পথমগাথা-পরমত্থদীপনী
১. অভিধম্মত্থসঙ্গহং কত্তুকামো অনুরুদ্ধত্থেরো সঙ্গহারব্ভে তাৰ সপ্পযোজনে পঞ্চপিণ্ডত্থে দস্সেন্তো আদিগাথ মাহ. পঞ্চপিণ্ডত্থানাম রতনত্তযৰন্দনা, গন্থাভিধেয্যো, গন্থপ্পকারো, গন্থাভিধানং, গন্থপ্পযোজনং. তত্থ তীসু রতনেসু নিপ্পচ্চকারকরণং রতনত্তযৰন্দনানাম. সা সম্মাসম্বুদ্ধমতুলং সসদ্ধম্মগণুত্তমং অভিৰাদিযাতি এতেহি পদেহি দস্সিতা. সকলেন গন্থেন অভিহিতা পধানত্থভূতা চত্তারো অভিধম্মত্থা গন্থাভিধেয্যো. সো অভিধম্মত্থসঙ্গহন্তিপদে অভিধম্মত্থ সদ্দেন দস্সিতো.
[১] ৰিভাৰনিযং পন
সঙ্গহিতভাৰোপি অভিধেয্যোযেৰাতি কত্ৰা অভিধেয্যো অভিধম্মত্থসঙ্গহপদেন দস্সিতোতিৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
ন হি সো অপ্পধানত্থভূতো সঙ্গহিতভাৰো ইমস্মিং পিণ্ডত্থদস্সনে অভিধেয্যো নাম ভৰিতুং যুত্তোতি. ইতো পট্ঠাযচ টীকাযন্তি ৰুত্তে ইমস্স সঙ্গহস্স দ্ৰীসু সীহল়টীকাসু পথমাটীকা দট্ঠব্বা. ৰিভাৰনিযন্তি ৰুত্তে এতরহি পাকটা দুতীযা. টীকাসূতি ৰুত্তে দ্ৰেপি. মহাটীকাযন্তি ৰুত্তে ৰিসুদ্ধিমগ্গে মহাটীকা দট্ঠব্বা. যঞ্চ ৰচনং ৰিভাৰনিযংপি আগতং, অঞ্ঞত্থাপি আগতং, তংপি ইধ ৰিভাৰনিযংত্ৰেৰ ৰুচ্চতি আসন্নত্তাতি. সভাগধম্মসঙ্গহৰসেন গন্থৰিধানাকারো গন্থপ্পকারো. সো পন সঙ্গহ সদ্দেন দস্সিতো.
[২] ৰিভাৰনিযং পন
অভিধম্মত্থসঙ্গহপদেনাতি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
ন হি অভিধম্মত্থসদ্দো গন্থৰিধানাকারং দীপেতীতি. অত্থা নুগতা গন্থসমঞ্ঞা ৰন্থাভিধানং. তং অভিধম্মত্থ সঙ্গহপদেন দস্সিতং. সঙ্গহগন্থে কতে সতি তদুগ্গহপরিপুচ্ছাদিৰসেন অনাযাসতো লদ্ধব্বং ধম্মানং সরূপাৰবোধাদিকং অনুপাদাপরিনিব্বানন্তং গন্থস্স ফলানুফলং গন্থপ্পযোজনং তংপি অভিধম্মত্থসঙ্গহপদেনেৰ সামত্থিযতো দস্সিতং.
[৩] ৰিভাৰনিযং পন
সঙ্গহসদ্দেনাতি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
ন হি অভিধম্মত্থসদ্দেন ৰিনা অনাযাসতো সংসিদ্ধিমত্তদীপকেন সঙ্গহসদ্দমত্তেন তাদিসো অনুপাদাপরিনিব্বানন্তো পযো জনৰিসেসো সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, অসদ্ধম্ম সঙ্গহানংপি লোকে সন্দিস্সনতোতি.
২. তত্থ রতনত্তযৰন্দনা তাৰ অসঙ্খেয্যঅপ্পমেয্যপ্পযোজনা হোতি. যথাহ –
তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতো ভযে;
ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, যমেত্থ মপি কেনচীতি.
য মেত্থমপীতিএত্থ যেনকেনচি অপি মনুস্সেনৰা দেৰেনৰা ব্রহ্মুনাৰা সঙ্খাতুং ন সক্কাতি যোজনা. টীকাকারাপি তং পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি. সঙ্গহকারা পন অন্তরাযনীৰারণমেৰ ৰিসেসতো পচ্চাসীসন্তি. সঙ্গহকারা তিচ বুদ্ধঘোসত্থেরাদযো অট্ঠকথাচরিযা ৰুচ্চন্তি.
নিপ্পচ্চকারস্সেতস্স,
কতস্স রতনত্তযে;
আনুভাৰেন সোসেত্ৰা,
অন্তরাযে অসেসতোতি হি ৰুত্তং.
৩. কথঞ্চ রতনত্তযৰন্দনায অন্তরাযনীৰারণং হোতীতি. ৰুচ্চতে-রতনত্তযৰন্দনা হি নাম ৰন্দনাকিরিযাভিনিপ্ফাদকো সত্তক্খত্তুং সত্তক্খত্তুং অনেককোটিসতসহস্সৰারে পৰত্তমানো মহন্তো পুঞ্ঞাভিসন্দো পুঞ্ঞপ্পৰাহো. সো চ অনুত্তরেসু বুদ্ধাদীসু পুঞ্ঞক্খেত্তেসু সংৰড্ঢিতত্তা থেরস্স চ উল়ারচ্ছন্দসদ্ধাবুদ্ধিগুণেহি পরিভাৰিতত্তা মহাজুতিকো মহপ্ফলো মহানিসংসো চ পুঞ্ঞাতিসযো হোতি. সো সযং পযোগসম্পত্তিভাৰে ঠত্ৰা বহিদ্ধা ৰিপত্তিপচ্চযে অপনেত্ৰা সম্পত্তিপচ্চযে উপনেত্ৰা অতিপণীতউতুচিত্তাহার সমুট্ঠিতানং সরীরট্ঠকধাতূনং উপব্রূহনং কত্ৰা পটিসন্ধিতো পট্ঠায লদ্ধো কাসস্স জনককম্মস্স অনুবলং দেতি. অলদ্ধোকাসস্স চ পুঞ্ঞন্তরস্স ওকাসলাভং করোতি. অথ লদ্ধানুবলেন লদ্ধো কাসেন চ তদুভযেন পুঞ্ঞেন নিব্বত্তা রূপারূপসন্ততিযো থেরসন্তানে যমকমহানদিযো ৰিয বলৰবলৰন্তি যো হুত্ৰা পৰত্তন্তি. তদা তস্মিং ইট্ঠফলঘনপরিপূরিতে থেরসন্তানে অনিট্ঠফলভূতানং রোগাদি অন্তরাযানং উপ্পত্তিযা ওকাসো নাম নত্থীতি ইট্ঠফলসন্তানৰিবাধকানি অনিট্ঠফলসন্তানজনকানি চ অপুঞ্ঞকম্মানি দূরতো অপনীতানেৰ হোন্তি. ন হি কম্মানিনাম পুঞ্ঞানি অপুঞ্ঞানি চ অত্তনো ৰিপাকুপ্পত্তিযা ওকাসে অসতি ৰিপচ্চন্তীতি. ততো তস্মিং সন্তানে আযুৰণ্ণা দযো ইট্ঠফলধম্মা যাৰ গন্থনিট্ঠানা যাৰ আযুকপ্পপরিযো সানাপি ৰা ৰড্ঢনপক্খে ঠত্ৰা পৰত্তন্তি. যথাহ –
অভি ৰাদনসীলিস্স, নিচ্চং ৰুড্ঢাপচাযিনো;
চত্তারো ধম্মা ৰড্ঢন্তি, আযুৰণ্ণো সুখং বলন্তি.
এৰং তায ৰন্দনায অন্তরাযনীৰারণং হোতীতি. তস্মা সঙ্গহারব্ভে রতনত্তযৰন্দনাকরণং থেরস্স অত্তনা আরব্ভ মানসঙ্গহস্স অনন্তরাযেন পরিসমাপনুত্থং. ন কেৰলঞ্চ থেরস্সেৰ, সোতূনঞ্চ সঙ্গহং গণ্হন্তানং আদিম্হিযেৰ রতনত্তয ৰন্দনা সিদ্ধিতো অনন্তরাযেন গহণ কিচ্চসম্পজ্জনত্থন্তি.
[৪] ৰিভাৰনিযং পন
সত্তসু জৰনেসু পথমজৰন ৰসেনেৰ ৰন্দনা পযোজনং ৰিভাৰিতং ৰিয দিস্সতি. ‘‘দিট্ঠধম্মৰেদনীযভূতা’’তি হি তত্থ ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
উপত্থম্ভনকিচ্চস্সেৰ ইধ অধিপ্পেতত্তা. তস্স চ সত্তসুপি জৰনেসু উপলদ্ধত্তাতি. যথা হি আহাররূপস্স দ্ৰীসু কিচ্চেসু ওজট্ঠমকরূপজননকিচ্চং পরিত্তকং অপ্পমত্তকং হোতি. চতুস্সন্ত তিরূপুপত্থম্ভনকিচ্চমেৰ মহন্তং অধিমত্তং. তথাহি পট্ঠানেপি তদুপত্থম্ভনকিচ্চমেৰ গহেত্ৰা কবল়ীকারো আহারো ইমস্স কাযস্স আহারপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰিভঙ্গৰারো ৰিভত্তো. এৰমেৰং ইধপি পথমজৰনস্স অৰুনাৰ ৰিপাকজননকিচ্চং পরিত্তকং অপ্পমত্তকং হোতি. অহেতুকৰিপাকমত্তং জনেতীতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. কম্মন্তরুপত্থম্ভনকিচ্চমেৰ মহন্তং অধিমত্তং. তঞ্চ সত্তসুপি জৰনেসু উপলব্ভতি যেৰাতি. যস্মা পন গন্থাভিধেয্যে গন্থপ্পকারে গন্থপ্পযোজনে চ আদিতো ৰিৰিতেসতি সোতু জনানং গন্থস্সৰনে উস্সাহো জাযতি. তস্মা তেসং গন্থা ভিধেয্যাদীনং দস্সনং গন্থে উস্সাহজননত্থং. গন্থাভিধানদস্সনং ৰোহারসুখত্থন্তি. ইদমেত্থ পিণ্ডত্থদস্সনং.
৪. অযং পন পদত্থো. সম্মাচ বুজ্ঝি সামঞ্চ বুজ্ঝীতি সম্মা সম্বুদ্ধো. এত্থ চ সম্মাসদ্দো অৰিপরীতত্থে নিপাতো. সো বুজ্ঝিতব্বেসু ঞেয্যধম্মেসু বুজ্ঝনক্রিযায অসেসব্যাৰিভাৰং দীপেতি. তথাহি পদেসঞাণে ঠিতা পচ্চেকবুদ্ধাদযো অত্তনো ৰিসযে এৰ অৰিপরীতং বুজ্ঝন্তি. অৰিসযে পন অন্ধকারে পৰিট্ঠাৰিয হোন্তীতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. ৰিসযো চ তেসং অপ্পমত্তকোৰ সব্বঞ্ঞুৰিসযং উপাদায যথা হত্থ পুটে আকাসো অপ্পমত্তকোৰ অজটাকাসং উপাদাযাতি. তে হি ফস্সাদীসু ধম্মেসু একধম্মম্পি সব্বাকারতো বুজ্ঝিতুং নসক্কোন্তীতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং পন অৰিসযো নাম নত্থি, যত্থ তে ৰিপরীতং বুজ্ঝেয্যুং. তে হি অনমতগ্গে সংসারে অনন্তাসু চ লোকধাতূসু তিযদ্ধগতে অদ্ধমুত্তকে চ ধম্মে হত্থমণিকে ৰিয সমসমে কত্ৰা বুজ্ঝন্তি. সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাত মাগচ্ছন্তীতি হি ৰুত্তং. তত্থ ঞাণমুখেতি সব্বঞ্ঞুংমহাভৰঙ্গং সন্ধাযাহ. তত্থ হি তে ধম্মা বোধিমণ্ডে সব্বং অভিধম্মং সম্মসনতো পট্ঠায নিচ্চকালং উপট্ঠহন্তীতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা পন যত্তকে ধম্মে ৰিচারেতুং ইচ্ছন্তি. তত্তকে ধম্মে আৰজ্জনায ৰিসুং কত্ৰা আৰজ্জিত্ৰা ৰিচারেন্তীতি. ননু ধম্মা মহন্তা ভৰঙ্গং পরিত্তকন্তি ন চোদেতব্বমেতং. অরূপধম্মানঞ্হি পরমুক্কংসপত্তানং এস আনুভাৰোতি. সংসদ্দো পন সামন্তি এতস্স অত্থে উপসগ্গো. সো ভগৰতো পটিৰেধধম্মেসু অনাচরিযকতং দীপেতি. ন মে আচরিযো অত্থীতি হি ৰুত্তং. ননু ভগৰতো ততীযচতুত্থারুপ্প সমাপত্তিযো আল়ারুদকমূলিকাতি. সচ্চং. তা পন অনলঙ্করিত্ৰা লদ্ধমত্তাৰ হুত্ৰা ছড্ডিতত্তা পচ্ছা বুজ্ঝনক্রিযায পাদকমত্তাপি নহোন্তি. কুতো পটিৰেধধম্মাতি. তস্মা তা ভগৰতো বুদ্ধভাৰে সাচরিযকতং ন সাধেন্তীতি. অযমেত্থ পাল়ি অনুগতো অত্থো. যথাহ –
তত্থ কতমো চ পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধো. ইধেকচ্চো পুগ্গলো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতি. বলেসু চ ৰসিভাৰং. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধোতি.
তত্থাতি নিমিত্তে ভুম্মং. বলেসূতি দসবল ঞাণেসু. ৰসিভাৰন্তি ইস্সরভাৰং. এত্থচ পুব্বে. ল. সামন্তিএতেন সংসদ্দস্স অত্থং দস্সেতি. তত্থাতিআদিনা [সম্মাসদ্দস্সঅত্থন্তি. সম্মাসম্বুদ্ধপদং]
৫. ইদানি থেরো অত্তনো ৰন্দনং সুট্ঠুবলৰং করোন্তো অতুলন্তি আহ. অনেকগুণপদৰিসযা হি ৰন্দনা সুট্ঠুতরং বলৰতী হোতীতি. ননু একগুণপদৰিসযাপি ৰন্দনা অন্তরা যনীৰারণেসমত্থা সিযাতি কিং দুতীযেনাতি. ন ন সমত্থা. ৰিঞ্ঞুজাতিকা পন সত্থুগুণত্থোমনে মত্তকারিনো নাম ন হোন্তি. থেরো চ তেসং অঞ্ঞতরো. ত্ৰং পন অৰিঞ্ঞুজাতিকো. তস্মা মত্তং করোন্তো চোদেসীতি. অপিচ. ন কেৰলং অন্তরা যনীৰারণমেৰ ৰন্দনায ইচ্ছিতব্বং হোতি. অথখো পঞ্ঞাপাটৰাদিঅত্থোপি ইচ্ছিতব্বোযেৰ. সোপি হি অনাযাসেন গন্থ নিট্ঠানস্স গন্থপারিসুদ্ধিযা চ পচ্চযো হোতীতি. অনুস্সতিট্ঠানেসু হি চিত্তভাৰনা চিত্তসমাধানাৰহা হোতি. চিত্ত সমাধানে চ সতি পঞ্ঞাতিক্খাসূরা হুত্ৰা পহতি. সমাহিতো ভিক্খৰে যথাভূতং পজানাতীতি হি ৰুত্তং. তস্মা তদত্থাযপি অত্তনো ৰন্দনা সুট্ঠু বলৰতী কাতব্বাযেৰাতি.
[৫] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘যথাৰুত্তৰচনত্থ যোগেপি সম্মাসম্বুদ্ধসদ্দস্স ভগৰতি সমঞ্ঞাৰসেন পৰত্তত্তা অতুলন্তি ইমিনা ৰিসে সেতী’’তি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
মহন্তঞ্হি সত্থুগুণপদানং মজ্ঝে এতং সম্মাসম্বুদ্ধপদং, চন্দো ৰিয তারকানং মজ্ঝে. তস্মা তং সভাৰনিরুত্তিং জানন্তানংসন্তিকে ভাৰত্থসুঞ্ঞং সত্থুসমঞ্ঞামত্তং ভৰিতুং নারহতি. অঞ্ঞেসং পন পদসহস্সং ৰুচ্চমানংপি সত্থু সমঞ্ঞামত্তমেৰ সম্পজ্জতীতি. তুলযিতব্বো অঞ্ঞেন সহ পমিতব্বোতি তুলো. ন তুলো অতুলো, নত্থিতুলো সদিসো এতস্সাতি ৰা অতুলো. ভগৰা. ন হি অত্থি ভগৰতো অত্তনা সদিসো কোচি লোকস্মিন্তি. যথাহ –
ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি;
সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি.
অনচ্ছরিযঞ্চেতং, যং বুদ্ধভূতস্স অতুলত্তং. সম্পতিজাতস্সপি পনস্স অতুলতা পঞ্ঞাযতি. তদা হি মহাপুরিসো সম্পতিজাতোৰ সমানো পুরত্থিমদিসাভিমুখো অট্ঠাসি. তস্মিং দিসা ভাগে অনন্তানি চক্কৰাল়ানি একঙ্গণানি অহেসুং. তেসু ঠিতা দেৰব্রহ্মানো মহাপুরিস ইধ তুম্হেহি সদিসো নত্থি. কুতো উত্তরিতরোতি পরমায পুজায পূজেসুং. এৰং সেসদিসাসুপি. তদা মহাপুরিসো অত্তনো সব্বলোকগ্গভাৰং ঞত্ৰা অগ্গোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মিলোকস্স, জেট্ঠোহমস্মিলোকস্স অযমন্তি মাজাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰোতি এৰং অছম্ভিৰাচং নিচ্ছারেসীতি. ইদংপি অনচ্ছরিযং, যং পচ্ছিমভৰং পত্তস্স অতুলত্তং. যদা পন সো সুমেধভূতো দীপঙ্করবুদ্ধস্স সন্তিকে নিযতব্যাকরণং গণ্হি. তদাপি থপেত্ৰা দীপঙ্করসম্মাসম্বুদ্ধং পারমিতাগুণেহি তেন সদিসো কোচি নত্থেৰ. নত্থিভাৰোচস্স তদা পৰত্তে হি দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনাদীহি অসাধারণপাটিহারিযেহি দীপেতব্বো. তানি হি পচ্চেকবোধিসত্তানং সতসহস্সংপি পৰত্তেতুং ন সক্খিস্সতিযেৰ. কুতো সাৰকবোধি সত্তানন্তি. তেনেৰ হি তদা পৰত্তিপারমিপৰিচযঞ্ঞাণং অত্তনো ৰিসযে সব্বঞ্ঞুথঞ্ঞাণগতিকন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. সাৰকবোধিসত্তাপি হি যতো পট্ঠায অত্তনো বোধিযা অনুরূপে সম্ভারধম্মে সযমেৰ জানিতুং সক্কোন্তি. ততো পট্ঠায অনিৰত্তিধম্মা হুত্ৰা ৰত্তানুসারিমহাপুথুজ্জনভাৰং অতিক্কমিত্ৰা বোধিসত্তভূমিং ওক্কন্তা হোন্তি. একেন পরিযাযেন নিযতা সম্বোধিপরাযনা চ নাম হোন্তি. তদা এৰ বুদ্ধানং সম্মুখিভাৰে সতি নিযতব্যাকরণং লভন্তি. সব্বঞ্ঞু বোধিসত্ত পচ্চেকবোধিসত্তেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি.
[৬] ৰিভাৰনিযং পন
সমিতত্থে য্যকারস্স অকারস্স ৰা ৰসেন এতং সিদ্ধন্তি ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
ন হি তুলসদ্দো ধাতুসিদ্ধো কম্মসাধনো চ ভৰিতুং ন যুত্তো. তুলযিতুং অসক্কুণেয্যোতি অতুলো. অপ্পমে য্যোতি হি টীকাযং ৰুত্তং. এতেন তুলসদ্দো কম্মসাধনোতি দিপেতি. এৰঞ্চ সতি কম্মসাধনেনেৰ তদত্থসিদ্ধিতো কিং ততো সমিতত্থে য্যকারস্সঅকারস্স ৰা চিন্তাযাতি. ৰত্তিচ্ছানুগতো সদ্দপ্পযোগোতি কত্ৰা এতং ৰুত্তন্তি চে. ন. যথা সুতং যুত্তং ৰজ্জেত্ৰা অস্সুতস্স পরিকপ্পনায পযো জনাভাৰতোতি. [অতুল পদং]
৬. ইমেহি পন দ্ৰীহি পদেহি সত্থু তিস্সো সম্পদা ৰিভা ৰিতা হোন্তি. হেতুসম্পদা ফলসম্পদা সত্তুপকারসম্পদাচাতি. তত্থ সত্থু মহাকরুণা সমঙ্গিতা বোধিসম্ভারসম্ভরণঞ্চ হেতুসম্পদানাম. বোধিমণ্ডে পৰত্তিতা চতুৰীসতি কোটিসভসহস্সসঙ্খা মহাৰজিরঞ্ঞাণসঙ্খাতা সব্বঞ্ঞুমহা ৰিপস্সনাপি এত্থেৰ সঙ্গহিতা. সা হি মহাবোধিযা পদট্ঠান ভূতাতি. পহান সম্পদাযমেৰ ৰা সা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. ফলসম্পদা চতুব্বিধা পহানসম্পদা ঞাণসম্পদা আনুভাৰসম্পদা রূপকাযসম্পদা চাতি. তত্থ সহ ৰাসনায কিলেসপ্পহানং পহানসম্পদা নাম. পহানস্স সব্বপারিপূরিতাতি অত্থো. অত্থতো পন অরিযমগ্গো, অগ্গমগ্গঞ্ঞাণমেৰ ৰা. সব্বঞ্ঞুত ঞ্ঞাণ দসবলঞ্ঞাণাদীনি ঞাণসম্পদা.
[৭] ৰিভাৰনিযং পন
এতাসু দ্ৰীসু সম্পদাসু ঞাণসম্পদা পথমং ৰুত্তা, ততো পহানসম্পদা. পহানসম্পদাযেৰ পন পথমং ৰত্তব্বা. সা হি ঞাণসম্পদাযপুব্বঙ্গমভূতা পচ্চযভূতা চ. মহাটীকাযঞ্চ সাযেৰ পথমং ৰুত্তাতি.
[৮] যঞ্চ ৰিভাৰনিযং
‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং অগ্গমগ্গঞ্ঞাণ’’ন্তি ঞাণসম্পদাযং ৰুত্তং. তংপি ন যুজ্জতি.
অগ্গমগ্গঞ্ঞাণঞ্হি পহানসম্পদা এৰ ভৰিতুং অরহতি. ন হি মগ্গঞ্ঞাণতো অঞ্ঞা পহানসম্পদানাম অত্থীতি. যঞ্চ কোচি ৰদেয্য মগ্গঞ্ঞাণং ঞাণঞ্চ হোতি পহানঞ্চ. তস্মা উভযত্থ ৰত্তুং যুত্তন্তি. তংপি ন যুজ্জতি. এৰঞ্হি সতি সম্পদাসঙ্করো হোতীতি.
[৯] তথা ৰিভাৰনিযং
ঞাণসম্পদাযং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সব্বপথমং ৰত্তব্বংপি ন ৰুত্তং. তংপি ন সুন্দরং.
ননু ‘‘তম্মূলকানি চ দসবলাদি ঞ্ঞাণানী’’তি এত্থ আদিসদ্দেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণংপি গহিতন্তি চে. তংপি ন যুজ্জতি.
ন হি অপ্পধানং সরূপতো নিদ্দিসিত্ৰা পধানং পাকটং আদিসদ্দেন গহিতন্তি ঞাযাগতং হোতীতি. অচিন্তেয্যানুভাৰেহি সীলা দিগুণেহি ইদ্ধি ধম্মেহি চ সম্পদা আনুভাৰসম্পদা. লক্খণা নুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতস্স রূপকাযস্স সম্পত্তি রূপকাযসম্পদা. সত্তুপকারোদুৰিধো আসযসম্পদা, পযোগসম্পদা চ. অজ্ঝাসযস্স উল়ারতা কাযৰচীপযোগস্স চ পরিসুদ্ধতাতি অত্থো. তত্থ দেৰদত্তাদীসু ৰিরোধিসত্তেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতা আসয সম্পদা. লোকে অভিঞ্ঞাতানং রাজূনং রাজমহামত্তানং সেট্ঠি গহপতীনং দেৰরাজূনম্পি ধম্মং দেসেন্তস্স লাভসক্কারাদি নিরপেক্খতাৰসেন দেসনাপযোগসুদ্ধি পযোগসম্পদা. তত্থ দ্ৰে পহানঞাণসম্পদা সম্মাসম্বুদ্ধপদেন ৰিভাৰিতা. দ্ৰীহি আনু ভাৰরূপকাযসম্পদাহি সহ দ্ৰে সত্তুপকারসম্পদা অতুলপদেন. হেতুসম্পদা পন দ্ৰীহিপি পদেহি সামত্থিযতো ৰিভাৰিতা. ন হি তাদিসিযা হেতুসম্পদায ৰিনা ইতরাসং পৰত্তি অত্থীতি. [সম্পদা]
৭. পুনপি থেরো অত্তনো ৰন্দনং বলৰতরং করোন্তো সসদ্ধম্মগণুত্তমন্তি আহ. এতেন ধম্মসঙ্ঘানংপি ৰন্দনা কতা হোতি. দূরতোহং নমস্সিস্সং, সসঙ্ঘং লোকনাযকন্তি হি ৰুত্তে সঙ্ঘস্সপি নমনক্রিযাপত্তি সহসদ্দেন ৰিঞ্ঞাযতি. এৰ মিদং দট্ঠব্বং. তত্থ নমস্সিস্সন্তি নমস্সিং.
[১০] যম্পন ৰিভাৰনিযং
‘‘গুণীভূতানংপি হি ধম্মসঙ্ঘানং অভিৰাদেতব্ব ভাৰো সহযোগেন ৰিঞ্ঞাযতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ অভিৰাদেতব্ব ভাৰোতি নৰত্তব্বং. অভিৰাদিতভাৰোতি পন অভিৰাদনন্তি ৰা ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি সতি ইধ অধিপ্পেতস্স ক্রিযা সমৰাযস্স সিদ্ধত্তা ধম্মসঙ্ঘানংপি থেরস্স ৰন্দনা ক্রিযাপত্তি সিদ্ধা হোতীতি. ইতরথা তব্বপচ্চযস্স অরহত্থদীপনতো অভিৰাদনা রহতা সঙ্খাত গুণসমৰাযো ৰুত্তো সিযা. সোচ ইধ নাধিপ্পেতো. অত্তনো নিদস্সনেন চ সহ ন সমেতি সপুত্তদারো আগতোতি.
অপিচ থেরো ইমং গন্থং রচযিস্সামীতি পুব্বভাগেযেৰ তীণি রতনানি ৰন্দি, অথ তং অত্তনো ৰন্দনং গন্থপ্পটিঞ্ঞায সহ ঘটেত্ৰা দস্সেন্তো ইমং গাথং রচযীতিপি ন ন সক্কা ৰত্তুন্তি. তথাহি অভিৰাদিযাতি ৰুত্তং. ন অভিৰাদিযামীতি. এসনযো অঞ্ঞত্থপি. তত্থ সদ্ধম্মেন চ গণুত্তমেন চ অত্তনা নিম্মিতেন সকললোকস্স সরণভূতেন সহ ৰত্ততীতি সসদ্ধম্ম গণুত্তমো. সম্মাসম্বুদ্ধো. ন হি পরনিম্মিতেন সদ্ধম্মেন গণুত্তমেন চ সহিতা সাৰকা সসদ্ধম্মাতি চ সগণুত্তমাতি চ ৰুচ্চন্তি. ন চ অত্তনোএৰ সরণভূতেন সদ্ধম্মেন সব্রহ্মচারিগণুত্তমেন চ সহিতা পচ্চেকবুদ্ধা তথা থোমনং অরহন্তীতি, তস্মা ইদংপি সত্থু অসাধারণগুণপদমেৰ হোতীতি দট্ঠব্বং.
তত্থ ধারেতীতি ধম্মো. কে ধারেতি, অত্তানং ধারেন্তে. ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিন্তি হি ৰুত্তং. কথঞ্চ ধারেতি, চতূসু অপাযেসু ৰট্টদুক্খেসুচ অপতমানে করোন্তো. কিঞ্চ ধারণংনাম, যেসং ৰসেন সত্তা অপাযেসুৰা ৰট্টদুক্খেসুৰা পতন্তি, তেসং কিলেসানং একদেসেনৰা সব্বসোৰা সমুচ্ছিন্দনং. ইমস্মিং অত্থে চত্তারো অরিযমগ্গা নিব্বানঞ্চ নিপ্পরিযাযতো ধম্মোনাম. অরিযমগ্গা হি কিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তা নিব্বানেন সহেৰ হুত্ৰা সমুচ্ছিন্দন্তি. ন ৰিনাতি, তস্মা তেযেৰ পঞ্চ একন্ততো ধম্মোনামাতি. পরিযত্তিধম্মো পন ধারণুপাযোযেৰ হোতি. চত্তারি সামঞ্ঞফলানিচ ধারণফলানিযেৰ হোন্তি, কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনৰসেন পৰত্তত্তা ধারণানুকূলপ্পৰত্তানি চ. তস্মা এতে পঞ্চ পরিযাযধম্মাযেৰাতি. অথৰা, ধারীযতীতি ধম্মো. ধারণারহোতি ৰুত্তং হোতি. যো হি ধারেন্তং একন্তেন দুক্খতো মোচেতি. অগ্গসুখেচ পতিট্ঠাপেতি. সোযেৰ ধারণারহত্তা ইধ ধম্মোনামাতি. কোপন সোতি, যথা পুত্তধম্মাযেৰ. তেহি কেচি ভাৰনা ৰসেন কেচি সচ্ছিকিরিযৰসেন কেচি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারৰসেন কেচি উগ্গহ ধারণৰসেন ধারীযন্তি. তে চ এৰং ধারীযমানা ধারেন্তং যথারহং অপাযদুক্খতো ৰট্টদুক্খতোচ মোচেন্তি, অগ্গেচ ফলসুখেৰা নিব্বানসুখেৰা পতিট্ঠাপেন্তীতি. ধারেন্তিৰা সপ্পুরিসাজনা অপাযেসু ৰট্টদুক্খেসুচ অত্তানং অপত মানং ৰহন্তি এতেনাতি ধম্মো. ধরন্তিৰা এত্থ ধম্মদীপা ধম্মপ্পটিসরণা জনা লদ্ধপ্পতিট্ঠা হোন্তীতি ধম্মোতিপি যুজ্জতিযেৰ. কস্মা পনেত্থ ধম্মো দসৰিধোৰ ৰুত্তো. ননু পটিপত্তিধম্মেন সহ একাদসৰিধোৰ ৰত্তব্বোতি. সচ্চং. সোপন পটিপত্তিধম্মো মগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপদাএৰ হোতীতি পুব্বচেতনা ৰিয দানে মগ্গে এৰ সো সঙ্গহিতো. তস্মা ধম্মো দসৰিধোৰ সব্বত্থ ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.
অপিচ, যদগ্গেন পরিযত্তিধম্মো ইধ ধম্মস্মিং সঙ্গহিতো. তদগ্গেন পরিযত্তিধারকোপি সঙ্ঘে ৰন্দনেয্যে সঙ্গহিতোতি যুত্তো. যদগ্গেনচ পুথুজ্জনকল্যাণকো সঙ্ঘে সেক্খেসু সঙ্গহিতো. তদগ্গেন তস্স কল্যাণহেতুভূতো পটিপত্তি ধম্মোপি ধম্মে ৰন্দনেয্যে সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. সো হি পুথুজ্জনভূতোপি যেহি ধম্মেহি সমন্নাগতত্তা সেখে সোতাপত্তি ফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নে সঙ্গহিতো. তে পন ধম্মা সেক্খে সোতাপত্তিমগ্গে অসঙ্গহিতাতি নসক্কা ৰত্তুন্তি. এত্তাৰতা যে ৰদন্তি সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামীতি, এত্থ পুথুজ্জন কল্যাণকো সঙ্ঘে অসঙ্গহিতো. ন হি তংসরণং গচ্ছন্তস্স সরণগমনং সম্পজ্জতীতি. তেসং তং পটিক্খিত্তং হোতি. এৰং পন ৰত্তব্বো, যো ৰো আনন্দ মযা ধম্মোচ ৰিনযোচ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থাতি এৰং সত্থুঠানে থপেত্ৰা ভগৰতা সংৰণ্ণিতো পরিযত্তিধম্মো ধম্মসরণে সঙ্গহিতোতি যুত্তো, তং ধারেন্তোপন কল্যাণপ্পটিপত্তিযং ঠিতোপি অত্থি. অট্ঠিতোপি অত্থি. যো অট্ঠিতো, সো অত্তনোপি সরণং নহোতি. কুতো পরস্স. সত্থারা চ অনেকেসু সুত্তসহস্সেসু সো গরহিতো. তস্মা সো সঙ্ঘসরণে অসঙ্গহিতো. ইতরোৰ সঙ্গহিতোতি যুত্তোতি.
সন্তানং ধম্মোতি সদ্ধম্মো. সমিতকিলেসানং ততোযেৰ পসত্থানং পূজিতানং সপ্পুরিসানং পণ্ডিতানঞ্চ ধম্মোতি অত্থো. যোচ সন্তানং ধম্মো, সোপি একন্তেন সন্তোযেৰ হোতীতি সন্তো ধম্মোতিপি সদ্ধম্মো. পসত্থো পূজিতো ধম্মোতি অত্থো. সচ্চো ৰা. অযঞ্হি অঞ্ঞতিত্থিযধম্মো ৰিয ধারেন্তং নৰিসংৰাদেতি. সো হি অযং মে হিতোতি ধারেন্তস্স অহিতোযেৰ সম্পজ্জতি. অযং পন তথাধারেন্তস্স হিতোযেৰ সম্পজ্জতীতি. [সদ্ধম্মপদং]. গণুত্তমপদে লোকে সমান দিট্ঠিসীলানং সহধম্মিকানং সমূহো গণোতি ৰুচ্চতি. ইধ পন উত্তমেহি সীলাদিগুণেহি যুত্তো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো উত্তমোচ সো গণোচাতি অত্থেন উত্তমগণোনাম. সোযেৰ ইধ গণুত্তমোতি ৰুচ্চতি যথা মুনিসেট্ঠো মুনিৰরোতি.
[১১] ৰিভাৰনিযং পন
‘‘গণানং গণেসুৰা দেৰমনুস্সাদিসমূহেসু উত্তমো গণুত্তমো’’তি চ ৰুত্তং. তং ন সুন্দরং.
এতস্মিঞ্হি অত্থে সতি উত্তমসদ্দো পধানভূতো হোতি. সোচ গুণম্হিযেৰ পৰত্ততীতি তেন ইধ অরিযসঙ্ঘো ৰুত্তোতি নসিজ্ঝতীতি. এত্থচ গণোতি সঙ্ঘোযেৰ ৰুচ্চতি. সোচ সঙ্ঘো দুৰিধো সম্মুতিসঙ্ঘো, দক্খিণেয্যসঙ্ঘোতি. তত্থ সমগ্গেন সঙ্ঘেন কতং উপসম্পদাকম্মং সম্মুতিনাম. তায সম্মুতিযা উপসম্পন্নভূমিং পত্ৰা ঠিতো ভিক্খুসঙ্ঘো সম্মুতিসঙ্ঘোনাম. সো ৰিনযকম্মেসু পসিদ্ধো. দক্খিণেয্যসঙ্ঘো নাম অট্ঠ অরিযপুগ্গলসমূহো. সোপন কিঞ্চাপি সম্মুতিসঙ্ঘেপি অন্তোগধোযেৰ হোতি. তথাপি সরণগমন ৰন্দনা মান পূজাসক্কারানুস্সতিট্ঠানেসু অনুত্তর পুঞ্ঞক্খেত্ত ৰিসে সপরিগ্গহত্থং ভগৰতা তথা তথা সংৰণ্ণেত্ৰা সো ৰিসুং ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. পুথুজ্জনসঙ্ঘোহি পুঞ্ঞক্খেত্তং সমানোপি অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং নহোতি. কস্মা. সালিক্খেত্তে তিণানং ৰিয খেত্তদুট্ঠানং সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছানুসযানং সব্ভাৰাতি. পুঞ্ঞক্খেত্তভাৰো পনস্স পুরিমে সদ্ধম্মপদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বোতি. [সসদ্ধম্মগণুত্তমপদং]
৮. অভিৰাদিযাতি ৰিসেসতো ৰন্দিত্ৰা. এত্থ চ অযং লোকে সীলাদিগুণযুত্তো সেট্ঠো ৰন্দনেয্যোতি এৰং সেট্ঠ চিত্তং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দন্তো ৰিসেসতো ৰন্দতীতি ৰুচ্চতি. ৰন্দনা পন তিৰিধা কাযৰন্দনাদিৰসেন. যথাহ –
তিস্সো ইমা ভিক্খৰে ৰন্দনা, কতমা তিস্সো. কাযেন ৰন্দতি, ৰাচায ৰন্দতি, মনসা ৰন্দতীতি.
তত্থ সেট্ঠচিত্তং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা জাণুদ্ৰয কপ্পরদ্ৰয নলাট সঙ্খাতানি পঞ্চ অঙ্গানি ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দনেয্যানং অভিমুখং নিপ্পজ্জন্তো কাযেন ৰন্দতিনাম. যং সন্ধায পঞ্চপ্পতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰাতি তত্থ তত্থ ৰুত্তং. যাযচ অৰন্দিযট্ঠানেসু ৰন্দন্তস্স আপত্তি হোতীতি. গুণপদানি ৰাচায পৰত্তেন্তো ৰাচায ৰন্দতিনাম. নমো বুদ্ধস্স, নমত্থু বুদ্ধস্স, নমো ৰিমুত্তিযা, নমো ৰিমুত্তানং, ৰিপস্সিস্স নমত্থূতি এৰমাদীসুপি ৰাচা ৰন্দনাযেৰ. গুণপদানি অনুগন্ত্ৰা গুণে অনুস্সরন্তো মনসা ৰন্দতিনামাতি.
৯. ভাসিস্সন্তি কথেস্সামি. কামঞ্চ থেরো ইমং সঙ্গহং রচযন্তো পোত্থকারুল়্হং কত্ৰাৰ রচযিস্সতি. গন্থকম্মং নাম ৰাচাকম্মেসু পসিদ্ধন্তি কত্ৰা ভাসিস্সন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
১০. অভিধম্মত্থসঙ্গহন্তি পদে অভিধম্মে ৰুত্তা অত্থা অভিধম্মত্থা. তে সঙ্গয্হন্তি এত্থ এতেনাতিৰা অভিধম্মত্থসঙ্গহো. সঙ্গয্হন্তিতিচ থেরেন সংখিপিত্ৰা গয্হন্তি কথীযন্তীতি অত্থো. অভিধম্মেতি চেত্থ অভিঅতিরেকো অভিৰিসে সোচ ধম্মো অভিধম্মো. ধম্মোতি চ ৰিনযপাল়িতো অঞ্ঞংপাল়ি দ্ৰযং ৰুচ্চতি. যো ৰো আনন্দ মযা ধম্মোচ ৰিনযোচ দেসিতো পঞ্ঞত্তোতি হি ৰুত্তং. তঞ্চ পাল়িদ্ৰযং আণাৰিধানসঙ্খাতং ৰিনযন কিচ্চং ৰজ্জেত্ৰা কুসলাদিকে যথাপৰত্তে পরমত্থধম্মে এৰ দীপেতীতি. এৰং দীপেন্তেসুচ তেসু দ্ৰীসু ধম্মেসু যো ইতরতো অতিরেকোচ হোতি ৰিসেসোচ. অযমেৰ অভিধম্মো নাম. ইতরোপন ধম্মোযেৰ. এৰঞ্চ কত্ৰা ধম্মো অভিধম্মো ৰিনযো অভিৰিনযোতি ইদং চতুক্কং ৰেদিতব্বং. তত্থ ধম্মোনাম সুত্তন্তপিটকং. অভিধম্মোনাম যত্তপকরণানি. ৰিনযোনাম উভতো ৰিভঙ্গো, অভিৰিনযোনাম খন্ধকপরিৰারাতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. অতিরেকৰিসেসতা চেত্থ কুসলাদি ৰসেন খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহাদিৰসেন তথা তথা দেসেতব্বপ্পকারানং অনৰসেসৰিভত্তিৰসেনৰা সুদ্ধধম্মাধিট্ঠান দেসনাপৰত্তিৰসেনৰা ৰেদিতব্বা. যতো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা ইমং অভিধম্মদেসনং দেৰেসুএৰ দেসেন্তি. ন হি মনুস্সা এৰরূপং তযো মাসে নিরন্তরং পৰত্তনযোগ্যং কথামগ্গং একেন ইরিযাপথেন আদিতো পট্ঠায পরিযোসানং পাপেত্ৰা পটিগ্গহেতুং সক্কোন্তি, নচ এৰ রূপো একমাতিকানুবন্ধো কথামগ্গো নানাখণেসু নানাজনানং দেসেতুং সক্কুণেয্যো হোতীতি. কেচিপন ৰিনযপাল়িতোপি অভিরেকৰিসেসতং তস্স ৰণ্ণেন্তি. তং অট্ঠসালিনিযা ন সমেতি. তত্থ হি ধম্মনামিকানং দ্ৰিন্নং পাল়ীনং মজ্ঝেএৰ অযং অতিরেকৰিসেসতা ৰিচারিতা. নচ যুজ্জতি ৰিনযেন সহ তথা ৰিচারেতুং অসমানকিচ্চৰিসযত্তা. ৰিনযো হি কাযৰাচানং ৰিনযনকিচ্চো, অজ্ঝাচারৰিসযোচ. ধম্মো পন ধম্মৰিভাগকিচ্চো ধম্মপ্পৰত্তি ৰিসযোচাতি. কেচিপন ৰদন্তি এৰং সন্তেপি ৰিনযো এৰ সব্বজেট্ঠকো সিযা. ৰিনযং ৰিৰণ্ণেন্তস্স হি পাচিত্তিযাপত্তি হোতি. ধম্মং ৰিৰণ্ণেন্তস্স দুক্কটাপত্তিমত্তাতি, তং নযুজ্জতি. ৰিনযো হি আণাচক্কং. ধম্মোচ ধম্মচক্কং. তত্থ ৰিনযং ৰিৰণ্ণেন্তো সত্থু আণাচক্কে পহারং দেতি. সত্থরি অগারৰো মহন্তো হোতি. যস্সচ সত্থরি অগারৰো, তস্স ধম্মসঙ্ঘেসু তীসু সিক্খাসুচ অগারৰো সিদ্ধো হোতি. তস্মা ৰিনয ৰিৰণ্ণনে আপত্তি মহন্তী হোতি. ন সব্বজেট্ঠকত্তাতি. অপিচ, ৰিনযোনাম সাসনস্স মূলং. ৰিনযে অট্ঠিতে সাসনং নতিট্ঠতি. তস্মা সাসনস্স চিরট্ঠিতত্থংপি ৰিনযৰিৰণ্ণনে মহতী আপত্তি পঞ্ঞত্তাতি.
ইতি পরমত্থদীপনিযা নাম অভিধম্মত্থ সঙ্গহস্স
চতুত্থৰণ্ণনায পথমগাথায
পরমত্থদীপনা নিট্ঠিতা.