৬. আখ্যাতকণ্ড
ভূৰাদিগণ
ৰিভত্তিৰিধান
অথ আখ্যাতৰিভত্তিযো ক্রিযাৰাচীহি ধাতূহি পরা ৰুচ্চন্তে.
তত্থ ক্রিযং আচিক্খতীতি আখ্যাতং, ক্রিযাপদং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘কালকারকপুরিসপরিদীপকং ক্রিযালক্খণমাখ্যাতিক’’ন্তি. তত্থ কালোতি অতীতাদযো, কারকমিতি কম্মকত্তুভাৰা, পুরিসাতি পঠমমজ্ঝিমুত্তমা, ক্রিযাতি গমনপচনাদিকো ধাত্ৰত্থো, ক্রিযালক্খণং সঞ্ঞাণং এতস্সাতি ক্রিযালক্খণং, অতিলিঙ্গঞ্চ.
ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘যং তিকালং তিপুরিসং, ক্রিযাৰাচি তিকারকং;
অতিলিঙ্গং দ্ৰিৰচনং, তদাখ্যাতন্তি ৰুচ্চতী’’তি.
কালাদিৰসেন ধাত্ৰত্থং ৰিভজন্তীতি ৰিভত্তিযো, ত্যাদযো, তা পন ৰত্তমানা পঞ্চমী সত্তমী পরোক্খাহিয্যত্তনী অজ্জতনী ভৰিস্সন্তী কালাতিপত্তি চাতি অট্ঠৰিধা ভৰন্তি.
ক্রিযং ধারেন্তীতি ধাতৰো, ভূৰাদযো, খাদিধাতুপ্পচ্চযন্তা চ, তে পন অত্থৰসা দ্ৰিধা ভৰন্তি সকম্মকা, অকম্মকা চাতি. তত্র সকম্মকা যে ধাতৰোকম্মাপেক্খং ক্রিযং ৰদন্তি, যথা – কটং করোতি, গামং গচ্ছতি, ওদনং পচতীতিআদযো, অকম্মকা যে কম্মনিরপেক্খং ক্রিযং ৰদন্তি, যথা – অচ্ছতি, সেতি, তিট্ঠতীতিআদযো.
তে পন সত্তৰিধা ভৰন্তি ৰিকরণপ্পচ্চযভেদেন, কথং? অৰিকরণা ভূৰাদযো. নিগ্গহীতপুব্বকঅৰিকরণা রুধাদযো, যৰিকরণা দিৰাদযো, ণুণা উণাৰিকরণা স্ৰাদযো, নাপ্পণ্হাৰিকরণা কিযাদযো, ওযিরৰিকরণা তনাদযো, সকত্থে ণে ণযন্তা চুরাদযোতি.
তত্থ পঠমং অৰিকরণেসু ভূৰাদীসু ধাতূসু পঠমভূতা অকম্মকা ভূইচ্চেতস্মা ধাতুতো ত্যাদযো পরা যোজীযন্তে.
ভূসত্তাযং, ‘‘ভূ’’ইচ্চযং ধাতু সত্তাযমত্থে ৰত্ততে, ক্রিযাসামঞ্ঞভূতে ভৰনে ৰত্ততেতি অত্থো.
‘‘ভূ’’ইতি ঠিতে –
৪২৪. ভূৰাদযো ধাতৰো.
ভূইচ্চেৰমাদযো যে ক্রিযাৰাচিনো সদ্দগণা, তে ধাতুসঞ্ঞা হোন্তি. ভূ আদি যেসং তে ভূৰাদযো, অথ ৰা ভূৰা আদী পকারা যেসং তে ভূৰাদযো.
ভূৰাদীসু ৰকারোযং, ঞেয্যো আগমসন্ধিজো;
ভূৰাপ্পকারা ৰা ধাতূ, সকম্মাকম্মকত্থতো.
‘‘ক্ৰচি ধাতূ’’তিআদিতো ‘‘ক্ৰচী’’তি ৰত্ততে.
৪২৫. ধাতুস্সন্তো লোপোনেকস্সরস্স.
অনেকস্সরস্স ধাতুস্স অন্তো ক্ৰচি লোপো হোতি.
ক্ৰচিগ্গহণং ‘‘মহীযতি সমথো’’তিআদীসু নিৰত্তনত্থং, ইতি অনেকস্সরত্তাভাৰা ইধ ধাত্ৰন্তলোপো ন হোতি.
ততো ধাত্ৰাধিকারৰিহিতানেকপ্পচ্চযপ্পসঙ্গে ‘‘ৰত্তিচ্ছানুপুব্বিকা সদ্দপ্পটিপত্তী’’তি কত্ৰা ৰত্তমানৰচনিচ্ছাযং –
৪২৬. ৰত্তমানা তিঅন্তি, সিথ, মিম, তেঅন্তে, সেৰ্হে, এম্হে.
ত্যাদযো দ্ৰাদস ৰত্তমানাসঞ্ঞা হোন্তীতি ত্যাদীনং ৰত্তমানত্থৰিসযত্তা ৰত্তমানাসঞ্ঞা.
৪২৭. কালে.
অযমধিকারো.
ইতো পরং ত্যাদিৰিভত্তিৰিধানে সব্বত্থ ৰত্ততে.
৪২৮. ৰত্তমানা পচ্চুপ্পন্নে.
পচ্চুপ্পন্নে কালে গম্যমানে ৰত্তমানাৰিভত্তি হোতি, কালোতি চেত্থ ক্রিযা, করণং কারো, রকারস্স লকারো, কালো.
তস্মা –
ক্রিযায গম্যমানায, ৰিভত্তীনং ৰিধানতো;
ধাতূহেৰ ভৰন্তীতি, সিদ্ধং ত্যাদিৰিভত্তিযো.
ইধ পন কালস্স অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাণত্তিপরিকপ্পকালাভিপত্তিৰসেন ছধা ভিন্নত্তা ‘‘পচ্চুপ্পন্নে’’তি ৰিসেসেতি. তং তং কারণং পটিচ্চ উপ্পন্নো পচ্চুপ্পন্নো, পটিলদ্ধসভাৰো, ন তাৰ অতীতোতি অত্থো.
পচ্চুপ্পন্নসমীপেপি, তব্বোহারূপচারতো;
ৰত্তমানা অতীতেপি, তংকালৰচনিচ্ছযাতি.
তস্মিং পচ্চুপ্পন্নে ৰত্তমানাৰিভত্তিং কত্ৰা, তস্সা ঠানানিযমে ‘‘ধাতুলিঙ্গেহি পরা পচ্চযা’’তি পরিভাসতো ধাতুতো পরং ৰত্তমানপ্পচ্চযে কত্ৰা, তেসমনিযমপ্পসঙ্গেসতি ‘‘ৰত্তিচ্ছানুপুব্বিকা সদ্দপ্পটিপত্তী’’তি পরস্সপদৰচনিচ্ছাযং –
৪২৯. অথ পুব্বানি ৰিভত্তীনং ছ পরস্সপদানি.
অথ তদ্ধিতানন্তরং ৰুচ্চমানানং সব্বাসং ৰত্তমানাদীনং অট্ঠৰিধানং ৰিভত্তীনং যানি যানি পুব্বকানি ছ পদানি, তানি তানি অত্থতো অট্ঠচত্তালীসমত্তানি পরস্সপদসঞ্ঞানি হোন্তীতিআদিম্হি ছন্নং পরস্সপদসঞ্ঞা, পরস্সত্থানি পদানি পরস্সপদানি, তব্বাহুল্লতো তব্বোহারো.
‘‘ধাতূহি ণে ণয’’ইচ্চাদিতো ‘‘ধাতূহী’’তি ৰত্তমানে –
৪৩০. কত্তরি পরস্সপদং.
কত্তরিকারকে অভিধেয্যে সব্বধাতূহি পরস্সপদং হোতীতি পরস্সপদং কত্ৰা, তস্সাপ্যনিযমপ্পসঙ্গে ৰত্তিচ্ছাৰসা –
ৰিপরিণামেন ‘‘পরস্সপদানং, অত্তনোপদান’’ন্তি চ ৰত্ততে.
৪৩১. দ্ৰে দ্ৰে পঠমমজ্ঝিমুত্তমপুরিসা.
তাসং ৰিভত্তীনং পরস্সপদান’মত্তনোপদানঞ্চ দ্ৰে দ্ৰে ৰচনানি যথাক্কমং পঠমমজ্ঝিমুত্তমপুরিসসঞ্ঞানি হোন্তি. তং যথা? তি অন্তিইতি পঠমপুরিসা, সি থইতি মজ্ঝিমপুরিসা, মি মইতি উত্তমপুরিসা. অত্তনোপদেসুপি তে অন্তেইতি পঠমপুরিসা, সে ৰ্হেইতি মজ্ঝিমপুরিসা, এ ম্হেইতি উত্তমপুরিসা. এৰং সেসাসু সত্তসু ৰিভত্তীসুপি যোজেতব্বন্তি. এৰং অট্ঠৰিভত্তিৰসেন ছন্নৰুতিৰিধে আখ্যাতপদে দ্ৰত্তিংস দ্ৰত্তিংস পঠমমজ্ঝিমউত্তমপুরিসা হোন্তীতি ৰত্তমানপরস্সপদাদিম্হি দ্ৰিন্নং পঠমপুরিসসঞ্ঞা.
৪৩২. নামম্হি পযুজ্জমানেপিতুল্যাধিকরণে পঠমো.
তুম্হাম্হসদ্দৰজ্জিতে তুল্যাধিকরণভূতে সাধকৰাচকে নামম্হি পযুজ্জমানেপি অপ্পযুজ্জমানেপি ধাতূহি পঠমপুরিসো হোতীতি পঠমপুরিসং কত্ৰা, তস্সাপ্যনিযমপ্পসঙ্গে ক্রিযাসাধকস্স কত্তুনো একত্তে ৰত্তুমিচ্ছিতে ‘‘একম্হি ৰত্তব্বে একৰচন’’ন্তি ৰত্তমানপরস্সপদপঠমপুরিসেকৰচনং তি.
‘‘পরো, পচ্চযো, ধাতূ’’তি চ অধিকারো, ‘‘যথা কত্তরি চা’’তি ইতো ‘‘কত্তরী’’তি ৰিকরণপ্পচ্চযৰিধানে সব্বত্থ ৰত্ততে.
৪৩৩. ভূৰাদিতো অ.
ভূইচ্চেৰমাদিতো ধাতুগণতো পরো অপচ্চযো হোতি কত্তরি ৰিহিতেসু ৰিভত্তিপ্পচ্চযেসু পরেসু. সব্বধাতুকম্হিযেৰাযমিস্সতে.
‘‘অসংযোগন্তস্স, ৰুদ্ধী’’তি চ ৰত্ততে.
৪৩৪. অঞ্ঞেসু চ.
কারিততো অঞ্ঞেসু পচ্চযেসু অসংযোগন্তানং ধাতূনং ৰুদ্ধি হোতি. চগ্গহণেন ণুপ্পচ্চযস্সাপি ৰুদ্ধি হোতি. এত্থ চ ‘‘ঘটাদীনং ৰা’’তি ইতো ৰাসদ্দো অনুৰত্তেতব্বো, সো চ ৰৰত্থিতৰিভাসত্থো. তেন –
ইৰণ্ণুৰণ্ণন্তানঞ্চ, লহূপন্তান ধাতুনং;
ইৰণ্ণুৰণ্ণানমেৰ, ৰুদ্ধি হোতি পরস্স ন.
যুৰণ্ণানম্পি য ণু ণা-নানিট্ঠাদীসু ৰুদ্ধি ন;
তুদাদিস্সাৰিকরণে, ন ছেত্ৰাদীসু ৰা সিযা.
তস্সাপ্যনিযমপ্পসঙ্গে – ‘‘অযুৰণ্ণানঞ্চাযো ৰুদ্ধী’’তি পরিভাসতো ঊকারস্সোকারো ৰুদ্ধি.
ৰিপরিণামেন ‘‘ধাতূন’’ন্তি ৰত্ততে.
৪৩৫. ও অৰ সরে.
ওকারস্স ধাত্ৰন্তস্স সরে পরে অৰাদেসো হোতি. ‘‘সরলোপো মাদেস’’ইচ্চাদিনা সরলোপাদিম্হি কতে ‘‘নযে পরং যুত্তে’’তি পরনযনং কাতব্বং.
সো পুরিসো সাধু ভৰতি, সা কঞ্ঞা সাধু ভৰতি, তং চিত্তং সাধু ভৰতি.
এত্থ হি –
কত্তুনোভিহিতত্তাৰ, আখ্যাতেন ন কত্তরি;
ততিযা পঠমা হোতি, লিঙ্গত্থং পনপেক্খিয.
সতিপি ক্রিযাযেকত্তে কত্তূনং বহুত্তা ‘‘বহুম্হি ৰত্তব্বে বহুৰচন’’ন্তি ৰত্তমানপরস্সপদপঠমপুরিসবহুৰচনং অন্তি, পুরে ৰিয অপ্পচ্চযৰুদ্ধিঅৰাদেসা, সরলোপাদি. তে পুরিসা ভৰন্তি, অপ্পযুজ্জমানেপি ভৰতি, ভৰন্তি.
‘‘পযুজ্জমানেপি, তুল্যাধিকরণে’’তি চ ৰত্ততে.
৪৩৬. তুম্হে মজ্ঝিমো.
তুল্যাধিকরণভূতে তুম্হসদ্দে পযুজ্জমানেপি অপ্পযুজ্জমানেপি ধাতূহি মজ্ঝিমপুরিসো হোতীতি ৰত্তমানপরস্সপদমজ্ঝিমপুরিসেকৰচনংসি, সেসং পুরিমসমং. ত্ৰং ভৰসি, তুম্হে ভৰথ, অপ্পযুজ্জমানেপি ভৰসি, ভৰথ.
তুল্যাধিকরণেতি কিমত্থং? তযা পচ্চতে ওদনো.
তস্মিংযেৰাধিকারে –
৪৩৭. অম্হে উত্তমো.
তুল্যাধিকরণভূতে অম্হসদ্দে পযুজ্জমানেপি অপ্পযুজ্জমানেপি ধাতূহি উত্তমপুরিসো হোতীতি ৰত্তমানপরস্সপদউত্তমপুরিসেকৰচনং মি, অপ্পচ্চযৰুদ্ধিঅৰাদেসা.
৪৩৮. অকারো দীঘং হিমিমেসু.
অকারো দীঘমাপজ্জতে হিমিমইচ্চেতাসু ৰিভত্তীসু. অহং ভৰামি, মযং ভৰাম. ভৰামি, ভৰাম.
‘‘ৰিভত্তীনং, ছা’’তি চ ৰত্ততে.
৪৩৯. পরাণ্যত্তনোপদানি.
সব্বাসং ৰত্তমানানং অট্ঠৰিধানং ৰিভত্তীনং যানি যানি পরানি ছ পদানি, তানি তানি অত্তনোপদসঞ্ঞানি হোন্তীতি তেআদীনং অত্তনোপদসঞ্ঞা.
‘‘ধাতূহি, অত্তনোপদানী’’তি চ ৰত্ততে.
৪৪০. কত্তরি চ.
কত্তরি চ কারকে অভিধেয্যে ধাতূহি অত্তনোপদানি হোন্তি. চগ্গহণং কত্থচি নিৰত্তনত্থং, সেসং পরস্সপদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ভৰতে, ভৰন্তে, ভৰসে, ভৰৰ্হে, ভৰে, ভৰাম্হে.
পচ পাকে, ধাতুসঞ্ঞাযং ধাত্ৰন্তলোপো, ৰুত্তনযেনেৰ ত্যাদ্যুপ্পত্তি, ইৰণ্ণুৰণ্ণানমভাৰা ৰুদ্ধিঅভাৰোৰেত্থ ৰিসেসো. সো দেৰদত্তো ওদনং পচতি, পচন্তি, পচসি, পচথ, পচামি, পচাম, সো ওদনং পচতে, তে পচন্তে, ত্ৰং পচসে, তুম্হে পচৰ্হে, অহং পচে, মযং পচাম্হে.
পঠমপুরিসাদীনমেকজ্ঝপ্পৰত্তিপ্পসঙ্গে পরিভাসমাহ –
৪৪১. সব্বেসমেকাভিধানে পরো পুরিসো.
সব্বেসং পঠমমজ্ঝিমানং, পঠমুত্তমানং, মজ্ঝিমুত্তমানং তিণ্ণং ৰা পুরিসানং একতোভিধানে কাতব্বে পরো পুরিসো যোজেতব্বো. এককালানমেৰাভিধানে চাযং. সো চ পচতি, ত্ৰঞ্চ পচসীতি পরিযাযপ্পসঙ্গে তুম্হে পচথাতি ভৰতি. এৰং সো চ পচতি, অহঞ্চ পচামীতি মযং পচাম, তথা ত্ৰঞ্চ পচসি, অহঞ্চ পচামি, মযং পচাম, সো চ পচতি, ত্ৰঞ্চ পচসি, অহঞ্চ পচামি, মযং পচাম. এৰং সব্বত্থ যোজেতব্বং.
একাভিধানেতি কিমত্থং? ‘‘সো চ পচতি, ত্ৰঞ্চ পচিস্সসি, অহং পচিং’’ এত্থ ভিন্নকালত্তা ‘‘মযং পচিম্হা’’তি ন ভৰতি.
গমু সপ্প গতিম্হি, পুরে ৰিয ধাতুসঞ্ঞাযং ধাত্ৰন্তলোপো.
কত্তরি ত্যাদ্যুপ্পত্তি.
৪৪২. গমিস্সন্তো চ্ছো ৰা সব্বাসু.
গমুইচ্চেতস্স ধাতুস্সন্তো মকারো চ্ছো হোতি ৰা সব্বাসু ৰিভত্তীসু, সব্বগ্গহণেন মানন্ত য কারিতপ্পচ্চযেসু চ. ৰৰত্থিতৰিভাসত্থোযং ৰাসদ্দো. তেনাযং –
ৰিধিং নিচ্চঞ্চ ৰাসদ্দো, মান’ন্তেসু তু কত্তরি;
দীপেতানিচ্চমঞ্ঞত্থ, পরোক্খাযমসন্তকং.
অপ্পচ্চযপরনযনানি, সো পুরিসো গামং গচ্ছতি, তে গচ্ছন্তি, ‘‘ক্ৰচি ধাতূ’’তিআদিনা গরুপুব্বরস্সতো পরস্স পঠমপুরিসবহুৰচনস্স রে ৰা হোতি, গচ্ছরে. ত্ৰং গচ্ছসি, তুম্হে গচ্ছথ. অহং গচ্ছামি, মযং গচ্ছাম.
চ্ছাদেসাভাৰে ‘‘লোপঞ্চেত্তমকারো’’তি অপ্পচ্চযস্স একারো. গমেতি, গমেন্তি, সরলোপো. গমেসি, গমেথ. গমেমি, গমেম.
অত্তনোপদেপি সো গামং গচ্ছতে, গচ্ছন্তে, গচ্ছরে. গচ্ছসে, গচ্ছৰ্হে. গচ্ছে, গচ্ছাম্হে.
‘‘কুতো নু ত্ৰং আগচ্ছসি, রাজগহতো আগচ্ছামী’’তিআদীসু পন পচ্চুপ্পন্নসমীপে ৰত্তমানৰচনং.
‘‘ৰা’’তি ৰত্ততে.
৪৪৩. গমিস্স ঘম্মং.
গমুইচ্চেতস্স ধাতুস্স সব্বস্স ঘম্মাদেসো হোতি ৰা. ঘম্মতি, ঘম্মন্তি ইচ্চাদি.
ভাৰকম্মেসু পন –
৪৪৪. অত্তনোপদানি ভাৰে চ কম্মনি.
ভাৰে চ কম্মনি চ কারকে অভিধেয্যে অত্তনোপদানি হোন্তি, চসদ্দেন কম্মকত্তরিপি. ভৰনং ভাৰো, সো চ কারকন্তরেন অসংসট্ঠো কেৰলো ভৰনলৰনাদিকো ধাত্ৰত্থো. করীযতীতি কম্মং. অকম্মকাপি ধাতৰো সোপসগ্গা সকম্মকাপি ভৰন্তি, তস্মা কম্মনি অনুপুব্বা ভূধাতুতো ৰত্তমানত্তনোপদপঠমপুরিসেকৰচনং তে.
‘‘ধাতূহি ণে ণয’’ইচ্চাদিতো ‘‘ধাতূহী’’তি ৰত্তমানে –
৪৪৫. ভাৰকম্মেসু যো.
সব্বধাতূহি পরো ভাৰকম্মেসু যপ্পচ্চযো হোতি. অত্তনোপদৰিসযেৰাযমিস্সতে, ‘‘অঞ্ঞেসু চা’’তি সুত্তে অনুৰত্তিতৰাগ্গহণেন যপ্পচ্চযে ৰুদ্ধি ন ভৰতি, অনুভূযতে সুখং দেৰদত্তেন.
আখ্যাতেন অৰুত্তত্তা, ততিযা হোতি কত্তরি;
কম্মস্সাভিহিতত্তা ন, দুতিযা পঠমাৰিধ.
অনুভূযন্তে সম্পত্তিযো তযা. অনুভূযসে ত্ৰং দেৰদত্তেন, অনুভূযৰ্হে তুম্হে. অহং অনুভূযে তযা, মযং অনুভূযাম্হে.
‘‘ক্ৰচি ধাতু’’ইচ্চাদিতো ‘‘ক্ৰচী’’তি ৰত্তমানে –
৪৪৬. অত্তনোপদানি পরস্সপদত্তং.
অত্তনোপদানি ক্ৰচি পরস্সপদত্তমাপজ্জন্তে, অকত্তরিযেৰেতং. যকারস্স দ্ৰিত্তং, অনুভূয্যতি মযা সুখং, অনুভূয্যতে ৰা, অনুভূয্যন্তি. অনুভূয্যসি, অনুভূয্যথ. অনুভূয্যামি, অনুভূয্যাম. দ্ৰিত্তাভাৰে – অনুভূযতি, অনুভূযন্তি.
ক্ৰচীতি কিং? অনুভূযতে.
ভাৰে অদব্বৰুত্তিনো ভাৰস্সেকত্তা একৰচনমেৰ, তঞ্চ পঠমপুরিসস্সেৰ, ভূযতে দেৰদত্তেন, দেৰদত্তেন সম্পতি ভৰনন্তি অত্থো.
পচধাতুতো কম্মনি অত্তনোপদে যপ্পচ্চযে চ কতে –
ৰিপরিণামেন ‘‘যস্সা’’তি ৰত্তমানে –
৪৪৭. তস্স চৰগ্গযকারৰকারত্তং সধাত্ৰন্তস্স.
তস্স ভাৰকম্মৰিসযস্স যপ্পচ্চযস্স চৰগ্গযকারৰকারত্তং হোতি ধাত্ৰন্তেন সহ যথাসম্ভৰং. এত্থ চ ‘‘ইৰণ্ণাগমো ৰা’’তি ইতো সীহগতিযা ৰাসদ্দো অনুৰত্তেতব্বো, সো চ ৰৰত্থিতৰিভাসত্থো. তেন –
চৰগ্গো চ ত ৰগ্গানং, ধাত্ৰন্তানং যৰত্তনং;
রৰানঞ্চ সযপ্পচ্চ-যানং হোতি যথাক্কমন্তি.
ধাত্ৰন্তস্স চৰগ্গাদিত্তা চকারে কতে ‘‘পরদ্ৰেভাৰো ঠানে’’তি চকারস্স দ্ৰিত্তং. পচ্চতে ওদনো দেৰদত্তেন, ‘‘ক্ৰচি ধাতূ’’তিআদিনা গরুপুব্বরস্সতো পরস্স পঠমপুরিসবহুৰচনস্স ক্ৰচি রে হোতি. পচ্চরে, পচ্চন্তে. পচ্চসে, পচ্চৰ্হে. পচ্চে, পচ্চাম্হে.
পরস্সপদাদেসে পচ্চতি, পচ্চন্তি. পচ্চসি, পচ্চথ. পচ্চামি, পচ্চাম. তথা কম্মকত্তরি পচ্চতে ওদনো সযমেৰ, পচ্চন্তে. পচ্চতি, পচ্চন্তি ৰা ইচ্চাদি.
গমিতো কম্মনি অত্তনোপদে, যপ্পচ্চযে চ কতে –
‘‘ধাতূহি, তস্মিং, যে’’তি চ ৰত্ততে.
৪৪৮. ইৰণ্ণাগমো ৰা.
সব্বেহি ধাতূহি তস্মিং ভাৰকম্মৰিসযে যপ্পচ্চযে পরে ইৰণ্ণাগমো হোতি ৰাতি ঈকারাগমো. ৰৰত্থিতৰিভাসত্থোযং ৰাসদ্দো. চ্ছাদেসো, গচ্ছীযতে গামো দেৰদত্তেন, গচ্ছীযন্তে. গচ্ছীযসে, গচ্ছীযৰ্হে. গচ্ছীযে, গচ্ছীযাম্হে.
চ্ছাদেসাভাৰে –
‘‘ধাতূহি, যো, ৰা’’তি চ ৰত্ততে.
৪৪৯. পুব্বরূপঞ্চ.
হেট্ঠানুত্তেহি পরস্সেৰেদং, তেন কটপৰগ্গযকারলসন্তেহেৰ ধাতূহি পরো যপ্পচ্চযো পুব্বরূপমাপজ্জতে ৰাতি মকারা পরস্স যকারস্স মকারো. গম্মতে, গমীযতে, গম্মন্তে, গমীযন্তে. গম্মসে, গমীযসে, গম্মৰ্হে, গমীযৰ্হে. গম্মে, গমীযে, গম্মাম্হে, গমীযাম্হে.
পরস্সপদত্তে – গচ্ছীয্যতি, গচ্ছীয্যন্তি. গচ্ছীযতি, গচ্ছীযন্তি ৰা. গম্মতি, গম্মন্তি. গমীযতি, গমীযন্তি. ইকারাগমে গমিয্যতি, গমিয্যন্তি. তথা ঘম্মীযতি, ঘম্মীযন্তি ইচ্চাদি.
ৰত্তমানাৰিভত্তি.
৪৫০. পঞ্চমী তু অন্তু, হি থ, মি ম, তং অন্তং, স্সুৰ্হো, এ আমসে.
ত্ৰাদযো দ্ৰাদস পঞ্চমীসঞ্ঞা হোন্তি.
৪৫১. আণত্যাসিট্ঠেনুত্তকালে পঞ্চমী.
আণত্যত্থে চ আসীসত্থে অনুত্তকালে পঞ্চমীৰিভত্তি হোতি.
সতিপি কালাধিকারে পুন কালগ্গহণেন ৰিধিনিমন্তনাজ্ঝেসনানুমতিপত্থনাপত্তকালাদীসু চ পঞ্চমী. আণাপনমাণত্তি, আসীসনমাসিট্ঠো, সো চ ইট্ঠস্স অসম্পত্তস্স অত্থস্স পত্থনং, তস্মিং আণত্যাসিট্ঠে. অনু সমীপে উত্তকালো অনুত্তকালো, পচ্চুপ্পন্নকালোতি অত্থো, ন উত্তকালোতি ৰা অনুত্তকালো, তস্মিং অনুত্তকালে, কালমনামসিত্ৰা হোতীতি অত্থো.
তত্থ আসীসনত্থে ভূধাতুতো পঞ্চমীপরস্সপদপঠমপুরিসেকৰচনং তু, অপ্পচ্চযৰুদ্ধিঅৰাদেসা. সো সুখী ভৰতু, তে সুখিতা ভৰন্তু.
ৰিপরিণামেন ‘‘অকারতো’’তি ৰত্ততে.
৪৫২. হিলোপং ৰা.
অকারতো পরো হিৰিভত্তি লোপমাপজ্জতে ৰা. ত্ৰং সুখী ভৰ, ভৰাহি ৰা, হিম্হি দীঘো. তুম্হে সুখিতা ভৰথ. অহং সুখী ভৰামি, মযং সুখিনো ভৰাম.
অত্তনোপদে সো সুখী ভৰতং, তে সুখিতা ভৰন্তং. ত্ৰং সুখী ভৰস্সু, তুম্হে সুখিতা ভৰৰ্হো. অহং সুখী ভৰে, মযং সুখিতা ভৰামসে.
কম্মনি অনুভূযতং তযা, অনুভূযন্তং. অনুভূযস্সু, অনুভূযৰ্হো. অনুভূযে, অনুভূযামসে. পরস্সপদত্তে অনুভূয্যতু, অনুভূয্যন্তু. অনুভূযতু, অনুভূযন্তু ৰা, অনুভূয্যাহি ইচ্চাদি. ভাৰে ভূযতং.
আণত্তিযং কত্তরি দেৰদত্তো দানি ওদনং পচতু, পচন্তু. পচ, পচাহি, পচথ. পচামি, পচাম. পচতং, পচন্তং. পচস্সু, পচৰ্হো. পচে, পচামসে.
কম্মনি যপ্পচ্চযচৰগ্গাদি, পচ্চতং ওদনো দেৰদত্তেন, পচ্চন্তং. পচ্চস্সু, পচ্চৰ্হো. পচ্চে, পচ্চামসে. পরস্সপদত্তে পচ্চতু, পচ্চন্তু. পচ্চ, পচ্চাহি, পচ্চথ. পচ্চামি, পচ্চাম.
তথা সো গামং গচ্ছতু, গচ্ছন্তু. গচ্ছ, গচ্ছাহি, গচ্ছথ. গচ্ছামি, গচ্ছাম. গমেতু, গমেন্তু. গম, গমাহি, গমেথ. গমেমি, গমেম. গচ্ছতং, গচ্ছন্তং. গচ্ছস্সু, গচ্ছৰ্হো. গচ্ছে, গচ্ছামসে. ঘম্মাদেসে ঘম্মতু, ঘম্মন্তু ইচ্চাদি.
কম্মনি গচ্ছীযতং, গচ্ছীযতু, গমীযতং, গমীযতু, গম্মতং, গম্মতু ইচ্চাদি.
ৰিধিম্হি ইধ পব্বতো হোতু, অযং পাসাদো সুৰণ্ণমযো হোতূতিআদি.
নিমন্তনে অধিৰাসেতু মে ভন্তে ভগৰা ভোজনং, ইধ নিসীদতু ভৰং.
অজ্ঝেসনে দেসেতু ভন্তে ভগৰা ধম্মং.
অনুমতিযং পুচ্ছতু ভৰং পঞ্হং, পৰিসতু ভৰং, এত্থ নিসীদতু.