৫. তদ্ধিতকণ্ড
অপচ্চতদ্ধিত
অথ নামতো এৰ ৰিভত্যন্তা অপচ্চাদিঅত্থৰিসেসে তদ্ধিতুপ্পত্তীতি নামতো পরং তদ্ধিতৰিধানমারভীযতে.
তত্থ তস্মা তিৰিধলিঙ্গতো পরং হুত্ৰা হিতা সহিতাতি তদ্ধিতা, ণাদিপচ্চযানমেতং অধিৰচনং, তেসং ৰা নামিকানং হিতা উপকারা তদ্ধিতাতি অন্ৰত্থভূতপরসমঞ্ঞাৰসেনাপি ণাদিপ্পচ্চযাৰ তদ্ধিতা নাম.
‘‘ৰসিট্ঠস্স অপচ্চ’’ন্তি ৰিগ্গহে –
‘‘লিঙ্গঞ্চ নিপচ্চতে’’তি ইতো লিঙ্গগ্গহণমনুৰত্ততে.
৩৬১. ৰা ণ’পচ্চে.
ছট্ঠিযন্ততো লিঙ্গম্হা ণপ্পচ্চযো হোতি ৰিকপ্পেন ‘‘তস্স অপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে.
সো চ –
৩৬২. ধাতুলিঙ্গেহি পরা পচ্চযা.
ধাতূহি, লিঙ্গেহি চ পচ্চযা পরাৰ হোন্তীতি পরিভাসতো অপচ্চত্থসম্বন্ধিলিঙ্গতো ছট্ঠিযন্তাযেৰ পরো হোতি. পটিচ্চ এতস্মা অত্থো এতীতি পচ্চযো, পতীযন্তি অনেন অত্থাতি ৰা পচ্চযো, ‘‘ৰুত্তত্থানমপ্পযোগো’’তি অপচ্চসদ্দস্স অপ্পযোগো, ‘‘তেসং ৰিভত্তিযো লোপা চে’’তি ৰিভত্তিলোপো চ.
৩৬৩. তেসং ণো লোপং.
তেসং তদ্ধিতপ্পচ্চযানং ণানুবন্ধানং ণকারো লোপমাপজ্জতে.
৩৬৪. ৰুদ্ধাদিসরস্স ৰাসংযোগন্তস্স সণে চ.
আদিসরস্স ৰা আদিব্যঞ্জনস্স ৰা অসংযোগন্তস্স ৰুদ্ধি হোতি সণকারপ্পচ্চযে পরে. সংযোগো অন্তো অস্সাতি সংযোগন্তো, তদঞ্ঞো অসংযোগন্তো. অথ ৰা ৰৰত্থিতৰিভাসত্থোযং ৰাসদ্দো, তদা চ পকতিভূতে লিঙ্গে সরানমাদিসরস্স অসংযোগন্তস্স ৰুদ্ধি হোতি সণকারে তদ্ধিতপ্পচ্চযে পরেতি অত্থো.
তেন –
ৰাসিট্ঠাদীসু নিচ্চাযং, অনিচ্চোল়ুম্পিকাদিসু;
ন ৰুদ্ধি নীলপীতাদো, ৰৰত্থিতৰিভাসতো.
চসদ্দগ্গহণমৰধারণত্থং.
তস্সা ৰুদ্ধিযা অনিযমপ্পসঙ্গে নিযমত্থং পরিভাসমাহ.
৩৬৫. অযুৰণ্ণানঞ্চাযো ৰুদ্ধী.
তেসং অকারইৰণ্ণুৰণ্ণানমেৰ যথাক্কমং আ এওইচ্চেতে ৰুদ্ধিযো হোন্তি. চসদ্দগ্গহণমৰুদ্ধিসম্পিণ্ডনত্থং, অৰধারণত্থং ৰা. ই চ উ চ যু, যু এৰ ৰণ্ণা যুৰণ্ণা, অ চ যুৰণ্ণা চ অযুৰণ্ণা. আ চ এ চ ও চ আযো. পুন ৰুদ্ধিগ্গহণং ‘‘নেগমজানপদা’’তিআদীসু উত্তরপদৰুদ্ধিভাৰত্থং, এত্থ চ ‘‘অযুৰণ্ণান’’ন্তি ঠাননিযমৰচনং আযোনং ৰুদ্ধিভাৰপ্পসঙ্গনিৰত্তনত্থং.
যথা হি কতৰুদ্ধীনং, পুন ৰুদ্ধি ন হোতিহ;
তথা সভাৰৰুদ্ধীনং, আযোনং পুন ৰুদ্ধি ন.
ততো অকারস্স আকারো ৰুদ্ধি, ‘‘সরলোপোমাদেসপ্পচ্চযাদিম্হি সরলোপে তু পকতী’’তি সরলোপপকতিভাৰা, ‘‘নযে পরং যুত্তে’’তি পরনযনং কত্ৰা তদ্ধিতত্তা ‘‘তদ্ধিতসমাস’’ইচ্চাদিনা নামব্যপদেসে কতে পুরে ৰিয স্যাদ্যুপ্পত্তি.
ৰাসিট্ঠো, ৰসিট্ঠস্স পুত্তো ৰা, ৰাসিট্ঠা ইচ্চাদি পুরিসসদ্দসমং. তস্স নত্তুপনত্তাদযোপি তদুপচারতো ৰাসিট্ঠাযেৰ. এৰং সব্বত্থ গোত্ততদ্ধিতে পঠমপ্পকতিতোযেৰ পচ্চযো হোতি.
ইত্থিযং ণপ্পচ্চযন্তত্তা ‘‘ণৰ ণিক ণেয্য ণ ন্তূহী’’তি ৰাসিট্ঠসদ্দতো ঈপচ্চযো. সরলোপাদিং কত্ৰা ইত্থিপ্পচ্চযন্তত্তা ‘‘তদ্ধিতসমাস’’ইচ্চাদিসুত্তে চগ্গহণেন নামব্যপদেসে কতে স্যাদ্যুপ্পত্তি, ৰাসিট্ঠী কঞ্ঞা, ৰাসিট্ঠী, ৰাসিট্ঠিযো ইচ্চাদি ইত্থিসদ্দসমং.
নপুংসকে ৰাসিট্ঠং অপচ্চং, ৰাসিট্ঠানি অপচ্চানি ইচ্চাদি চিত্তসদ্দসমং. এৰং উপরিপি তদ্ধিতন্তস্স তিলিঙ্গতা ৰেদিতব্বা.
ভারদ্ৰাজস্স পুত্তো ভারদ্ৰাজো, ৰেসামিত্তস্স পুত্তো ৰেসামিত্তো, গোতমস্স পুত্তো গোতমো. এত্থ চ অযুৰণ্ণত্তাভাৰা আকারাদীনং ন ৰুদ্ধি হোতি. ৰসুদেৰস্স অপচ্চং ৰাসুদেৰো, বলদেৰো. ‘‘চিত্তকো’’তিআদীসু পন সংযোগন্তত্তা ৰুদ্ধি ন ভৰতি.
‘‘ৰচ্ছস্স অপচ্চ’’ন্তি ৰিগ্গহে ণম্হি সম্পত্তে ‘‘ৰা ণ’পচ্চে’’তি ইতো ৰাতি তদ্ধিতৰিধানে সব্বত্থ ৰত্ততে, তেন সব্বত্থ ৰাক্যৰুত্তিযো ভৰন্তি. ‘‘অপচ্চে’’তি পদং যাৰ সংসট্ঠগ্গহণাৰ ৰত্ততে.
৩৬৬. ণাযন ণান ৰচ্ছাদিতো.
ৰচ্ছ কচ্চইচ্চেৰমাদিতো ছট্ঠিযন্ততো গোত্তগণতো ণাযন ণানইচ্চতে পচ্চযা হোন্তি ৰা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে. সব্বত্থ ণকারানুবন্ধো ৰুদ্ধত্থো, সেসং পুব্বসমং, সংযোগন্তত্তা ৰুদ্ধিঅভাৰোৰ ৰিসেসো.
ৰচ্ছাযনো ৰচ্ছানো ৰচ্ছস্স পুত্তো ৰা. এৰং কচ্চস্স পুত্তো কচ্চাযনো কচ্চানো, মোগ্গল্লস্স পুত্তো মোগ্গল্লাযনো মোগ্গল্লানো. এৰং অগ্গিৰেস্সাযনো অগ্গিৰেস্সানো, কণ্হাযনো কণ্হানো, সাকটাযনো সাকটানো, মুঞ্চাযনো মুঞ্চানো, কুঞ্জাযনো কুঞ্জানো ইচ্চাদি. আকতিগণো’যং.
‘‘কত্তিকায অপচ্চ’’ন্তি ৰিগ্গহে –
৩৬৭. ণেয্যো কত্তিকাদীহি.
আদিসদ্দোযং পকারে ৰত্ততে. কত্তিকা ৰিনতারোহিণীইচ্চেৰমাদীহি ইত্থিযং ৰত্তমানেহি লিঙ্গেহি ণেয্যপ্পচ্চযো হোতি ৰা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে.
ৰিভত্তিলোপে ‘‘পকতি চস্স সরন্তস্সা’’তি পকতিভাৰো. কত্তিকেয্যো, কত্তিকায পুত্তো ৰা. এৰং ৰিনতায অপচ্চং ৰেনতেয্যো, ইকারস্সেকারো ৰুদ্ধি, রোহিণিযা পুত্তো রোহিণেয্যো, গঙ্গায অপচ্চং গঙ্গেয্যো, ভগিনিযা পুত্তো ভাগিনেয্যো, নদিযাপুত্তো নাদেয্যো. এৰং অন্তেয্যো, আহেয্যো, কামেয্যো. সুচিযা অপচ্চং সোচেয্যো, এত্থ উকারস্সোকারো ৰুদ্ধি, বালায অপচ্চং বালেয্যো ইচ্চাদি.
‘‘দক্খস্সাপচ্চ’’ন্তি ৰিগ্গহে ণম্হি সম্পত্তে –
৩৬৮. অতো ণি ৰা.
অকারন্ততো লিঙ্গম্হা ণিপচ্চযো হোতি ৰা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে. দক্খি, দক্খী, দক্খযো, দোণস্স অপচ্চং দোণি. এৰং ৰাসৰি, সক্যপুত্তি, নাটপুত্তি, দাসপুত্তি, দাসরথি. ৰারুণি, কণ্ডি, বালদেৰি, পাৰকি, জিনদত্তস্স অপচ্চং জেনদত্তি, সুদ্ধোদনি, অনুরুদ্ধি ইচ্চাদি.
পুন ৰাগ্গহণেন অপচ্চত্থে ণিকপ্পচ্চযো, অদিতিআদিতো ণ্যপ্পচ্চযো চ. যথা – সক্যপুত্তস্স পুত্তো সক্যপুত্তিকো, ‘‘তেসু ৰুদ্ধী’’তিআদিনা ককারস্স যকারো, সক্যপুত্তিযো. এৰং নাটপুত্তিকো, জেনদত্তিকো, ৰিমাতুযা পুত্তো ৰেমাতিকো.
‘‘অদিতিযা পুত্তো’’তি অত্থে ণ্যপ্পচ্চযো, ৰুদ্ধি চ.
৩৬৯. অৰণ্ণো যে লোপঞ্চ.
অৰণ্ণো তদ্ধিতভূতে যপ্পচ্চযে পরে লোপমাপজ্জতে. চসদ্দেন ইৰণ্ণোপীতি ইকারলোপো, ‘‘যৰতং তলনদকারানং ব্যঞ্জনানি চ ল ঞ জকারত্ত’’ন্তি ত্যকারসংযোগস্স চকারো, ‘‘পরদ্ৰেভাৰো ঠানে’’তি দ্ৰিত্তং, আদিচ্চো. এৰং দিতিযা পুত্তো দেচ্চো.
‘‘কুণ্ডনিযা পুত্তো’’তি অত্থে ণ্যপ্পচ্চযে কতে –
‘‘ক্ৰচাদিমজ্ঝুত্তরেসূ’’তি ৰত্ততে.
৩৭০. তেসু ৰুদ্ধিলোপাগমৰিকারৰিপরীতাদেসা চ.
তেসু আদিমজ্ঝুত্তরেসু অৰিহিতলক্খণেসু জিনৰচনানুপরোধেন ক্ৰচি ৰুদ্ধি লোপ আগম ৰিকার ৰিপরীতআদেসা হোন্তীতি সংযোগন্তত্তেপি আদিৰুদ্ধি, ইকারলোপে ন্যস্সঞাদেসো, কোণ্ডঞ্ঞো, কুরুনো পুত্তো কোরব্যো, এত্থাপি তেনেৰ উকারস্স অৰাদেসো, ভাতুনো পুত্তো ভাতব্যো.
‘‘উপগুস্স অপচ্চ’’ন্তি ৰিগ্গহে –
৩৭১. ণৰোপগ্ৰাদীহি.
উপগু মনুইচ্চেৰমাদীহি উকারন্তেহি গোত্তগণেহি ণৰপ্পচ্চযো হোতি ৰা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে. আদিসদ্দস্স চেত্থ পকারৰাচকত্তা উকারন্ততোযেৰাযং. ওপগৰো, ওপগৰী, ওপগৰং, মনুনো অপচ্চং মানৰো, ‘‘মানুসো’’তি ণপ্পচ্চযে, সাগমে চ কতে রূপং, ভগ্গুনো অপচ্চং ভগ্গৰো, পণ্ডুনো অপচ্চং পণ্ডৰো, উপৰিন্দুস্স অপচ্চং ওপৰিন্দৰো ইচ্চাদি.
‘‘ৰিধৰায অপচ্চ’’ন্তি অত্থে –
৩৭২. ণের ৰিধৰাদিতো.
ৰিধৰাদিতো ণেরপ্পচ্চযো হোতি ৰা অপচ্চত্থে. ৰিগতো ধৰো পতি এতিস্সাতি ৰিধৰা, ৰেধৰেরো, বন্ধুকিযা অভিসারিণিযা পুত্তো বন্ধুকেরো, সমণস্স উপজ্ঝাযস্স পুত্তো পুত্তট্ঠানিযত্তাতি সামণেরো, নাল়িকেরো ইচ্চাদি.
অপচ্চতদ্ধিতং.
সংসট্ঠাদিঅনেকত্থতদ্ধিত
‘‘তিলেন সংসট্ঠ’’ন্তি ৰিগ্গহে –
৩৭৩. যেন ৰা সংসট্ঠং তরতি চরতি ৰহতি ণিকো.
যেন ৰা সংসট্ঠং, যেন ৰা তরতি, যেন ৰা চরতি, যেন ৰা ৰহতি, ততো ততিযন্ততো লিঙ্গম্হা তেসু সংসট্ঠাদীস্ৰত্থেসু ণিকপ্পচ্চযো হোতি ৰা. তেলিকং ভোজনং, তিলেন অভিসঙ্খতন্তি অত্থো. তেলিকী যাগু. গুল়েন সংসট্ঠং এগাল়িকং. এৰং ঘাতিকং, দাধিকং, মারিচিকং, লোণিকং.
নাৰায তরতীতি নাৰিকো, উল়ুম্পেন তরতীতি ওল়ুম্পিকো, ৰুদ্ধিঅভাৰপক্খে উল়ুম্পিকো. এৰং কুল্লিকো, গোপুচ্ছিকো. সকটেন চরতীতি সাকটিকো. এৰং পাদিকো, দণ্ডিকো, ধম্মেন চরতি পৰত্ততীতি ধম্মিকো. সীসেন ৰহতীতি সীসিকো, ৰাগ্গহণেন ঈকারস্স ৰুদ্ধি ন হোতি. এৰং অংসিকো, খন্ধিকো, হত্থিকো, অঙ্গুলিকো.
পুন ৰাগ্গহণেন অঞ্ঞত্থেসুপি ণিকপ্পচ্চযো, পরদারং গচ্ছতীতি পারদারিকো, পথং গচ্ছতীতি পথিকো.
‘‘ৰিনযমধীতে, অৰেচ্চাধীতে’’তি ৰা ৰিগ্গহে –
‘‘ণিকো’’তি ৰত্ততে.
৩৭৪. তমধীতে তেনকতাদিসন্নিধাননিযোগসিপ্পভণ্ডজীৰিকত্থেসু চ.
চতুপ্পদমিদং. তমধীতেতি অত্থে, তেন কতাদীস্ৰত্থেসু চ তম্হি সন্নিধানো, তত্থ নিযুত্তো, তমস্স সিপ্পং, তমস্স ভণ্ডং, তমস্স জীৰিকা ইচ্চেতেস্ৰত্থেসু চ দুতিযাদিৰিভত্যন্তেহি লিঙ্গেহি ণিকপ্পচ্চযো হোতি ৰা. ৰেনযিকো. এৰং সুত্তন্তিকো, আভিধম্মিকো.
‘‘ব্যাকরণমধীতে’’তি অত্থে ণিকপ্পচ্চযাদিম্হি কতে –
‘‘ৰুদ্ধাদিসরস্স ৰাসংযোগন্তস্স সণে চা’’তি ৰত্তমানে –
৩৭৫. মাযূনমাগমো ঠানে.
ই উইচ্চেভেসং আদিসরানং অসংযোগন্তানং মা ৰুদ্ধি হোতি সণে, তত্রেৰ ৰুদ্ধি আগমো হোতি চ ঠানেতি একারৰুদ্ধাগমো.
‘‘ঠানে’’তি ৰচনা চেত্থ, যূনমাদেসভূততো;
যৰেহি পুব্বেৰ এও-ৰুদ্ধিযো হোন্তি আগমা.
যকারস্স দ্ৰিভাৰো.
ৰেয্যাকরণিকো, ন্যাযমধীতেতি নেয্যাযিকো. এৰং তক্কিকো, ৰেদিকো, নেমিত্তিকো, কাযেন কতো পযোগো কাযিকো, কাযেন কতং কম্মং কাযিকং, ৰচসা কতং কম্মং ৰাচসিকং. এৰং মানসিকং, এত্থ চ ‘‘সসরে ৰাগমো’’তি সুত্তে ৰৰত্থিতৰাসদ্দেন পচ্চযে পরেপি সাগমো, থেরেহি কতা সঙ্গীতি থেরিকা. এৰং পঞ্চসতিকা, সত্তসতিকা, এত্থ ‘‘ণৰণিকা’’দিসুত্তে অনুৰত্তিতৰাগ্গহণেন ঈপচ্চযো ন হোতি.
সন্নিধানত্থে সরীরে সন্নিধানা ৰেদনা সারীরিকা, সারীরিকং দুক্খং. এৰং মানসিকা, মানসিকং.
নিযুত্তত্থে দ্ৰারে নিযুত্তো দোৰারিকো, এত্থ ‘‘মাযূনমাগমো ঠানে’’তি ৰকারতো পুব্বেওকারাগমো. এৰং ভণ্ডাগারিকো, নাগরিকো, নৰকম্মিকো, ৰনকম্মিকো, আদিকম্মিকো, ওদরিকো, রথিকো, পথিকো, উপাযে নিযুত্তো ওপাযিকো, চেতসি নিযুত্তা চেতসিকা.
সিপ্পত্থে ৰীণাৰাদনং ৰীণা, ৰীণা অস্স সিপ্পং ৰেণিকো. এৰং পাণৰিকো, মোদিঙ্গিকো, ৰংসিকো.
ভণ্ডত্থে গন্ধো অস্স ভণ্ডন্তি গন্ধিকো. এৰং তেলিকো, গোল়িকো, পূৰিকো, পণ্ণিকো, তম্বূলিকো, লোণিকো.
জীৰিকত্থে উরব্ভং হন্ত্ৰা জীৰতি, উরব্ভমস্স জীৰিকাতি ৰা ওরব্ভিকো. এৰং মাগৰিকো, এত্থ ৰকারাগমো. সূকরিকো, সাকুণিকো, মচ্ছিকো ইচ্চাদি.
‘‘তেন কতাদী’’তি এত্থ আদিগ্গহণেন তেন হতং, তেন বদ্ধং, তেন কীতং, তেন দিব্বতি, সো অস্স আৰুধো, সো অস্স আবাধো, তত্থ পসন্নো, তস্স সন্তকং, তমস্স পরিমাণং, তস্স রাসি, তং অরহতি, তমস্স সীলং, তত্থ জাতো, তত্থ ৰসতি, তত্র ৰিদিতো, তদত্থায সংৰত্ততি, ততো আগতো, ততো সম্ভূতো, তদস্স পযোজনন্তি এৰমাদিঅত্থে চ ণিকপ্পচ্চযো হোতি. যথা – জালেন হতো, হনতীতি ৰা জালিকো. এৰং বাল়িসিকো, ৰাকরিকো, সুত্তেন বদ্ধো সুত্তিকো, ৰরত্তায বদ্ধো ৰারত্তিকো নাগো.
ৰত্থেন কীতং ভণ্ডং ৰত্থিকং. এৰং কুম্ভিকং, ফালিকং, সোৰণ্ণিকং, সাতিকং. অক্খেন দিব্বতীতি অক্খিকো. এৰং সালাকিকো, তিন্দুকিকো, অম্বফলিকো. চাপো অস্স আৰুধোতি চাপিকো. এৰং তোমরিকো, মুগ্গরিকো, মোসলিকো.
ৰাতো অস্স আবাধোতি ৰাতিকো. এৰং সেম্হিকো, পিত্তিকো.
বুদ্ধে পসন্নো বুদ্ধিকো. এৰং ধম্মিকো, সঙ্ঘিকো. বুদ্ধস্স সন্তকো বুদ্ধিকো. এৰং ধম্মিকো, সঙ্ঘিকো ৰিহারো, সঙ্ঘিকা ভূমি, সঙ্ঘিকং চীৰরং, পুগ্গলিকং.
কুম্ভো অস্স পরিমাণন্তি কুম্ভিকং. এৰং খারিকং, দোণিকং. কুম্ভস্স রাসি কুম্ভিকো. কুম্ভং অরহতীতি কুম্ভিকো. এৰং দোণিকো, অট্ঠমাসিকো, কহাপণিকো, আসীতিকা গাথা, নাৰুতিকা, সাতিকং, সাহস্সিকং. সন্দিট্ঠমরহতীতি সন্দিট্ঠিকো, ‘‘এহি পস্সা’’তি ইমং ৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো.
সীলত্থে পংসুকূলধারণং পংসুকূলং, তং সীলমস্সাতি পংসুকূলিকো. এৰং তেচীৰরিকো, একাসনে ভোজনসীলো একাসনিকো, রুক্খমূলে ৰসনসীলো রুক্খমূলিকো, তথা আরঞ্ঞিকো, সোসানিকো.
জাতত্থে অপাযে জাতো আপাযিকো. এৰং নেরযিকো, সামুদ্দিকো মচ্ছো, ৰস্সেসু জাতো ৰস্সিকো, ৰস্সিকা, ৰস্সিকং পুপ্ফং, সারদিকো, হেমন্তিকো, ৰাসন্তিকো, চাতুদ্দসিকো, রাজগহে জাতো, রাজগহে ৰসতীতি ৰা রাজগহিকো জনো, মগধেসু জাতো, ৰসতীতি ৰা মাগধিকো, মাগধিকা, মাগধিকং, সাৰত্থিযং জাতো, ৰসতীতি ৰা সাৰত্থিকো, কাপিলৰত্থিকো, ৰেসালিকো.
লোকে ৰিদিতো লোকিকো, লোকায সংৰত্ততীতিপি লোকিকো. তথা মাতিতো আগতং মাতিকং, পিতিতো আগতং পেত্তিকং নামং.
সম্ভূতত্থে মাতিতো সম্ভূতং মত্তিকং. এৰং পেত্তিকং. উপধিতস্স পযোজনং ওপধিকং.
সকত্থেপি অসঙ্খারোযেৰ অসঙ্খারিকং. এৰং সসঙ্খারিকং, নামমেৰ নামিকং. এৰং আখ্যাতিকং, ওপসগ্গিকং, নেপাতিকং, চতুমহারাজে ভত্তি এতেসন্তি চাতুমহারাজিকা. এৰং অঞ্ঞত্থেপি যোজেতব্বং.
‘‘কসাৰেন রত্ত’’ন্তি ৰিগ্গহে –
৩৭৬. ণ রাগা তেনরত্তং তস্সেদমঞ্ঞত্থেসু চ.
রাগত্থৰাচকা লিঙ্গম্হা ‘‘তেন রত্ত’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে, ‘‘তস্সে’’তি ছট্ঠিযন্ততো ‘‘ইদ’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে চ অঞ্ঞত্থেসু চ ণপ্পচ্চযো হোতি ৰা.
কাসাৰং ৰত্থং. এৰং কাসাযং, কুসুম্ভেন রত্তং কোসুম্ভং, হলিদ্দিযা রত্তং হালিদ্দং, পত্তঙ্গং, মঞ্জিট্ঠং, কুঙ্কুমং, নীলেন রত্তং নীলং. এৰং পীতং.
ইদমত্থে মহিংসস্স ইদং মাহিংসং মংসং, দধি সপ্পি চম্মাদিকং ৰা, সূকরস্স ইদং সূকরং, কচ্চাযনস্স ইদং কচ্চাযনং ব্যাকরণং. এৰং সোগতং সাসনং.
‘‘ইসিস্স ইদ’’ন্তি অত্থে ণপ্পচ্চযে কতে ৰুদ্ধিম্হি সম্পত্তে –
‘‘সণে, যূনমাগমো ঠানে’’তি চ ৰত্ততে.
৩৭৭. আত্তঞ্চ.
ই উইচ্চেতেসং আদিসরানং আত্তঞ্চ হোতি সণকারপ্পচ্চযে পরে, চসদ্দেন রিকারাগমো চ ঠানেতি ইকারস্স আত্তং.
ঠানাধিকারতো আত্তং, ইসূসভউজাদিনং;
ইসিস্স তু রিকারাগ-মো চাত্তানন্তরে ভৰে.
আরিস্যং, উসভস্স ইদং আসভং ঠানং, আসভী ৰাচা.
অঞ্ঞত্থগ্গহণেন পন অৰিদূরভৰো, তত্র ভৰো, তত্র জাতো, ততো আগতো, সো অস্স নিৰাসো, তস্স ইস্সরো, কত্তিকাদীহি নিযুত্তো মাসো, সাস্স দেৰতা, তমৰেচ্চাধীতে, তস্স ৰিসযো দেসো, তস্মিং দেসে অত্থি, তেন নিব্বত্তং, তং অরহতি, তস্স ৰিকারো, তমস্স পরিমাণন্তি ইচ্চেৰমাদীস্ৰত্থেসু চ ণপ্পচ্চযো. যথা – ৰিদিসায অৰিদূরে ভৰো ৰেদিসো গামো, উদুম্বরস্স অৰিদূরে ভৰং ওদুম্বরং ৰিমানং.
ভৰত্থে মনসি ভৰং মানসং সুখং, সাগমো. সরে ভৰো সারসো সকুণো, সারসা সকুণী, সারসং পুপ্ফং, উরসি ভৰো ওরসো পুত্তো, উরসি সংৰড্ঢিতত্তা, মিত্তে ভৰা মেত্তা, মেত্তী ৰা, পুরে ভৰা পোরী ৰাচা.
জাতাদীসু পাৰুসে জাতো পাৰুসো মেঘো, পাৰুসা রত্তি, পাৰুসং অব্ভং, সরদে জাতো সারদো মাসো, সারদা রত্তি, সারদং পুপ্ফং. এৰং সিসিরো, হেমন্তো, ৰসন্তো, ৰিম্হো, মথুরাযং জাতো মাথুরো জনো, মাথুরা গণিকা, মাথুরং ৰত্থং. মথুরায আগতো মাথুরো, মথুরা অস্স নিৰাসোতি মাথুরো, মথুরায ইস্সরো মাথুরো রাজা. ‘‘সব্বতো কো’’তি এত্থ পুন সব্বতোগ্গহণেন তদ্ধিততোপি ক্ৰচি সসরককারাগমো, মাথুরকো ৰা, রাজগহে জাতো, রাজগহা আগতো, রাজগহো অস্স নিৰাসোতি ৰা, রাজগহস্স ইস্সরোতি ৰা রাজগহো, রাজগহকো ৰা. এৰং সাগলো, সাগলকো ৰা, পাটলিপুত্তো, পাটলিপুত্তকো ৰা, ৰেসালিযং জাতোতিআদিঅত্থে ৰেসালো, ৰেসালকো ৰা, কুসিনারে জাতো কোসিনারো, কোসিনারকো ৰা. এৰং সাকেতো, সাকেতকো ৰা, কোসম্বো, কোসম্বকো ৰা, ইন্দপত্তো, ইন্দপত্তকো ৰা, কপিল্লো, কপিল্লকো ৰা, ভারুকচ্ছো, ভারুকচ্ছকো ৰা, নগরে জাতো, নগরা আগতো, নগরে ৰসতীতি ৰা নাগরো, নাগরকো ৰা. এৰং জানপদো.
জনপদনামেসু পন সব্বত্থ বহুৰচনমেৰ ভৰতি. যথা – অঙ্গেসু জাতো, অঙ্গেহি আগতো, অঙ্গা অস্স নিৰাসো, অঙ্গানং ইস্সরো ৰা অঙ্গো, অঙ্গকো ৰা, মাগধো, মাগধকো ৰা, কোসলো, কোসলকো ৰা, ৰেদেহো, ৰেদেহকো ৰা, কম্বোজো, কম্বোজকো ৰা, গন্ধারো, গন্ধারকো ৰা, সোৰীরো, সোৰীরকো ৰা, সিন্ধৰো, সিন্ধৰকো ৰা, অস্সকো, কালিঙ্গো, পঞ্চালো, সক্কো, তথা সুরট্ঠে জাতো, সুরট্ঠস্স ইস্সরো ৰা সোরট্ঠো, সোরট্ঠকো ৰা. এৰং মহারট্ঠো, মহারট্ঠকো ৰা ইচ্চাদি.
নক্খত্তযোগে কত্তিকায পুণ্ণচন্দযুত্তায যুত্তো মাসো কত্তিকো, মগসিরেন চন্দযুত্তেন নক্খত্তেন যুত্তো মাসো মাগসিরো. এৰং ফুস্সেন যুত্তো মাসো ফুস্সো, মঘায যুত্তো মাসো মাঘো, ফগ্গুনিযা যুত্তো মাসো ফগ্গুনো, চিত্তায যুত্তো মাসো চিত্তো, ৰিসাখায যুত্তো মাসো ৰেসাখো, জেট্ঠায যুত্তো মাসো জেট্ঠো, উত্তরাসাল়্হায যুত্তো মাসো আসাল়্হো, আসাল়্হী ৰা, সৰণেন যুত্তো মাসো সাৰণো, সাৰণী. ভদ্দেন যুত্তো মাসো ভদ্দো, অস্সযুজেন যুত্তো মাসো অস্সযুজো, বুদ্ধো অস্স দেৰতাতি বুদ্ধো. এৰং সোগতো, মাহিন্দো, যামো, সোমো.
ব্যাকরণং অৰেচ্চাধীতে ৰেয্যাকরণো. এৰং মোহুত্তো, নেমিত্তো, অঙ্গৰিজ্জো, ৰত্থুৰিজ্জো. ৰসাতীনং ৰিসযো দেসো ৰাসাতো, উদুম্বরা অস্মিং পদেসে সন্তীতি ওদুম্বরো দেসো.
সহস্সেন নিব্বত্তা সাহস্সী পরিখা, পযসা নিব্বত্তং পাযাসং, সহস্সং অরহতীতি সাহস্সী গাথা, অযসো ৰিকারো আযসো. এৰং সোৰণ্ণো, পুরিসো পরিমাণমস্সাতি পোরিসং উদকং.
চগ্গহণেন তত্থ জাতো, তত্থ ৰসতি, তস্স হিতং, তং অরহতীতিআদীসু ণেয্যপ্পচ্চযো. বারাণসিযং জাতো, ৰসতীতি ৰা বারাণসেয্যকো, পুরে ৰিয ককারাগমো. এৰং চম্পেয্যকো, সাগলেয্যকো, মিথিলেয্যকো জনো, গঙ্গেয্যো মচ্ছো, সিলায জাতং সেলেয্যকং, কুলে জাতো কোলেয্যকো সুনখো, ৰনে জাতং ৰানেয্যং পুপ্ফং. এৰং পব্বতেয্যো মানুসো, পব্বতেয্যা নদী, পব্বতেয্যং ওসধং, পথস্স হিতং পাথেয্যং, সপতিস্স হিতং সাপতেয্যং ধনং, পদীপেয্যং তেলং, মাতু হিতং মত্তেয্যং. এৰং পেত্তেয্যং. দক্খিণমরহতীতি দক্খিণেয্যো ইচ্চাদি.
৩৭৮. জাতাদীনমিমিযা চ.
জাতইচ্চেৰমাদীনং সদ্দানং অত্থে ইম ইযইচ্চেতে পচ্চযা হোন্তি ৰা.
পচ্ছা জাতো পচ্ছিমো, পচ্ছিমা জনতা, পচ্ছিমং চিত্তং, অন্তে জাতো অন্তিমো, অন্তিমা, অন্তিমং. এৰং মজ্ঝিমো, পুরিমো, উপরিমো, হেট্ঠিমো, পচ্চন্তিমো, গোপ্ফিমো, গন্থিমো.
তথা ইযপ্পচ্চযে মনুস্সজাতিযা জাতো মনুস্সজাতিযো, মনুস্সজাতিযা, মনুস্সজাতিযং. এৰং অস্সজাতিযো, হত্থিজাতিযো, বোধিসত্তজাতিযো, দব্বজাতিযো, সমানজাতিযো, লোকিযো ইচ্চাদি.
আদিগ্গহণেন তত্থ নিযুত্তো, তদস্স অত্থি, তত্থ ভৰোতিআদীস্ৰপি ইম ইযপ্পচ্চযা হোন্তি, চসদ্দেন ইকপ্পচ্চযো চ. অন্তে নিযুত্তো অন্তিমো, অন্তিযো, অন্তিকো, পুত্তো অস্স অত্থি, তস্মিং ৰা ৰিজ্জতীতি পুত্তিমো, পুত্তিযো, ৰুত্তিকো, কপ্পো অস্স অত্থীতি কপ্পিযো, জটা অস্স অত্থীতি জটিযো, হানভাগো অস্স অত্থীতি হানভাগিযো. এৰং ঠিতিভাগিযো, বোধিস্স পক্খে ভৰা বোধিপক্খিযা, পঞ্চৰগ্গে ভৰা পঞ্চৰগ্গিযা. এৰং ছব্বগ্গিযা, উদরিযং, অত্তনো ইদন্তি অত্তনিযং, নকারাগমো.
চসদ্দগ্গহণেন কিয যণ্যপ্পচ্চযা চ. জাতিযা নিযুত্তো জাতিকিযো. এৰং অন্ধকিযো, জচ্চন্ধে নিযুত্তো জচ্চন্ধকিযো. সস্স অযন্তি সকিযো. এৰং পরকিযো.
যপ্পচ্চযো সাধুহিতভৰজাতাদিঅত্থেসু. যথা – কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং. সভাযং সাধু সব্ভং, ‘‘যৰতং তলনা’’দিনা উকারাদি. এৰং মেধায হিতং মেজ্ঝং ঘটং. পাদানং হিতং পজ্জং তেলং, রথস্স হিতা রচ্ছা, গামে ভৰো গম্মো, গৰে ভৰং গব্যং, ‘‘ওসরে চা’’তি সুত্তে চসদ্দেন যপ্পচ্চযে পরেপি অৰাদেসো. কৰিম্হি ভৰং কব্যং, দিৰি ভৰা দিব্যা, থনতো জাতং থঞ্ঞং, ধনায সংৰত্ততীতি ধঞ্ঞং.
ণ্যপ্পচ্চযো পরিসাযং সাধু পারিসজ্জো, দকারাগমো, সমণানং হিতা সামঞ্ঞা জনা, ব্রাহ্মণানং হিতা ব্রাহ্মঞ্ঞা, অরূপে ভৰা আরুপ্পা ইচ্চাদি.
‘‘রাজপুত্তানং সমূহো’’তি ৰিগ্গহে –
৩৭৯. সমূহত্থে কণণা.
ছট্ঠিযন্ততো ‘‘তেসং সমূহো’’তি অত্থে কণণইচ্চেতে পচ্চযা হোন্তি. রাজপুত্তকো, রাজপুত্তকং ৰা, রাজপুত্তো. এৰং মানুস্সকো, মানুস্সো, মাথুরকো, মাথুরো, পোরিসকো, পোরিসো, ৰুদ্ধানং সমূহো ৰুদ্ধকো, ৰুদ্ধো. এৰং মাযূরকো, মাযূরো, কাপোতো, কোকিলো, মাহিংসকো, মাহিংসো, ওট্ঠকো, ওরব্ভকো, অট্ঠন্নং সমূহো অট্ঠকো, রাজানং সমূহো রাজকো, ভিক্খানং সমূহো ভিক্খো, সিক্খানং সমূহো সিক্খো, দ্ৰিন্নং সমূহো দ্ৰযং, ‘‘তেসু ৰুদ্ধী’’তিআদিনা ইকারস্স অযাদেসো. এৰং তিণ্ণং সমূহো তযং ইচ্চাদি.
‘‘সমূহত্থে’’তি ৰত্ততে.
৩৮০. গামজনবন্ধুসহাযাদীহি তা.
গামজনবন্ধুসহাযইচ্চেৰমাদীহি তাপচ্চযো হোতি সমূহত্থে. গামানং সমূহো গামতা. এৰং জনতা, বন্ধুতা, সহাযতা, নাগরতা. ‘‘তা’’তি যোগৰিভাগেন সকত্থেপি দেৰোযেৰ দেৰতা, তাপচ্চযন্তস্স নিচ্চমিত্থিলিঙ্গতা.
৩৮১. তদস্স ঠানমিযো চ.
‘‘তদস্স ঠান’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে ছট্ঠিযন্ততো ইযপ্পচ্চযো হোতি. মদনস্স ঠানং মদনিযো, মদনিযা, মদনিযং, বন্ধনস্স ঠানং বন্ধনিযং. এৰং মুচ্ছনিযং. রজনিযং, গমনিযং, দস্সনিযং, উপাদানিযং, পসাদনিযং. চসদ্দেন হিতাদিঅত্থেপি উপাদানানং হিতা উপাদানিযা ইচ্চাদি.
৩৮২. উপমত্থাযিতত্তং.
উপমত্থে উপমাৰাচিলিঙ্গতো আযিতত্তপ্পচ্চযো হোতি. ধূমো ৰিয দিস্সতীতি ধূমাযিতত্তং. এৰং তিমিরাযিতত্তং.
‘‘তদস্স ঠান’’ন্তি ৰত্ততে.
৩৮৩. তন্নিস্সিতত্থে লো.
‘‘তন্নিস্সিত’’ন্তি অত্থে, ‘‘তদস্সঠান’’ন্তি অত্থে চ লপ্পচ্চযো হোতি. দুট্ঠু নিস্সিতং, দুট্ঠু ঠানং ৰা দুট্ঠুল্লং, দুট্ঠুল্লা ৰাচা, লস্স দ্ৰিভাৰো. এৰং ৰেদল্লং.
‘‘অভিজ্ঝা অস্স পকতি, অভিজ্ঝা অস্স বহুলা’’তি ৰা ৰিগ্গহে –
৩৮৪. আলু তব্বহুলে.
পঠমাৰিভত্যন্ততো আলুপ্পচ্চযো হোতি ‘‘তদস্স বহুল’’মিচ্চেতস্মিং অত্থে. অভিজ্ঝালু, অভিজ্ঝালূ, অভিজ্ঝালৰো. এৰং সীতালু, ধজালু, দযালু. ‘‘সব্বতো কো’’তি এত্থ পুন সব্বতোগ্গহণেন ককারাগমো, অভিজ্ঝালুকো, অভিজ্ঝালুকা, অভিজ্ঝালুকং. এৰং সীতালুকো, দযালুকো, তথা হীনোৰ হীনকো. এৰং পোতকো, কুমারকো, মাণৰকো, মুদুকো, উজুকো, অপ্পমত্তকং, ওরমত্তকং, সীলমত্তকং ইচ্চাদি.
‘‘যদনুপপন্না নিপাতনা সিজ্ঝন্তী’’তি ইমিনা পটিভাগকুচ্ছিতসঞ্ঞানুকম্পাদিঅত্থেসু কপ্পচ্চযো. পটিভাগত্থে হত্থিনো ইৰ হত্থিকা. এৰং অস্সকা. কুচ্ছিতত্থে কুচ্ছিতো সমণো সমণকো. এৰং ব্রাহ্মণকো, মুণ্ডকো, পণ্ডিতকো, ৰেয্যাকরণকো. সঞ্ঞাযং কতকো, ভটকো. অনুকম্পাযং পুত্তকো.
তথা কিংযতেততো পরিমাণত্থে ত্তকৰন্তুপ্পচ্চযা. কিং পরিমাণমস্সাতি কিত্তকং. এৰং যত্তকং, তত্তকং, এত্তকং. ৰন্তুম্হি আত্তঞ্চ, যং পরিমাণমস্সাতি যাৰা, যাৰন্তো, গুণৰন্তুসমং. এৰং তাৰা, তাৰন্তো. এতাৰা, এতাৰন্তো ইচ্চাদি.
‘‘সুৰণ্ণেন পকত’’ন্তি ৰিগ্গহে –
৩৮৫. তপ্পকতিৰচনে মযো.
তপ্পকতিৰচনত্থে মযপ্পচ্চযো হোতি, পকরীযতীতি পকতি, তেন পকতি তপ্পকতি, তপ্পকতিযা ৰচনং কথনং তপ্পকতিৰচনং. সুৰণ্ণমযো রথো, সোৰণ্ণমযো ৰা, সুৰণ্ণমযা ভাজনৰিকতি, সুৰণ্ণমযং ভাজনং. এৰং রূপিযমযং, রজতমযং, জতুমযং, দারুমযং, মত্তিকামযং, ইদ্ধিযা নিব্বত্তং ইদ্ধিমযং.
মনতো নিপ্ফন্না মনোমযা, অযসাপকতং অযোমযং. এত্থ চ ‘‘মনোগণাদীন’’ন্তি ৰত্তমানে –
৩৮৬. এতেসমো লোপে.
এতেসং মনোগণাদীনং অন্তো ওত্তমাপজ্জতে ৰিভত্তিলোপে কতেতি ওকারো.
গৰেন পকতং করীসং, গোতো নিব্বত্তন্তি ৰা গোমযং. ‘‘মযো’’তিযোগৰিভাগেন সকত্থেপি দানমেৰ দানমযং, সীলমযং ইচ্চাদি.
সংসট্ঠাদিঅনেকত্থতদ্ধিতং.
ভাৰতদ্ধিত
‘‘অলসস্স ভাৰো’’তি ৰিগ্গহে –
৩৮৭. ণ্যত্ততা ভাৰে তু.
ছট্ঠিযন্ততো ণ্যত্ততাইচ্চেতে পচ্চযা হোন্তি ‘‘তস্স ভাৰো’’ ইচ্চেতস্মিং অত্থে, তুসদ্দগ্গহণেন ত্তনণেয্যাদিপ্পচ্চযা চ. ভৰন্তি এতস্মা বুদ্ধিসদ্দা ইতি ভাৰো, সদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্তং ৰুচ্চতি, ৰুত্তঞ্চ – ‘‘যস্স গুণস্স হি ভাৰা দব্বে সদ্দনিৰেসো তদভিধানেণ্যত্ততাদযো’’তি. ণ্যত্তত্তনন্তানং নিচ্চং নপুংসকত্তং, তাপচ্চযন্তস্স সভাৰতো নিচ্চমিত্থিলিঙ্গতা. ণ্যপ্পচ্চযোযং গুণৰচনে ব্রাহ্মণাদীহি, তত্থ ‘‘অৰণ্ণো যে লোপঞ্চা’’তি অৰণ্ণলোপো, আদিৰুদ্ধি.
আলস্যং. এৰং আরোগ্যং, উদগ্গস্স ভাৰো ওদগ্যং, সখিনো ভাৰো সখ্যং, অণণস্স ভাৰো আণণ্যং, ৰিধৰায ভাৰো ৰেধব্যং, দুব্বলস্স ভাৰো দুব্বল্যং, চপলস্স ভাৰো চাপল্যং.
ৰিযত্তস্স ভাৰো ৰেয্যত্তিযং, মচ্ছরস্স ভাৰো মচ্ছরিযং. এৰং ইস্সরিযং, আলসিযং, মুণ্ডিযং, মূল়্হিযং. এত্থ ‘‘ৰেয্যত্তিয’’ন্তিআদীসু ‘‘তেসু ৰুদ্ধী’’তিআদিনা যম্হি ইকারাগমো.
‘‘পণ্ডিতস্স ভাৰো পণ্ডিত্য’’ন্তিআদীসু ‘‘যৰতং তলনদকারানং ব্যঞ্জনানি চলঞজকারত্ত’’ন্তি ত্যকারসংযোগাদীনং চলঞজকারাদেসা, দ্ৰিত্তং. পণ্ডিচ্চং, বহুস্সুতস্স ভাৰো বাহুস্সচ্চং, ‘‘তেসু ৰুদ্ধী’’তিআদিনা উকারস্স অকারো, এৰং পোরোহিচ্চং, অধিপতিস্স ভাৰো আধিপচ্চং, মুট্ঠস্সতিস্স ভাৰো মুট্ঠস্সচ্চং, ইৰণ্ণলোপো. কুসলস্স ভাৰো কোসল্লং. এৰং ৰেপুল্লং, সমানানং ভাৰো সামঞ্ঞং, গিলানস্স ভাৰো গেলঞ্ঞং, ‘‘ক্ৰচাদিমজ্ঝুত্তরা’’দিসুত্তেন সংযোগে পরে রস্সত্তং.
সুহদস্স ভাৰোসোহজ্জং. এৰং ৰেসারজ্জং, কুসীদস্সভাৰোকোসজ্জং, ‘‘তেসু ৰুদ্ধী’’তিআদিনা ঈকারস্স অকারো. তথা ‘‘পুরিসস্স ভাৰো পোরিস’’ন্তিআদীসু ‘‘যৰতং তলনা’’দিসুত্তে কারগ্গহণেন যৰতং সকারকচটপৰগ্গানং সকারকচটপৰগ্গাদেসা. সুমনস্স ভাৰো সোমনস্সং. এৰং দোমনস্সং, সোৰচস্সং, দোৰচস্সং, এত্থ সকারাগমো. তথা নিপকস্স ভাৰো নেপক্কং, দ্ৰিত্তং. এৰং আধিক্কং, দুভগস্স ভাৰো দোভগ্গং, ৰাণিজস্স ভাৰো ৰাণিজ্জং, রাজিনো ভাৰো রজ্জং, ‘‘ক্ৰচা’’দিনা রস্সত্তং. সরূপস্স ভাৰো সারুপ্পং. এৰং ওপম্মং, সোখুম্মং.