাদি ভূতানি পঞ্চারম্মণানি. রূপধম্মানং পন রূপধম্মেস্ৰেৰ আপাতাগমনে থোকং বলৰন্ততা ইচ্ছিতব্বা. তেচ ঠিতিক্খণেযেৰ পরিপুণ্ণপচ্চযুপলদ্ধা হুত্ৰা বলৰন্তা হোন্তীতি ৰুত্তং ঠিতিপত্তানেৰাতি. এৰসদ্দেন টীকাকারস্স ৰাদং নীৰারেতি. সো হি উপ্পজ্জমানমেৰ রূপং পসাদে ঘট্টেতীতি ইচ্ছতীতি. পঞ্চালম্বণানি পঞ্চদ্ৰারে আপাতমাগচ্ছন্তীতি এত্থ রূপসদ্দারম্মণানি অসম্পত্ত ৰসেন ইতরানিচ সম্পত্তৰসেন গোচরভাৰং উপগচ্ছন্তি. অযঞ্চ ৰিসেসোঘট্টনৰিসেসেন ৰেদিতব্বো. পুরিমানিহি দ্ৰে নিমিত্তৰসেনেৰ ঘট্টেন্তি. ন ৰত্থুৰসেন. পচ্ছিমানি পন তীণিৰত্থুৰসেন ঘট্টেন্তি. ন নিমিত্তমত্তৰসেন নিমিত্তঘট্টনঞ্চনাম অসম্পত্তানঞ্ঞেৰ ন সম্পত্তানং. ৰত্থুঘট্টনং পন সম্পত্তানঞ্ঞেৰ. নো অসম্পত্তা হোতি. নন্তি. যথা হি তীরে গচ্ছন্তানংসরীরনিমিত্তানি পোক্খরণি যাউদকে দিস্সন্তি. তস্মিং উদকে ওরোহন্তানং পন তানি তত্থ ন দিস্সন্তি. এৰমেৰ সম্পত্তানি রূপসদ্দারম্মণানি নঘট্টেন্তি. কস্মা, ৰিসযৰিসযীনং মজ্ঝে আলোকস্স আকাসস্সচ অভাৰেন নিমিত্তোকাসস্স অভাৰতো. অসম্পত্তানিযেৰ পন অত্তনো নিমিত্তুপট্ঠাপনৰসেন ঘট্টেন্তি. কস্মা, নিমিত্তোকাসস্স লদ্ধত্তা. ইতরানি পন তীণি যথাজাতৰত্থুৰসেনেৰ ঘট্টেন্তি. তস্মা তানি সম্পত্তানিযেৰ ঘট্টেন্তি. নো অসম্পত্তানীতি. তত্থ যানি অসম্পত্তানিযেৰ হুত্ৰা ঘট্টেন্তি. তানি সযং দূরে ঠত্ৰা নিমিত্ত অপ্পনাৰসেন ঘট্টিতত্তা একেকস্মিং পসাদে চন্দমণ্ডল সূরিয মণ্ডলাদিৰসেন অসনিসদ্দমণ্ডল মেণ্ডসদ্দমণ্ডলাদিৰসেন চ মহন্তানিপি বহূনিপি আপাতমাগচ্ছন্তিযেৰ. ইতরানি পন তীণি সম্পত্তানিযেৰ ঘট্টেন্তীতি একেকস্মিং পসাদে একেকমেৰ আপাতমাগচ্ছন্তীতি দট্ঠব্বং. ইদঞ্চ পঞ্চদ্ৰারৰসেন ৰুত্তং. মনো দ্ৰারে পন সব্বানিপি আরম্মণানি অসম্পত্তানিযেৰ আপাতমাগচ্ছন্তীতি. এত্থচ পঞ্চদ্ৰারেতি ইদং অসাধারণ দ্ৰারদস্সনৰসেন ৰুত্তং. তানি পন পঞ্চালম্বণানি যদাসকসকদ্ৰারে ঘট্টেন্তি. তদা মনোদ্ৰারেপি অপাত মাগচ্ছন্তিযেৰ. একেকং আরম্মণং দ্ৰীসু দ্ৰীসু দ্ৰারেসু অপাত মাগচ্ছতীতি হি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তস্মা যদা চন্দংৰা সূরিযংৰা পব্বতংৰা রুক্খংৰা যংকিঞ্চিৰা পস্সন্তি. তদা একেকস্মিং চক্খুপসাদে একেকানি মনোদ্ৰারে একন্তি অনেকানি চন্দমণ্ডলাদীনি একক্খণে উপট্ঠহন্তি, এৰং সেসারম্মণে সূতি দট্ঠব্বং. অপাতাগমনঞ্চেত্থ লঞ্ছকানং তালপণ্ণে লঞ্ছনখন্ধং থপেত্ৰা মুগ্গরেন পহরণকালে লঞ্ছনখন্ধস্স তালপণ্ণে আপাতেত্ৰা অক্খরুপট্ঠাপনং ৰিয দট্ঠব্বং. যতো দ্ৰারানং ৰিকারপ্পত্তি হোতীতি.
[১২৬] যং পন ৰিভাৰনিযং
‘‘আভোগানুরূপং অনেককলাপগতানি আপাতং আগচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তং. তত্থ আভোগানুরূপন্তি ইদং ৰিচারেতব্বং.
যত্তকানি হি পঞ্চালম্বণানি চক্খাদিপথে আলোকাদি সহিতানি হুত্ৰা ঠিতানি হোন্তি. তত্তকানি সব্বানি নিদ্দাযন্তস্সপি ৰিসঞ্ঞি ভূতস্সপি অঞ্ঞৰিহিতস্সপি যংকিঞ্চি ঝানংৰা ফলংৰা নিরোধংৰা সমাপজ্জন্তস্সপি আভোগেন ৰিনা অত্তনো দ্ৰারেসু আপাতমাগচ্ছন্তিযেৰ. নকেৰলং অত্তনোদ্ৰারেসু এৰ. অথখো মনোদ্ৰারেপি. নকেৰলং ভৰঙ্গমনোদ্ৰারেএৰ. আৰজ্জনাদীসু পন চতুব্ভূমক ৰীথিচিত্তেসুপি আপাতং আগচ্ছন্তিযেৰ. অযংনাম মনো মনোদ্ৰারং নহোতীতি নৰত্তব্বোতি হি দ্ৰারকথাযং ৰুত্তং. অযঞ্চ অত্থো পথমজ্ঝানস্স সদ্দো কণ্টকোতি ইমিনা পাঠেন দীপেতব্বো. পথমজ্ঝানং সমাপন্নস্স হি সদ্দো সোতম্হি ঘট্টেত্ৰা ঝানচিত্তসঙ্খাতে মনোদ্ৰারে আপাতমাগচ্ছতি. তদা ঝানচিত্ত সন্ততি চলিত্ৰা ৰোচ্ছিজ্জতি. ঝানা ৰুট্ঠাতি. ভৰঙ্গপাতো হোতি. তং সদ্দারম্মণং ৰীথিচিত্তং পৰত্ততীতি. দুতীযজ্ঝানাদীনি সমাপজ্জন্তো পন অপ্পকেন সদ্দেন নৰুট্ঠাতি. অধিমত্তসদ্দেন পন ৰুট্ঠাতিযেৰ. ন হি তানি আনেঞ্জপত্তানিনাম হোন্তি. অরূপজ্ঝানানিএৰ পন আনেঞ্জপত্তানিনাম হোন্তি. তস্মা তানি সমাপজ্জন্তো অধিমত্তসদ্দেনপি নৰুট্ঠাতিযেৰাতি. তেসু পন তথা আপাতমাগতেসু তদারম্মণানি ৰীথিচিত্তানি পৰত্তন্তিযেৰাতি নৰত্তব্বং. ভৰঙ্গ সন্ততিযাৰা জৰনসন্ততিযাৰা ৰোচ্ছিন্নায পৰত্তন্তি. অৰোচ্ছিন্নায নপৰত্তন্তি. পৰত্তমানানিপি আরম্মণা ধিমত্তাদিৰসেন লদ্ধপচ্চযৰিসেসে একেকস্মিং আরম্মণেএৰ পৰত্তন্তি. ন একক্খণে পঞ্চসূতি দট্ঠব্বং. এত্থচ অত্থৰসা ৰিভত্তি পরিণামোতি কত্ৰা একচিত্তক্খণাতীতানি ঠিতিপত্তানেৰ পঞ্চা লম্বণানি একচিত্তক্খণাতীতে ঠিতিপ্পত্তে এৰ পঞ্চদ্ৰারে বহু চিত্তক্খণাতীতানি বহুচিত্তক্খণাতীতেতি যোজেতব্বং.
[১২৭] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘তে পন পসাদা ভৰঙ্গচলনস্স অনন্তরপচ্চযভূতেন ভৰঙ্গেন সদ্ধিং উপ্পন্না’’তি ৰুত্তং.
এৰং পন সতি বহুচিত্তক্খণাতীতানিপি পঞ্চালম্বণানি একচিত্তক্খণাতীতেএৰ পঞ্চদ্ৰারে আপাতমাগচ্ছন্তীতি আপজ্জতি. এত রহি পন একক্খণে সহুপ্পন্নানঞ্ঞেৰ ৰত্থারম্মণানং ঘট্টনং ইচ্ছন্তি. সহুপ্পন্নানিৰা পন হোন্তু নানুপ্পন্নানিৰা, বলৰভাৰোযেৰ পমণন্তি অম্হাকং খন্তি. সব্বং ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.
[১২৮] যং পন ৰিভাৰনিযং
‘‘আৰজ্জনেন সদ্ধিং উপ্পন্নাতি অপরে’’তি ৰুত্তং. তং ন যুজ্জতি.
এৰঞ্হি সতি অঞ্ঞদেৰ পঞ্চারম্মণানং আপাতাগমনৰত্থু. অঞ্ঞদেৰ পঞ্চৰিঞ্ঞাণানং নিস্সযৰত্থূতি এৰং ৰিরুদ্ধস্স অত্থস্স আপজ্জনতোতি. এৰং পঞ্চদ্ৰারে ৰিসযপৰত্তিযা আদিলক্খণং দস্সেত্ৰা ইদানি সব্বপারিপূরং ৰিসযপৰত্তিৰিভাগং ৰীথিচিত্তপৰত্তিঞ্চ দস্সেন্তো তস্মাতিআদিমাহ. ততোতি তস্মা চক্খুস্স আপাতাগমনপচ্চযা. চক্খুস্স আপাতাগমনেন সহেৰ ভৰঙ্গস্সপি আপাতং আগচ্ছতিযেৰাতি ৰুত্তং দ্ৰিক্খত্তুংভৰঙ্গেচলিতেতি. চলনঞ্চেত্থ যথা গহিতং কম্মাদি আরম্মণং মুঞ্চিত্ৰা ইদানি অত্তনি আপাতং আগচ্ছন্তং অভিনৰারম্মণং গহেতুং উস্সাহজাতস্স ৰিয ভৰঙ্গসন্তানস্স ৰিকারপ্পত্তি দট্ঠব্বং. এত্থচ চক্খুস্স আপাতাগমনং চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা এৰ কারণং. ন আৰজ্জনুপ্পত্তিযা. ভৰঙ্গস্স আপাতাগমনমেৰ পন আৰজ্জনুপ্পত্তিযাপি কারণং হোতীতি দট্ঠব্বং.
[১২৯] ৰিভাৰনিযং পন
মনোদ্ৰারেপি আপাতাগমনং ৰিসুং অপত্ৰা রূপাদীনং চক্খাদিসু ঘট্টনংনাম যোগ্যদেসাৰট্ঠানং এৰ. তমেৰচ ভৰঙ্গু পচ্ছেদস্সপি কারণং হোতীতি কত্ৰা ‘‘পঞ্চসু হি পসাদেসু যোগ্যদেসাৰট্ঠান ৰসেন আরম্মণে ঘট্টিতে পসাদঘট্টনানুভাৰেন ভৰঙ্গসন্ততি ৰোচ্ছিজ্জমানাতিআদি’’ ৰুত্তং. তং তথা ন দট্ঠব্বং.
ন হি যোগ্যদেসাৰট্ঠানমেৰ ঘট্টনন্তি সক্কা ৰত্তুং. যোগ্যদেসেপন ঠত্ৰা নিমিত্তঘট্টনৰসেন ৰত্থুঘট্টনৰসেনচ অসনি নিপাতোৰিয পসাদেসু যুজ্ঝনং মন্থনং খোভকরণং ঘট্টনন্তি চ আপাতাগমনন্তি চ ৰুচ্চতীতি দট্ঠব্বং. অযঞ্চ অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. এত্থচ অযংপি একো ধম্মনিযামোযেৰাতি কত্ৰা নানা ঠানিযেসু দ্ৰীসু দ্ৰীসু দ্ৰারেসু সহেৰ আপাতাগমনং পচ্চেতব্বং. রূপাদিনা পসাদে ঘট্টিতে তং নিস্সিতস্সেৰ পঞ্চৰিঞ্ঞাণস্স চলনং সিযা. কথং পন হদযৰত্থুনিস্সিতস্স ভৰঙ্গস্সাতি ন চোদেতব্বন্তি.
[১৩০] ৰিভাৰনিযং পন
তমেৰ চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৰা তং পরিহরন্তো ‘‘সন্ততি ৰসেন একাবদ্ধত্তা’’তিআদিমাহ. তত্থ সন্ততিৰসেনাতি নৰত্তব্বং. সণ্ঠানৰসেনাতি পন ৰত্তব্বং. সব্বঞ্চেতং সারতো ন পচ্চেতব্বং.
কস্মা, তাদিসস্স অনুক্কমচলনস্স অট্ঠকথাযমেৰ দল়্হং পটিক্খিত্তত্তা. ৰুত্তঞ্হি তত্থ একেকং আরম্মণং দ্ৰীসু দ্ৰীসু দ্ৰারেসু আপাতমাগচ্ছতীতি. রূপারম্মণঞ্হি চক্খুপসাদং ঘট্টেত্ৰা তঙ্খণেযেৰ মনোদ্ৰারে আপাতং আগচ্ছতি. ভৰঙ্গচলনস্স পচ্চযো হোতীতি অত্থো. সদ্দ গন্ধ রস ফোট্ঠব্বেসুপি এসেৰ নযো. যথা হি সকুণো আকাসেনাগন্ত্ৰা রুক্খগ্গে নিলীযমানোৰ রুক্খসাখঞ্চ ঘট্টেতি. ছাযাচস্স পথৰিযং পটিহঞ্ঞতি. সাখাঘট্টন ছাযাফরণানি অপুব্বং অচরিমং একক্খণেযেৰ ভৰন্তি. এৰং পচ্চুপ্পন্নরূপাদীনং চক্খুপসাদাদিঘট্টনঞ্চ ভৰঙ্গচালন সমত্থতাযমনোদ্ৰারেআপাতাগমনঞ্চঅপুব্বং অচরিমং একক্খণেযেৰ হোতীতি. এৰং সকুণোপমায সহতঙ্খণেযেৰাতি চ অপুব্বংঅচরিমং একক্খণে যেৰাতিচ ৰত্ৰা দল়্হং পটিভিদ্ধত্তা তং অনুক্কমচলনং অচিন্তেত্ৰা ধম্মনিযামৰসেন একপ্পহারচলনমেৰ পচ্চেতব্বন্তি. ভৰঙ্গসোতংৰোচ্ছিন্দিত্ৰাতি ভৰঙ্গপৰাহং সব্বসো অৰচ্ছিন্নং কত্ৰা. আৰজ্জন্তন্তি অদিস্ৰাৰ কিংনামেতন্তি আৰজ্জ মানং. পস্সন্তন্তি অত্ত পচ্চক্খং কুরুমানং. সম্পটিচ্ছন্তন্তি মুঞ্চিতুং অদত্ৰা যথাদিট্ঠং রূপং পটি গণ্হন্তং. সন্তীরযমানন্তি সুট্ঠু তীরেন্তংৰিচারেন্তং. ৰৰত্থপেন্তন্তি সুট্ঠু অসঙ্করতো থপেন্তং সল্লক্খেন্তন্তি অত্থো. যোনিসোমনসিকারাদিৰসেন লদ্ধোপচ্চযো যেনাতি লদ্ধপচ্চযং. যংকিঞ্চি জৰনং জৰতীতি সম্বন্ধো. তং পন জৰনং আরম্মণস্স দুব্বলকালেৰা মুচ্ছা মরণাসন্নকালেসুৰা ছক্খত্তুং ৰা পঞ্চক্খত্তুমেৰৰা জৰতীতি ৰুত্তং যেভুয্যেনাতি. জৰতীতি অসনিনিপাতসদিসেন জৰেন পৰত্ততি. তত্থ পথমজৰনং অলদ্ধা সেৰনত্তা সব্বদুব্বলং হোতি. ততো দুতীযং বলৰং. ততো ততীযং. ততো চতুত্থং. ইদং পন সব্ববলৰং মুদ্ধপত্তং হোতি. ইতো পট্ঠায অনুক্কমেন পরিহাযমানং পৰত্ততি. সত্তমৰারে গতে পরিক্খীণজৰং হোতীতি ৰেদিতব্বং. জৰনা নুবন্ধানিতি যথা পটিসোতং গচ্ছন্তিং নাৰং উদকং থোকং অনুবন্ধতি অনুগচ্ছতি. এৰং জৰনং অনুবন্ধানি. দ্ৰে তদারম্মণপাকানীতি দ্ৰিক্খত্তুং তদারম্মণকিচ্চানি ৰিপাকচিত্তানি পৰত্তন্তি. যথারহন্তি আরম্মণজৰন সত্তানুরূপং. ভৰঙ্গপাতোতি ইমস্মিং অতিহন্তারম্মণে আৰজ্জনতো পথমভৰঙ্গচলনতোযেৰৰা পট্ঠায উট্ঠিতং সমুট্ঠিতং চিত্তসন্তানং যাৰচতুত্থজৰনা সমুট্ঠহিত্ৰা পঞ্চমজৰনতো পট্ঠায পতিতমেৰ হোতি. এৰং সন্তেপি সমুট্ঠিতৰেগস্স সব্বসো অপরিক্খীণতায পতিতন্তি নৰুচ্চতি. দুতীযতদারম্মণতো পরং পন সমুট্ঠিতৰেগস্স সব্বসো পরিক্খীণত্তা তদা এৰ তংচিত্তসন্তানং পতিতংনাম হোতি. তস্মা পতনং পাতো. ভৰঙ্গভাৰেনচিত্তসন্তানস্স পাতো ভৰঙ্গপাতো, ভৰঙ্গং হুত্ৰা পাতোতি অত্থো দট্ঠব্বো. ভৰঙ্গকিচ্চে ভৰঙ্গট্ঠানে ভৰঙ্গারম্মণেচ পাতো ভৰঙ্গপাতোতিৰা. ইমস্মিং ঠানে দোৰারিকোপমা, গামিল্লোপমা, অম্বোপমাচ ৰত্তব্বা. তাসব্বাপি অট্ঠকথাযং গহেতব্বা. এত্তাৰতা সত্তরস্স চিত্তক্খণানি পরিপূরেপাতি সম্বন্ধো. এত্থচ ছছক্কযোজনা ৰত্তব্বা. যত্থ হি রূন্তী রম্মণং ঘট্টেতি. তং চক্খুৰত্থুং নিস্সায তত্থ ঘট্টিতং রূপারম্মণং আরব্ভ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. ইতরানি পন আৰজ্জনাদীনি মনো ৰিঞ্ঞাণানি অত্তনো অত্তনো অতীতানন্তরচিত্তেন সহুপ্পন্নং হদযৰত্থুং নিস্সায তমেৰারম্মণং আরব্ভ উপ্পজ্জন্তি. চক্খুদ্ৰার মনোদ্ৰারানি সব্বেসংপি ৰীথিচিত্তানং দ্ৰারকিচ্চং সাধেন্তি. অযঞ্চ ৰীথি চক্খুদ্ৰারে উপ্পন্নত্তা চক্খুদ্ৰারৰীথীতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণেন উপলক্খিতত্তা চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথীতিচ ৰুচ্চতি. একচিত্তক্খণং অতিক্কম্ম ঘট্টনসমত্থে অতিবলৰা রম্মণে উপ্পন্নত্তা অতিমহন্তারম্মণ ৰীথীতিচ ৰুচ্চতীতি. এত্থচ যত্তকানি রূপারম্মণানি চক্খুপথে উপ্পজ্জিত্ৰা ঠিতিপ্পত্তানি হোন্তি. তানি তত্তকানি ঠিতিপ্পত্তেসু পুব্বাপরভূতেসু একূন পঞ্ঞাসপরিমাণেসু চক্খুপসাদেসু কিস্মিংচি নঘট্টেন্তীতি নৰত্তব্বানি. তেসু পন যদেৰ একং চক্খু ইমিস্সা ৰীথিযা যথারহং ৰত্থুভাৰং দ্ৰারভাৰঞ্চ সাধেতি. যত্থচ ঘট্টিতং রূপং আরব্ভ অযং ৰীথি পৰত্ততি. এতদেৰ কিচ্চ সাধনং নাম হোতি. যং মজ্ঝিমাযুকন্তি ৰদন্তি, ইতরানি পন মোঘ ৰত্থূনিনাম হোন্তি, যানিমন্দাযুকানীতিঅমন্দাযুকানীতিচ ৰদন্তি. তানিপন যথাৰুত্ত কিচ্চ সাধনতো পুরিমানি পচ্ছিমানীতি দুৰিধানি হোন্তি, তদুভযানিপি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদক্খণে ঠিতিভাৰেন লব্ভমানানি অট্ঠচত্তালীসমত্তানি ৰেদিতব্বানীতি. অৰসেসানি পন ততো পুরিমতরানি পচ্ছিমকরানিচ লদ্ধঘট্টনানিপি ৰত্থুদ্ৰারকিচ্চসিদ্ধিভাৰে অনাসঙ্কিতব্বত্তা ইধ নগহিতানীতি. এত্থ সিযা ইমায ৰীথিযা উপ্পত্তিসমযে সো পুগ্গলো অহং ইদং নাম পস্সামীতি জানাতি, ন জানাতীতি. নজানাতি. কদা পন জানাতীতি. সল্লক্খণৰীথিযা পৰত্তমানায. তথা হি সব্বপথমং চক্খুদ্ৰারৰীথি পৰত্ততি. ততো তদনুৰত্তিকা মনোদ্ৰারৰীথি. ততো সমুদাযগাহিকা. ততো ৰণ্ণসল্লক্খণা. ততো ৰত্থুগাহিতা. ততো ৰত্থুসল্লক্খণা ততো নামগাহিকা. ততো নামসল্লক্খণাতি. তত্থ ৰণ্ণসল্লক্খণায পৰত্তমানায অহং নীলৰণ্ণং পস্সামীতিআদিনা ৰণ্ণং সল্লক্খেতি. ৰত্থুসল্লক্খণায সণ্ঠানং সল্লক্খেতি. নাম সল্লক্খণায নামং সল্লক্খেতীতি. ইতি তংতং সল্লক্খণৰীথি যা পৰত্তমানাযএৰ তংতংপস্সামীতি জানাতীতি. এত্থচ অলাতচক্কস্স গাহিকাৰিয পুরিমাহি দ্ৰীহি ৰীথীহি পুনপ্পুনং গহিতানং রূপানং সমুদাযতো গাহিকা ততীযা মনোদ্ৰারৰীথি সমুদায গাহিকানাম, ন হি সমুদাযগহণেন ৰিনা পরিব্যত্তৰণ্ণগহণং সম্ভৰতীতি. যাৰ তদারম্মণুপ্পাদা পন অপ্পহোন্তাতীতকন্তি দ্ৰিক্খত্তুং যাৰ তদারম্মণুপ্পাদা পৰত্তিতুং অপ্পহোন্তং হুত্ৰা অতীতদ্ৰত্তিচিত্তক্খণিকং. যস্স হি দ্ৰেৰা তীণিৰা চিত্তক্খণানি অতীতানি হোন্তি. তং যাৰ তদারম্মণুপ্পাদা পৰত্তিতুং নপ্পহোতি ন সক্কোতি. এৰং অপ্পহোন্তং হুত্ৰা অতীতকন্তি অত্থো. অপাতমাগতন্তি চক্খুদ্ৰারে মনোদ্ৰারেচ আপাতং আগতং. নত্থি তদারম্মণুপ্পাদোতি এত্থ যস্স তীণি চিত্তক্খণানি অতীতানি হোন্তি. তস্স চুদ্দস চিত্তক্খণাযুকাৰসে সস্স আরম্মণস্স সত্তমজৰনেন সহেৰ নিরুদ্ধত্তা তস্মিং নত্থি তদারম্মণুপ্পাদোতি যুত্তমেতং. ন হি একাৰজ্জনৰীথিযং চিত্তানি ধম্মৰসেন ৰিয কালৰসেনাপি নানারম্মণানি ইচ্ছন্তি অট্ঠকথাচরিযাতি. যস্স পন দ্ৰে চিত্তক্খণানি অতীতানি. তস্মিং সত্তমজৰনতো পরং একচিত্তক্খণাযুকাৰসেসে আরম্মণে একেন তদারম্মণেন উপ্পজ্জিতব্বন্তি চে.ন. ন হি তাদিসং নিরোধা সন্নং আরম্মণং একৰারংপি তদারম্মণুপ্পত্তিযা পচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতীতি. তথা হি মহাঅট্ঠকথাযং ৰিপাকুদ্ধারে চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযং তদারম্মণানি দ্ৰেতি দ্ৰেএৰ তদারম্মণ ৰারা আগতাতি.
যং পন ৰিভাৰনিযং
‘‘দ্ৰিক্খত্তুমেৰ হি তদারম্মণুপ্পত্তি পাল়িযং নিযমিতা’’তি ৰুত্তং. তত্থ পাল়িযন্তি অট্ঠকথাতন্তিং সন্ধায ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. ন হি সা নাম পাল়ি অত্থি, যত্থ দ্ৰিক্খত্তুং তদা রম্মণুপ্পত্তি নিযমিতাতি.
মজ্ঝিমভাণকাপন তদারম্মণং একংপি ইচ্ছন্তি. সঙ্গহকারেন পন তং পটিসিদ্ধন্তি ইধপি তং থেরেন পটিক্খিত্তন্তি দট্ঠব্বং. যদি এৰং কস্মা পরমত্থৰিনিচ্ছযে সকিংদ্ৰেৰা তদালম্বন্তি থেরেন ৰুত্তন্তি. মজ্ঝিমভাণকানং মতেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বন্তি. আচরিযানন্দত্থেরো পন একংপি ইচ্ছতিযেৰ. যথা হি আগন্তুকভৰঙ্গং একং পৰত্ততি. তথা তদারম্মণংপি একং নপৰত্ততীতি নসক্কা ৰত্তুং. যঞ্চ চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযং তদারম্মণানি দ্ৰেতি ৰুত্তং. তংপি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন ৰুত্তন্তি, ন নসক্কা ৰত্তুন্তি. যাৰ জৰনুপ্পাদাপি পৰত্তিতুং অপ্পহোন্তাতীতকন্তি সম্বন্ধো. যস্স হি আরম্মণস্স চত্তারি পঞ্চ ছ সত্ত অট্ঠনৰ ৰা চিত্তক্খণানি অতীতানি হোন্তি. তং যাৰ জৰনুপ্পাদা পৰত্তিতুং নপ্পহোতি. এৰং অপ্পহোন্তং হুত্ৰা অতীতকন্তি অত্থো. জৰনংপি অনুপ্পজ্জিত্ৰাতি জৰনস্সপি অনুপ্পজ্জনতো. অযঞ্হি ত্ৰাপচ্চযো ভাৰত্থেএৰ দট্ঠব্বো. ন কত্তুঅত্থে. কস্মা. অত্তনো পধানক্রিযায সমানকত্তুকতায অভাৰতোতি.
[১৩১] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘হেতুম্হিচাযং ত্ৰাপচ্চযো’’তি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
ন হি বাহিরত্থভূতো হেতুঅত্থো কিতকপচ্চযানং ৰিসযো হোতীতি. তস্মা ইধ ভাৰত্থেএৰ ত্ৰাপচ্চযো. ততোচ হেতুঅত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি দট্ঠব্বং. এতেন যা লক্খণে হেতুম্হিচমানন্তপচ্চযানংপি পৰত্তি কত্থচি ৰুত্তা. সাপিপটিক্খিত্তা হোতি. নহি বাহিরত্থভূতা লক্খণহেতুযো তেসং ৰিসযা হোন্তীতি. এত্থচ যস্স আরম্মণস্স নৰচিত্তক্খণানি অতীতানি হোন্তি. তস্স অৰসেস অট্ঠচিত্তক্খণা যুকস্স দুতীয ৰোট্ঠব্বনেন সহেৰ নিরুদ্ধত্তা তস্মিং জৰনংপি অনুপ্পজ্জিত্ৰাতি যুত্তমেতং. কারণং ৰুত্তমেৰ. যস্স পন চত্তারি.ল. অট্ঠৰা চিত্তক্খণানি অতীতানি. তস্মিং জৰনেন উপ্পন্নেন ভৰিতব্বন্তি চে.ন. অৰসেসছচিত্তক্খণাযুকংপি হি আরম্মণং জৰনুপ্পত্তিযা পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি. জৰনঞ্হি উপ্পজ্জমানং সত্তক্খত্তুং পৰত্তিতুং পহোনকে আরম্মণে এৰ উপ্পজ্জতি. পকতিনিযামেন জৰনস্স সত্তক্খত্তু পরমতায সম্ভৰতোতি. এত্থ পন যথা ৰিসঞ্ঞিকাল মুচ্ছাকাল মরণকালেসু ৰত্থুস্স অৰিসদতায দুব্বলতা যচ জৰনং ছপঞ্চৰারেপি পৰত্ততি. তথা পকতিকালেপি আরম্মণস্স দুব্বলভাৰে সতি ছপঞ্চৰারেপি পৰত্ততিযেৰাতি. দ্ৰত্তিক্খত্তুন্তি দ্ৰিক্খত্তুংৰা তিক্খত্তুংৰা. তথা হি অট্ঠকথাযং ৰোট্ঠব্বনে ঠত্ৰা একংৰা দ্ৰেৰা চিত্তানি পৰত্তন্তি. ততো আসেৰনং লভিত্ৰা জৰনট্ঠানে ঠত্ৰা পুন ভৰঙ্গং ওতরতীতি ৰুত্তং. এত্থ হি ততো আসেৰনং লভিত্ৰা জৰনট্ঠানে ঠত্ৰাতি এতেন ততীযস্স ৰোট্ঠব্বনস্স পৰত্তিং দস্সেতি. ইতরথা একংৰা দ্ৰেৰা চিত্তানি পৰত্তন্তি. ততো ভৰঙ্গং ওতরতীতি ৰুত্তং সিযাতি. একংৰাতি পন ৰাচা সিলিট্ঠমত্তং দট্ঠব্বং. যথা দিরত্ত তিরত্তংতি. অথৰা, ততোতি একচিত্ততোৰা দ্ৰিচিত্ততোৰাতি অত্থো. তত্থ পথমেন দ্ৰিক্খত্তুং দুতীযেন তিক্খত্তুং ৰোট্ঠব্বনস্স উপ্পত্তি ৰুত্তা হোতীতি. আসেৰনং লভিত্ৰাতি ইদং পন উপচারৰচনমত্তং দট্ঠব্বং. ন হি ৰোট্ঠব্বনস্স আসেৰনতা পট্ঠানে ৰুত্তাতি. আচরিযানন্দত্থেরেন পনেত্থ ৰোট্ঠব্বনতো পরং চতুপঞ্চ চিত্তক্খণাৰসেসে আরম্মণে চতুপঞ্চজৰনুপ্পত্তিযা এৰ পরিত্তারম্মণৰারো ইচ্ছিতো. ন ৰোট্ঠব্বন পরিযোসানৰসেন. পট্ঠানেহি ভৰঙ্গং আৰজ্জনায অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো ত্ৰেৰৰুত্তো. ন পন ৰুত্তো আৰজ্জনা ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযোতি. যথা চ মুচ্ছামরণকালেসু ৰত্থুদুব্বলতায ছ পঞ্চজৰনৰারা ইচ্ছিতব্বা. তথা ইধপি আরম্মণদুব্বলতাযাতি ন ন সক্কা ৰত্তুন্তি. এত্থ চ সন্তীরণতো পরং একচিত্তক্খণা ৰসেসে আরম্মণে একং ৰোট্ঠব্বনং দ্ৰিচিত্তক্খণাৰসেসে দ্ৰে তদুত্তরি তীণীতি যুত্তং সিযা. এতরহি পন দ্ৰিৰোট্ঠব্বনিকা ছপরিত্তারম্মণৰীথিযোতি ৰোট্ঠব্বনিকা পঞ্চাতি যোজেসুং. এৰং সন্তে কীদিসে পরিত্তারম্মণে দ্ৰিৰোট্ঠব্বনিকা, কীদিসে তিৰোট্ঠব্বনিকাতি ৰিচারেতব্বা সিযুন্তি. যং পন আরম্মণং দ্ৰত্তিক্খত্তুংৰোট্ঠব্বনুপ্পত্তিযা অপ্পহোনকং হোতি. তং আৰজ্জনপ্পত্তিযাপি পচ্চযো ন হোতীতি ৰুত্তং তত্থ ভৰঙ্গচলনমেৰ হোতি. নত্থি ৰীথিচিত্তুপ্পাদোতি. তত্থ ভৰঙ্গচলনমেৰাতি দ্ৰিক্খত্তুং ভৰঙ্গস্স চলনমত্তমেৰ হোতি. ইচ্চেৰং চক্খুদ্ৰারেতি ইতি এৰং যদি একচিত্তক্খণাতীতকং রূপারম্মণং চক্খুস্স অপাতমাগচ্ছতীতিআদিনা ৰুত্তনযেন চক্খুদ্ৰারে চতুন্নং ৰারানং ৰসেন চতুধা ৰিসযপ্পৰত্তি ৰেদিতব্বা, তথা সোতদ্ৰারাদীসু চাতিযোজনা. সব্বথাপি চতুধা ৰেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. অতিপরিত্তারম্মণংপি আপাতাগতমত্তেন মোঘৰারস্স আরম্মণংনাম হোতি. ন আরম্মণকরণৰসেন. ইতরানি পন উভযথাপি ইতরেসং ৰারানং আরম্মণানিনাম হোন্তীতি ৰুত্তং চতুন্নং ৰারানং যথাক্কমং আরম্মণভূতাতি.
ৰিভাৰনিযং পন
আরম্মণভূতাতি ইমস্স অতিপরিত্তারম্মণং সন্ধায পচ্চযভূতাতি অত্থো ৰুত্তো. তঞ্হি মোঘৰার পঞ্ঞা পনায পচ্চযো হোতীতি.
পঞ্চদ্ৰারেৰীথিচিত্তানি যথারহং কিচ্চৰসেন সত্তেৰ. চিত্তুপ্পাদা চিত্তানং উপ্পত্তিখণৰসেন চতুদ্দস. ৰিত্থারা চিত্তসরূপৰিত্থারতো চতুপঞ্ঞাসাতি যোজনা. এত্থাতি পরিত্তজৰনৰারে.
১৩৭. মনোদ্ৰারে পন আরম্মণধম্মা পরিত্তখণাপি অতীতানাগতাপি কালৰিমুত্তাপি আপাতং আগচ্ছন্তিযেৰ. তস্মা তত্থ একচিত্তক্খণাতীতানিৰা বহুচিত্তক্খণাতীতানিৰা ঠিতিপ্পত্তানেৰ আপাতমাগচ্ছন্তীতি ইদং ৰিধানং নত্থীতি ৰুত্তং মনোদ্ৰারেপন যদিৰিভূতমালম্বণং আপাতমাগচ্ছতীতি. তত্থ মনোদ্ৰারেতি সুদ্ধমনোদ্ৰারে. চক্খাদীসু হি ঘট্টনেন সহেৰ যত্থ অপাতমাগচ্ছতি. তং মিস্সকদ্ৰারন্তি ৰুচ্চতি. ইধ পন সুদ্ধমেৰা ধিপ্পেতন্তি. তংপি পঞ্চদ্ৰারানুবন্ধকং ৰিসুং সিদ্ধন্তি দুৰিধং হোতি. তত্থ যথা ঘণ্ডে দণ্ডকেন একৰারং পহটে ঘণ্ডসরীরভূতা রূপ কলাপা চিরংপি কালং অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেত্ৰা অনুরৰসদ্দসন্তানং পৰত্তেন্তি. তথা পঞ্চদ্ৰারে আরম্মণেন একৰারং ঘট্টিতে পঞ্চ দ্ৰারিকৰীথিযা নিরুদ্ধাযপি অতীতং পঞ্চালম্বণং মনোদ্ৰারে যথা পাতাগতমেৰ হুত্ৰা অনেকসহস্সানিপি মনোদ্ৰারিকৰীথিচিত্ত সন্তানানি পৰত্তেতিযেৰ. তেসং পন দ্ৰারভূতং ভৰঙ্গসন্তানং অনুবন্ধকংনাম হোতি. তানিচ চিত্তানি অনুবন্ধকৰীথিচিত্তানিনাম হোন্তি. যত্থ পন পঞ্চদ্ৰারঘট্টনা নুবন্ধভাৰেন ৰিনা কেৰলং তথা তথা ছল়ারম্মণধম্মা আপাতং আগচ্ছন্তি. তং ৰিসুং সিদ্ধং নাম হোতি. কথং পন তস্মিং ৰিসুং সিদ্ধে মনোদ্ৰারে আরম্মণ ধম্মা আপাতং আগচ্ছন্তীতি. ৰুচ্চতে. দিট্ঠতো দিট্ঠসম্বন্ধতো সুততো সুতসম্বন্ধতো সদ্ধায রুচিযা আকারপরিৰিতক্কেন দিট্ঠিনিজ্ঝানখন্তিযা নানাকম্মবলেন নানাইদ্ধিবলেন ধাতুক্খোত ৰসেন দেৰতোপসংহারৰসেন অনুবোধৰসেন পটিৰেধৰসেনাতি এৰমাদীহি কারণেহি আপাতং আগচ্ছন্তীতি. তত্থ দিট্ঠংনাম পুব্বে পঞ্চহিদ্ৰারেহি গহিতং পঞ্চালম্বণং. তংপি কালন্তরে কারণলাভে সতি সুদ্ধে মনোদ্ৰারে আপাতং আগচ্ছতিযেৰ. দিট্ঠসম্বন্ধংনাম দিট্ঠসদিসং ৰুচ্চতি. পুব্বে হি কিঞ্চি দিস্ৰা অঞ্ঞং যংকিঞ্চি অনুমানেন্তস্স অদিট্ঠংপি তংসদিসং অতীতংপি অনাগতংপি পচ্চুপ্পন্নংপি বহুআপাতং আগচ্ছতিযেৰ. সুতংনাম পরতো সুত্ৰা গহিতং ছল়ারম্মণং. তং পন মহাৰিসযং হোতি. সব্বঞ্ঞুদেসনং সুত্ৰা গহিতং ন কিঞ্চি অনারম্মণংনাম অত্থীতি. সুতসম্বন্ধংনাম সুতসদিসং. সদ্ধানাম পরস্স সদ্দহনা. রুচিনাম অত্তনো মতি. আকার পরিৰিতক্কো নাম অত্থচ্ছাযং ব্যঞ্জনচ্ছাযং কারণচ্ছাযঞ্চ নিস্সায তথা তথা পরিৰিতক্কনং. দিট্ঠিনিজ্জানখন্তিনাম পঞ্ঞাযৰা অত্তনো লদ্ধিযাৰা পুনপ্পুনং উপপরিক্খিত্ৰা এৰমেৰাতি সন্নিট্ঠানং পাপেত্ৰা গহণং. সেসং পাকটমেৰ. এত্থচ অনন্তরূপনিস্সয পচ্চযভাৰোনাম চিত্তসন্তানস্স মহাৰিপ্ফারো হোতি. সকিংপি আরম্মণং সুট্ঠু আসেৰিত্ৰা নিরুদ্ধকালতো পট্ঠায ৰস্সসতেপি ৰস্সসহস্সেপি ভৰন্তরেপি তংআরম্মণং পটিচ্চ ভৰঙ্গ চলনস্স পচ্চযো হোতি. চিত্তঞ্চনাম দিট্ঠাদীহি যথাৰুত্তকারণেহি সংৰদ্ধিতং মহাৰিপ্ফারং হোতি. কিঞ্চি নিমিত্তং লভিত্ৰা একস্মিং খণে অনেকসহস্সেসুপি দিট্ঠাদীসু আরম্মণেসু ফরমানং পৰত্ততি. তেহিচ কারণেহি নিচ্চং চোদীযমানং চিত্তসন্তানং কাযগেলঞ্ঞাদিকে চিত্তদুব্বলপচ্চযে অসতি নিচ্চকালংপি ভৰঙ্গতো ৰুট্ঠাতুং অজ্ঝাসযযুত্তং হোতি. ন হি চিত্তংনাম অৰিভূতে আরম্মণে রমতি. ৰিভূতেএৰ রমতি. তস্মা ভৰঙ্গসম্পযুত্তো মনসিকারো পুনপ্পুনং ভৰঙ্গং চালেত্ৰা লদ্ধপচ্চযেসু আরম্মণেসু পুনপ্পুনং আৰজ্জনং নিযোজেতিযেৰ. তদা তানি আরম্মণানি তদভিনিন্নাকার পৰত্তমনসিকার সম্পযুত্তস্স ভৰঙ্গ চিত্তস্স আপাতং আগচ্ছন্তি. ন হি অঞ্ঞং আরম্মণং গহেত্ৰা পৰত্তমানস্স চিত্তস্স আরম্মণন্তরে অভিনিন্নাকারোনাম নত্থীতি সক্কা ৰত্তুন্তি. তদারম্মণপাকানি পৰত্তন্তীতি ইদং কামসত্তৰসেন ৰুত্তং. রূপারূপসত্তানং পন ৰিভূতারম্মণেপি তদারম্মণুপ্পাদো নত্থিযেৰ. যথা চেত্থ. এৰং পঞ্চদ্ৰারেপি রূপসত্তানং অতিমহন্তারম্মণেসু তদারম্মণুপ্পাদো নত্থীতি. অৰিভূতে পনা লম্বণে জৰনাৰসানে ভৰঙ্গপাতোৰ হোতীতি ইদঞ্চ উক্কট্ঠ পরিচ্ছেদৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ঞাণৰিভঙ্গট্ঠকথাযং পন দ্ৰত্তিক্খত্তুং ৰোট্ঠব্বনপ্পৰত্তিৰসেন অৰিভুতে আলম্বণে ৰোট্ঠব্বনৰারোপি আগতো. যোচ পঞ্চদ্ৰারেভৰঙ্গচলনমত্তৰসেন মোঘৰারো নাম চতুত্থো ৰারো ৰুত্তো. সোপি ইধ লদ্ধুং ৰট্টতিযেৰ. সুদ্ধমনোদ্ৰারেপি হি আরম্মণে আপাতমাগতে ৰীথিচিত্তং অনুপ্পজ্জিত্ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ভৰঙ্গে চলিতে নিৰত্তনকৰারানং পমাণং নভৰিস্সতিযেৰ, ৰিসযেচ আপাতাগতে ভৰঙ্গেচ চলিতে সতি ৰিসযপ্পৰত্তিনাম ন ন হোতীতি. ইতি ইমস্মিং মনোদ্ৰারেপি তদারম্মণ জৰন ৰোট্ঠব্বন মোঘৰার সঙ্খাতানং চতুন্নং ৰারানং যথাক্কমং আরণভূতা ৰিসযপ্পৰত্তি চতুধা ৰেদিতব্বাতি. তত্থ তদারম্মণৰারস্স আরম্মণভূতা অভিৰিভূতানাম জৰন ৰারস্স ৰিভূতানাম. ৰোট্ঠব্বনৰারস্স অৰিভূতানাম. মোঘৰারস্স আরম্মণভূতা অতিঅৰিভূতানামাতি যোজেতব্বা.
এত্থচ আরম্মণস্সৰা চিত্তস্সৰা অতিবলৰতায অভিৰিভূততা ৰেদিতব্বা. দুব্বলেপি হি চিত্তে পথৰিপব্বতাদিৰসেন অতিবলৰন্তং আরম্মণং অতিৰিভূতংনাম হোতি. অতিবলৰন্তে চ চিত্তে অতিসুখুমংপি নিব্বানং অতিৰিভূতংনাম হোতীতি. এৰং সেসেসুপীতি. ৰারভেদো পনেত্থ অনুবন্ধকো, ৰিসুং সিদ্ধোতি দুৰিধো. তত্থ অনুবন্ধকো চক্খুদ্ৰারানুবন্ধকাদিৰসেন পঞ্চৰিধো. একেকস্মিঞ্চেত্থ অতীতগহণং, সমুদায গহণং, ৰত্থুগহণং, নামগহণন্তি চত্তারো চত্তারো ৰারা. তেসুচ তদারম্মণৰারাদযো যথারহং যোজেতব্বা. ৰিসুং সিদ্ধো পন দিট্ঠ ৰারো, দিট্ঠসম্বন্ধৰারো, সুতৰারো, সুতসম্বন্ধৰারো, ৰিঞ্ঞাতৰারো, ৰিঞ্ঞাতসম্বন্ধৰারোতি ছব্বিধো হোতি. এত্থচ সদ্ধা রুচি আকার পরিৰিতক্কাদি ৰসেন পৰত্তৰারা ৰিঞ্ঞাতৰারো, ৰিঞ্ঞাত সম্বন্ধৰারোতি ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. অট্ঠসালিনিযং পন সদ্ধারুচিযাদিৰ সেনগহিতং আরম্মণং তথাপি হোতি. অঞ্ঞথাপি হোতি. তস্মা অট্ঠকথাযং ন গহিতন্তি ৰুত্তং. তথাৰা হোতু অঞ্ঞথাৰা. ৰীথিচিত্তপৰত্তিযা সতি গহেতব্বমেৰ. তত্থ একেকস্মিংৰারে তদারম্মণৰারাদিৰসেন চত্তারো চত্তারো ৰারা. তেসুচ কাম মহগ্গতা নুত্তর পঞ্ঞত্তি ৰসেন পচ্চুপ্পন্নাতীতানাগতকাল ৰিমুত্তৰসেনচ আরম্মণধম্মা যথারহং যোজেতব্বাতি. এতরহি পন অতীতভৰঙ্গৰসেন তদারম্মণৰসেন চ ৰারভেদং কপ্পেন্তি. তত্থ অতীতভৰঙ্গৰসেন ৰারভেদকপ্পনং নিরত্থকং. ন হি মনোদ্ৰারে পঞ্চদ্ৰারে ৰিয আরম্মণানং খণৰসেন বলৰ দুব্বলতা সম্ভৰো অত্থি. তদা অৰিজ্জমানানংপি অতীতানাগতানং কালৰিমুত্তানঞ্চ তত্থ আপাতাগমনতোতি. এত্থ সিযা, একাৰজ্জনৰীথিযা আরম্মণংনাম ধম্মতোচ কালতোচ অভিন্ন মেৰ ইচ্ছন্তি অট্ঠকথাচরিযা. ইমেচ সত্তা তং তং আকারং সল্লক্খেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চিত্তং জানন্তিযেৰ. পরচিত্তৰিদুনিযো পন দেৰতা আকারসল্লক্খণেন ৰিনাপি জানন্তি. তত্থ পচ্চুপ্পন্নং পরস্স চিত্তং জাননকালে আৰজ্জনং ভাৰযং পরস্স চিত্তং অত্তনা সহুপ্পন্নং. তং ৰা আৰজ্জতি. উদাহু পরতো তং তং জৰনেন সহুপ্পন্নংৰা. জৰনানিচ যং আৰজ্জনেন সহুপ্পন্নং তং ৰা জানন্তি, পচ্চেকং অত্তনা সহুপ্পন্নংৰাতি. কিঞ্চেত্থ, যদি তাৰ আৰজ্জনেন সহুপ্পন্নং আৰজ্জতি জানন্তিচ. এৰং সতি ধম্মতো অভিন্নং হোতি. কালতো ভিন্নং. তঞ্হি চিত্তং আৰজ্জনস্স পচ্চুপ্পন্নং হোতি. জৰনানং পন অতীতন্তি. অথ পচ্চেকং অত্তনা সহুপ্পন্নং আৰজ্জতি জানন্তিচ. এৰঞ্চ সতি কালতো অভিন্নং হোতি. ধম্মতো ভিন্নমেৰ. অথপি যং পচ্চেকং সহুপ্পন্নং জানন্তি. তদেৰ আৰজ্জতি. এৰংপি ভিন্নমেৰ হোতীতি. এত্থ অট্ঠকথাযং তাৰ যং আৰজ্জনেন সহুপ্পন্নং. তদেৰ আৰজ্জতি জানন্তিচাতি ধম্মতো অভিন্নং ৰত্ৰা তং চিত্তং নিরুদ্ধংপি অদ্ধাৰসেন সন্ততিৰসেনচ গহিতং জৰনানংপি পচ্চুপ্পন্নমেৰ হোতীতি ৰিনিচ্ছিতং. আচরিযানন্দমতেন পন পরস্স তং তং আকারং সল্লক্খেত্ৰা তং তং অধিপ্পাযজাননকালে আৰজ্জনজৰনানি পচ্চেকং অত্তনা সহুপ্পন্নং চিত্তং আৰজ্জতি জানন্তি চ. ন চেত্থ ধম্মতো কালতোচ ভিন্নংনাম হোতি. সব্বেসংপি হি আরম্মণং চিত্তমেৰ হোতি পচ্চুপ্পন্নঞ্চাতি. নচ জৰনানি নিরাৰজ্জনানিনাম হোন্তি. আৰজ্জনেনপি হি চিত্তন্তেৰ আৰজ্জিতং হোতি. জৰনানিচ চিত্তন্তেৰ জানন্তীতি. যদি পন আৰজ্জনে ন চিত্তন্তি আৰজ্জিতে জৰনানি রূপন্তি জানন্তি. রূপন্তিৰা আৰজ্জিতে চিত্তন্তি জানন্তি, নীলন্তিৰা আৰজ্জিতে পীতন্তি জানন্তি. এৰং সতি জৰনানি ধম্মতো নিরাৰজ্জনানি নাম হোন্তি. তথা অতীতন্তি আৰজ্জিতে পচ্চুপ্পন্নন্তি. এৰঞ্চ সতি তানি কালতো নিরাৰজ্জনানিনাম হোন্তীতি. যস্মা চ অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযোতি পট্ঠানে ৰুত্তো. তস্মা ইধ খণৰসেনেৰ পচ্চুপ্পন্নং ৰত্তুং যুত্তং. ন অদ্ধাসন্ততি ৰসেনাতি. ইতরথা সব্ব ৰীথিচিত্তৰারেসুপি আরম্মণানং অতীতাদিভাৰো অদ্ধাসন্ততিৰসেনেৰ ৰত্তব্বো সিযাতি. গাথাযং তীণেৰাতি কিচ্চৰসেন তীণি এৰ. চিত্তুপ্পাদা দসেরিতাতি চিত্তুপ্পত্তিক্খণৰসেন দস ঈরিতানি কথিতানি. ৰিত্থারেনাতি চিত্তসরূপৰিত্থারেন. এত্থাতি মনোদ্ৰারে. একচত্তালীসাতি পঞ্চৰিঞ্ঞাণমনোধাতূহি ৰজ্জিতানং কামাৰচরচিত্তানং ৰসেন একচত্তালীসং. এত্থাতি পরিত্তজৰনৰারে. [পরিত্তৰারো]
১৩৮. ৰিভূতাৰিভূতভেদো নত্থি একং ৰিভূতমেৰ লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. ন হি অৰিভূতে আরম্মণে অপ্পনানাম সম্ভৰতীতি. তথা তদারম্মণুপ্পাদোচ নত্থি. ন হি অতিসন্ততরং অপ্পনাজৰনং তদারম্মণং অনুবন্ধতীতি. তত্থ হি ছব্বীসতি মহগ্গত লোকুত্তর জৰনেসু যংকিঞ্চি জৰনং অপ্পনাৰীথিমোতরতীতি সম্বন্ধো. ঞাণরহিতং দ্ৰিহেতুকজৰনং অথিরসভাৰত্তা অপ্পনায অনন্তরূপনিস্সযো নহোতীতি ৰুত্তং ঞাণসম্পযুত্ত কামাৰচরজৰনানমট্ঠন্নন্তি. পরিকম্মোপচারানুলোমগোত্রতুনামেনাতি এত্থ ইন্দ্রিযসমতাদীহি পরিতোভাগেহি অপ্পনা করীযতি সজ্জীযতি এতেনাতি পরিকম্মং. অপ্পনং উপেচ্চ চরতীতি উপচারো. সমীপচারোতি অত্থো. সমীপচরণঞ্চেত্থ আসন্নেকালে অপ্পনাৰহসমত্থভাৰেন দট্ঠব্বং. যস্স পৰত্তিযা অচিরং কালং অপ্পনা সম্ভৰো হোতীতি. অনুলোমন্তি অপ্পনাপৰত্তিযা পচ্চনীকধম্মৰিধমনেন অপ্পনায অনুকূলং অপ্পনাহিতং অপ্পনা ৰহন্তিচ্চেৰ অত্থো, যস্স পৰত্তিযা অপ্পনা ৰিবন্ধকো পচ্চনী কোনাম নত্থীতি. গমীযতি বুজ্ঝীযতি অত্থো এতেনাতিৰো. অভিধানং বুদ্ধিচ. তং দুৰিধংপি গৰং তাযতি রক্খতীতি গোত্তং. পরিত্ত জাতিসঙ্খাতো অন্ৰযো. গোত্তং অভিভুয্যতি ছিজ্জতি এত্থাতি গোত্রভু. এত্থ চ চত্তারিপি জৰনানি পরিকম্মজৰনানীতি ৰা উপচারজৰনানিতিৰা অনুলোমজৰনানীতিৰা ৰুচ্চন্তিযেৰ. গোত্রভূতি পন পচ্ছিমস্সেৰ নামং. ইধ পন চতুন্নংপি নামানং সঙ্গহণত্থং পরিকম্মো পচারানুলোম গোত্রভুনামেনাতি এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা কস্মা পথমমেৰ পরিকম্মংনাম. ননু ইতরানিপি অপ্পনং পরিসঙ্খরোন্তিযেৰাতি এৰমাদিকা চোদনা অনোকাসা হোতীতি. চতুক্খত্তুং তিক্খত্তুমেৰৰাতি চতুক্খত্তুমেৰৰা তিক্খত্তুমেৰৰা. তত্থ পথমেন এৰ সদ্দেন পঞ্চমং গোত্রভুসম্ভৰো পটিক্খিত্তো হোতি. তদা হি জৰনং পতিতংনাম হোতি. পৰেধতি কম্পতি. কামগোত্তং অভিক্কমিত্ৰা উপরিভূমন্তরপ্পত্তিযা পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতীতি. দুতীযেন দুতীযং গোত্রভু সম্ভৰো পটিক্খিত্তো হোতি. তদা হি অলদ্ধাসেৰনং অনুলোমং অত্তনো অনন্তরে চিত্তং গোত্রভুভাৰং পাপেতুং ন সক্কোতীতি. এতেনেৰ পঞ্চমতো পরং চতুত্থতোচ ওরং অপ্পনায অসম্ভৰো সাধিতো হোতীতি. ৰাসদ্দেন পন মন্দপঞ্ঞস্স চতুক্খত্তুমেৰ. ন তিক্খত্তুং. তিক্খপঞ্ঞস্স তিক্খত্তুমেৰ. ন চতুক্খত্তুন্তি দস্সিতং হোতি. অট্ঠসালিনিযং পন মন্দমজ্ঝিম মহাপঞ্ঞৰসেন তিধা ভিন্দিত্ৰা পঞ্চক্খত্তুংপি পরিকম্মজৰনানং উপ্পত্তি অনুঞ্ঞাতা ৰিয দিস্সতি. ইতরট্ঠকথাসু পন সুট্ঠু ৰিচারেত্ৰা পটিসিদ্ধত্তা সা ন গহেতব্বাৰাতি.
যং পন ৰিভাৰনিযং
‘‘ছট্ঠং সত্তমং ভৰঙ্গস্স আসন্নভাৰেন পপাতাসন্নপুরিসো ৰিয অপ্পনাৰসেন পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতী’’তি ৰুত্তং.
তত্থ ভৰঙ্গস্স আসন্নভাৰেনাতি ভৰঙ্গভাৰস্স আসন্ন ভাৰেনাতি অত্থো. পঞ্চমজৰনতো হি পট্ঠায জৰনসন্তানং অনুপুব্বেন পরিক্খীণজৰং হোতি. ভৰঙ্গভাৰত্থায পরিণমতীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা পপাতাসন্নপুরিসোপমাপি উপপন্না হোতীতি. নিরুদ্ধানন্তরমেৰাতি নিরুদ্ধে অনন্তরমেৰাতি পদচ্ছেদো. কস্স অনন্তরন্তি, অঞ্ঞস্স অসুতত্তা নিরুদ্ধস্সাতি অত্থতো লদ্ধমেৰাতি. যস্মা পন অপ্পনানাম উপ্পজ্জমানা চতুত্থতোৰা পঞ্চমতোৰা পট্ঠায উপ্পজ্জতি. ন ছট্ঠতোৰা সত্তমতোৰা. সাহি ৰসীভূতাপি চতুত্থ পঞ্চমেসু উপ্পত্তিং অলভমানা সব্বসো নুপ্পজ্জতিযেৰ. লভমানা পন দিৰসংপি নিরন্তরং পৰত্ততিযেৰ. তস্মা চতুত্থংৰা পঞ্চমংৰাতি ইদং আদিমত্তনিযমনত্থং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ হি অপ্পনাৰীথিমোতরতীতি চ ততোপরং অপ্পনাৰসানে ভৰঙ্গপাতোৰ হোতীতি চ ৰক্খতীতি. যদি পন পঞ্চমতো পট্ঠায জৰনং পতিতং নাম হোতি. এৰং সতি কস্মা ততো পট্ঠায পতনখেত্তে অপ্পনাজৰনং পৰত্ততীতি. ৰুচ্চতে, হত্থে থপিতলেড্ডুস্স পতনখেত্তংনাম হত্থতো মুত্তমত্তে হোতি. এৰং সন্তেপি হত্থবলেন খিপিতং লেড্ডু দূরংপি গচ্ছতিযেৰ. এত্থ চ লেড্ডুস্স জৰোনাম হত্থজৰমূলকো হোতি. হত্থজৰোচ সরীরবলমূলকো. তত্থ লেড্ডু ৰিয অপ্পনাজৰনং দট্ঠব্বং. লেড্ডুস্স পতনখেত্তং ৰিয চতুত্থতো পচ্ছাকালো. হত্থজৰোৰিয গোত্রভুজৰো. সরীরবলং ৰিয পুরিমানং পরিকম্মজৰনানং বলং দট্ঠব্বং. উত্তানসেয্যস্স বালদারকস্স বলং ৰিয আদিকম্মিকৰীথিযং কামজৰনানং বলং. ৰুদ্ধিপত্তস্স পুরিসস্সবলং ৰিয সমাপত্তিৰীথিযং কামজৰনানং বলং. যথা চ বালদারকেন খিত্তং লেড্ডু হত্থতো মুত্তমত্তেপি পততি. এৰং আদিকম্মিকৰীথিযং অপ্পনাজৰনং একৰারং জৰিত্ৰা পততি. যথাৰুদ্ধিপত্তেন খিত্তং লেড্ডু পতনখেত্তেপি অপতিত্ৰা দূরংপি দূরতরংপি গচ্ছতি. তথা সমাপত্তিৰীথিযং অপ্পনাজৰনং চিরংপি চিরতরংপি পৰত্ততীতি. মূলটীকাযং পন অপ্পনাজৰনং পতনখেত্তে পৰত্তংপি ভূমন্তরপত্তিযাৰা আরম্মণন্তরলদ্ধিযাৰা পতিতংনাম নহোতীতি ৰুত্তং. এত্থ সিযা, কস্মা পঞ্চমতো পট্ঠায জৰনং পতিতন্তি ৰুত্তং. ননু অপতি তত্তা এৰ সুট্ঠু বলৰভাৰতো সত্তমজৰনচেতনা সীঘং অনন্তরে ভৰে ৰিপাকদাযিনীচ আনন্তরিযকম্মঞ্চ হোতি. মজ্ঝে পঞ্চচেতনা তথা বলৰভাৰাভাৰতো চিরেন ততীযভৰাদীসু ৰিপাকদাযিনীচ হোন্তি, অনন্তরিযভাৰঞ্চ ন গচ্ছন্তীতি. নখো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং. যদি হি সীঘং ৰিপাকদানতায বলৰতীনাম সিযা. এৰংসতি পঠমচেতনা সব্ববলৰতীনাম সিযা. সা হি ইমস্মিংযেৰ ভৰে ৰিপাকং দেতীতি. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং. এক ৰস্সজীৰীনং তিণরুক্খানং পরিণামোৰিয পথমচেতনায পরিণামো দট্ঠব্বো. দ্ৰিৰস্সজীৰীনং ৰিয সত্তমচেতনায. মহাসালানং ৰিয মজ্ঝিমচেতনানন্তি. তত্থ একৰস্সজীৰিনো তিণরুক্খানাম অসারা হোন্তি. অসারত্তাচ দুব্বলা অনদ্ধনিযা অচিরট্ঠিকা. তস্মা তেসং সীঘতরপরিণামো হোতি. তে হি সীঘতরং রুহন্তি. ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং আপজ্জন্তি. সীঘতরং পুপ্ফন্তি ফলন্তি পতন্তি অন্তরধাযন্তি. একং নিদাঘসমযং অতিক্কমিতুং নসক্কোন্তি. দুতীযং ৰস্সং ন পাপুণন্তি. এত্থচ নিদাঘসমযো ৰিয মরণকালো ৰেদিতব্বো. দ্ৰিৰস্সজীৰিনো পন থোকং সারভূতা হোন্তি. সারভূতত্তাচ থোকং বলৰন্তা অদ্ধনিযা. ততো যেৰচতেসং চিরপরিণামো হোতি. তে হি পথমং ৰস্সং রুহন্তি ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং আপজ্জন্তি. পুপ্ফিতুংৰা ফলিতুংৰা নসক্কোন্তি. দুতীযৰস্সেএৰ পুপ্ফন্তি ফলন্তি পতন্তি অন্তরধাযন্তি. দুতীযং পন নিদাঘ সমযং অতিক্কমিতুং ন সক্কোন্তি. ততীযং ৰস্সং ন পাপুণন্তি. মহাসালা পন সব্বসারভূতা হোন্তি. বলৰন্তা চিরতরট্ঠাযিনো. তস্মা তে সণিকমেৰ পরিণামং গচ্ছন্তি. তে হি এক দ্ৰে ৰস্সানি ৰিদত্থিরতনমত্তাৰ হোন্তি. ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং নাপজ্জন্তি. পুপ্ফিতুংৰা ফলিতুংৰা ন সক্কোন্তি. অতিচিরট্ঠাযিনো পন হোন্তি. ছ পঞ্চ ৰস্সসতানি ঠত্ৰাৰ পতন্তি. এৰমেৰ পথমজৰনচেতনা সব্বসো অলদ্ধাসেৰনতায অসারা অবলা হোতি. ৰিসুং একং ভৰং নিব্বত্তেতুং একঞ্চ মরণকালং অতিক্কমিতুং ন সক্কোতি. ইমস্মিং ভৰেএৰ ৰিপচ্চিত্ৰাৰা অৰিপচ্চিত্ৰাৰা খিয্যতি. সত্তম জৰনচেতনা পন লদ্ধাসেৰনতায থোকং সারভূতা হোতি. ৰিসুং একং ভৰং নিব্বত্তেতুং সক্কোতি. সারভূতত্তা যেৰচ সণিকমেৰ পরিণামং গচ্ছতি. ইমস্মিং ভৰে ৰিপচ্চিতুং ন সক্কোতি. ভৰন্তরং পত্ৰাৰ ৰিপচ্চতি. পতিতজৰনেসু পন অন্তিম জৰনতায দুব্বলত্তা দুতীযং মরণকালং অতিক্কমিতুং ন সক্কোতি. দুতীযভৰেএৰ ৰিপচ্চিত্ৰাৰা অৰিপচ্চিত্ৰাৰা খিয্যতি. অৰসেসানং পন পঞ্চন্নং মজ্ঝিমচেতনানং সুট্ঠু লদ্ধাসেৰনানং সণিক তর পরিণতভাৰো ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বোতি. নং কেৰলঞ্চেত্থ তিণ রুক্খো পমায পাণোপমাযাপি অযমত্থো দীপেতব্বো. যেহিকেচি গব্ভসেয্যকা পাণা অপ্পাযুকজাতিকা হোন্তি. তে সীঘতরং গব্ভৰাসং ৰসন্তি, সীঘতরং ৰিজাযন্তি. অঙ্গমঙ্গানিচ নেসং সীঘতরং থামগতানি হোন্তি. ইন্দ্রিযানিচ সীঘতরং পরিপাকগতানি হোন্তি. তদহেৰ উট্ঠহিত্ৰা গচ্ছন্তি. গোচরং গণ্হন্তি. অত্তনো অত্তনো ৰিসযে সীঘতরং ৰিঞ্ঞুত্তং আপজ্জন্তি. সীঘতরং জিণ্ণা হোন্তি মরন্তি. দীঘাযুকজাতিকানং পন গব্ভৰাসাদীনি সব্বানি সণিক মেৰ সিজ্ঝন্তীতি. এত্থচ মহগ্গত কুসলানি সত্তম জৰনট্ঠানে ঠিতানীতি ৰেদিতব্বানি. পরিকম্মজৰনানি হি চিরট্ঠিতিকট্ঠেন সুপক্ক সালিধঞ্ঞসদিসানি. অপ্পনাজৰনানি অচিরট্ঠিতিকট্ঠেন সুপক্ক সালিভত্তসদিসানীতি তানিপি অচিরতরট্ঠিতিকানিএৰ হোন্তি. দুতীযে ভৰে ৰিপচ্চিত্ৰাৰা অৰিপচ্চিত্ৰাৰা খিয্যন্তি. ইমস্মিং ভৰেপি অপ্পকেন কামচ্ছন্দাদিনা পচ্চনীকধম্মেন পটিবাহিতানি সব্বসো অৰিপাকভাৰং আপজ্জন্তি. তস্মাতানি তেন পরিযাযেন দুব্বলানি নাম হোন্তীতি.
যস্মা চ আনন্তরিযকম্মানং ফলদাননিযততানাম কালনিযমেন ৰিনা ন সম্ভৰতি. কালনিযমোচনাম একন্তেন সত্তমজৰনস্সেৰ হোতি. ন মজ্ঝিমজৰনানং. তেসঞ্হি অসুকস্মিং ভৰেএৰ ৰিপচ্চন্তীতি এৰং নিযমো নত্থীতি. তস্মা দুৰিধস্স নিযমস্স সিদ্ধত্তা এৰ সত্তমজৰনচেতনায অনন্তরিযকম্মতা সিদ্ধা হোতি. ন বলৰতরতাযাতি নিট্ঠমেত্থগন্তব্বন্তি. মূলটীকাযং পন ননুচ সত্তমজৰনচেতনায বলৰতায উপপজ্জৰেদনীযভাৰো হোতি আনন্তরিযতাপীতি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৰা তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা. পটিসন্ধিযা অনন্তরপচ্চযভাৰিনো ৰিপাকসন্তানস্স অনন্তরপচ্চযভাৰেন অন্তিমজৰনচেতনায সুসঙ্খতত্তাসা সত্তমজগনচেতনা উপপজ্জৰেদনীযা আনন্তরিযকাচ হোতি. ন অপতিতজৰনচেতনা ৰিয বলৰতাযাতি উত্তরং ৰদতি. তং যুত্তং ৰিয ন দিস্সতি. এৰঞ্হি সতি পথমজৰনচেতনা কস্স অনন্তরপচ্চযভাৰেন সুসঙ্খতত্তা দিট্ঠধম্মৰেদনীযানাম জাতাতি ৰত্তব্বা হোতীতি. মহাটীকাযং পন দুব্বলাপি অন্তিমজৰন চেতনা সন্নিট্ঠানকিচ্চৰিসেসযুত্ততায ফলৰিপচ্চনে সত্তিৰিসে সযুত্তা হোতীতি উপপজ্জৰেদনীযা আনন্তরিযকাচ সা হোতীতি ৰুত্তং. যথারহন্তি তং তং পুগ্গলানুরূপং. যথাভিনীহার ৰসেনাতি তস্স তস্স পরিকম্মভাৰনা চিত্তস্স কসিণনিমিত্তা দীসুৰা অনিচ্চলক্খণাদীসুৰা অভিনীহরণানুরূপং. অপ্পনাৰীথিন্তি অপ্পনাপবন্ধং. ইদঞ্চ অনেকৰারে পৰত্তানং অপ্পনাজৰনানং সঙ্গহণত্থং ৰুত্তং. তেনেৰাহ ততোপরং অপ্পনাৰসানে ভৰঙ্গপাতোৰ হোতীতি. তত্থ ততোতি চতুত্থতোৰা পঞ্চমতো ৰা. ইমস্মিং অত্থে সতি পঞ্চমেৰা ছট্ঠেৰা একন্তেন ভৰঙ্গপাতো হোতীতি আপজ্জতি. তস্মা পুন অপ্পনাৰসানেতি ৰুত্তং. ভৰঙ্গপাতোৰহোতি. নত্থি তদারম্মণুপ্পাদোতি অধিপ্পাযো.
ৰিভাৰনিযং পন
‘‘কত্থচি অপ্পনাৰারে সত্তজৰন পরিপূরণত্থং অপ্পনাৰসানেপি কামাৰচরজৰনপ্পৰত্তিং ৰদন্তানং নিকাযন্তরিকানং ৰাদো ইধ এৰসদ্দেন নিৰত্তিতো’’তি ৰুত্তং.
তত্থাতি তস্মিং অপ্পনাজৰনৰারে. নিরন্তরপৰত্তানং জৰনানং ভিন্নৰেদনতানাম নত্থীতি ৰুত্তং সোমনস্সসহগত জৰনা নন্তরন্তিআদি.
[১৩২] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘ভিন্নৰেদনানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আসেৰনপচ্চযভাৰস্স অনুদ্ধটত্তা’’তিকারণং ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
ন হি ইধ আসেৰনপচ্চযভাৰো পমাণং. কস্মা, আসেৰন পচ্চনিকানং ফলজৰনানংপি পরিকম্মজৰনেহি অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অভিন্নৰেদনতায ইচ্ছিতব্বত্তাতি. পাটিকঙ্খিতব্বাতি অৰস্সং ইচ্ছিতব্বা.
[১৩৩] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘পসংসিতব্বা’’তি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
ন হি তাদিসো সংৰণ্ণনাপদেসো দিস্সতীতি. অরহত্ত ফলে মগ্গৰীথিযং মগ্গকুসলানন্তরং পৰত্তমানেপি অযং পুব্বাপর নিযমো পরিকম্মজৰনেহি এৰ সহ অপ্পনাজৰনানং হোতীতি কত্ৰা ক্রিযজৰনানন্তরং অরহত্তফলঞ্চাতি ৰুত্তং. সুখপুঞ্ঞম্হা পরং দ্ৰত্তিংস অপ্পনাজৰনানি সম্ভৰন্তি. উপেক্খকা পুঞ্ঞম্হা পরং দ্ৰাদস, সুখিতক্রিযতো পরং অট্ঠ. উপেক্খকা ক্রিযতো পরং ছ অপ্পনাজৰনানি সম্ভৰন্তীতি যোজনা. তত্থ দ্ৰত্তিংসাতি অরহত্তফলসব্বপঞ্চমজ্ঝানৰজ্জিতানং চতুন্নং রূপকুসলানং সোল়সন্নং মগ্গকুসলানং দ্ৰাদসন্নং হেট্ঠিমফলানঞ্চ ৰসেন দ্ৰত্তিংস. দ্ৰাদসাতি পঞ্চমজ্ঝানিকানং রূপারূপমগ্গকুসলানং হেট্ঠিমফলানঞ্চ ৰসেন দ্ৰাদস. অট্ঠাতি পঞ্চমজ্ঝানৰজ্জিতানং চতুন্নং রূপক্রিযানং চতুন্নং অরহত্তফলানঞ্চ ৰসেন অট্ঠ. ছাতি পঞ্চমজ্ঝানিকানং পঞ্চন্নং রূপারূপক্রিযানং অরহত্তফলস্সচ ৰসেন ছ. পুথুজ্জনানং সেক্খানঞ্চ কামপুঞ্ঞতিহেতুতো পরং চতুচত্তালীস অপ্পনা সম্ভৰন্তি. ৰীতরাগানং অরহন্তানং তিহেতুকামক্রিযতো পরং চুদ্দস অপ্পনা সম্ভৰন্তীতি যোজনা.
১৩৯. সব্বথাপীতি অতিমহন্তাদিনা সব্বপকারেনপি. এত্থাতি এতেসু যথাৰুত্তেসু পঞ্চদ্ৰার মনোদ্ৰারেসু. সব্বত্থাপি পন অনিট্ঠে তিৰা পাঠো. তেনেৰ টীকাসু সব্বত্থাপীতি পঞ্চদ্ৰার মনোদ্ৰারেপীতি ৰুত্তং. ইচ্ছিতব্বন্তি ইট্ঠং. কেন ইচ্ছিতব্বন্তি. লোকিযমহাজনেন. তত্থ চ অতিউক্কট্ঠে অতিদুগ্গতেচ জনে অগহেত্ৰা মজ্ঝিমকেন মহাজনেন. এৰঞ্হি সতি ইট্ঠানিট্ঠানং সুট্ঠুৰৰত্থানং হোতীতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. যস্মিং আরম্মণেকুসল ৰিপাকং উপ্পজ্জতি, তদেৰ ইট্ঠংনাম. যস্মিং পন অকুসলৰিপাকং উপ্পজ্জতি, তদেৰ অনিট্ঠংনাম. ন হি সক্কা ইট্ঠংৰা অনিট্ঠংৰা আরম্মণং ৰিপাকচিত্তং ৰঞ্চেতুন্তিচ. অপিচ দ্ৰারৰসেনাপি ইট্ঠানিট্ঠতা ৰেদিতব্বাতি চ ৰুত্তং. তস্মা ইন্দ্রিযানিন্দ্রিযবদ্ধসন্তানগতে একে কস্মিং রূপকলাপে ৰণ্ণাদীসু রূপেসু কিঞ্চি ইট্ঠং হোতি. কিঞ্চি অনিট্ঠং. কদাচি ইট্ঠং হোতি. কদাচি অনিট্ঠং, তত্থ কিঞ্চি ইট্ঠং হোতি কিঞ্চি অনিট্ঠন্তি যথা কিংস্মিংচি একস্মিং পুপ্ফে ৰণ্ণো ইট্ঠো. গন্ধো অনিট্ঠো, রসো অনিট্ঠো, ফোট্ঠব্বো অনিট্ঠো, খরসম্ফস্সো. কিংস্মিংচি ৰণ্ণোপি ইট্ঠো, গন্ধোপি ইট্ঠো, রসাদযো অনিট্ঠাযেৰ. তথা বুদ্ধস্স সরীরগতেপি একস্মিং কলাপে ৰণ্ণো ইট্ঠো হোতি. গন্ধো অনিট্ঠো. মতকণ্হসুনখস্স উদ্ধুমাতসরীরেপি ৰণ্ণো ইট্ঠো হোতি. গন্ধো অনিট্ঠো. সো হি ৰণ্ণো যদি নিৰত্থপারুতস্স ৰত্থস্স ভৰেয্য. তং ৰত্থং মহগ্ঘং হোতীতি. কদাচি ইট্ঠং কদাচি অনিট্ঠন্তি অগ্গিনাম হেমন্তে ইট্ঠো সুখৰিপাকস্স পচ্চযো. গিম্হে অনিট্ঠো দুক্খৰিপাকস্স পচ্চযো. সীতুদকং গিম্হে ইট্ঠং. হেমন্তে অনিট্ঠং. তথা সুখ সম্ফস্সং ৰত্থং পকতিকাযে ইট্ঠং হোতি. ৰণং পত্ৰা অনিট্ঠং. তেনৰা সণিকং ফুসন্তস্স ইট্ঠং, গাল়্হং ফুসন্তস্স অনিট্ঠন্তি. নইট্ঠন্তি অনিট্ঠং. তস্মিং অনিট্ঠে. ইট্ঠেতি ইট্ঠমজ্ঝত্তে, কুসলৰিপাকানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণ সম্পটিচ্ছন সন্তীরণ তদারম্মণানীতি সম্বন্ধো. সন্তীরণ তদারম্মণানি চেত্থ উপেক্খাসহগতানিএৰ ৰেদিতব্বানি. তেনেৰাহ অতিইট্ঠেপনাতিআদি. তত্থ অভিইট্ঠেতি সুৰণ্ণ রজত মণিৰণ্ণাদিকে হরিতালৰণ্ণাদিকে কোসেয্য ৰত্থৰণ্ণাদি কে দেৰচ্ছরাৰণ্ণাদিকেচ অতিৰিয লোকিযমহাজনেন ইচ্ছিতব্বে ছল়ারম্মণে. যস্মা চেত্থ অনিট্ঠারম্মণ সমাযোগো অকুসলকম্মস্সেৰ ৰিপচ্চনোকাসো হোতি. ইট্ঠারম্মণসমাযোগোচ কুসলকম্মস্সেৰ, তস্মা অনিট্ঠে অকুসলৰিপাকানেৰ. ইট্ঠে কুসলৰিপাকানেৰাতি অযং নিযমো সিদ্ধো. ৰেদনানিযমো পন আদাসে মুখনিমিত্তস্স ৰিয অত্তনো উস্সাহ বলেন ৰিনা কেৰলং কম্মবলেন নিব্বত্তানং ৰিপাকানং পরিদুব্বলত্তা তথা তথা কপ্পেত্ৰা পকপ্পেত্ৰা গহণা ভাৰতো যথারম্মণমেৰ সিদ্ধো হোতীতি দট্ঠব্বং. ন কেৰলঞ্চ ৰিপাকানং এৰ. অথখো ৰিপল্লাসরহিতে খিণাসৰসন্তানে পৰত্তানং কামক্রিযজৰনানং ৰিযথারম্মণমেৰ ৰেদনাযোগো হোতীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং তত্থাপি সোমনস্সসহগত ক্রিযজৰনাৰসানে তিআদি. তত্থাপীতি তেসু ৰিপাকেসুপি. সোমনস্সসহগত ক্রিয জৰনা ৰসানেতি বুদ্ধৰণ্ণাদিকে অতিইট্ঠারম্মণে পৰত্তানং সোমনস্স সহগত ক্রিযজৰনানং অৰসানে. উপেক্খাসহগত ক্রিয জৰনা ৰসানেতি অনিট্ঠে ইট্ঠমজ্ঝত্তেচ পৰত্তানং উপেক্খাসহগতক্রিযজৰনানং অৰসানে. অযঞ্চ ক্রিযজৰনাৰসানে তদারম্মণনিযমো অট্ঠকথাযংপি ৰুত্তোযেৰ. ৰুত্তঞ্হি তত্থ কামাৰচর তিহেতুক সোমনস্স সহগতক্রিযদ্ৰযং তদারম্মণৰসেন পঞ্চন্নং সোমনস্সসহগত ৰিপাকানং অনন্তরপচ্চযোতিআদি. ইদঞ্চ পকতিনীহারেন পৰত্তানং ক্রিযজৰনানং ৰসেন ৰুত্তং. তথা রূপেন পন চিত্তাতিসঙ্খারেন পৰত্তানং ক্রিযজৰনানং ইট্ঠেপি উপেক্খাৰেদনাযোগো অনিট্ঠেপি সোমনস্স ৰেদনাযোগো হোতিযেৰ. যথাহ –
কথঞ্চানন্দ অরিযো হোতি ভাৰিতিন্দ্রিযো. ইধানন্দ ভিক্খুনো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপ্পজ্জতি মনাপং উপ্পজ্জতি অমনাপং. উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো সচে আকঙ্খতি পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্যন্তি. অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি. সচে আকঙ্খতি অপ্পটিকূলে পটিকূল সঞ্ঞী ৰিহরেয্যন্তি. পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতীতি.
সব্বং উপরিপণ্ণাসকে ইন্দ্রিযভাৰনাসুত্তং আহরিতব্বং. তত্থ উপ্পজ্জতি মনাপং উপ্পজ্জতি অমনাপং. উপ্পজ্জতি মনাপামনাপন্তি এতেন খীণাসৰানং কামক্রিযজৰনানং পকতিনীহারেন ইট্ঠে সো মনস্সযোগো অনিট্ঠে উপেক্খা যোগো দস্সিতো হোতি. সোসচে আকঙ্খতি পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্যন্তি. অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতীতিআদিনা পন তেসং তথারূপে চিত্তাভিসঙ্খারে সতি ইট্ঠেপি উপেক্খাযোগো অনিট্ঠেপিসোমনস্স যোগো ৰুত্তো হোতীতি. যং পন খীণাসৰানং সততৰিহারসুত্তে ইধ ভিক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি. ন দুম্মনো. উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানোতিআদিনা ছসুদ্ৰারেসু সোমনস্স পটিক্খিপনং ৰুত্তং. তংপি তেসং তথা রূপচিত্তাভিসঙ্খারবাহুল্লৰসেন ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. যস্মা ৰা খীণালৰাপি বুদ্ধরূপদস্সনাদীসু পধানসারুপ্পট্ঠানদস্সনাদীসু চ সোমনস্সিতা হোন্তিযেৰ. তস্মা কেৰলং রাগাদিৰত্থু ভূতানি রূপারম্মণাদীনি ইট্ঠানিট্ঠানি সন্ধায ইদং ৰুত্তন্তিপি যুত্তং. এত্থ চ. কথং পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. অনিট্ঠস্মিং ৰত্থুস্মিং মেত্তাযৰা ফরতি. ধাতুতোৰা উপসংহরতি. এৰং পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি. কথং অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতি ইট্ঠস্মিং ৰত্থুস্মিং অসুভাযৰা ফরতি. অনিচ্চতো ৰা উপসংহরতি. এৰং অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতীতিআদিনা পটিসম্ভিদামগ্গনযেন ইধ তথারূপো চিত্তাভিসঙ্খারো নাম ৰেদিতব্বো. অপরে পন ৰদন্তি-খীণাসৰা যদা দেৰচ্ছরা ৰণ্ণাদিকং অতিইট্ঠারম্মণং আপাতমা গচ্ছতি. তদা তত্থ অসুভাযৰাফরন্তি. অনিচ্চতোৰা উপসংহরন্তি তত্থ অনিট্ঠভূতং অসুভ লক্খণংৰা অনিচ্চলক্খণংৰা উপেক্খা ক্রিয জৰনানং আরম্মণং হোতি. ন অতিইট্ঠারম্মণভূতং দেৰচ্ছরাৰণ্ণাদিকং.
তথা যদা কুধিভকুট্ঠসরীরাদিকং অতিঅনিট্ঠারম্মণং আপাতমাগচ্ছতি. তদা তত্থ মেত্তাযৰা ফরন্তি. ধাতুতোৰা উপসংহরন্তি. তত্থ ইট্ঠভূতং অৰেরতাৰাদিলক্খণমেৰ সোমনস্সক্রিযজৰনানং আরম্মণং হোতি. ন অতিঅনিট্ঠভূতং কুধিত কুট্ঠসরীরাদিকং. তস্মা তানি জৰনানি কামৰিপাকানিৰিয সব্বদাপি আরম্মণানুরূপমেৰ ৰেদনাযুত্তানি হোন্তীতি. তং নযুজ্জতি. ন হি তানি লক্খণানি দেৰচ্ছরাৰণ্ণাদীহি ৰিনা ৰিসুং লব্ভন্তি. তেহি পন সহেৰ লব্ভন্তি. তস্মা যথা আনিসংসদস্সনেন ভাৰনায পুব্বাপরিযৰিসেসদস্সনেনচ উদ্ধুমাতকাদীসু অতি অনিট্ঠেসুপি সোমনস্সুপ্পত্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তা. যথাচ মহা মোগ্গলানত্থেরস্স বুদ্ধসুবুদ্ধতাদস্সনেন অত্তসম্পত্তিদস্সনেনচ অনিট্ঠভূতেপি অট্ঠিকঙ্কলিকপেতরূপে সোমনস্সুপ্পত্তি পাল়িযং ৰুত্তা. যথা চ মহাকস্সপত্থেরস্স তথারূপেন চিত্তাভি সঙ্খারেন কুট্ঠিনো হত্থতো লদ্ধে অনিট্ঠভূতে পূতিকুম্মাসেপি সোমনস্সুপ্পত্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তা. এৰমেৰং ইধপি অসুভফরণাদিকো চিত্তাভিসঙ্খারো অতিইট্ঠে উপেক্খাজৰনানং অতিঅনিট্ঠেচ সোমনস্সজৰনানং উপ্পত্তিযা পচ্চযো হোতীতি দট্ঠব্বং. অযঞ্হি আরম্মণানং ইট্ঠানিট্ঠভাৰোনাম লোকিযমহাজনানং ইচ্ছাৰসেন সিদ্ধো হোতি অগম্ভীরো ৰিপল্লাসধম্মানং কিলেসানঞ্চ ৰত্থুভূতো. যথাহ-তত্থ কতমং রূপং হীনং. যং রূপং তেসং তেসং সত্তানং উঞ্ঞাতং অৰঞ্ঞাতন্তিআদি. এত্থ হি তেসং তেসং সত্তানন্তি এতেন আরম্মণধম্মানং ইট্ঠানিট্ঠভাৰো নাম লোকিযমহাজন সম্মুতিযা সিদ্ধোতি দস্সেতি. তস্মা যঞ্চ অপ্পহীনৰিপল্লাসানং লোকিযমহাজনানং দেৰচ্ছরাৰণ্ণা দীসু অতি ইট্ঠেসু অতিইট্ঠাকারতো গহণং. যঞ্চ বুদ্ধৰণ্ণা দীসু অতিইট্ঠেসু অনিট্ঠাকারতো গহণং. তদুভযংপি তেসং ৰিপল্লাসৰসেনেৰ হোতি. যংপন পঞ্ঞৰন্তানং বুদ্ধসাৰকানং দেৰচ্ছরাৰণ্ণাদীসু অনিট্ঠাকারতো গহণং. যঞ্চ বুদ্ধৰণ্ণাদীসু অতিইট্ঠাকারতো গহণং. তদুভযংপি পঞ্ঞাবলেনেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং.
[১৩৪] যং পন ৰিভাৰনিযং
‘‘কুসলাকুসলানং পন অপ্পহীনৰিপল্লাসেসু সন্তানেসু পৰত্তিযা অতিইট্ঠেপি ইট্ঠমজ্ঝত্তঅনিট্ঠাকারতো অনিট্ঠেপি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তাকারতো গহণং হোতীতি’’ ৰুত্তং.
যঞ্চ তত্থ
‘‘খীণাসৰানং চিত্তৰিপল্লাসাভাৰেন ক্রিযজৰনানিপি যথারম্মণমেৰ পৰত্তন্তী’’তি ৰুত্তং. তং ৰিচারেতব্বমেৰ.
যে হি তে ধম্ম চক্খুরহিতা হোন্তি. তেযেৰ ৰিপল্লাস ৰসেন চিত্তৰসানুগা আরম্মণৰসানুগাচ হোন্তীতি কুসলা কুসলানিযেৰ যেভুয্যেন যথারম্মণং পৰত্তন্তি. ন পন ক্রিয জৰনানি. ন হি খীণাসৰা লোকিযমহাজনসম্মতেসু ইট্ঠানিট্ঠেসু চিত্তৰসানুগা আরম্মণৰসানুগাচ হোন্তীতি. যথাহ –
রূপা সদ্দা গন্ধা রসা, ফোট্ঠব্বাচ মনোরমা;
ইট্ঠধম্মা অনিট্ঠাচ, ন পৰেধন্তি পণ্ডিতাতি.
তস্মা সোমনস্স ক্রিয জৰনানন্তরংপি তদারম্মণানি সোমনস্সুপেক্খা ৰেদনাযুত্তানি এৰ সিযুং. তথা উপেক্খাক্রিযজৰনানন্তরংপীতি. মূলটীকাযং পনেত্থ পট্ঠানে-কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতাউপ্পজ্জতীতি কুসলকুসলানন্তরং এৰ তদারম্মণং ৰুত্তং. ন অব্যাকতানন্তরং নচ কত্থচি ক্রিযানন্তরং তদারম্মণস্স ৰুত্তট্ঠানং দিস্সতি. ৰিজ্জমানেচ তস্মিং অৰচনে কারণংনত্থি. ভৰঙ্গঞ্চনামেতং নদিসোতোৰিয পটিসোতগামিনাৰং সৰিপ্ফারিকং এৰজৰনং অনুবন্ধতীতি যুত্তং. ন পন ছল়ঙ্গুপেক্খাৰতো খীণাসৰস্স সন্তৰুত্তিক্রিযজৰনং. তস্মা ক্রিযজৰনানন্তরং তদারম্মণৰিধানং উপপরিক্খিতব্বন্তি ৰুত্তং. পট্ঠানে পন কুসলত্তিকে পঞ্হা ৰারে আরম্মণপচ্চযৰিভঙ্গে তীসু অব্যাকতপদাৰসানৰারেসু সেক্খপুথুজ্জনানং তদারম্মণমেৰ পধানং হোতি. ন কুসলা কুসলজৰনং. তস্মা দ্ৰীসুপি ৰারেসু সেক্খাৰা পুথুজ্জনাৰা কুসলং অনিচ্চতো ৰিপস্সন্তি কুসলং অস্সাদেন্তীতিআদিকং ৰত্ৰা পুনচ কুসলে নিরুদ্ধে অকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং. অরহতো পন জৰনংপি তদারম্মণংপি পধান মেৰ হোতি. তস্মা অরহা কুসলং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি ইচ্চেৰ ৰুত্তং. নপন ৰুত্তং ক্রিযাব্যাকতে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতীতি. যদি চেতং ৰুচ্চেয্য তদারম্মণমেৰ পধানং কতংনাম সিযা. অৰুত্তেপিচ তস্মিং ৰিপস্সতীতি ইমিনা তদারম্মণংপি গহিতমেৰ হোতীতি. তস্মা যং ৰুত্তং পট্ঠানে কুসলা.ল. উপ্পজ্জতীতি কুসলাকুসলানন্তরমেৰ তদারম্মণং ৰুত্তং. ন অব্যাকতানন্তরন্তিচ. ৰিজ্জমানেচ তস্মিং অৰচনে কারণং নত্থীতি চ ৰুত্তং. তং ন যুজ্জতিযেৰ. অনন্তরপচ্চযৰিভঙ্গেসু পন কুসলং ৰুট্ঠানস্স অকুসলং ৰুট্ঠানস্স ক্রিযং ৰুট্ঠানস্সাতিচ ৰিপাকধম্মধম্মা খন্ধা ৰুট্ঠানস্স নেৰৰিপাক নাৰিপাকধম্মধম্মা খন্ধা ৰুট্ঠানস্সাতিচ এৰমাদিনা ক্রিযজৰনানন্তরং ভৰঙ্গেন সহ তদারম্মণস্সপি ৰুট্ঠাননামেন ৰুত্তট্ঠানং দিস্সতিযেৰ. তস্মা যঞ্চ ৰুত্তং ন কত্থচি ক্রিযানন্তরং তদারম্মণস্স ৰুত্তট্ঠানং দিস্সতীতি. তংপি ন যুজ্জতিযেৰ. নচ ছল়ঙ্গুপেক্খাৰ তো খীণাসৰস্স সন্তৰুত্তিপি ক্রিযজৰনং সৰিপ্ফারিকং ন হোতি. কুসলজৰনস্স ৰিয তস্সপি ওল়ারিককাযৰচী পযোগসমুট্ঠা পনতোতি.
[১৩৫] ৰিভাৰনিযং পন
টীকাৰাদস্স উত্তরং ৰদন্তেন যং ৰুত্তং ‘‘যদি অব্যাকতা নন্তরংপি তদারম্মণং ৰুচ্চেয্য. পরিত্তারম্মণে ৰোট্ঠব্বনা নন্তরংপি তস্স পৰত্তিং মঞ্ঞেয্যুন্তি ক্রিযজৰনানন্তরং তদা রম্মণং ন ৰুত্ত’’ন্তি. তং ন সুন্দরং.
ন হি পট্ঠানে ইমস্মিং ৰুত্তে ইদংনাম মঞ্ঞেয্যুন্তি অৰুত্তংনাম অত্থি. ন চ অরহা কুসলং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতীতিআদিনা ৰিপস্সনাচারৰসেন ৰুত্তট্ঠানে পঞ্চদ্ৰারিক পরিত্তারম্মণ ৰারপসঙ্গো অত্থীতি. দোমনস্স.ল. উপেক্খা সহগতানেৰ ভৰন্তি. ন সোমনস্সসহগতানি. কস্মা, সোমনস্স দোমনস্সানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধত্তা. তেনেৰ হি পট্ঠানে তেসং ইতরীতরানন্তরপচ্চযতা নৰুত্তাতি. এত্থচ ক্রিযজৰন দোমনস্সজৰনান মেৰ অনন্তরং তদারম্মণ নিযমং দস্সেন্তেন থেরেন ইতরেসং কুসলাকুসলজৰনানং অনন্তরং পন তাদিসো নিযমো নত্থীতি দস্সিতো হোতি. তস্মা অট্ঠন্নং কামকুসলানং অট্ঠন্নং লোভমূলানং দ্ৰিন্নং মোহমূলানন্তি অট্ঠারসন্নং জৰনানং অনন্তরং আরম্মণানুরূপং সব্বানি তদারম্মণানি ভৰঙ্গানি চ পৰত্তন্তি. যেভুয্যেন পন অকুসলজৰনানন্তরং তদারম্মণং অহেতুকমেৰ. দ্ৰিহেতুকজৰনানন্তরং দ্ৰিহেতুকমেৰ. তিহেতুকজৰনানন্তরং তিহেতুকমেৰাতি অযং যেভুয্যনিযমো. যস্স পন দ্ৰিহেতুকানিৰা তিহেতুকানিৰা কুসলজৰনানি বহুলং সমুদাচরন্তি. তস্স কদাচি অকুসলজৰনেসু জৰিতেসু অকুসলানন্তরংপি দ্ৰিহেতুকানিৰা তিহেতুকানিৰাতদারম্মণানি পৰত্তন্তি. যস্স অকুসলজৰনানি বহুলং সমুদাচরন্তি. তস্স কদাচি দ্ৰিহেতুকেসুৰা তিহেতুকেসুৰা কুসলজৰনেসু জৰিতেসু কুসলানন্তরংপি অহেতুকতদারম্মণানি পৰত্তন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং পট্ঠানে-অহেতুকে খন্ধে অনিচ্চতো.ল. দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে সহেতুকো ৰিপাকো তদা রম্মণতা উপ্পজ্জতি. অহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতীতি. একানিহি তদারম্মণানিনাম পটিসন্ধিজনকেন একেন কম্মেন নিব্বত্তানিপি নানাৰীথীসু নানাপ্পকারানি হোন্তি. পৰত্তি ৰিপাকজনকেহি পন নানাকম্মেহি নিব্বত্থেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি. তস্মাতি যস্মা দোমনস্সানন্তরং সোমনস্সুপ্পত্তি নাম নত্থি, তস্মা. সোমনস্সপটিসন্ধিকস্সাতি চতূসু সোমনস্সমহা ৰিপাকেসু একমেকেন গহিত পটিসন্ধিকস্স সত্তস্স. তদারম্মণসম্ভৰোতি তদারম্মণুপ্পত্তি কারণং. তদারম্মণুপ্পত্তি যেৰৰা. যংকিঞ্চীতি ইট্ঠানিট্ঠভূতেসু রূপারম্মণাদীসু যংকিঞ্চি. পরিচিতপুব্বন্তি ইমস্মিং ভৰেযেৰ তঙ্খণতো পুরিমখণেসু গহণ বহুলতা ৰসেন পরিচিতং. অভিণ্হসেৰিতন্তি অত্থো. পরিত্তারম্মণন্তি পরিত্তধম্মভূতং আরম্মণং. আরব্ভাতি আলম্বিত্ৰা. উপেক্খাসহগত সন্তীরণন্তি দ্ৰীসু উপেক্খাসহগতসন্তী রণেসু ইট্ঠে কুসলৰিপাকং অনিট্ঠে অকুসলৰিপাকং উপেক্খা সহগত সন্তীরণং. যেসং পন পকতিযা ইতরানি চত্তারি উপেক্খাসহগত ৰিপাকানি বহুলং পৰত্তন্তি. তেসং তানিপি আগন্তুকভৰঙ্গং নহোন্তীতি ন ৰত্তব্বানি. অট্ঠকথাযং পন মহাধম্মরক্খিতত্থেরৰাদে যেভুয্যনিযমসোতে পতিতত্তা অকুসলজৰনানুরূপং অহেতুকং উপেক্খা সন্তীরণ দ্ৰয মেৰ ৰুত্তং. তেনেৰ হি পরতো থেরৰাদানং ৰিচারিতট্ঠানে অকুসলজৰনানন্তরং অহেতুক তদারম্মণ মেৰ দীপেন্তস্স তস্স থেরৰাদস্স অপরিপুণ্ণৰাদভাৰং দস্সেত্ৰা যদা কুসলজৰনানং অন্তরন্তরা অকুসলং জৰতি, তদা কুসলাৰসানে আচিণ্ণ সদিসমেৰ অকুসলাৰসানে সহেতুকং তদারম্মণং যুত্তন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তদারম্মণেচযুত্তে এতংপি যুজ্জতিযেৰ. তস্মা ছপি উপেক্খাসহগতৰিপাকানি আগন্তুকভৰঙ্গং হোন্তিযেৰাতি দট্ঠব্বং. এত্থচ উপেক্খাপটিসন্ধিকস্স তাৰ অতিমহন্তাতি ৰিভূতেসুপি বুদ্ধৰণ্ণাদীসু অভিইট্ঠারম্মণেসু দোমনস্সং উপ্পাদেন্তস্স তদারম্মণসম্ভৰো নত্থীতি দোমনস্স জৰনানন্তরং ভৰঙ্গপাতোৰ হোতি. সোমনস্সপটিসন্ধিকস্স পন সব্বেসুপি ইট্ঠানিট্ঠভূতেসু মহন্তেসু অৰিভূতেসুচ ছল়ারম্মণেসু দোমনস্স উপ্পাদেন্তস্স নেৰ তদারম্মণসম্ভৰো অত্থি. নচমূলভৰঙ্গ সম্ভৰোতি কত্ৰা দোমনস্সানন্তরং ছসু উপেক্খাসহগতৰিপাকেসু যথারহং একং আগন্তুক ভৰঙ্গভাৰেন পৰত্ততি. তথা তস্সেৰ বুদ্ধৰণ্ণাদীসু অতিইট্ঠভূতেসু অতিমহন্তেসু অতিৰিভূতেসুচ ছল়ারম্মণেসুৰা মহগ্গতপঞ্ঞত্তীসুৰা দোমনস্সং উপ্পাদেন্তস্সাতি. এত্থ চ যস্মা অভিধম্মে ধাতুৰিভঙ্গে সব্বধম্মেসুৰা পন পথম সমন্নাহারোতি ৰুত্তং. মহাহত্থিপদোপম সুত্তেচ অজ্ঝত্তি কঞ্চেৰ আৰুসো চক্খু অপরিভিন্নং হোতি. বাহিরাচ রূপাআপাতং আগচ্ছন্তি. নোচ তজ্জো সমন্নাহারো হোতি. নেৰ তাৰ তজ্জস্স ৰিঞ্ঞাণভাগস্স পাতুভাৰো হোতি. যতোচ খো আৰুসো অজ্ঝত্তিকঞ্চেৰ চক্খু অপরিভিন্নং হোতি. বাহিরাচ রূপা আপাত মাগচ্ছন্তি. তজ্জোচ সমন্নাহারো হোতি. এৰং তজ্জস্স ৰিঞ্ঞাণভাগস্স পাতুভাৰো হোতি. অজ্ঝত্তিকঞ্চেৰ আৰুসো সোতং.ল. ঘানং.ল. জিৰ্হা.ল. কাযো.ল. মনো অপরিভিন্নো হোতি. বাহিরাচ ধম্মা আপাতং আগচ্ছন্তি. নোচ তজ্জো সমন্নাহারো হোতি. নেৰ তাৰ তজ্জস্স ৰিঞ্ঞাণভাগস্স পাতুভাৰো হোতি. যতোচ খো আৰুসো অজ্ঝত্তিকোচেৰ মনো অপরিভিন্নো হোতি. বাহিরাচ ধম্মা আপাতং আগচ্ছন্তি. তজ্জোচ সমন্নাহারো হোতি. এৰং তজ্জস্স ৰিঞ্ঞাণভাগস্স পাতুভাৰো হোতীতি ৰুত্তং. তস্মা ৰীথিচিত্তানিনাম আৰজ্জনেনৰিনানউপ্পজ্জন্তি. সচে আৰজ্জনেন ধম্মতোৰা কালভোৰা যংযং নিযমেত্ৰা আৰজ্জিতং হোতি. তং তদেৰ তানিপি গণ্হন্তি. যদি অনিযমেত্ৰা যংকিঞ্চি আৰজ্জিতং হোতি. তানিপি আৰজ্জি তপ্পকারমেৰ গণ্হন্তি. ন পন একাৰজ্জন ৰীথিযং সব্বানি ৰীথিচিত্তানি আৰজ্জনেনৰা অঞ্ঞমঞ্ঞংৰা ধম্মতোৰা কালতোৰা ভিন্না লম্বণানি হোন্তীতি ৰেদিতব্বন্তি.
এত্থ সিযা. যদি চে তং আগন্তুকভৰঙ্গং একৰীথিযং আদিম্হি আৰজ্জনেন আৰজ্জিতং আরম্মণং অগহেত্ৰা অঞ্ঞং যং কিঞ্চি পরিচিতপুব্বং পরিত্তারম্মণং আরব্ভ উপ্পজ্জতি. এৰং সতি নিরাৰজ্জনংনাম এতং সিযা. আৰজ্জনাদীহিচ সদ্ধিং ধম্মতো কালতো চ ভিন্নারম্মণংনাম সিযাতি. সচ্চং, যথা পন মগ্গৰীথিযং গোত্রভুৰোদানানি ফলসমাপত্তিৰীথিযং ফলানি নিরোধতো ৰুট্ঠহন্তস্সচ ফলচিত্তং নিরাৰজ্জনমেৰ হোন্তি ভিন্নারম্মণঞ্চ. এৰমেতস্সপি নত্থি নিরাৰজ্জনতায ভিন্নারম্মণতাযচ দোসোতি. যঞ্চ একস্মিংভৰে ভৰঙ্গস্স পটিসন্ধিযা সহ ধম্মতোচ আরম্মণ তোচ অভিন্নত্তং তত্থ তত্থ ৰুত্তং. তংপি মূলভৰঙ্গং সন্ধায ৰুত্তং. ইদঞ্চ আগন্তুকভৰঙ্গন্তি নত্থি দোসোতি. তমনন্তরিত্ৰাতি তং আগন্তুকভৰঙ্গং অত্তনো অনন্তরপচ্চযং কত্ৰা. ৰদন্তি আচরিযা. পাল়িযং পন মহাঅট্ঠকথাযংচ এতং ৰিধানং নত্থীতি অধিপ্পাযো. কামাৰচরজৰনাৰসানেযেৰ তদারম্মণং ইচ্ছন্তি. ন মহগ্গতানুত্তরজৰনাৰসানে. কস্মা ইতি চে. কামাৰচর জৰনানং এৰ সৰিপ্ফন্দনত্তা. ইতরেসঞ্চ অৰিপ্ফন্দনত্তা.
[১৩৬] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘কামতণ্হা নিদান কম্মনিব্বত্তত্তা’’তি কারণং ৰুত্তং. তং অকারণং.
অপিচ অভিঞ্ঞাৰজ্জিতানি মহগ্গতানুত্তরজৰনানি অপরিত্তারম্মণানি হোন্তি. তদারম্মণানি পন পরিত্তারম্মণানেৰাতি নতেসং অৰসানে তদারম্মণুপ্পত্তি পসঙ্গো অত্থি. অভিঞ্ঞাজৰনানিচ কানিচি পরিত্তারম্মণানিপি সন্ততরানি হোন্তীতি তেসংপি অৰসানে তদুপ্পত্তি নত্থিযেৰাতি.
[১৩৭] এতেন
অজনকত্তা জনক সমানত্তাভাৰতোতিআদিপি পটিক্খিত্তং হোতি.
কামাৰচরসত্তানংএৰ তদারম্মণং ইচ্ছন্তি. ন রূপারূপসত্তানং. ন হি তেসু উপ্পন্নানং পরিত্তারম্মণানংপি কামাৰচরজৰনানং অৰসানে তদারম্মণুপ্পত্তি অত্থি. তদারম্মণূপ নিস্সযস্স কাম ভৰঙ্গস্স অভাৰতো মহগ্গত ভৰঙ্গস্স চ সন্ত তরস্স তদারম্মণ কিচ্চা ভাৰতোতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণ সোত ৰিঞ্ঞাণানি পন রূপসত্তানং চক্খুসোতইন্দ্রিয পৰত্তিআনুভাৰতো সম্পটিচ্ছনসন্তীরণানিচ দ্ৰারৰীথিভেদে চিত্তনিযমসিদ্ধিতো রূপসত্তেসু পৰত্তন্তি যেৰাতি. কামাৰচরধম্মেস্ৰেৰ আরম্মণভূতেসু তদারম্মণং ইচ্ছন্তি, ন মহগ্গতানুত্তরপঞ্ঞত্তিধম্মেসু. একন্তপরিত্তারম্মণত্তা তদারম্মণানং. তেসং পন একন্তপরিত্তা রম্মণভাৰে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰাতি.
[১৩৮] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘অপরিচিতত্তা’’তি কারণং ৰুত্তং. তং অকারণং.
চিত্তঞ্হি নাম ৰিকপ্পবলেৰা অপ্পনাপত্তভাৰনাকম্মৰিসেসে ৰা সতি নিব্বানে ৰিয অপরিচিতেপি আরম্মণে পৰত্ততিযেৰাতি.
[১৩৯] যঞ্চ ৰিভাৰনিযং
‘‘কামতণ্হাযত্তকম্মজনিতত্তাপী’’তি কারণং ৰুত্তং. তংপি হেট্ঠা পটিক্খিত্তমেৰ. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং কিংৰা এতায যুত্তিচিন্তাযাতি ৰত্ৰা সব্বানি ৰিভাৰনিযং ৰুত্ত কারণানি পটিক্খিত্তানীতি.
কামে জৰন সত্তালম্বণানং নিযমেসতীতি কামভূমিপরিযাপন্নানং জৰনানং সত্তানং আরম্মণানঞ্চ ৰসেন তিৰিধে নিযমে সতি. ৰিভূতে তিমহন্তেচ তদারম্মণমীরিতন্তি এতেন তদারম্মণংনাম পৰত্তমানং ৰিভূতারম্মণেৰা অতিমহন্তারম্মণে ৰা পৰত্ততীতি অযমেৰ নিযমো দস্সিতো. ন পন যত্থ তদা রম্মণং পৰত্ততি. এতদেৰ ৰিভূতঞ্চ অতিমহন্তঞ্চ নামাতি নিযমো. তস্মা উল়ারকম্মনিব্বত্তানং সুৰিসদৰত্থুকানং রূপব্রহ্মানং উপ্পন্নাৰীথিযো যেভুয্যেন ৰিভূতারম্মণাএৰ অতিমহন্তা রম্মণাএৰচ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. কেচি পন ইমমত্থং অসল্লক্খেত্ৰা রূপারূপভূমীসু ৰিভূতারম্মণৰীথিযো অতিমহন্তারম্মণৰীথিযোচ নলব্ভন্তীতি ৰদন্তি. [তদারম্মণনিযমো].
১৪০. জৰনেসুচাতি চসদ্দো পন সদ্দত্থো. ছক্খত্তু মেৰৰা জৰন্তি. পকতিকালেপি আরম্মণস্স দুব্বলভাৰে সতীতি অধিপ্পাযো. অট্ঠকথাযংপি হি পকতিকালে আরম্মণদুব্ব লট্ঠানেএৰ কামাৰচরজৰনানং ছক্খত্তুং পৰত্তি ৰুত্তাতি. কেচি পন ছক্খত্তুন্তি ইদং মুচ্ছাকালৰসেন ৰুত্তন্তি মঞ্ঞন্তি. মন্দৰত্তিযন্তি মরণাসন্নকালে বহুচিত্তক্খণাতীতকস্স ৰত্থুস্স দুব্বলত্তা ইতরকালেসুচ মুদুতরভাৰেন কেনচি উপদ্দুত ভাৰেন অজ্ঝোত্থটভাৰেনচ ৰত্থুস্স দুব্বলত্তা তন্নিস্সিতানং জৰনানং মন্দীভূতৰেগতা ৰসেন পৰত্তিকালে. মরণকালাদীসূতি মরণাসন্নকালে মুচ্ছাকালে ৰিসঞ্ঞিভূত কালে অতিতরুণকালেচ, তত্থ মুচ্ছাকালোনাম অসয্হ রূপেহি দুক্খধম্মেহি অতিভূতানং অধিমত্ততো করজকাযস্স ৰিহঞ্ঞপ্পত্তিকালো. ৰিসঞ্ঞি ভূতকালোনাম পীতিৰেগেনৰা নিদ্দাভিভূততাযৰা যক্খগহণেনৰা সুরামদাদি ৰসেনৰা পকতিসঞ্ঞায ৰিগতকালো. অতিতরুণকালোনাম গব্ভগতস্সৰা সম্পতিজাতস্সৰা দারকস্স অজ্ঝত্ত ৰত্থূনং অতিমুদুকালো. তাদিসেসু হি কালেসু অন্তরন্তরা ছদ্ৰারিকৰীথিযো পৰত্তমানাপি যেভুয্যেন পরিপুণ্ণজৰনৰারা ন পৰত্তন্তি. দ্ৰত্তিৰোট্ঠব্বনিকাৰা চতুপঞ্চজৰনিকাএৰৰা পৰত্তন্তীতি. এত্থচ দ্ৰত্তিৰোট্ঠব্বনিকৰারা অট্ঠকথাযং ৰুত্তা. চতুপঞ্চ জৰনিকৰারা মূলটীকাযং ৰুত্তা. পঞ্চৰারমেৰাতি ইদং পন মরণা সন্নকালৰসেন ৰুত্তং. নমুচ্ছাকালাদিৰসেন. তঞ্চ খোপাকতিকসত্তানং ৰসেনেৰ. যে পন ঝানসমনন্তরংৰা পচ্চৰেক্খণ সমনন্তরংৰা অভিঞ্ঞাসমনন্তরংৰা চৰন্তিৰা পরিনিব্বাযন্তিৰা. তেসং ঝানাদীনিযেৰ পঞ্চৰারতো অধিকানিৰা ঊনানিৰা মরণা সন্নজৰনানিনাম হোন্তীতি দট্ঠব্বং. অযঞ্চ অত্থো উপরি মরণুপ্পত্তিযং আৰিভৰিস্সতীতি. ভগৰতো পন যমকপাটিহারিয কালাদীসূতি এত্থ অঞ্ঞেসংপি মহামোগ্গলানত্থেরাদীনং এৰরূপো লহুপ্পৰত্তিকালো আদিসদ্দেন সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. ৰুত্তঞ্হি ৰিসুদ্ধিমগ্গে অযং পন মত্থকপত্তা ৰসী ভগৰতো যমকপাটিহারিযে লব্ভতি. অঞ্ঞেসংৰা এৰরূপে কালেতি. সকলেন পন ৰাক্যেন থপেত্ৰা যমকপাটিহারিযসদিসং লহুক পৰত্তিকালং অঞ্ঞস্মিং কালে ভগৰতোপি ছৰা সত্তৰা পচ্চৰেক্খণচিত্তানি পৰত্তন্তি. অঞ্ঞেসং পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেতি. চত্তারি পঞ্চৰা পচ্চৰেক্খণচিত্তানি ভৰন্তীতি এত্থপি ভগৰতোপি লহুকপ্পৰত্তিযং পঞ্চ পচ্চৰেক্খণচিত্তানি ভৰন্তি. লহুকতরপৰত্তিযং চত্তারীতি অত্থোপি যুজ্জতিযেৰ.
ৰিভাৰনিযং পন
ভগৰতো চত্তারি অঞ্ঞেসং পঞ্চপীতি যুত্তং ৰিয দিস্সতীতি ৰুত্তং.
তত্থ যমকপাটিহারিযং করোন্তো ভগৰা অগ্গিক্খন্ধউদক ধারাদীনং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং পাটিহারিযানং পৰত্তনত্থং পথমং তেজোকসিণে পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জি. ততো দ্ৰে ঝানঙ্গানি পচ্চৰেক্খি. ততো উপরিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততূতি অধিট্ঠাসি. ততো তস্মিংযেৰ কসিণে অভিঞ্ঞং সমাপজ্জি. অভিঞ্ঞাৰসেন উপরিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি. ততো আপোকসিণে পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জি. ততো দ্ৰে ঝানঙ্গানি পচ্চৰেক্খি. ততো হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা পৰত্তন্তূতি অধিট্ঠাসি. ততো তস্মিংযেৰ কসিণে অভিঞ্ঞং সমাপজ্জি. অভিঞ্ঞাৰসেন হেট্ঠিম কাযতো উদকধারা পৰত্তন্তি. সেসযমকেসুপি এসেৰ নযো. এত্থচ লহুকপ্পৰত্তিযা ইচ্ছিতত্তা দ্ৰে দ্ৰে পচ্চৰেক্খণৰারা চতুপঞ্চজৰনিকাএৰ ভৰন্তি. দ্ৰিন্নঞ্চ জৰনৰারানং অন্তরা দ্ৰে এৰ ভৰঙ্গানি ভৰন্তি. তানিচ দ্ৰে পাটিহারিযানি পস্সন্তানং একপ্পহারেনেৰ পৰত্তানি ৰিয পঞ্ঞাযন্তীতি. এতরহি পন কেচি আদিকম্মিকজ্ঝানপচ্চৰেক্খণেসুপি চত্তারি পঞ্চৰাজৰনানি ৰদন্তি. আদিকম্মিকস্সাতি যোগকম্মসিদ্ধিযা আদিম্হি নিযুত্তস্স. পথমং উপ্পন্না অপ্পনা পথমকপ্পনা. তস্সং পথমকপ্পনাযং. আদিকম্মিকঅপ্পনাৰীথিযন্তি অত্থো. তদা হি সব্বানিপি মহগ্গতজৰনানি পুন আসেৰনাভাৰতো পরিদুব্বলানি হোন্তীতি একৰারমেৰ জৰন্তীতি. অভিঞ্ঞাজৰনানি পন ইদ্ধিৰিকুব্বনাদি. কিচ্চসিদ্ধিযাএৰ পযুত্তানীতি কিচ্চসিদ্ধিতো পরং কত্তব্বাভাৰতো আদিকম্মিককালেপি ৰসীভূতকালেপি একৰারমেৰ জৰন্তীতি ৰুত্তং অভিঞ্ঞাজৰনানিচ সব্বদাপীতি. যথাচ অভিঞ্ঞাজৰনাদি এৰং মগ্গজৰনানিপি তং তং কিলেসপ্পহানকিচ্চসিদ্ধিতো পরং কত্তব্বা ভাৰতো একৰারমেৰ জৰন্তীতি ৰুত্তং চত্তারো পন.ল. এক চিত্তক্খণিকাৰাতি. অথৰা, মগ্গচেতনায অনন্তরিকফলত্তা সকিং উপ্পন্নেযেৰ মগ্গে ফলস্সৰারো আৰতোতি নত্থি মগ্গচিত্তস্স পুনুপ্পত্তিযা ওকাসোতি ৰুত্তং চত্তারো পন.ল. একচিত্তক্খণিকাৰাতি. জৰনুপ্পত্তিযা পকতিযা সত্তক্খুপরমত্তা মন্দস্স পঞ্চমং উপ্পন্নমগ্গতো পরং দ্ৰে ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. তিক্খস্স চতুত্থং উপ্পন্নমগ্গতো পরং তীণীতি ৰুত্তং ততো পরং.ল. উপ্পজ্জন্তীতি. নিরোধসমাপত্তিকালে পন পুব্বভাগেযেৰ তাদি সস্স পযোগাভিসঙ্খারস্স কতত্তা দ্ৰিন্নং ৰারানং উপরি চিত্তপ্পৰত্তি নত্থীতি ৰুত্তং নিরোধ.ল. জৰতীতি. এত্থচ দ্ৰিক্খত্তুন্তি ইদং উক্কট্ঠ নিদ্দেসৰসেন ৰুত্তং. একংৰা দ্ৰেৰা চিত্তৰারে অতিক্কমিত্ৰা অচিত্তকো হোতীতি হি ৰুত্তং. চতুত্থারুপ্পজৰনন্তি অনাগামিনো কুসলভূতং অরহতো ক্রিযভূতং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা যতন জৰনং. ৰুট্ঠানকালেচ নিরোধস্স নিসন্দমত্তত্তা একৰারমেৰ ৰজনং পৰত্ততীতি ৰুত্তং ৰুট্ঠানকালেচাতিআদি. তত্থ অনাগামি ফলংৰা অরহত্তফলংৰাতি অনাগামিফলেৰা অরহত্তফলেৰা. ভাৰেন ভাৰলক্খণে হেতং পচ্চত্তৰচনং. তেনাহ নিরুদ্ধেতি. সব্বত্থাপি সমাপত্তিৰীথিযন্তি ঝানসমাপত্তি ফলসমাপত্তিৰসেন সকলাযপি সমাপত্তিৰীথিযং. ভৰঙ্গসোতোৰিয ৰীথিনিয মো নত্থীতি ইদং চিণ্ণৰসীভূতকালং সন্ধায ৰুত্তং. অকতা ধিকারস্স পন ঝানসমাপত্তিযং আদিতো পট্ঠায দ্ৰে তীণি চত্তারীতিআদিনা ঝানজৰনানি অনুক্কমেন ৰদ্ধমানানি পৰত্তন্তি. কতা ধিকারানং পন মহাপুরিসজাতিকানং পটিলদ্ধকালতো পট্ঠায চিণ্ণৰসীভাৰানেৰ হোন্তি. তথা ফলজৰনানিচ সব্বেসংপি ফলট্ঠানন্তি দট্ঠব্বং. বহূনিপীতি পিসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন আদিকম্মিককালাদীসু একৰারাদিৰসেনপি অৰসেসানং পৰত্তিং সম্পিণ্ডেতীতি. [জাননিযমো].
১৪১. এৰং পুব্বাপরনিযামৰসেন ৰীথিচিত্তানং পৰত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি পুগ্গলভেদৰসেন ভূমিভেদৰসেনচ তেসং পৰত্তিং দস্সেন্তো দুহেতুকানন্তিআদিমাহ. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণসহগতা দ্ৰে হেতুযো এতেসন্তি দুহেতুকা. চতূহি ঞাণৰিপ্প যুত্তমহাৰিপাকেহি গহিতপটিসন্ধিকা. দ্ৰীহি পন অহেতুক ৰিপাকেহি গহিত পটিসন্ধিকা অহেতুকা নত্থি পটিসন্ধিহেতু এতেসন্তি কত্ৰা. তেসং দ্ৰিন্নংপি ৰিপাকাৰরণসব্ভাৰতো মহগ্গ তজ্ঝানানিপি তাৰ নুপ্পজ্জন্তি. কুতো লোকুত্তরানি. ক্রিযজৰনানি পন খীণাসৰানমেৰ আৰেনিক ভূতানীতি ৰুত্তং ক্রিযজৰনানি চেৰঅপ্পনাজৰনানিচ ন লব্ভন্তীতি. তত্থ ৰিপাকা ৰরণং নাম অহেতুক পটিসন্ধিকতা দ্ৰিহেতুক পটিসন্ধিকতাচ. তথা ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকানিচ সুগতিযন্তি সুগতি ভৰে পরিযাপন্নানং তেসং দ্ৰিন্নং তথা ঞাণম্পযুত্তমহাৰিপাকানিচ ন লব্ভন্তীতি অত্থো. এত্থচ সুগতিযন্তি এতেন দুগ্গতিপরিযাপন্নে অহেতুক পুগ্গলে নিৰত্তেতি. ন হি তেসং ইমস্মিং ৰাক্যে ইতরেসং অনুঞ্ঞাতানি ঞাণৰিপ্পযুত্তৰিপাকানিপি লব্ভন্তীতি. তেনাহ দুগ্গতি যং পনাতিআদি. তত্থ দুগ্গতিযং পরিযাপন্নানং অহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকানিচ ঞাণৰিপ্পযুত্তানি মহাৰিপাকানিচ ন লব্ভন্তীতি পরিপুণ্ণ যোজনা দট্ঠব্বা. এত্থ সিযা. কস্মা পনেত্থ সুগতিপরিযাপন্নানং অহেতুকানং চত্তারি ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকানি দুগ্গতিপরিযাপন্নানঞ্চ অট্ঠপি সহেতুক মহাৰিপাকানি ন লব্ভন্তীতি ৰুত্তং. ননু পট্ঠানে সহেতুকং ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুত্তং. এত্থ হি একস্মিং ভৰে একস্স সত্তস্স কদাচি সহেতুকং ভৰঙ্গং কদাচি অহেতুকং ভৰঙ্গন্তি এৰং মূলভৰঙ্গে পৰত্তিভেদো নত্থীতি কত্ৰা সহেতুকং ভৰঙ্গন্তি ইদং তদারম্মণসঙ্খাতং আগন্তুকভৰঙ্গং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. সহেতুকন্তিচ সামঞ্ঞৰচনত্তা দ্ৰিহেতুকং তিহেতুকঞ্চ তদারম্মণং ৰিঞ্ঞাতব্বং হোতি. অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্সাতি ইধ পন তস্স তদারম্মণস্স অনন্তরং উপ্পন্নং মূলভৰঙ্গমেৰ অধিপ্পেতং. ইধপি সামঞ্ঞৰচনত্তা দ্ৰীসু অ- অহেতুকভৰঙ্গেসু যংকিঞ্চি গহেতব্বমেৰাতি. তস্মা দ্ৰিন্নং অহেতুকানংপি অট্ঠসহেতুক তদারম্মণানিপি লব্ভমানানিএৰ সিযুং. দুহেতুকানং পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি. ৰুচ্চতে, অহেতু কেসু তাৰ দুগ্গতিপরিযাপন্নানং সহেতুকতদারম্মণসম্ভৰো সব্বঅট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তো. তস্মা অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্সাতি ইদং কুসলৰিপাকভূতং অহেতুকভৰঙ্গং সন্ধায ৰুত্তন্তি যুত্তং. অযঞ্হি পট্ঠানে ধম্মতা. যদিদং যথালাভগহণন্তি. ইতরথা সব্বঅট্ঠকথাৰিরোধো সিযাতি. যথাচ কুসলানং যোগসাধনীযত্তা পৰত্তিযংপি যোগকম্মৰসেন ঞাণযোগো হোতি. ন তথা ৰিপাকানং. তেসং পন অযোগসাধনী যত্তা পৰত্তিযং ভৰঙ্গঞাণসঙ্খাতেন উপনিস্সযঞ্ঞাণেন ৰিনা ঞাণযোগো ন সম্ভৰতি. তস্মা সহেতুকং ভৰঙ্গন্তি ইধপি ঞাণৰিপ্পযুত্তভূতং সহেতুকতদারম্মণমেৰ গহেতুং যুত্তন্তি কত্ৰা দ্ৰিহেতুকানং অহেতুকানঞ্চ ঞাণসম্পযুত্ততদারম্মণ পটিক্খেপো থেরেন কতোতি. আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেন পন যেন ৰিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. তেন সদিসং ৰা ততো হীনং ৰা তদারম্মণং তেসং সম্ভৰতি. ন পণীতন্তি কত্ৰা দ্ৰিন্নংপি অহেতুকানং অট্ঠমহাৰিপাকানি পটিক্খিপিত্ৰা সত্ততিংসচিত্তপটি লাভো ৰুত্তো. সো পন যথা ৰুত্তপট্ঠানপাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. অপরে পন যথা অহেতুকানং সুগতিপরিযাপন্নানং দ্ৰিহেতুক তদারম্মণং হোতি. এৰং দ্ৰিহেতুকানংপি তিহেতুকতদারম্মণং সম্ভৰতীতি ৰদন্তি. তং যুত্তংৰিয দিস্সতি. অট্ঠকথাযঞ্হি কত্থচি তেসং দ্ৰিন্নংপি অৰিসেসেন অট্ঠমহাৰিপাকপৰত্তি ৰুত্তাতি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণ সহগতা তযো হেতূ এতেসন্তি তিহেতুকা. তে পন কামরূপারূপৰসেন তিৰিধা হোন্তি. পুথুজ্জনো অট্ঠঅরিযাচাতি নৰৰিধা. তেসু খীণাসৰানং কুসলাকুসল জৰনানিচ নলব্ভন্তি. সব্বসো অনুসযপহানেন সব্বেসং কুসলাকুসলানং সহ নিরুদ্ধত্তা অনুসয পটিবদ্ধো হি তেসং তব্ভাৰোতি. তথাসদ্দো পক্খন্তরত্থো. অপরিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চতায সিক্খনসীলযুত্তা সত্তঅরিযা সেক্খানাম. ইধ পন তযো হেট্ঠিমফলট্ঠা অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি আদিতো সোতাপত্তিমগ্গেনেৰ দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং পহীনত্তা তং সহগতানি পঞ্চজৰনানি নলব্ভন্তীতি. অনাগামিপুগ্গলানং পন পটিঘজৰনানিচ ন লব্ভন্তি. অনাগামিমগ্গেন পহীনত্তা. মগ্গস্স পন একচিত্তক্খণিকত্তা. চতুন্নং মগ্গট্ঠানং পচ্চেকং যথাসকং মগ্গজৰনানিএৰ লব্ভন্তি. উপরিমানঞ্চ ফলানং হেট্ঠিমেহি পুগ্গলেহি অনমিগতত্তা হেট্ঠিমানঞ্চ উপরিমেসু পুগ্গলন্তরেসু অনুপ্পজ্জনতো চতুন্নং ফলট্ঠানংপি পচ্চেকং যথাসকং ফলজৰনানিএৰ লব্ভন্তীতি ৰুত্তং লোকুত্তর.ল. সমুপ্পজ্জন্তীতি. এত্থচ উপরিমগ্গে আগতে হেট্ঠিমমগ্গানুভাৰস্স সব্বসো পটিপস্সদ্ধিৰসেন উপরিমানং পুগ্গলন্তরতাসিদ্ধি ৰেদিতব্বাতি. ইদানি তেসং তেসং পুগ্গলানং পারিসেসতো লব্ভমানৰীথিচিত্তানি দস্সেতুং গাথমাহ. পরিনিট্ঠি তসিক্খাকিচ্চত্তা নত্থি সিক্খিতব্বকিচ্চং এতেসন্তি অসেক্খা. খীণাসৰা. তেসং তেৰীসতিকামৰিপাক ৰীসতিক্রিয অরহত্তফল ৰসেন চতুচত্তালীস ৰীথিচিত্তানি সম্ভৰা যথাসম্ভৰং উদ্দিসে. সত্তন্নং সেক্খানং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাজৰনৰজ্জিতানং সত্তন্নং অকুসলানং একৰীসতিযা কুসলানং তেৰীসতিযা কামৰিপাকানং তিণ্ণং হেট্ঠিমফলানং আৰজ্জনদ্ৰযস্সচ ৰসেন ছপঞ্ঞাস ৰীথিচিত্তানি সম্ভৰা উদ্দিসে. অৰসেসানং চতুন্নং পুথুজ্জনানং কামৰিপাক লোকিযকুসলাকুলাৰজ্জন দ্ৰযৰসেন চতুপঞ্ঞাস ৰীথিচিত্তানি সম্ভৰা উদ্দিসেতি যোজনা. পুগ্গল ভেদেন ৰীথিচিত্তানং ভেদো পুগ্গলভেদো.
১৪২. সব্বানিপি ৰীথিচিত্তানি উপলব্ভন্তি পুগ্গলানং দ্ৰারানঞ্চ এত্থেৰ পরিপুণ্ণসম্ভৰতো. যথারহন্তি তং তং ভূমিপুগ্গলানং উপ্পত্তিঅরহানুরূপং. রূপাৰচরভূমিযং ৰজ্জিতব্বেসু সোল়সৰীথি চিত্তেসু ছন্নং চিত্তানং উপরিৰাক্যে ৰুচ্চমানত্তা পটিঘজৰন তদারম্মণ ৰজ্জিতানীতি ৰুত্তং. অরূপাৰচরভূমিযং পথমমগ্গ রূপাৰচরহসন হেট্ঠিমারুপ্পৰজ্জিতানি পটিঘজৰন তদারম্মণৰজ্জিতানিচ ৰীথি চিত্তানি লব্ভন্তীতি যোজনা. এত্থাপি ৰজ্জিতব্বেসু অট্ঠতিংস ৰীথিচিত্তেসু সোল়সন্নং চিত্তানং উপরিৰুচ্চমানতা দট্ঠব্বা. সব্বত্থাপীতি সব্বাসুপি রূপারূপভূমীসু. তংতং পসাদরহিতানং তংতংদ্ৰারিকৰীথিচিত্তানি ন লব্ভন্তেৰাতি রূপাৰচরভূমিযং তাৰ ঘানাদিত্তযং নত্থীতি ঘানজিৰ্হাকাযপসাদ রহিতানং রূপীব্রহ্মানং ঘান জিৰ্হাকাযদ্ৰারিকানি ছ ৰীথিচিত্তানি নলব্ভন্তেৰ. যানি সন্ধায ছন্নং চিত্তানং উপরিৰাক্যে ৰুচ্চমানত্তাতি হেট্ঠা ৰুত্তং. অরূপভূমিযং পন পঞ্চপি পসাদা নত্থীতি পঞ্চদ্ৰারিকানি দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণ মনোধা তুত্তিক সন্তীরণত্তযৰসেন সোল়সৰীথিচিত্তানি নলব্ভন্তেৰ. যানি সন্ধায সোল়সন্নং চিত্তানং উপরি ৰুচ্চমানতাতি ৰুত্তং. কামভূমিযং পন তংতং পসাদরহিততা জচ্চন্ধাদীনং ৰসেন যো জেতব্বা. কামে অসীতি ৰীথিচিত্তানি যথারহং লব্ভরে লব্ভন্তি. রূপে চতুসট্ঠি তথা যথারহং লব্ভরে. অরূপে দ্ৰে চত্তালীস যথারহং লব্ভরেতি যোজনা. এত্থচ ব্রহ্মলোকেৰা উপরি ছকামাৰচর দেৰলোকেসুৰা অনিট্ঠারম্মণানি নাম নত্থি. তস্মা রূপাৰচরভূমিযং চতুন্নং অকুসলৰিপাকানং লব্ভমানতাৰচনং তত্থ ঠত্ৰাৰা ইধ আগন্ত্ৰাৰা ইধ অনট্ঠেহি রূপসদ্দেহি সমাগচ্ছন্তানং ৰসেন দট্ঠব্বং. কেচি পন ইধ আগতানংযেৰ ব্রহ্মানং অনিট্ঠারম্মণসমাযোগো হোতীতি থানি চত্তারি রূপভূমিযং লদ্ধানিনাম ন হোন্তি. তস্মা তত্থ সট্ঠিযেৰ ৰীথিচিত্তানীতি ৰদন্তি. তং ন যুজ্জতি. ইধ আগতানংযেৰ উপ্পন্নানিপি ব্রহ্মত্তভাৰে উপ্পন্নত্তা ব্রহ্মলোকে উপ্পন্নানি ইচ্চেৰ ৰত্তব্বত্তা. নচ তত্থ ঠিতাপি ইধ অনিট্ঠানি নগণ্হন্তি. দূরেপি আরম্মণং গহেতুং সমত্থত্তা ব্রহ্মানন্তি.
[১৪০] যঞ্চ ৰিভাৰনিযং
তস্স ৰাদস্স পটিক্খিপনত্থং ৰুত্তং ‘‘ইধ পন তত্থ ঠত্ৰাপি ইমং লোকং পস্সন্তানং অনিট্ঠারম্মণস্স অসম্ভৰো ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি. তেন তত্থ ঠত্ৰা ইমং লোকং পস্সন্তানং উপ্পন্নানি তানি চত্তারি চিত্তানি তত্থ লদ্ধানিনাম হোন্তি. ইধ আগতানং উপ্পন্নানি ইধ লদ্ধানিনাম হোন্তীতি অনুঞ্ঞাতং হোতি. তঞ্চ ন যুত্তং.
তং তং ভূমিপরিযাপন্নে সত্তসন্তানে উপ্পন্নানিএৰ তংতংভূমিযং উপ্পন্নানীতি সিদ্ধত্তা. ইচ্চেৰন্তিআদি মহানিগমনং. যথাসম্ভৰন্তি তং তং ভূমিপুগ্গলদ্ৰারারম্মণেসু সম্ভৰানুরূপং. ভৰঙ্গেন অন্তরিতা ভৰঙ্গন্তরিতা. যাৰতাযুকন্তি তস্মিং তস্মিং ভৰে ভৰনিকন্তি ৰীথিতো পট্ঠায যত্তকং কালং জীৰিতসন্তানং পৰত্ততি. তত্তকং কালন্তি অত্থো. অব্ভোচ্ছিন্না পৰত্ততি অসতি নিরোধ সমাপত্তিযন্তি অধিপ্পাযো.
ইতি পরমত্থদীপনিযানাম অভিধম্মত্থসঙ্গহস্স
চতুত্থৰণ্ণনায ৰীথি সঙ্গহস্স
পরমত্থদীপনা নিট্ঠিতা.