নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

পরমত্থদীপনী

সঙ্গহ মহাটীকা পাঠ

গন্থারব্ভকথা

[ক]

উদযা যস্স একস্স, সদ্ধম্মরংসি জালিনো;

পবুজ্ঝিংসু জনম্বুজা, জাতিক্খেত্তে মহাসরে.

[খ]

ৰন্দামি তং মহাসূরং, মহামোহ তমোনুদং;

সঞ্জাতং সো হদযে ময্হং, তমোখন্ধং পনূদতং.

[গ]

পোরাণকেহি ৰিঞ্ঞূহি, ৰণ্ণিতা ৰণ্ণনা বহূ;

দিস্সন্তি ইধ লোকম্হি, অভিধম্মত্থসঙ্গহে.

[ঘ]

ন তাহি তুট্ঠিং ৰিন্দন্তি, যে সারত্থা ভিমানিনো;

তে মং সঙ্গম্ম যাচন্তি, পরমত্থস্স দীপনং.

[ঙ]

মহণ্ণৰে রতনানি, উদ্ধরিত্ৰা দিপৰাসিনং;

যথিচ্ছকংপি দজ্জেয্যুং, ন ৰত্তব্বাৰ ঊনতা.

[চ]

তথেৰেত্থ ৰিপুলত্থা, অণ্ণৰে রতনূপমা;

সতক্খত্তুংপি ৰণ্ণেয্যুং, পরিযাদিন্না ন হেস্সরে.

[ছ]

তস্মা তাসু ৰণ্ণনাসু, সারমাদায ৰণ্ণনং;

নানাসারত্থ সম্পুণ্ণং, উত্তান পদব্যঞ্জনং.

[জ]

নাতিসঙ্খেপ ৰিত্থারং, মন্দবুদ্ধিপ্পবোধনং;

করিস্সং তং পরমত্থেসু, সুণন্তু পাটৰত্থিনোতি.

পথমগাথা-পরমত্থদীপনী

১. অভিধম্মত্থসঙ্গহং কত্তুকামো অনুরুদ্ধত্থেরো সঙ্গহারব্ভে তাৰ সপ্পযোজনে পঞ্চপিণ্ডত্থে দস্সেন্তো আদিগাথ মাহ. পঞ্চপিণ্ডত্থানাম রতনত্তযৰন্দনা, গন্থাভিধেয্যো, গন্থপ্পকারো, গন্থাভিধানং, গন্থপ্পযোজনং. তত্থ তীসু রতনেসু নিপ্পচ্চকারকরণং রতনত্তযৰন্দনানাম. সা সম্মাসম্বুদ্ধমতুলং সসদ্ধম্মগণুত্তমং অভিৰাদিযাতি এতেহি পদেহি দস্সিতা. সকলেন গন্থেন অভিহিতা পধানত্থভূতা চত্তারো অভিধম্মত্থা গন্থাভিধেয্যো. সো অভিধম্মত্থসঙ্গহন্তিপদে অভিধম্মত্থ সদ্দেন দস্সিতো.

[১] ৰিভাৰনিযং পন

সঙ্গহিতভাৰোপি অভিধেয্যোযেৰাতি কত্ৰা অভিধেয্যো অভিধম্মত্থসঙ্গহপদেন দস্সিতোতিৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.

ন হি সো অপ্পধানত্থভূতো সঙ্গহিতভাৰো ইমস্মিং পিণ্ডত্থদস্সনে অভিধেয্যো নাম ভৰিতুং যুত্তোতি. ইতো পট্ঠাযচ টীকাযন্তি ৰুত্তে ইমস্স সঙ্গহস্স দ্ৰীসু সীহল়টীকাসু পথমাটীকা দট্ঠব্বা. ৰিভাৰনিযন্তি ৰুত্তে এতরহি পাকটা দুতীযা. টীকাসূতি ৰুত্তে দ্ৰেপি. মহাটীকাযন্তি ৰুত্তে ৰিসুদ্ধিমগ্গে মহাটীকা দট্ঠব্বা. যঞ্চ ৰচনং ৰিভাৰনিযংপি আগতং, অঞ্ঞত্থাপি আগতং, তংপি ইধ ৰিভাৰনিযংত্ৰেৰ ৰুচ্চতি আসন্নত্তাতি. সভাগধম্মসঙ্গহৰসেন গন্থৰিধানাকারো গন্থপ্পকারো. সো পন সঙ্গহ সদ্দেন দস্সিতো.

[২] ৰিভাৰনিযং পন

অভিধম্মত্থসঙ্গহপদেনাতি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.

ন হি অভিধম্মত্থসদ্দো গন্থৰিধানাকারং দীপেতীতি. অত্থা নুগতা গন্থসমঞ্ঞা ৰন্থাভিধানং. তং অভিধম্মত্থ সঙ্গহপদেন দস্সিতং. সঙ্গহগন্থে কতে সতি তদুগ্গহপরিপুচ্ছাদিৰসেন অনাযাসতো লদ্ধব্বং ধম্মানং সরূপাৰবোধাদিকং অনুপাদাপরিনিব্বানন্তং গন্থস্স ফলানুফলং গন্থপ্পযোজনং তংপি অভিধম্মত্থসঙ্গহপদেনেৰ সামত্থিযতো দস্সিতং.

[৩] ৰিভাৰনিযং পন

সঙ্গহসদ্দেনাতি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.

ন হি অভিধম্মত্থসদ্দেন ৰিনা অনাযাসতো সংসিদ্ধিমত্তদীপকেন সঙ্গহসদ্দমত্তেন তাদিসো অনুপাদাপরিনিব্বানন্তো পযো জনৰিসেসো সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, অসদ্ধম্ম সঙ্গহানংপি লোকে সন্দিস্সনতোতি.

২. তত্থ রতনত্তযৰন্দনা তাৰ অসঙ্খেয্যঅপ্পমেয্যপ্পযোজনা হোতি. যথাহ –

তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতো ভযে;

ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, যমেত্থ মপি কেনচীতি.

য মেত্থমপীতিএত্থ যেনকেনচি অপি মনুস্সেনৰা দেৰেনৰা ব্রহ্মুনাৰা সঙ্খাতুং ন সক্কাতি যোজনা. টীকাকারাপি তং পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি. সঙ্গহকারা পন অন্তরাযনীৰারণমেৰ ৰিসেসতো পচ্চাসীসন্তি. সঙ্গহকারা তিচ বুদ্ধঘোসত্থেরাদযো অট্ঠকথাচরিযা ৰুচ্চন্তি.

নিপ্পচ্চকারস্সেতস্স,

কতস্স রতনত্তযে;

আনুভাৰেন সোসেত্ৰা,

অন্তরাযে অসেসতোতি হি ৰুত্তং.

৩. কথঞ্চ রতনত্তযৰন্দনায অন্তরাযনীৰারণং হোতীতি. ৰুচ্চতে-রতনত্তযৰন্দনা হি নাম ৰন্দনাকিরিযাভিনিপ্ফাদকো সত্তক্খত্তুং সত্তক্খত্তুং অনেককোটিসতসহস্সৰারে পৰত্তমানো মহন্তো পুঞ্ঞাভিসন্দো পুঞ্ঞপ্পৰাহো. সো চ অনুত্তরেসু বুদ্ধাদীসু পুঞ্ঞক্খেত্তেসু সংৰড্ঢিতত্তা থেরস্স চ উল়ারচ্ছন্দসদ্ধাবুদ্ধিগুণেহি পরিভাৰিতত্তা মহাজুতিকো মহপ্ফলো মহানিসংসো চ পুঞ্ঞাতিসযো হোতি. সো সযং পযোগসম্পত্তিভাৰে ঠত্ৰা বহিদ্ধা ৰিপত্তিপচ্চযে অপনেত্ৰা সম্পত্তিপচ্চযে উপনেত্ৰা অতিপণীতউতুচিত্তাহার সমুট্ঠিতানং সরীরট্ঠকধাতূনং উপব্রূহনং কত্ৰা পটিসন্ধিতো পট্ঠায লদ্ধো কাসস্স জনককম্মস্স অনুবলং দেতি. অলদ্ধোকাসস্স চ পুঞ্ঞন্তরস্স ওকাসলাভং করোতি. অথ লদ্ধানুবলেন লদ্ধো কাসেন চ তদুভযেন পুঞ্ঞেন নিব্বত্তা রূপারূপসন্ততিযো থেরসন্তানে যমকমহানদিযো ৰিয বলৰবলৰন্তি যো হুত্ৰা পৰত্তন্তি. তদা তস্মিং ইট্ঠফলঘনপরিপূরিতে থেরসন্তানে অনিট্ঠফলভূতানং রোগাদি অন্তরাযানং উপ্পত্তিযা ওকাসো নাম নত্থীতি ইট্ঠফলসন্তানৰিবাধকানি অনিট্ঠফলসন্তানজনকানি চ অপুঞ্ঞকম্মানি দূরতো অপনীতানেৰ হোন্তি. ন হি কম্মানিনাম পুঞ্ঞানি অপুঞ্ঞানি চ অত্তনো ৰিপাকুপ্পত্তিযা ওকাসে অসতি ৰিপচ্চন্তীতি. ততো তস্মিং সন্তানে আযুৰণ্ণা দযো ইট্ঠফলধম্মা যাৰ গন্থনিট্ঠানা যাৰ আযুকপ্পপরিযো সানাপি ৰা ৰড্ঢনপক্খে ঠত্ৰা পৰত্তন্তি. যথাহ –

অভি ৰাদনসীলিস্স, নিচ্চং ৰুড্ঢাপচাযিনো;

চত্তারো ধম্মা ৰড্ঢন্তি, আযুৰণ্ণো সুখং বলন্তি.

এৰং তায ৰন্দনায অন্তরাযনীৰারণং হোতীতি. তস্মা সঙ্গহারব্ভে রতনত্তযৰন্দনাকরণং থেরস্স অত্তনা আরব্ভ মানসঙ্গহস্স অনন্তরাযেন পরিসমাপনুত্থং. ন কেৰলঞ্চ থেরস্সেৰ, সোতূনঞ্চ সঙ্গহং গণ্হন্তানং আদিম্হিযেৰ রতনত্তয ৰন্দনা সিদ্ধিতো অনন্তরাযেন গহণ কিচ্চসম্পজ্জনত্থন্তি.

[৪] ৰিভাৰনিযং পন

সত্তসু জৰনেসু পথমজৰন ৰসেনেৰ ৰন্দনা পযোজনং ৰিভাৰিতং ৰিয দিস্সতি. ‘‘দিট্ঠধম্মৰেদনীযভূতা’’তি হি তত্থ ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.

উপত্থম্ভনকিচ্চস্সেৰ ইধ অধিপ্পেতত্তা. তস্স চ সত্তসুপি জৰনেসু উপলদ্ধত্তাতি. যথা হি আহাররূপস্স দ্ৰীসু কিচ্চেসু ওজট্ঠমকরূপজননকিচ্চং পরিত্তকং অপ্পমত্তকং হোতি. চতুস্সন্ত তিরূপুপত্থম্ভনকিচ্চমেৰ মহন্তং অধিমত্তং. তথাহি পট্ঠানেপি তদুপত্থম্ভনকিচ্চমেৰ গহেত্ৰা কবল়ীকারো আহারো ইমস্স কাযস্স আহারপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰিভঙ্গৰারো ৰিভত্তো. এৰমেৰং ইধপি পথমজৰনস্স অৰুনাৰ ৰিপাকজননকিচ্চং পরিত্তকং অপ্পমত্তকং হোতি. অহেতুকৰিপাকমত্তং জনেতীতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. কম্মন্তরুপত্থম্ভনকিচ্চমেৰ মহন্তং অধিমত্তং. তঞ্চ সত্তসুপি জৰনেসু উপলব্ভতি যেৰাতি. যস্মা পন গন্থাভিধেয্যে গন্থপ্পকারে গন্থপ্পযোজনে চ আদিতো ৰিৰিতেসতি সোতু জনানং গন্থস্সৰনে উস্সাহো জাযতি. তস্মা তেসং গন্থা ভিধেয্যাদীনং দস্সনং গন্থে উস্সাহজননত্থং. গন্থাভিধানদস্সনং ৰোহারসুখত্থন্তি. ইদমেত্থ পিণ্ডত্থদস্সনং.

৪. অযং পন পদত্থো. সম্মাচ বুজ্ঝি সামঞ্চ বুজ্ঝীতি সম্মা সম্বুদ্ধো. এত্থ চ সম্মাসদ্দো অৰিপরীতত্থে নিপাতো. সো বুজ্ঝিতব্বেসু ঞেয্যধম্মেসু বুজ্ঝনক্রিযায অসেসব্যাৰিভাৰং দীপেতি. তথাহি পদেসঞাণে ঠিতা পচ্চেকবুদ্ধাদযো অত্তনো ৰিসযে এৰ অৰিপরীতং বুজ্ঝন্তি. অৰিসযে পন অন্ধকারে পৰিট্ঠাৰিয হোন্তীতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. ৰিসযো চ তেসং অপ্পমত্তকোৰ সব্বঞ্ঞুৰিসযং উপাদায যথা হত্থ পুটে আকাসো অপ্পমত্তকোৰ অজটাকাসং উপাদাযাতি. তে হি ফস্সাদীসু ধম্মেসু একধম্মম্পি সব্বাকারতো বুজ্ঝিতুং নসক্কোন্তীতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং পন অৰিসযো নাম নত্থি, যত্থ তে ৰিপরীতং বুজ্ঝেয্যুং. তে হি অনমতগ্গে সংসারে অনন্তাসু চ লোকধাতূসু তিযদ্ধগতে অদ্ধমুত্তকে চ ধম্মে হত্থমণিকে ৰিয সমসমে কত্ৰা বুজ্ঝন্তি. সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাত মাগচ্ছন্তীতি হি ৰুত্তং. তত্থ ঞাণমুখেতি সব্বঞ্ঞুংমহাভৰঙ্গং সন্ধাযাহ. তত্থ হি তে ধম্মা বোধিমণ্ডে সব্বং অভিধম্মং সম্মসনতো পট্ঠায নিচ্চকালং উপট্ঠহন্তীতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা পন যত্তকে ধম্মে ৰিচারেতুং ইচ্ছন্তি. তত্তকে ধম্মে আৰজ্জনায ৰিসুং কত্ৰা আৰজ্জিত্ৰা ৰিচারেন্তীতি. ননু ধম্মা মহন্তা ভৰঙ্গং পরিত্তকন্তি ন চোদেতব্বমেতং. অরূপধম্মানঞ্হি পরমুক্কংসপত্তানং এস আনুভাৰোতি. সংসদ্দো পন সামন্তি এতস্স অত্থে উপসগ্গো. সো ভগৰতো পটিৰেধধম্মেসু অনাচরিযকতং দীপেতি. ন মে আচরিযো অত্থীতি হি ৰুত্তং. ননু ভগৰতো ততীযচতুত্থারুপ্প সমাপত্তিযো আল়ারুদকমূলিকাতি. সচ্চং. তা পন অনলঙ্করিত্ৰা লদ্ধমত্তাৰ হুত্ৰা ছড্ডিতত্তা পচ্ছা বুজ্ঝনক্রিযায পাদকমত্তাপি নহোন্তি. কুতো পটিৰেধধম্মাতি. তস্মা তা ভগৰতো বুদ্ধভাৰে সাচরিযকতং ন সাধেন্তীতি. অযমেত্থ পাল়ি অনুগতো অত্থো. যথাহ –

তত্থ কতমো চ পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধো. ইধেকচ্চো পুগ্গলো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতি. বলেসু চ ৰসিভাৰং. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধোতি.

তত্থাতি নিমিত্তে ভুম্মং. বলেসূতি দসবল ঞাণেসু. ৰসিভাৰন্তি ইস্সরভাৰং. এত্থচ পুব্বে. ল. সামন্তিএতেন সংসদ্দস্স অত্থং দস্সেতি. তত্থাতিআদিনা [সম্মাসদ্দস্সঅত্থন্তি. সম্মাসম্বুদ্ধপদং]

৫. ইদানি থেরো অত্তনো ৰন্দনং সুট্ঠুবলৰং করোন্তো অতুলন্তি আহ. অনেকগুণপদৰিসযা হি ৰন্দনা সুট্ঠুতরং বলৰতী হোতীতি. ননু একগুণপদৰিসযাপি ৰন্দনা অন্তরা যনীৰারণেসমত্থা সিযাতি কিং দুতীযেনাতি. ন ন সমত্থা. ৰিঞ্ঞুজাতিকা পন সত্থুগুণত্থোমনে মত্তকারিনো নাম ন হোন্তি. থেরো চ তেসং অঞ্ঞতরো. ত্ৰং পন অৰিঞ্ঞুজাতিকো. তস্মা মত্তং করোন্তো চোদেসীতি. অপিচ. ন কেৰলং অন্তরা যনীৰারণমেৰ ৰন্দনায ইচ্ছিতব্বং হোতি. অথখো পঞ্ঞাপাটৰাদিঅত্থোপি ইচ্ছিতব্বোযেৰ. সোপি হি অনাযাসেন গন্থ নিট্ঠানস্স গন্থপারিসুদ্ধিযা চ পচ্চযো হোতীতি. অনুস্সতিট্ঠানেসু হি চিত্তভাৰনা চিত্তসমাধানাৰহা হোতি. চিত্ত সমাধানে চ সতি পঞ্ঞাতিক্খাসূরা হুত্ৰা পহতি. সমাহিতো ভিক্খৰে যথাভূতং পজানাতীতি হি ৰুত্তং. তস্মা তদত্থাযপি অত্তনো ৰন্দনা সুট্ঠু বলৰতী কাতব্বাযেৰাতি.

[৫] ৰিভাৰনিযং পন

‘‘যথাৰুত্তৰচনত্থ যোগেপি সম্মাসম্বুদ্ধসদ্দস্স ভগৰতি সমঞ্ঞাৰসেন পৰত্তত্তা অতুলন্তি ইমিনা ৰিসে সেতী’’তি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.

মহন্তঞ্হি সত্থুগুণপদানং মজ্ঝে এতং সম্মাসম্বুদ্ধপদং, চন্দো ৰিয তারকানং মজ্ঝে. তস্মা তং সভাৰনিরুত্তিং জানন্তানংসন্তিকে ভাৰত্থসুঞ্ঞং সত্থুসমঞ্ঞামত্তং ভৰিতুং নারহতি. অঞ্ঞেসং পন পদসহস্সং ৰুচ্চমানংপি সত্থু সমঞ্ঞামত্তমেৰ সম্পজ্জতীতি. তুলযিতব্বো অঞ্ঞেন সহ পমিতব্বোতি তুলো. ন তুলো অতুলো, নত্থিতুলো সদিসো এতস্সাতি ৰা অতুলো. ভগৰা. ন হি অত্থি ভগৰতো অত্তনা সদিসো কোচি লোকস্মিন্তি. যথাহ –

ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি;

সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি.

অনচ্ছরিযঞ্চেতং, যং বুদ্ধভূতস্স অতুলত্তং. সম্পতিজাতস্সপি পনস্স অতুলতা পঞ্ঞাযতি. তদা হি মহাপুরিসো সম্পতিজাতোৰ সমানো পুরত্থিমদিসাভিমুখো অট্ঠাসি. তস্মিং দিসা ভাগে অনন্তানি চক্কৰাল়ানি একঙ্গণানি অহেসুং. তেসু ঠিতা দেৰব্রহ্মানো মহাপুরিস ইধ তুম্হেহি সদিসো নত্থি. কুতো উত্তরিতরোতি পরমায পুজায পূজেসুং. এৰং সেসদিসাসুপি. তদা মহাপুরিসো অত্তনো সব্বলোকগ্গভাৰং ঞত্ৰা অগ্গোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মিলোকস্স, জেট্ঠোহমস্মিলোকস্স অযমন্তি মাজাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰোতি এৰং অছম্ভিৰাচং নিচ্ছারেসীতি. ইদংপি অনচ্ছরিযং, যং পচ্ছিমভৰং পত্তস্স অতুলত্তং. যদা পন সো সুমেধভূতো দীপঙ্করবুদ্ধস্স সন্তিকে নিযতব্যাকরণং গণ্হি. তদাপি থপেত্ৰা দীপঙ্করসম্মাসম্বুদ্ধং পারমিতাগুণেহি তেন সদিসো কোচি নত্থেৰ. নত্থিভাৰোচস্স তদা পৰত্তে হি দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনাদীহি অসাধারণপাটিহারিযেহি দীপেতব্বো. তানি হি পচ্চেকবোধিসত্তানং সতসহস্সংপি পৰত্তেতুং ন সক্খিস্সতিযেৰ. কুতো সাৰকবোধি সত্তানন্তি. তেনেৰ হি তদা পৰত্তিপারমিপৰিচযঞ্ঞাণং অত্তনো ৰিসযে সব্বঞ্ঞুথঞ্ঞাণগতিকন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. সাৰকবোধিসত্তাপি হি যতো পট্ঠায অত্তনো বোধিযা অনুরূপে সম্ভারধম্মে সযমেৰ জানিতুং সক্কোন্তি. ততো পট্ঠায অনিৰত্তিধম্মা হুত্ৰা ৰত্তানুসারিমহাপুথুজ্জনভাৰং অতিক্কমিত্ৰা বোধিসত্তভূমিং ওক্কন্তা হোন্তি. একেন পরিযাযেন নিযতা সম্বোধিপরাযনা চ নাম হোন্তি. তদা এৰ বুদ্ধানং সম্মুখিভাৰে সতি নিযতব্যাকরণং লভন্তি. সব্বঞ্ঞু বোধিসত্ত পচ্চেকবোধিসত্তেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি.

[৬] ৰিভাৰনিযং পন

সমিতত্থে য্যকারস্স অকারস্স ৰা ৰসেন এতং সিদ্ধন্তি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.

ন হি তুলসদ্দো ধাতুসিদ্ধো কম্মসাধনো চ ভৰিতুং ন যুত্তো. তুলযিতুং অসক্কুণেয্যোতি অতুলো. অপ্পমে য্যোতি হি টীকাযং ৰুত্তং. এতেন তুলসদ্দো কম্মসাধনোতি দিপেতি. এৰঞ্চ সতি কম্মসাধনেনেৰ তদত্থসিদ্ধিতো কিং ততো সমিতত্থে য্যকারস্সঅকারস্স ৰা চিন্তাযাতি. ৰত্তিচ্ছানুগতো সদ্দপ্পযোগোতি কত্ৰা এতং ৰুত্তন্তি চে. ন. যথা সুতং যুত্তং ৰজ্জেত্ৰা অস্সুতস্স পরিকপ্পনায পযো জনাভাৰতোতি. [অতুল পদং]

৬. ইমেহি পন দ্ৰীহি পদেহি সত্থু তিস্সো সম্পদা ৰিভা ৰিতা হোন্তি. হেতুসম্পদা ফলসম্পদা সত্তুপকারসম্পদাচাতি. তত্থ সত্থু মহাকরুণা সমঙ্গিতা বোধিসম্ভারসম্ভরণঞ্চ হেতুসম্পদানাম. বোধিমণ্ডে পৰত্তিতা চতুৰীসতি কোটিসভসহস্সসঙ্খা মহাৰজিরঞ্ঞাণসঙ্খাতা সব্বঞ্ঞুমহা ৰিপস্সনাপি এত্থেৰ সঙ্গহিতা. সা হি মহাবোধিযা পদট্ঠান ভূতাতি. পহান সম্পদাযমেৰ ৰা সা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. ফলসম্পদা চতুব্বিধা পহানসম্পদা ঞাণসম্পদা আনুভাৰসম্পদা রূপকাযসম্পদা চাতি. তত্থ সহ ৰাসনায কিলেসপ্পহানং পহানসম্পদা নাম. পহানস্স সব্বপারিপূরিতাতি অত্থো. অত্থতো পন অরিযমগ্গো, অগ্গমগ্গঞ্ঞাণমেৰ ৰা. সব্বঞ্ঞুত ঞ্ঞাণ দসবলঞ্ঞাণাদীনি ঞাণসম্পদা.

[৭] ৰিভাৰনিযং পন

এতাসু দ্ৰীসু সম্পদাসু ঞাণসম্পদা পথমং ৰুত্তা, ততো পহানসম্পদা. পহানসম্পদাযেৰ পন পথমং ৰত্তব্বা. সা হি ঞাণসম্পদাযপুব্বঙ্গমভূতা পচ্চযভূতা চ. মহাটীকাযঞ্চ সাযেৰ পথমং ৰুত্তাতি.

[৮] যঞ্চ ৰিভাৰনিযং

‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং অগ্গমগ্গঞ্ঞাণ’’ন্তি ঞাণসম্পদাযং ৰুত্তং. তংপি ন যুজ্জতি.

অগ্গমগ্গঞ্ঞাণঞ্হি পহানসম্পদা এৰ ভৰিতুং অরহতি. ন হি মগ্গঞ্ঞাণতো অঞ্ঞা পহানসম্পদানাম অত্থীতি. যঞ্চ কোচি ৰদেয্য মগ্গঞ্ঞাণং ঞাণঞ্চ হোতি পহানঞ্চ. তস্মা উভযত্থ ৰত্তুং যুত্তন্তি. তংপি ন যুজ্জতি. এৰঞ্হি সতি সম্পদাসঙ্করো হোতীতি.

[৯] তথা ৰিভাৰনিযং

ঞাণসম্পদাযং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সব্বপথমং ৰত্তব্বংপি ন ৰুত্তং. তংপি ন সুন্দরং.

ননু ‘‘তম্মূলকানি চ দসবলাদি ঞ্ঞাণানী’’তি এত্থ আদিসদ্দেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণংপি গহিতন্তি চে. তংপি ন যুজ্জতি.

ন হি অপ্পধানং সরূপতো নিদ্দিসিত্ৰা পধানং পাকটং আদিসদ্দেন গহিতন্তি ঞাযাগতং হোতীতি. অচিন্তেয্যানুভাৰেহি সীলা দিগুণেহি ইদ্ধি ধম্মেহি চ সম্পদা আনুভাৰসম্পদা. লক্খণা নুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতস্স রূপকাযস্স সম্পত্তি রূপকাযসম্পদা. সত্তুপকারোদুৰিধো আসযসম্পদা, পযোগসম্পদা চ. অজ্ঝাসযস্স উল়ারতা কাযৰচীপযোগস্স চ পরিসুদ্ধতাতি অত্থো. তত্থ দেৰদত্তাদীসু ৰিরোধিসত্তেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতা আসয সম্পদা. লোকে অভিঞ্ঞাতানং রাজূনং রাজমহামত্তানং সেট্ঠি গহপতীনং দেৰরাজূনম্পি ধম্মং দেসেন্তস্স লাভসক্কারাদি নিরপেক্খতাৰসেন দেসনাপযোগসুদ্ধি পযোগসম্পদা. তত্থ দ্ৰে পহানঞাণসম্পদা সম্মাসম্বুদ্ধপদেন ৰিভাৰিতা. দ্ৰীহি আনু ভাৰরূপকাযসম্পদাহি সহ দ্ৰে সত্তুপকারসম্পদা অতুলপদেন. হেতুসম্পদা পন দ্ৰীহিপি পদেহি সামত্থিযতো ৰিভাৰিতা. ন হি তাদিসিযা হেতুসম্পদায ৰিনা ইতরাসং পৰত্তি অত্থীতি. [সম্পদা]

৭. পুনপি থেরো অত্তনো ৰন্দনং বলৰতরং করোন্তো সসদ্ধম্মগণুত্তমন্তি আহ. এতেন ধম্মসঙ্ঘানংপি ৰন্দনা কতা হোতি. দূরতোহং নমস্সিস্সং, সসঙ্ঘং লোকনাযকন্তি হি ৰুত্তে সঙ্ঘস্সপি নমনক্রিযাপত্তি সহসদ্দেন ৰিঞ্ঞাযতি. এৰ মিদং দট্ঠব্বং. তত্থ নমস্সিস্সন্তি নমস্সিং.

[১০] যম্পন ৰিভাৰনিযং

‘‘গুণীভূতানংপি হি ধম্মসঙ্ঘানং অভিৰাদেতব্ব ভাৰো সহযোগেন ৰিঞ্ঞাযতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ অভিৰাদেতব্ব ভাৰোতি নৰত্তব্বং. অভিৰাদিতভাৰোতি পন অভিৰাদনন্তি ৰা ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি সতি ইধ অধিপ্পেতস্স ক্রিযা সমৰাযস্স সিদ্ধত্তা ধম্মসঙ্ঘানংপি থেরস্স ৰন্দনা ক্রিযাপত্তি সিদ্ধা হোতীতি. ইতরথা তব্বপচ্চযস্স অরহত্থদীপনতো অভিৰাদনা রহতা সঙ্খাত গুণসমৰাযো ৰুত্তো সিযা. সোচ ইধ নাধিপ্পেতো. অত্তনো নিদস্সনেন চ সহ ন সমেতি সপুত্তদারো আগতোতি.

অপিচ থেরো ইমং গন্থং রচযিস্সামীতি পুব্বভাগেযেৰ তীণি রতনানি ৰন্দি, অথ তং অত্তনো ৰন্দনং গন্থপ্পটিঞ্ঞায সহ ঘটেত্ৰা দস্সেন্তো ইমং গাথং রচযীতিপি ন ন সক্কা ৰত্তুন্তি. তথাহি অভিৰাদিযাতি ৰুত্তং. ন অভিৰাদিযামীতি. এসনযো অঞ্ঞত্থপি. তত্থ সদ্ধম্মেন চ গণুত্তমেন চ অত্তনা নিম্মিতেন সকললোকস্স সরণভূতেন সহ ৰত্ততীতি সসদ্ধম্ম গণুত্তমো. সম্মাসম্বুদ্ধো. ন হি পরনিম্মিতেন সদ্ধম্মেন গণুত্তমেন চ সহিতা সাৰকা সসদ্ধম্মাতি চ সগণুত্তমাতি চ ৰুচ্চন্তি. ন চ অত্তনোএৰ সরণভূতেন সদ্ধম্মেন সব্রহ্মচারিগণুত্তমেন চ সহিতা পচ্চেকবুদ্ধা তথা থোমনং অরহন্তীতি, তস্মা ইদংপি সত্থু অসাধারণগুণপদমেৰ হোতীতি দট্ঠব্বং.

তত্থ ধারেতীতি ধম্মো. কে ধারেতি, অত্তানং ধারেন্তে. ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিন্তি হি ৰুত্তং. কথঞ্চ ধারেতি, চতূসু অপাযেসু ৰট্টদুক্খেসুচ অপতমানে করোন্তো. কিঞ্চ ধারণংনাম, যেসং ৰসেন সত্তা অপাযেসুৰা ৰট্টদুক্খেসুৰা পতন্তি, তেসং কিলেসানং একদেসেনৰা সব্বসোৰা সমুচ্ছিন্দনং. ইমস্মিং অত্থে চত্তারো অরিযমগ্গা নিব্বানঞ্চ নিপ্পরিযাযতো ধম্মোনাম. অরিযমগ্গা হি কিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তা নিব্বানেন সহেৰ হুত্ৰা সমুচ্ছিন্দন্তি. ন ৰিনাতি, তস্মা তেযেৰ পঞ্চ একন্ততো ধম্মোনামাতি. পরিযত্তিধম্মো পন ধারণুপাযোযেৰ হোতি. চত্তারি সামঞ্ঞফলানিচ ধারণফলানিযেৰ হোন্তি, কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনৰসেন পৰত্তত্তা ধারণানুকূলপ্পৰত্তানি চ. তস্মা এতে পঞ্চ পরিযাযধম্মাযেৰাতি. অথৰা, ধারীযতীতি ধম্মো. ধারণারহোতি ৰুত্তং হোতি. যো হি ধারেন্তং একন্তেন দুক্খতো মোচেতি. অগ্গসুখেচ পতিট্ঠাপেতি. সোযেৰ ধারণারহত্তা ইধ ধম্মোনামাতি. কোপন সোতি, যথা পুত্তধম্মাযেৰ. তেহি কেচি ভাৰনা ৰসেন কেচি সচ্ছিকিরিযৰসেন কেচি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারৰসেন কেচি উগ্গহ ধারণৰসেন ধারীযন্তি. তে চ এৰং ধারীযমানা ধারেন্তং যথারহং অপাযদুক্খতো ৰট্টদুক্খতোচ মোচেন্তি, অগ্গেচ ফলসুখেৰা নিব্বানসুখেৰা পতিট্ঠাপেন্তীতি. ধারেন্তিৰা সপ্পুরিসাজনা অপাযেসু ৰট্টদুক্খেসুচ অত্তানং অপত মানং ৰহন্তি এতেনাতি ধম্মো. ধরন্তিৰা এত্থ ধম্মদীপা ধম্মপ্পটিসরণা জনা লদ্ধপ্পতিট্ঠা হোন্তীতি ধম্মোতিপি যুজ্জতিযেৰ. কস্মা পনেত্থ ধম্মো দসৰিধোৰ ৰুত্তো. ননু পটিপত্তিধম্মেন সহ একাদসৰিধোৰ ৰত্তব্বোতি. সচ্চং. সোপন পটিপত্তিধম্মো মগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপদাএৰ হোতীতি পুব্বচেতনা ৰিয দানে মগ্গে এৰ সো সঙ্গহিতো. তস্মা ধম্মো দসৰিধোৰ সব্বত্থ ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.

অপিচ, যদগ্গেন পরিযত্তিধম্মো ইধ ধম্মস্মিং সঙ্গহিতো. তদগ্গেন পরিযত্তিধারকোপি সঙ্ঘে ৰন্দনেয্যে সঙ্গহিতোতি যুত্তো. যদগ্গেনচ পুথুজ্জনকল্যাণকো সঙ্ঘে সেক্খেসু সঙ্গহিতো. তদগ্গেন তস্স কল্যাণহেতুভূতো পটিপত্তি ধম্মোপি ধম্মে ৰন্দনেয্যে সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. সো হি পুথুজ্জনভূতোপি যেহি ধম্মেহি সমন্নাগতত্তা সেখে সোতাপত্তি ফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নে সঙ্গহিতো. তে পন ধম্মা সেক্খে সোতাপত্তিমগ্গে অসঙ্গহিতাতি নসক্কা ৰত্তুন্তি. এত্তাৰতা যে ৰদন্তি সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামীতি, এত্থ পুথুজ্জন কল্যাণকো সঙ্ঘে অসঙ্গহিতো. ন হি তংসরণং গচ্ছন্তস্স সরণগমনং সম্পজ্জতীতি. তেসং তং পটিক্খিত্তং হোতি. এৰং পন ৰত্তব্বো, যো ৰো আনন্দ মযা ধম্মোচ ৰিনযোচ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থাতি এৰং সত্থুঠানে থপেত্ৰা ভগৰতা সংৰণ্ণিতো পরিযত্তিধম্মো ধম্মসরণে সঙ্গহিতোতি যুত্তো, তং ধারেন্তোপন কল্যাণপ্পটিপত্তিযং ঠিতোপি অত্থি. অট্ঠিতোপি অত্থি. যো অট্ঠিতো, সো অত্তনোপি সরণং নহোতি. কুতো পরস্স. সত্থারা চ অনেকেসু সুত্তসহস্সেসু সো গরহিতো. তস্মা সো সঙ্ঘসরণে অসঙ্গহিতো. ইতরোৰ সঙ্গহিতোতি যুত্তোতি.

সন্তানং ধম্মোতি সদ্ধম্মো. সমিতকিলেসানং ততোযেৰ পসত্থানং পূজিতানং সপ্পুরিসানং পণ্ডিতানঞ্চ ধম্মোতি অত্থো. যোচ সন্তানং ধম্মো, সোপি একন্তেন সন্তোযেৰ হোতীতি সন্তো ধম্মোতিপি সদ্ধম্মো. পসত্থো পূজিতো ধম্মোতি অত্থো. সচ্চো ৰা. অযঞ্হি অঞ্ঞতিত্থিযধম্মো ৰিয ধারেন্তং নৰিসংৰাদেতি. সো হি অযং মে হিতোতি ধারেন্তস্স অহিতোযেৰ সম্পজ্জতি. অযং পন তথাধারেন্তস্স হিতোযেৰ সম্পজ্জতীতি. [সদ্ধম্মপদং]. গণুত্তমপদে লোকে সমান দিট্ঠিসীলানং সহধম্মিকানং সমূহো গণোতি ৰুচ্চতি. ইধ পন উত্তমেহি সীলাদিগুণেহি যুত্তো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো উত্তমোচ সো গণোচাতি অত্থেন উত্তমগণোনাম. সোযেৰ ইধ গণুত্তমোতি ৰুচ্চতি যথা মুনিসেট্ঠো মুনিৰরোতি.

[১১] ৰিভাৰনিযং পন

‘‘গণানং গণেসুৰা দেৰমনুস্সাদিসমূহেসু উত্তমো গণুত্তমো’’তি চ ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.

এতস্মিঞ্হি অত্থে সতি উত্তমসদ্দো পধানভূতো হোতি. সোচ গুণম্হিযেৰ পৰত্ততীতি তেন ইধ অরিযসঙ্ঘো ৰুত্তোতি নসিজ্ঝতীতি. এত্থচ গণোতি সঙ্ঘোযেৰ ৰুচ্চতি. সোচ সঙ্ঘো দুৰিধো সম্মুতিসঙ্ঘো, দক্খিণেয্যসঙ্ঘোতি. তত্থ সমগ্গেন সঙ্ঘেন কতং উপসম্পদাকম্মং সম্মুতিনাম. তায সম্মুতিযা উপসম্পন্নভূমিং পত্ৰা ঠিতো ভিক্খুসঙ্ঘো সম্মুতিসঙ্ঘোনাম. সো ৰিনযকম্মেসু পসিদ্ধো. দক্খিণেয্যসঙ্ঘো নাম অট্ঠ অরিযপুগ্গলসমূহো. সোপন কিঞ্চাপি সম্মুতিসঙ্ঘেপি অন্তোগধোযেৰ হোতি. তথাপি সরণগমন ৰন্দনা মান পূজাসক্কারানুস্সতিট্ঠানেসু অনুত্তর পুঞ্ঞক্খেত্ত ৰিসে সপরিগ্গহত্থং ভগৰতা তথা তথা সংৰণ্ণেত্ৰা সো ৰিসুং ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. পুথুজ্জনসঙ্ঘোহি পুঞ্ঞক্খেত্তং সমানোপি অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং নহোতি. কস্মা. সালিক্খেত্তে তিণানং ৰিয খেত্তদুট্ঠানং সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছানুসযানং সব্ভাৰাতি. পুঞ্ঞক্খেত্তভাৰো পনস্স পুরিমে সদ্ধম্মপদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বোতি. [সসদ্ধম্মগণুত্তমপদং]

৮. অভিৰাদিযাতি ৰিসেসতো ৰন্দিত্ৰা. এত্থ চ অযং লোকে সীলাদিগুণযুত্তো সেট্ঠো ৰন্দনেয্যোতি এৰং সেট্ঠ চিত্তং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দন্তো ৰিসেসতো ৰন্দতীতি ৰুচ্চতি. ৰন্দনা পন তিৰিধা কাযৰন্দনাদিৰসেন. যথাহ –

তিস্সো ইমা ভিক্খৰে ৰন্দনা, কতমা তিস্সো. কাযেন ৰন্দতি, ৰাচায ৰন্দতি, মনসা ৰন্দতীতি.

তত্থ সেট্ঠচিত্তং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা জাণুদ্ৰয কপ্পরদ্ৰয নলাট সঙ্খাতানি পঞ্চ অঙ্গানি ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দনেয্যানং অভিমুখং নিপ্পজ্জন্তো কাযেন ৰন্দতিনাম. যং সন্ধায পঞ্চপ্পতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰাতি তত্থ তত্থ ৰুত্তং. যাযচ অৰন্দিযট্ঠানেসু ৰন্দন্তস্স আপত্তি হোতীতি. গুণপদানি ৰাচায পৰত্তেন্তো ৰাচায ৰন্দতিনাম. নমো বুদ্ধস্স, নমত্থু বুদ্ধস্স, নমো ৰিমুত্তিযা, নমো ৰিমুত্তানং, ৰিপস্সিস্স নমত্থূতি এৰমাদীসুপি ৰাচা ৰন্দনাযেৰ. গুণপদানি অনুগন্ত্ৰা গুণে অনুস্সরন্তো মনসা ৰন্দতিনামাতি.

৯. ভাসিস্সন্তি কথেস্সামি. কামঞ্চ থেরো ইমং সঙ্গহং রচযন্তো পোত্থকারুল়্হং কত্ৰাৰ রচযিস্সতি. গন্থকম্মং নাম ৰাচাকম্মেসু পসিদ্ধন্তি কত্ৰা ভাসিস্সন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

১০. অভিধম্মত্থসঙ্গহন্তি পদে অভিধম্মে ৰুত্তা অত্থা অভিধম্মত্থা. তে সঙ্গয্হন্তি এত্থ এতেনাতিৰা অভিধম্মত্থসঙ্গহো. সঙ্গয্হন্তিতিচ থেরেন সংখিপিত্ৰা গয্হন্তি কথীযন্তীতি অত্থো. অভিধম্মেতি চেত্থ অভিঅতিরেকো অভিৰিসে সোচ ধম্মো অভিধম্মো. ধম্মোতি চ ৰিনযপাল়িতো অঞ্ঞংপাল়ি দ্ৰযং ৰুচ্চতি. যো ৰো আনন্দ মযা ধম্মোচ ৰিনযোচ দেসিতো পঞ্ঞত্তোতি হি ৰুত্তং. তঞ্চ পাল়িদ্ৰযং আণাৰিধানসঙ্খাতং ৰিনযন কিচ্চং ৰজ্জেত্ৰা কুসলাদিকে যথাপৰত্তে পরমত্থধম্মে এৰ দীপেতীতি. এৰং দীপেন্তেসুচ তেসু দ্ৰীসু ধম্মেসু যো ইতরতো অতিরেকোচ হোতি ৰিসেসোচ. অযমেৰ অভিধম্মো নাম. ইতরোপন ধম্মোযেৰ. এৰঞ্চ কত্ৰা ধম্মো অভিধম্মো ৰিনযো অভিৰিনযোতি ইদং চতুক্কং ৰেদিতব্বং. তত্থ ধম্মোনাম সুত্তন্তপিটকং. অভিধম্মোনাম যত্তপকরণানি. ৰিনযোনাম উভতো ৰিভঙ্গো, অভিৰিনযোনাম খন্ধকপরিৰারাতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. অতিরেকৰিসেসতা চেত্থ কুসলাদি ৰসেন খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহাদিৰসেন তথা তথা দেসেতব্বপ্পকারানং অনৰসেসৰিভত্তিৰসেনৰা সুদ্ধধম্মাধিট্ঠান দেসনাপৰত্তিৰসেনৰা ৰেদিতব্বা. যতো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা ইমং অভিধম্মদেসনং দেৰেসুএৰ দেসেন্তি. ন হি মনুস্সা এৰরূপং তযো মাসে নিরন্তরং পৰত্তনযোগ্যং কথামগ্গং একেন ইরিযাপথেন আদিতো পট্ঠায পরিযোসানং পাপেত্ৰা পটিগ্গহেতুং সক্কোন্তি, নচ এৰ রূপো একমাতিকানুবন্ধো কথামগ্গো নানাখণেসু নানাজনানং দেসেতুং সক্কুণেয্যো হোতীতি. কেচিপন ৰিনযপাল়িতোপি অভিরেকৰিসেসতং তস্স ৰণ্ণেন্তি. তং অট্ঠসালিনিযা ন সমেতি. তত্থ হি ধম্মনামিকানং দ্ৰিন্নং পাল়ীনং মজ্ঝেএৰ অযং অতিরেকৰিসেসতা ৰিচারিতা. নচ যুজ্জতি ৰিনযেন সহ তথা ৰিচারেতুং অসমানকিচ্চৰিসযত্তা. ৰিনযো হি কাযৰাচানং ৰিনযনকিচ্চো, অজ্ঝাচারৰিসযোচ. ধম্মো পন ধম্মৰিভাগকিচ্চো ধম্মপ্পৰত্তি ৰিসযোচাতি. কেচিপন ৰদন্তি এৰং সন্তেপি ৰিনযো এৰ সব্বজেট্ঠকো সিযা. ৰিনযং ৰিৰণ্ণেন্তস্স হি পাচিত্তিযাপত্তি হোতি. ধম্মং ৰিৰণ্ণেন্তস্স দুক্কটাপত্তিমত্তাতি, তং নযুজ্জতি. ৰিনযো হি আণাচক্কং. ধম্মোচ ধম্মচক্কং. তত্থ ৰিনযং ৰিৰণ্ণেন্তো সত্থু আণাচক্কে পহারং দেতি. সত্থরি অগারৰো মহন্তো হোতি. যস্সচ সত্থরি অগারৰো, তস্স ধম্মসঙ্ঘেসু তীসু সিক্খাসুচ অগারৰো সিদ্ধো হোতি. তস্মা ৰিনয ৰিৰণ্ণনে আপত্তি মহন্তী হোতি. ন সব্বজেট্ঠকত্তাতি. অপিচ, ৰিনযোনাম সাসনস্স মূলং. ৰিনযে অট্ঠিতে সাসনং নতিট্ঠতি. তস্মা সাসনস্স চিরট্ঠিতত্থংপি ৰিনযৰিৰণ্ণনে মহতী আপত্তি পঞ্ঞত্তাতি.

ইতি পরমত্থদীপনিযা নাম অভিধম্মত্থ সঙ্গহস্স

চতুত্থৰণ্ণনায পথমগাথায

পরমত্থদীপনা নিট্ঠিতা.

দুতীযগাথা-পরমত্থদীপনী

১১. এৰং আদিগাথাযতংতং পযোজন সহিতে পঞ্চ অত্থে দস্সেত্ৰা ইদানি তে অভিধম্মত্থে উদ্দেসতো দস্সেন্তো দুতীযগাথমাহ. তত্থ তত্থাতি ভাসিস্সং অভিধম্মত্থ সঙ্গহন্তি ৰুত্তে তস্মিং অভিধম্মত্থসঙ্গহপদে মযা ৰুত্তা অভিধম্মত্থা সব্বথাপরমত্থতো চতুধা হোন্তীতি যোজনা. এত্থচ -

[১২] টীকাযং তাৰ

তত্থ তস্মিং অভিধম্মত্থসঙ্গহপকরণেতিৰা অভিধম্মত্থ পদেতিৰা অভিধম্মেতিৰা তসদ্দত্থো নিদ্দিট্ঠো. ৰিভাৰনিযং পন তস্মিং অভিধম্মেতি. সব্বং নসুন্দরং.

ন হি অভিধম্মত্থ সঙ্গহপকরণে মযা ৰুত্তা অভিধম্মত্থাতি যুজ্জতি. পকরণংপি হি উপরি ৰুচ্চমানমেৰ হোতি. নতু ৰুত্তং. কুতো অভিধম্মত্থাতি. ন চ সংৰণ্ণনাপকরণেসু আদিম্হিযেৰ তাৰ তসদ্দো অপ্পধানপদানি পচ্চামসতীতি অত্থি. তস্মা অট্ঠসালিনিযং আদিম্হি তত্থ কেন ট্ঠেন অভিধম্মোতি ৰাক্যেৰিয ইধ তসদ্দত্থো ৰেদিতব্বোতি. এৰঞ্হি সতি –

[১৩] টীকাসু

সব্বথা ৰুত্তাতি যোজনাপি পটিক্খিত্তা হোতি.

সা হি ৰক্খমানেহি সব্বযাপি দ্ৰাদস, সব্বথাপি অট্ঠারসাতিআদীহি নসমেতীতি. তত্ত সব্বথাতি ধম্মসঙ্গণিযং ৰুত্তেন কুসলাদিনা সব্বপ্পকারেনপি চতুধাৰ হোন্তি, ৰিভঙ্গে ৰিভত্তে ন খন্ধাদিনা সব্বপ্পকারেনপি চতুধাৰ হোন্তীতি অত্থো. ধাতু কথাযং ৰুত্তেনাতিআদিনাপি ৰত্তব্বং.

১২. পরমত্থতোতি পরমত্থ সচ্চতো. দ্ৰে হি সচ্চানি সম্মুতিসচ্চং, পরমত্থসচ্চন্তি, তত্থ সত্ত পুগ্গল অত্ত জীৰাদিকা পঞ্ঞত্তিঅত্থা সভাৰতো অৰিজ্জমানাযেৰ হোন্তি. ধম্মৰৰত্থানঞ্ঞাণরহিতানংপন মহাজনানং চিত্তে মহন্তমহন্তাপি হুত্ৰা ৰিজ্জমানাৰিয পঞ্ঞাযন্তি, তেচ মহাজনা সমগ্গা হুত্ৰা তেসং একন্তেন অত্থিভাৰং গহেত্ৰা তথা তথা ৰোহরন্তি চেৰ সম্পটিচ্ছন্তিচ. তস্মা তে মহাজনেহি সমগ্গেহি সম্মতত্তাততোযেৰচ ৰচীসচ্চৰিরতিসচ্চানং ৰত্থুভূতত্তাসম্মুতি সচ্চন্তি ৰুচ্চন্তি. তস্মিং সম্মুতিসচ্চে ঠত্ৰা সম্মা পটিপজ্জন্তা সব্ব লোকিযসম্পত্তিযোচ সব্ববোধিসম্ভার ধম্মেচ আরাধেন্তি. মিচ্ছাপটিপজ্জন্তা অপাযপূরকা হোন্তি. এৰং মহন্তঞ্হি সম্মুতি সচ্চন্তি. পরমত্থসচ্চং পন পত্ৰা তং সচ্চমেৰ নহোতি. তঞ্হি সযং অৰিজ্জমানংযেৰ সমানং মহাজনে ৰিজ্জমানন্ত্ৰেৰ গণ্হাপেতি. সক্কাযদিট্ঠি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠি তিৰিধমিচ্ছাদিট্ঠীনং ৰত্থু হুত্ৰা বালজনানং ৰট্টদুক্খতো নিয্যাতুং নদেতি. এৰং ৰিপরীতঞ্হি সম্মুতিসচ্চং. এৰং মহাসাৰজ্জঞ্চাতি. পরমত্থসচ্চংপন দুৰিধং সভাৰসচ্চং অরিযসচ্চন্তি. তত্থ ধম্মসঙ্গণিআদীসু সত্তসু পকরণেসু ৰিভত্তা কুসলাদযো ধম্মা সভাৰসচ্চংনাম. তে হি সযং সভাৰতো ৰিজ্জমানত্তা কুসলানাম ধম্মা অত্থি সুখানাম ৰেদনা অত্থীতি গণ্হন্তেন ৰিসংৰাদেন্তীতি. তং পন অরিযসচ্চং পত্ৰা কিঞ্চি অসচ্চংপি হোতিযেৰ. তথাহি অনুভৰনভেদমত্তং উপাদাযেৰ ৰেদনা সুখা দুক্খা অদুক্খমসুখাতি ৰুত্তা. ন সব্বাকারতো সুখভূতত্তা. সব্বেহি পন অনিচ্চতা সঙ্খততাদীহি অনেকসতেহি আকারেহি সব্বাপি ৰেদনা দুক্খাএৰ. তথা অনৰজ্জসুখৰিপাকট্ঠেন কুসলভাৰোপি অকুসলং উপাদাযেৰ ৰুত্তো. সব্বেপি হি তেভূমকা কুসলসম্মতা ধম্মা সাসৰতা সংকিলেসিকতা ওঘনিয যোগনিয উপাদানিযতা সঙ্খাতেহি ৰজ্জেহি সাৰজ্জাএৰ হোন্তি. দুক্খসচ্চভূতানঞ্চ ৰিপাকানং জননট্ঠেন একন্তেন দুক্খৰিপাকাএৰ হোন্তি. অজ্ঝত্তত্তিকঞ্চ সব্বলোকিযসম্মতং উপাদায ৰুত্তং. সব্বেপি হি চতুব্ভূ মকধম্মা একন্তেন অত্তাপিনাম নত্থি. কুতো অজ্ঝত্তানাম. বহিদ্ধাএৰ হোন্তি. সঙ্খারে পরতো পস্সাতি হি ৰুত্তন্তি. অযং নযো সেসত্তিক দুকধম্মেসুপি যথারহং নেতব্বো. অরিয সচ্চংনাম সব্বেসং তেভূমকধম্মানং একন্ত দুক্খভাৰো তণ্হায একন্ত দুক্খসমুদয ভাৰো নিব্বানস্সেৰ দুক্খনিরোধ ভাৰো অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্সেৰ দুক্খনিরোধমগ্গভাৰোচাতি. ইধমেৰ হি পরিসুদ্ধবুদ্ধীনং অরিযানং ঞাণে অচলমানং সব্বাকারপরিপুণ্ণং নিপ্পরিযাযসচ্চং হোতীতি. তেসু ইধ সম্মুতিসচ্চং নিৰত্তেন্তো পরমত্থতোতি ইদ মাহ. তেন ৰুত্তং পরমত্থতোতি পরমত্থসচ্চতোতি. তত্থ অত্থো দুৰিধো সভাৰসিদ্ধোচ পরিকপ্পসিদ্ধোচ. তত্থ যো ৰিনা অঞ্ঞাপদেসেন কেৰলং ৰিসুং ৰিসুং অত্তনো লক্খণেন ৰিজ্জমানো হুত্ৰা সিদ্ধো. সো চিত্তাদিকো অত্থো সভাৰসিদ্ধোনাম. যোপন অত্তনো লক্খণেন ৰিজ্জমানোযেৰ নহোতি. ৰিজ্জমানস্সপন অত্থস্স নানা পৰত্তিআকারে উপাদায চিত্তেন পরিকপ্পেত্ৰা সৰিগ্গহং কত্ৰা গহিতো চিত্তমযো চিত্তনিম্মিতো হুত্ৰা চিত্তেএৰ উপলব্ভমানো হোতি. সো সত্তপুগ্গলাদিকো অত্থো পরিকপ্পসিদ্ধো নাম. তেসু সভাৰসিদ্ধোযেৰ পরমত্থোনাম. সো হি সন্তি ভৰন্তি বুদ্ধিসদ্দা এত্থাতি অত্থো. একন্তৰিজ্জমানট্ঠেন ইতরতো পরমো উক্কংসগতো অত্থোতি পরমত্থো. অপি চ, যে অযং অত্থি অযং উপলব্ভতীতি গহেত্ৰা তস্স অভিঞ্ঞেয্যস্স অভিঞ্ঞত্থায, পরিঞ্ঞেয্যস্স পরিঞ্ঞত্থায, পহাতব্বস্স পহানত্থায, সচ্ছিকাতব্বস্স সচ্ছিকরণত্থায, ভাৰেতব্বস্স ভাৰনত্থায পটিপজ্জন্তি. তেসং তদত্থসাধনে অৰিসংৰাদকট্ঠেন পরমো উত্তমো অত্থোতি পরমত্থো. ইতরোপন অৰিজ্জমানত্তা তস্স অভিঞ্ঞাদিঅত্থায পটিপজ্জন্তানং তদত্থসাধনে ৰিসংৰাদকোযেৰ ভৰিস্সতি. নপন তদত্থং সাধেস্স তীতি পরমত্থোতি ৰত্তুং নারহতীতি.

[১৪] ৰিভাৰনিযং পন

‘‘পরমস্সৰা উত্তমস্স ঞাণস্স অত্থো গোচরোতি পরমত্থো’’তিপি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.

ন হি পরমসদ্দোঞাণে ৰত্তমানো দিস্সতি. নচ অত্থসদ্দো গোচরেতি. যঞ্চ অনুটীকাযং সচ্চমেৰ সচ্চিকং. সো এৰ অত্থো অৰিপরীতস্স ঞাণস্স ৰিসযভাৰট্ঠেনাতি সচ্চিকট্ঠোতি ৰুত্তং. তংপি অৰিপরীতেন ঞাণেন অরণীযতো উপগন্তব্ব তো অত্থোতি ইমমত্থং দস্সেতি. নপরমসদ্দস্স অত্থন্তি. [পরমত্থপদং]

১৩. চিত্তন্তি এত্থ চিন্তেতীতি চিত্তং. এত্থচ চিন্তনক্রিযা নাম নিচ্চং আরম্মণাপেক্খা হোতি. ন হি সা আরম্মণেন ৰিনা লব্ভতীতি. তস্মা আরম্মণগ্গহণ আরম্মণুপলদ্ধিযেৰ ইধ চিন্তনাতি দট্ঠব্বাতি. এৰঞ্হি সতি ভৰঙ্গসময ৰিসঞ্ঞিসমযেসু চিত্তং আরম্মণেন ৰিনাপি পৰত্ততীতি এৰং ৰাদীনং ৰাদো পটিক্খিত্তো হোতি. সন্তেসুপিচ নিস্সয সমনন্তরাদীসু তস্স পচ্চযেসু তেহি নামং অলভিত্ৰা আরম্মণপচ্চযৰসেনেৰস্স নামং সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. চিন্তেন্তি সম্পযুত্তকা ধম্মা এতেনাতি চিত্তং. তঞ্হি আরম্মণগ্গহণকিচ্চে পুব্বঙ্গমভূতন্তি তং সম্পযুত্তধম্মাপি আরম্মণং গণ্হন্তা তস্স ৰসেনেৰ গণ্হন্তীতি. চিন্তনমত্তংৰা চিত্তং. সব্বেপি হি ধম্মা তংতং ক্রিযামত্তাৰ হোন্তি. ন তেসু দব্বংৰা সণ্ঠানং ৰা ৰিগ্গহোৰা উপলব্ভতি. পচ্চযাযত্ত ৰুত্তিনো চ হোন্তি. ন তে অত্তনো থামেনৰা বলেনৰা ৰসেনৰা সত্তিযাৰা উপ্পজ্জিতুংপি সক্কোন্তি. পগেৰ চিন্তেতুংৰা ফুসেতুংৰাতি. খণমত্তট্ঠাযিনোচ হোন্তি, ন কদাচি কস্সচি ৰসে ৰত্তিতুং সক্কোন্তীতি. তস্মা তেসু ইদং দব্বং, অযং সত্তি, অয ক্রিযাতি এৰং ৰিভাগো নলব্ভতীতি দট্ঠব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা সব্বেসু পরমত্থপদেসু একং ভাৰসাধনমেৰ পধানতো লব্ভতি. তদঞ্ঞ সাধনানিপন পরিযাযতোৰ লব্ভন্তীতি ৰেদিতব্বং. এত্থ চ দব্বাদিৰসেন অভেদস্স চিন্তনস্স অত্থৰিসেসঞাপনত্থং ৰিভাগ কপ্পনাৰসেন ভেদকরণং পরিযাযকথাতি দট্ঠব্বং. যথা সিলা পুত্তকস্সসরীরন্তি, তথা করণঞ্চ তং তং ক্রিযাসঙ্খাত ধম্মৰিমুত্তস্স পরপরিকপ্পিতস্স কারকভূতস্স অত্ত জীৰ সত্ত পুগ্গলস্স সব্বসো অভাৰদীপনত্থং. সতি হি অত্তাদিম্হি কিং অভেদস্স ভেদকপ্পনাযাতি.

ৰিভাৰনিযং পন

সসৰিসাণং ৰিয অভূতস্স ভূত কপ্পনা ৰুত্তা ৰিয দিস্সতি. অযমস্সাধিপ্পাযো-ধম্মেসু কত্তাৰা কারে তাৰা কোচি নত্থি. লোকেপন অত্তপ্পধানো ক্রিযা নিপ্ফাদকো কত্তানাম সিদ্ধো. তস্মা চিন্তনকিচ্চে অত্তপ্পধানতা দীপনত্থং তং কত্তুভাৰং চিত্তে আরোপেত্ৰা চিন্তেতীতি চিত্তন্তি ৰুত্তং.

চিত্তস্সচ বলেন তংসম্পযুত্তানংপি তস্মিং কিচ্চে তদনুকূলপ্পৰত্তিদীপনত্থং পুনকরণভাৰং চিত্তে কত্তুভাৰঞ্চ তেসু আরোপেত্ৰা চিন্তেন্তি সম্পযুত্তকা ধম্মা এতেনাতি চিত্তন্তি ৰুত্তন্তি. অপি চেত্থ চিত্তসদ্দো ৰিচিত্রত্থৰাচকো দট্ঠব্বো. ৰুত্তঞ্হে তং সংযুত্তকে –

দিট্ঠং ৰো ভিক্খৰে চরণংনাম চিত্তন্তি. এৰং ভন্তে. তম্পি খো ভিক্খৰে চরণং চিত্তং চিত্তেনেৰ চিন্তিতন্তি. তেনাপি খো ভিক্খৰে চরণেন চিত্তেন চিত্তঞ্ঞেৰ চিত্ততরন্তি, না হং ভিক্খৰে অঞ্ঞং একনিকাযংপি সমনুপস্সামি যং এৰং চিত্তং. যথযিদং ভিক্খৰে তিরচ্ছানগতা পাণা. তেপি খো ভিক্খৰে তিরচ্ছানগতা পাণা চিত্তেনেৰ চিত্তিকতা. তেহিপি খো ভিক্খৰে তিরচ্ছান গতেহি পাণেহি চিত্তঞ্ঞেৰ চিত্ততরন্তি.

তত্থ চরণংনাম চিত্তন্তি যত্থৰিচিত্রানি দিব্বৰিমানাদীনি চিত্তকম্মানি কত্ৰা ইদঞ্চিদঞ্চ পুঞ্ঞং করোন্তা ইধচিধচ নিব্বত্তাতি দস্সেন্তো ৰিচরন্তি. তস্স পটকোট্ঠকস্সেতং নামং. চিত্তেনাতি নিস্সক্কে করণৰচনং. যথযিদন্তি যথা ইমে. চিত্তিকতাতি ৰিচিত্রা কতা. এত্থচ চিত্তৰিচিত্তকায সঞ্ঞাৰিচিত্তা. সঞ্ঞাৰিচিত্ততায তণ্হাৰিচিত্তা. তণ্হাৰিচিত্ততায কম্মানি ৰিচিত্তানি. কম্মৰিচিত্ত তায যোনিযো ৰিচিত্তা. যোনিৰিচিত্ততায তেসং তিরচ্ছা নগতানং ৰিচিত্ততা ৰেদিতব্বা. [ৰচনত্থো]

তং তং সভাৰো লক্খণং, কিচ্চসম্পত্তিযো রসো;

গয্হাকারো ফলংৰাপি, পচ্চুপট্ঠান সঞ্ঞিতং.

আসন্নকারণং যং তং, পদট্ঠানন্তি তং মতং;

ধম্মানং ৰৰত্থানায, অলং এতে ৰিবুদ্ধিনো.

আরম্মণৰিজাননলক্খণং চিত্তং, পুব্বঙ্গমরসং, সন্ধানপচ্চুপট্ঠানং, নামরূপপদট্ঠানং. [চিত্তং]

১৪. চেতসিকন্তি এত্থ চেতসি ভৰং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি চেতসিকং. ফস্সাদি ধম্মজাতং. এত্থচ তদাযত্তৰুত্তিতা নাম একুপ্পাদতাদীহি লক্খণেহি চিত্তেন সহ একী ভূতস্স ৰিয পৰত্তি. এতেন যা চিত্তস্স জাতি. সাএৰ ফস্সাদীনং. যা চিত্তস্স জরা, যং চিত্তস্স মরণং, যং চিত্তস্স আরম্মণং, যং চিত্তস্স ৰত্থু, তদেৰ ফস্সাদীনন্তি এৰং একপুপ্ফ মঞ্জরিযং একৰণ্টুপনিব্বন্ধানি পুপ্ফানি ৰিয চিত্তেন সহ একজাতিযাদি উপনিব্বন্ধা ফস্সাদযো ধম্মা ইধ চেতসিকংনামাতি সিদ্ধা হোন্তি. এৰঞ্চ সতি চিত্তংপি তেহি ফস্সাদীহি সহ তথেৰ আযত্তং পৰত্ততীতি তংপি ফস্সিকং ৰেদনিকন্তিআদিনা ৰত্তব্বন্তি চে. ন. চিত্তস্সেৰ জেট্ঠকত্তা. মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযাতি হি ৰুত্তং. এত্থচ মনোমযাতি মনসাএৰ পকতা নিম্মিতা চিত্তক্রিযা ভূতাতি অত্থো. এতেন তে ফস্সাদযো ধম্মা চিত্তেন ৰিনা নুপলব্ভন্তীতি দস্সেতি. চিত্তংপন তেহি কেহিচি ৰিনাপি পৰত্ততিযেৰ. পঞ্চৰিঞ্ঞাণ চিত্তঞ্হিতেহি কেহিচি ৰিতক্কাদীহি ৰিনা উপ্পজ্জতীতি. তস্মা তেসঞ্ঞেৰ তদাযত্ত ৰুত্তিতা ৰত্তব্বা ন চিত্তস্সাতি.

[১৫] ৰিভাৰনিযং পন

একালম্বণতা মত্তেন তেসং তদাযত্তৰুত্তিতং চেতসি কত্তঞ্চ ৰিভাৰেতি. তং ন সুন্দরং.

ন হি একালম্বণতামত্তেন চেতসিকংনাম জাতন্তি. এত্থ চ লোকে নানাৰণ্ণধাতুযো উদকে ঘংসিত্ৰা ৰত্থুম্হি নানা চিত্তকম্মানি করোন্তি, তত্থ ৰত্থুম্হি ফরণং বন্ধনঞ্চ উদকস্সেৰ কিচ্চং, ন ৰণ্ণধাতূনং. নানারূপ দস্সনং ৰণ্ণধাতূনমেৰ কিচ্চং, ন উদকস্স. তত্থ ৰত্থুৰিয আরম্মণং দট্ঠব্বং. উদকংৰিয চিত্তং. নানা ৰণ্ণধাতুযোৰিয চেতসিকধম্মাতি. [চেতসিকং]

১৫. রূপন্তি এত্থ রুপ্পতীতি রূপং. সীতুণ্হাদীহি ৰিরোধি পচ্চযেহি ৰিসম পৰত্তি ৰসেন ৰিকারং আপজ্জতি, তেহি ৰা ৰিকারং আপাদীযতীতি অত্থো. যথাহ –

রুপ্পতীতি খো ভিক্খৰে তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতি. কেন রুপ্পতি. সিতেনপি রুপ্পতি. উণ্হেনপি রুপ্পতি. জিঘচ্ছাযপি রুপ্পতি. ৰিপাসাযপি রুপ্পতি. ডংস মকস ৰাতাতপ সরিং সপ সপ্ফস্সেহিপি রুপ্পতীতি. রুপ্পতীতিচ রুপ্পতি, কুপ্পতি, ঘট্টীযতি, পিল়ী যতি, ভিজ্জতীতি.

মহানিদ্দেসে ৰুত্তং. অযমেত্থ পিণ্ডত্থো, যে ধম্মা চিরট্ঠিতিকাচ হোন্তি সপ্পটিঘসভাৰাচ. তেসঞ্ঞেৰ ঠিতিক্খণেসু ৰিরোধিপচ্চযেহি সমাগমোনাম হোতি. নপনঞ্ঞেসং পরিত্তক্খণানং অপ্পটিঘসভাৰানন্তি. তেসঞ্হি অপ্পটিঘসভাৰানং সুখুম রূপানংপি বহিদ্ধা সীতাদীহি সমাগমোনাম নত্থি. কুতো পরিত্তক্খণানং অপ্পটিঘসভাৰানঞ্চ অরূপধম্মানন্তি. যদিএৰং সুখুমরূপানং অরূপতাপত্তি সিযাতি. নসিযা. ওল়ারিকরূপেহি সমানগতি কত্তা. তানিহি ওল়ারিকেসু রুপ্পমানেসু রুপ্পন্তিযেৰাতি. সমাগমোচ নাম ইধ থপেত্ৰা আপাতগমনং আরম্মণকরণঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধানং ঠিতিপত্তানং ওল়ারিকরূপানং মহাভূতানমেৰৰা অঞ্ঞমঞ্ঞাভিঘট্টনং ৰুচ্চতি, রুপ্পতি ঘট্টীযতি পীল়ীযতীতি হি ৰুত্তং. রুপ্পনঞ্চনাম পরসেনাযুদ্ধেন রট্ঠখোভোৰিয কলাপন্তরগতধাতূনং কুপ্পনং ভিজ্জনংচ ৰুচ্চতি. কুপ্পতি ভিজ্জতীতি হি ৰুত্তং. এত্থচ কুপ্পতীতি খোভতি চঞ্চলতি, ভিজ্জতীতি ৰিকারং আপজ্জতি. যস্মিং খণে ৰিরোধিপচ্চযসমাগমং লভন্তি. ততো পট্ঠায সযংপি ৰিকারপত্তা হোন্তি. ওমত্তাধিমত্তরূপসন্ততীনং উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৰং পত্তা হোন্তীতি অত্থো. অপিচেত্থ রুপ্পনং দুৰিধং ৰড্ঢনং, হাযনঞ্চ. তদুভযংপি কপ্পৰুট্ঠানে কপ্পসণ্ঠানে নানাআযুকপ্প সংৰচ্ছর উতু মাস রত্তি দিৰাদীনং পরিৰত্তনেচ পাকটং হোতীতি. কস্মা পন রূপন্তি নামং ঘট্টনৰসেন রুপ্পনধম্মানমেৰ সিদ্ধন্তি. তেসমেৰ সৰিগ্গহত্তা. রূপধম্মা হি সমূহসণ্ঠানাদি ভাৰপত্তিযা সৰিগ্গহা হোন্তি. তস্মা তেসমেৰ রুপ্পনং পচ্চক্খতোপি লোকস্স পাকটন্তি তেস্ৰেৰ রূপন্তি নামং সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. অরূপধম্মা পন অৰিগ্গহাতি ন তেসং ৰিকারো পচ্চক্খতো লোকস্স পাকটো হোতি. তং তং রূপৰিকারং দিস্ৰাৰা সুত্ৰা ৰা পুচ্ছিত্ৰাযেৰ ৰা সো লোকেন জানিতব্বো অঞ্ঞত্র পরচিত্তৰিদূহি. তস্মা তেসং রূপতাপত্তি নত্থীতি.

[১৬] ৰিভাৰনিযং পন

তেসং রূপতাপত্তিপ্পসঙ্গো সীতাদিগ্গহণ সামত্থিযেন নিৰত্তিতো. যস্মা পন ৰোহারোনাম লোকোপচারেন ৰিনা নসিজ্ঝতি. লোকোপচারোচ পাকটনিমিত্তৰসে নেৰ পৰত্তো. তস্মা ইধ সীতাদিগ্গহণেন ৰিনাপি তপ্পসঙ্গনিৰত্তি লোকতোৰ সিদ্ধাতি দট্ঠব্বা.

যস্মা চ ব্রহ্মলোকে ব্রহ্মানং কাযৰিকার ৰচীৰিকারা চ ইদ্ধিৰিকুপ্পনাৰসপ্পৰত্তা নানারূপৰিকারাচ দিস্সন্তিযেৰ. তেচ একেন পরিযাযেন রুপ্পনাকারাএৰ নাম হোন্তি, তস্মা তেসং ৰসেন তত্থ রূপানং রূপতাসিদ্ধি হোতীতি ৰেদিতব্বং. রূপযতি ৰা অত্তনো সভাৰেন পকাসতীতি রূপং. অরূপধম্মা হি ন অত্তনো সভাৰেন পাকটা হোন্তি. রূপসন্নিস্সযেনেৰ গহেতব্বা. ইদং পন অত্তনো সভাৰেনেৰ পাকটং পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহিপি গহেতব্বন্তি. ইমস্মিং অত্থে সতি ব্রহ্মলোকে রূপানংপি উজু কতোৰ রূপতাসিদ্ধি হোতীতি.

[১৭] ৰিভাৰনিযং পন

অনুগ্গাহকানং সীতাদীনং ৰসেন তং সভাৰা নাতিৰত্তন ৰসেনচ তত্থ রূপতাসিদ্ধি ৰিভাৰিতা. যস্মাপন সীতে নাপি উণ্হেনাপীতিআদিৰচনং নিদস্সনমত্তং হোতি. কম্ম চিত্তাহারানংপি ৰসেন রুপ্পনস্স সম্ভৰতো, তথাহি সঞ্ঞা ৰিঞ্ঞাণানিপি রূপারম্মণরসারম্মণেহি এৰ পাল়িযং নিদ্দিট্ঠানি. ন হি সঞ্ঞা রূপংএৰ সঞ্জানাতি. ন চ ৰিঞ্ঞাণং রস মেৰ ৰিজানাতি. নিদস্সনমত্তেন দেসনা হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি. তস্মা সীতাদিগ্গহণং অমুঞ্চিত্ৰাৰ তত্থ রূপতাসিদ্ধিৰিভাৰনেন পযোজন নত্থীতি. [রূপং]

১৬. নিব্বানন্তি এত্থ নিব্বাযন্তি সব্বে ৰট্টদুক্খসন্তাপা এতস্মিন্তি নিব্বানং. নিব্বাযন্তীতি যে কিলেসাৰা খন্ধাৰা অভাৰিতমগ্গস্স আযতিং উপ্পজ্জনারহপক্খে ঠিতা হোন্তি. তেযেৰ ভাৰিতমগ্গস্স অনুপ্পজ্জনারহপক্খং পাপুণন্তীতি অত্থো. ন হি খণত্তযং পত্ৰা নিরুদ্ধা অতীতধম্মা নিব্বাযন্তি নাম. পচ্চুপ্পন্নেসু আযতিং অৰস্সং উপ্পজ্জমানেসুচ ধম্মেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি. ৰট্টদুক্খসন্তাপাতি কিলেসৰট্ট কম্মৰট্ট ৰিপাকৰট্ট দুক্খসন্তাপা. ন হি তিৰিধ ৰট্টদুক্খসন্তাপরহিতানং রুক্খাদীনং অনুপ্পাদনিরোধো নিব্বানংনাম হোতীতি. এতস্মিন্তি ৰিসযে ভুম্মং. যথা আকাসে সকুণা পক্খন্তীতি. যেহি তে নিব্বাযন্তি. তেসং তব্বিনিমুত্তং অঞ্ঞং নিব্বুতিট্ঠানংনাম কিঞ্চি নত্থীতি. নিব্বাযন্তি ৰা অরিযজনা এতস্মিন্তি নিব্বানং. নিব্বন্তি ধীরা যথযং পদীপোতি হি ৰুত্তং. নিব্বাযন্তীতি তং তং কিলেসানংৰা খন্ধানংৰা পুন অপ্পটিসন্ধিকভাৰং পাপুণন্তীতি অত্থো. একস্মিন্তি ৰিসযেএৰ ভুম্মং, এতস্মিং অধি গতেতিপি যোজেন্তি. টীকাসুপন ভৰাভৰং ৰিননতো সংসিব্বন তো ৰানং ৰুচ্চতি তণ্হা. ততো নিক্খন্তন্তি নিব্বানন্তি ৰুত্তং.

[১৮] ৰিভাৰনিযং পন

‘‘নিব্বাভিৰা এতেন রাগগ্গিআদিকোতি নিব্বান’’ন্তিপি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.

ন হি মগ্গেৰিয নিব্বানে কত্থচি করণসাধনং দিট্ঠং, নচ নিব্বানং নিব্বূতি ক্রিযাসাধনে রাগাদিকস্স কত্তুনো সহ কারিপচ্চযো হোতীতি. [নিব্বানং]

দুতীযগাথায পরমত্থদীপনা নিট্ঠিতা.

চিত্তসঙ্গহ-পরমত্থদীপনী

১৭. ইদানি উদ্দেসক্কমেন চিত্তং তাৰ নিদ্দিসন্তো তত্থ চিত্তন্তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু চতূসু অভিধম্মত্থেসু. তাৰ পথমং. চত্তারো ৰিধা পকারা যস্স তং চতুব্বিধং.

১৮. কামাৰচরন্তি এত্থ কামীযতীতি কামো. কামেন্তিৰা এত্থ সত্তা অৰিক্খম্ভিতকামরাগত্তা কামরতিযাএৰ রমন্তি. ন উপরিভূমীসু ৰিয ঝানরতিযাতি কামো. একাদসৰিধা কামভূমি. ননু চেত্থ ঝানলাভিনোপি সন্তীতি. ন ন সন্তি. তেপন কদাচি দেৰাতি নত্থেত্থ দোসো. অৰীচিনিরযাদযো কথং কামীযন্তি. কথঞ্চ তত্থ সত্তা কামরতিযা রমন্তীতি. নিমিত্তস্সাদৰসেনৰা ভৰনিকন্তিৰসেনৰাতি. মরণকালে হি উপট্ঠিতা নিরযগ্গিজালা সুৰণ্ণৰণ্ণাৰিয খাযন্তি. একো কির মিচ্ছাদিট্ঠিকো ব্রাহ্মণো মরণমঞ্চে নিপ্পন্নো হোতি. তস্স আচরিযব্রাহ্মণা সমীপে ঠত্ৰা ব্রহ্মলোকং ভো গচ্ছাতি ৰদন্তি. তস্সপন অৰীচিনিরযে অগ্গিজালা উপট্ঠহন্তি. তদা সো ভো আচরিযা সুৰণ্ণৰণ্ণা পঞ্ঞাযন্তীতি আহ. এস ভো ব্রহ্মলোকো. তত্থ গচ্ছাতি ৰদন্তি. সো কালঙ্কত্ৰা অৰীচিম্হি উপ্পজ্জি. এৰং নিমিত্তস্সাদৰসেন তে কামীযন্তি. তত্থ উপ্পন্নানংপি ভৰনিকন্তিনাম হোতীতি. অপিচ, তত্থ উপ্পন্না অৰিক্খম্ভিতকামরাগাএৰ হোন্তি, ওকাসে সতি কামরতিযা রমিস্সন্তি যেৰাতি. তস্মিং কামে অৰচরতীতি কামাৰচরং. এত্থচ অৰচরতীতি পদস্স উপ্পজ্জতীতি অত্থো ন গহেতব্বো. সো হি অত্থো পাল়িযাচ নসমেতি. নানাদোসযুত্তোচ হোতীতি. যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্নাতি হি পাল়িযং ৰুত্তং. যদি চেত্থ সো অত্থো অধিপ্পেতো সিযা. এৰং সভি এত্থাৰচরা এত্থুপ্পন্নাতি ৰুত্তং সিযা. নপন ৰুত্তং. নচ পরিযাপন্নসদ্দো উপ্পন্নসদ্দেন সহ সমানত্থোতি সক্কা ৰত্তুং. ন হি লোকুত্তরচিত্তানি তীসু ভৰেসু উপ্পন্না নিপি তত্র পরিযাপন্নানিযেৰ হোন্তীতি. এৰং তাৰ পাল়িযা নসমেতীতি.

যদিচ সো অত্থো গহিতো সিযা. এৰঞ্চ সতি তস্মিং কামে যে মহগ্গত লোকুত্তরধম্মা উপ্পজ্জন্তি. তেসংপি কামা ৰচরতাপত্তিদোসো রূপাৰচরতাদি মুত্তিদোসোচ আপজ্জতি. যেচ কামাৰচরধম্মা রূপারূপভূমীসু উপ্পজ্জন্তি. তেসঞ্চ রূপারূপা ৰচরতা পত্তিদোসো কামাৰচরতা মুত্তিদোসোচ আপজ্জতীতি. ননু যেভুয্যৰুত্তিৰসেনপি কেসঞ্চি নামলাভো হোতি. যথা ৰনচরকো সঙ্গামাৰচরোতি. তস্মা ইধপি তেসং ধম্মানং অত্তনো অত্তনো ভুম্মীসু উপ্পন্নবহুলত্তা কামাৰচরাদি নামলাভে সতি ন কোচি দোসোতি.ন. এৰঞ্হি সতি লোকুত্তর ধম্মানং কামাৰচরতাদি মুচ্চনত্থং যেভুয্যেন উপ্পন্নভূমি ৰিসুং ৰত্তব্বা সিযা. ন চ সা নামভূমি অত্থি. যত্থ তে যেভুয্যেন উপ্পজ্জন্তীতি. তেহি উপ্পজ্জন্তা তীসু ভৰেসু এৰ উপ্পজ্জন্তি. তস্মা তেসং কাম রূপারূপাৰচরতাপত্তিদোসো দুন্নিৰারো সিযাতি. এৰং নানাদোসযুত্তো হোতীতি. তস্মাস্স তথা অত্থং অগ্গহেত্ৰা এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্নাতি ভগৰতা সংৰণ্ণিতেন পাল়িনযেনেৰস্স অত্থো গহেতব্বোতি. অযঞ্হেত্থ অত্থো. কামে অৰচরতি পরিযাপন্নভাৰেন তস্মিং অজ্ঝোগাহেত্ৰা চরতি পৰত্ততীতি কামাৰচরন্তি. পরিযাপন্নভাৰোচনাম অত্তনো আধারভূতেন তেন কামেন সহ সমানজাতিগোত্তনামতা সঙ্খাতেহি পরিতোভাগেহি তস্মিং কামে আপন্নভাৰো অনুপ্পৰিট্ঠ ভাৰো. অন্তোগধভাৰোতি ৰুত্তং হোতি. সোচ তথা পরিযাপন্নভাৰো পরিগ্গাহিনিযা কামতণ্হায কতোতি দট্ঠব্বো. এত্তাৰতা যেধম্মা রূপারূপসত্তসন্তানভূতাপি ময্হং এতেতি কাম তণ্হায পরিগ্গহিতা কামে পরিযাপন্নাৰ হোন্তি. তে কামাৰচরানামাতি সিদ্ধা হোন্তি. রূপারূপা ৰচরেসুপি অযং নযো নেতব্বো. তেসুপন রূপতণ্হা অরূপতণ্হাচ পরিগ্গাহিনী তণ্হা দট্ঠব্বা.

যেপন ধম্মা তিণ্ণং তণ্হানং পরিগ্গহৰিমুত্তা হোন্তি. তে তীসু ভৰেসু উপ্পন্নাপি তত্র অপরিযাপন্নাএৰ হোন্তীতি লোকুত্তরা নাম জাতাতি ৰেদিতব্বা. এত্থচ পট্ঠানে আরুপ্পে কামচ্ছন্দং নীৰরণং পটিচ্চ উদ্ধচ্চনীৰরণন্তিআদিনা অরূপসত্তসন্তানেপি কামচ্ছন্দসঙ্খাতায কামতণ্হায উপ্পত্তি ৰুত্তা. তস্মা রূপারূপ ভূমীসু উপ্পন্নানং কামধম্মানং পরিগ্গাহিনীতণ্হা রূপারূপসত্তসন্তান গতাপি দট্ঠব্বা. পাল়িযং কামচ্ছন্দনীৰরণন্তি ইদং নীৰরণজাতিকত্তা ৰুত্তং. ন হি ঝানভূমীসু একন্তনীৰরণকিচ্চানি নীৰরণানি সক্কা লদ্ধুন্তি. অত্র কামভেদো ৰত্তব্বো. দ্ৰেকামা কিলে সকামোচ, ৰত্থুকামোচাতি. তত্থ থপেত্ৰা রূপারূপরাগে অঞ্ঞো সব্বোপি লোভো ইমস্মিং চতুব্ভূমিপরিচ্ছেদে কিলে সকামোনাম. থপেত্ৰাচ রূপারূপাৰচরধম্মে অঞ্ঞে সব্বেপি তীসু ভূমীসু উপ্পন্না কামাৰচরধম্মা ৰত্থুকামোনামাতি. যংপন অট্ঠসালিনিযং সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা ৰত্থুকামোতি ৰুত্তং. তং মহানিদ্দেসে নিদ্দিট্ঠেন সুত্তন্তিকপরিযাযেন ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. ন হি রূপারূপাৰচরধম্মা অভিধম্মে কামনামেন ৰুত্তা অত্থীতি. [কামাৰচরপদং]

১৯. রূপাৰচরং অরূপাৰচরন্তি এত্থ রূপারূপসদ্দা তাসু ভূমীসু নিরুল়্হাতি দট্ঠব্বা. অপিচ দ্ৰে ভূমিযো রূপভূমি, অরূপভূমীতি. তত্থ রুপ্পনলক্খণং রূপং যত্থ নত্থি, সা চতুব্বিধা ভুম্মি অরূপভূমিনাম. সেসা সত্তৰীসতিৰিধা ভুম্মি রূপভূমিনাম. তত্থচ হেট্ঠা একাদসৰিধা ভুম্মি ওল়ারিকেন কামেন ৰিসেসেত্ৰা কাম ভূমীতি ৰুত্তা. উপরি সোল়সৰিধা ভুম্মি রূপভূমিইচ্চেৰ ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. যত্থপন তণ্হাৰা ঝানানিৰা রূপারূপসদ্দেহি ৰুত্তানি. তত্থ নিস্সযস্সনামং নিস্সিতে আরোপনৰসেন নিস্সযোপচারো ৰেদিতব্বো. যত্থচ কামাৰচরাদিসদ্দেহি ভূমিএৰ ৰুত্তা. তত্থ নিস্সিতস্স নামং নিস্সযে আরোপনৰসেন নিস্সিতো পচারোতি. যমেত্থ ৰত্তব্বং, তং কামাৰচরপদে ৰুত্তনযমেৰাতি. অযমেত্থ তেভূমক পরিচ্ছেদে পাল়িঅনুগতা পরমত্থদীপনা. যথাহ –

কতমে ধম্মা কামাৰচরা. হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তীদেৰে অন্তো করিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা রূপা ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং. ইমেধম্মা কামাৰচরা. কতমে ধম্মা রূপাৰচরা. হেট্ঠতো ব্রহ্মলোকং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো অকনিট্ঠে দেৰে অন্তো করিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না সমাপন্নস্সৰা উপপন্নস্সৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্সৰা চিত্তচেতসিকা ধম্মা, ইমে ধম্মা রূপাৰচরা. কতমে ধম্মা অরূপাৰচরা. হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনুপগে দেৰে পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো নেৰসঞ্ঞা নাসঞ্ঞা যতনুপগে দেৰে অন্তো করিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে. ল. ইমে ধম্মা অরূপাৰচরাতি.

[১৯] টীকাসু পন

যথাৰুত্তং সুৰিসদং পাল়িনযং অগ্গহেত্ৰা অঞ্ঞথা ৰচনত্থাচ ৰিনিচ্ছযাচ এত্থ ৰুত্তা. সব্বে তে সারতো ন পচ্চেতব্বাতি.

ননু অট্ঠসালিনিযমেৰ তেচ অঞ্ঞেচ অত্থা ৰুত্তাতি. সচ্চং. ভূতংপন সুৰিসদং পাল়িঅনুগতং অত্থং ঞত্ৰা কিংৰিক্খেপেনাতি.

২০. লোকুত্তরন্তি এত্থ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো ৰুচ্চতি যথাৰুত্তো তেভূমকধম্মো. যথাহ লুজ্জতি পলুজ্জতীতি খো ভিক্খৰে তস্মা লোকোতি ৰুচ্চতীতি. এৰং সন্তে লোকুত্তরধম্মানংপি নিব্বানৰজ্জানং লোকতাপত্তি সিযা. কস্মা, তেসংপি লুজ্জনপলুজ্জনধম্মত্তাতি. নসিযা. যত্থ হি নিচ্চো ধুৰো সস্সতোতি মহাজনস্স মিচ্ছাগাহো নিৰিসতি. তত্থেৰ তস্স নিৰারণত্থং অযং লোকসমঞ্ঞা নিযমীযতি. তস্মা সব্বসো মিচ্ছাগাহৰিমুত্তানং তেসং লোকতাপত্তি নত্থীতি ৰদন্তি. যেসংৰা লুজ্জনংপলুজ্জনঞ্চ মহাজনস্স পাকটং. তেসঞ্ঞেৰ লোকতাসিদ্ধীতি নত্থি লোকুত্তরানং লোকত্তপ্পসঙ্গোতি. লোকতো উত্তরতীতি লোকুত্তরং. মগ্গচিত্তং. ততো উত্তিণ্ণন্তি লোকুত্তরং. ফলচিত্তং. নিব্বানংপন ইধ নলব্ভতীতি. উত্তরণঞ্চেত্থ তণ্হাত্তযগ্গাহ ৰিমুত্তিযা তীসু লোকেসু অপরিযাপন্নভাৰোযেৰ. সোচ অপরিযাপন্নভাৰো কেসং ধম্মানং অধিট্ঠান ভূতোৰিয গয্হতীতি ৰিসুং একা চতুত্থী অৰত্থাভূমিনামাতি.

চতুব্ভূমিৰিভাগস্স পরমত্থদীপনা নিট্ঠিতা.

২১. এৰং চিত্তং ভূমিভেদেন হীনপণীতা নুক্কমতো চতুধা নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তদেৰ চতুব্বিধং চিত্তং যথানিদ্দিট্ঠক্কমেন ৰিভজন্তো পথমং কামাৰচরচিত্তং. তত্থচ হীনং অসোভণচিত্তং. তত্থচ সব্বহীনং অকুসলচিত্তং তাৰ দস্সেতুং সোমনস্সসহ গতন্তিআদিমাহ. এত্থচ কামাৰচরচিত্তস্সপি অকুসলাহেতুক সহেতুকানুক্কমো হীন পণীতানুক্কমৰসেন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.

[২০] ৰিভাৰনিযং পন

উপরি ৰুচ্চমানানং বহূনং চিত্তানং সোভণসঞ্ঞাকরণসুখত্থং অপ্পকে পাপাহেতুকেযেৰ পথমং দস্সেন্তোতি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.