৪. সমাসকণ্ড

অথ নামমেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধীনং সমাসোতি নামনিস্সিতত্তা, সযঞ্চ নামিকত্তা নামানন্তরং সমাসো ৰুচ্চতে.

সো চ সঞ্ঞাৰসেন ছব্বিধো অব্যযীভাৰো কম্মধারযো দিগু তপ্পুরিসো বহুব্বীহি দ্ৰন্দো চাতি.

অব্যযীভাৰসমাস

তত্র পঠমং অব্যযীভাৰসমাসো ৰুচ্চতে;

সো চ নিচ্চসমাসোতি অস্সপদৰিগ্গহো.

‘‘উপনগরং’’ইতীধ – উপসদ্দতো পঠমেকৰচনং সি, তস্স উপসগ্গপরত্তা ‘‘সব্বাসমাৰুসোপসগ্গনিপাতাদীহি চা’’তি লোপো, নগরসদ্দতো ছট্ঠেকৰচনং স, নগরস্স সমীপন্তি অঞ্ঞপদেন ৰিগ্গহে –

‘‘নামানং সমাসো যুত্তত্থো’’তি সমাসৰিধানে সব্বত্থ ৰত্ততে.

৩৩০. উপসগ্গনিপাতপুব্বকো অব্যযীভাৰো.

উপসগ্গপুব্বকো, নিপাতপুব্বকো চ নামিকো যুত্তত্থো তেহেৰ অত্তপুব্বকেহি উপসগ্গনিপাতেহি সহ নিচ্চং সমসীযতে, সো চ সমাসো অব্যযীভাৰসঞ্ঞো হোতি. ইধ অব্যযীভাৰাদিসঞ্ঞাৰিধাযকসুত্তানেৰ ৰা সঞ্ঞাৰিধানমুখেন সমাসৰিধাযকানীতি দট্ঠব্বানি.

তত্থ অব্যযমিতি উপসগ্গনিপাতানং সঞ্ঞা, লিঙ্গৰচনভেদেপি ব্যযরহিতত্তা, অব্যযানং অত্থং ৰিভাৰযতীতি অব্যযীভাৰো অব্যযত্থপুব্বঙ্গমত্তা, অনব্যযং অব্যযং ভৰতীতি ৰা অব্যযীভাৰো. পুব্বপদত্থপ্পধানো হি অব্যযীভাৰো, এত্থ চ ‘‘উপসগ্গনিপাতপুব্বকো’’তি ৰুত্তত্তা উপসগ্গনিপাতানমেৰ পুব্বনিপাতো.

৩৩১. নামানং সমাসো যুত্তত্থো.

তেসং নামানং পযুজ্জমানপদত্থানং যো যুত্তত্থো, সো সমাসসঞ্ঞো হোতি, তদঞ্ঞং ৰাক্যমিতি রুল়্হং.

নামানি স্যাদিৰিভত্যন্তানি, সমস্সতেতি সমাসো, সঙ্খিপিযতীতি অত্থো.

ৰুত্তঞ্হি

‘‘সমাসো পদসঙ্খেপো, পদপ্পচ্চযসংহিতং;

তদ্ধিতং নাম হোতেৰং, ৰিঞ্ঞেয্যং তেসমন্তর’’ন্তি.

দুৰিধঞ্চস্স সমসনং সদ্দসমসনমত্থসমসনঞ্চ, তদুভযম্পি লুত্তসমাসে পরিপুণ্ণমেৰ লব্ভতি. অলুত্তসমাসে পন অত্থসমসনমেৰ ৰিভত্তিলোপাভাৰতো, তত্থাপি ৰা একপদত্তূপগমনতো দুৰিধম্পি লব্ভতেৰ. দ্ৰে হি সমাসস্স পযোজনানি একপদত্তমেকৰিভত্তিত্তঞ্চাতি.

যুত্তো অত্থো যুত্তত্তো, অথ ৰা যুত্তো সঙ্গতো, সম্বন্ধো ৰা অত্থো যস্স সোযং যুত্তত্থো, এতেন সঙ্গতত্থেন যুত্তত্থৰচনেন ভিন্নত্থানং একত্থীভাৰো সমাসলক্খণন্তি ৰুত্তং হোতি. এত্থ চ ‘‘নামান’’ন্তি ৰচনেন ‘‘দেৰদত্তো পচতী’’তিআদীসু আখ্যাতেন সমাসো ন হোতীতি দস্সেতি. সম্বন্ধত্থেন পন যুত্তত্থগ্গহণেন ‘‘ভটো রঞ্ঞো পুত্তো দেৰদত্তস্সা’’তিআদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খেসু, ‘‘দেৰদত্তস্স কণ্হা দন্তা’’তিআদীসু চ অঞ্ঞসাপেক্খেসু অযুত্তত্থতায সমাসো ন হোতীতি দীপেতি.

‘‘অত্থৰসা ৰিভত্তিৰিপরিণামো’’তি ৰিপরিণামেন ‘‘যুত্তত্থান’’ন্তি ৰত্ততে.

৩৩২. তেসং ৰিভত্তিযো লোপা চ.

ইধ পদন্তরেন ৰা তদ্ধিতপ্পচ্চযেহি ৰা আযাদিপ্পচ্চযেহি ৰা একত্থীভূতা যুত্তত্থা নাম, তেন ‘‘তেসং যুত্তত্থানং সমাসানং, তদ্ধিতাযাদিপ্পচ্চযন্তানঞ্চ ৰিভত্তিযো লোপনীযা হোন্তী’’তি অত্থো. সমাসগ্গহণাধিকারে পন সতি তেসংগহণেন ৰা তদ্ধিতাযাদিপ্পচ্চযন্ত ৰিভত্তিলোপো. চগ্গহণং ‘‘পভঙ্করো’’তিআদীসু লোপনিৰত্তনত্থং.

ৰিপরিণামেন ‘‘লুত্তাসু, ৰিভত্তীসূ’’তি ৰত্ততে, যুত্তত্থগ্গহণঞ্চ.

৩৩৩. পকতি চস্স সরন্তস্স.

লুত্তাসু ৰিভত্তীসু সরন্তস্স অস্স যুত্তত্থভূতস্স তিৰিধস্সপি লিঙ্গস্স পকতিভাৰো হোতি. চসদ্দেন কিংসমুদয ইদপ্পচ্চযতাদীসু নিগ্গহীতন্তস্সপি. নিমিত্তাভাৰে নেমিত্তকাভাৰস্স ইধ অনিচ্ছিতত্তা অযমতিদেসো.

সকত্থৰিরহেনিধ সমাসস্স চ লিঙ্গভাৰাভাৰা ৰিভত্তুপ্পত্তিযমসম্পত্তাযং নামব্যপদেসাতিদেসমাহ.

৩৩৪. তদ্ধিতসমাসকিতকা নামংৰা’তৰেতুনাদীসু চ.

তদ্ধিতন্তা, কিতন্তা, সমাসা চ নামমিৰ দট্ঠব্বা তৰেতুন ত্ৰান ত্ৰাদিপ্পচ্চযন্তে ৰজ্জেত্ৰা. চগ্গহণং কিচ্চপ্পচ্চযআঈইনীইত্থিপ্পচ্চযন্তাদিস্সপি নামব্যপদেসত্থং. ইধ সমাসগ্গহণং অত্থৰতং সমুদাযানং নামব্যপদেসো সমাসস্সেৰাতি নিযমত্থন্তি অপরে.

‘‘অব্যযীভাৰো’’তি ৰত্ততে.

৩৩৫. সো নপুংসকলিঙ্গো.

সো অব্যযীভাৰসমাসো নপুংসকলিঙ্গোৰ দট্ঠব্বোতি নপুংসকলিঙ্গত্তং. এত্থ হি সতিপি লিঙ্গাতিদেসে ‘‘অধিপঞ্ঞ’’ন্তিআদীসু ‘‘অধিঞাণং’’ন্তিআদি রূপপ্পসঙ্গো ন হোতি সদ্দন্তরত্তা, ‘‘তিপঞ্ঞ’’ন্তিআদীসু ৰিযাতি দট্ঠব্বং, ন চাযং অতিদেসো, সুত্তে অতিদেসলিঙ্গস্স ইৰসদ্দস্স অদস্সনতো. পুরে ৰিয স্যাদ্যুপ্পত্তি.

‘‘ক্ৰচী’’তি ৰত্ততে.

৩৩৬. অং ৰিভত্তীনমকারন্তা অব্যযীভাৰা.

তস্মা অকারন্তা অব্যযীভাৰা পরাসং ৰিভত্তীনং ক্ৰচি অং হোতি, সেসং নেয্যং.

তং উপনগরং, নগরস্স সমীপং তিট্ঠতীতি অত্থো. তানি উপনগরং, আলপনেপেৰং, তং উপনগরং পস্স, তানি উপনগরং.

ন পঞ্চম্যাযমম্ভাৰো, ক্ৰচীতি অধিকারতো;

ততিযাসত্তমীছট্ঠী-নন্তু হোতি ৰিকপ্পতো.

তেন উপনগরং কতং, উপনগরেন ৰা, তেহি উপনগরং, উপনগরেহি ৰা, তস্স উপনগরং দেহি, তেসং উপনগরং, উপনগরা আনয, উপনগরম্হা উপনগরস্মা, উপনগরেহি, উপনগরং সন্তকং, উপনগরস্স ৰা, তেসং উপনগরং, উপনগরানং ৰা, উপনগরং নিধেহি, উপনগরম্হি উপনগরস্মিং, উপনগরং উপনগরেসু ৰা. এৰং উপকুম্ভং.

অভাৰে – দরথানং অভাৰো নিদ্দরথং, নিম্মসকং.

পচ্ছাঅত্থে – রথস্স পচ্ছা অনুরথং, অনুৰাতং.

যোগ্গতাযং – যথাসরূপং, অনুরূপং, রূপযোগ্গন্তি অত্থো.

ৰিচ্ছাযং – অত্তানমত্তানং পতি পচ্চত্তং, অদ্ধমাসং অদ্ধমাসং অনু অন্ৰদ্ধমাসং.

অনুপুব্বিযং – জেট্ঠানং অনুপুব্বো অনুজেট্ঠং.

পটিলোমে – সোতস্স পটিলোমং পটিসোতং, পটিপথং, পতিৰাতং, অত্তানং অধিকিচ্চ পৰত্তা অজ্ঝত্তং.

পরিযাদাভিৰিধীসু আপাণকোটিযা আপাণকোটিকং, ‘‘ক্ৰচি সমাসন্তগতানমকারন্তো’’তি কপ্পচ্চযো, আকুমারেহি যসো কচ্চাযনস্স আকুমারং.

সমিদ্ধিযং – ভিক্খায সমিদ্ধীতি অত্থে সমাসেৰ নপুংসকলিঙ্গত্তে চ কতে –

‘‘সমাসস্স, অন্তো’’তি চ ৰত্ততে.

৩৩৭. সরো রস্সো নপুংসকে.

নপুংসকে ৰত্তমানস্স সমাসস্স অন্তো সরো রস্সো হোতি. এত্থ চ অব্যযীভাৰগ্গহণং নানুৰত্তেতব্বং, তেন দিগুদ্ৰন্দবহুব্বীহীসুপি নপুংসকে ৰত্তমানস্স সমাসন্তস্সরস্স রস্সত্তং সিদ্ধং হোতি. ‘‘অং ৰিভত্তীন’’মিচ্চাদিনা অমাদেসো, সুভিক্খং. গঙ্গায সমীপে ৰত্ততীতি উপগঙ্গং, মণিকায সমীপং উপমণিকং.

ইত্থীসু অমিকিচ্চাতি অত্থে সমাসনপুংসকরস্সত্তাদীসু কতেসু –

‘‘অব্যযীভাৰা, ৰিভত্তীন’’ন্তি চ ৰত্ততে.

৩৩৮. অঞ্ঞস্মা লোপো চ.

অকারন্ততো অঞ্ঞস্মা অব্যযীভাৰসমাসা পরাসং ৰিভত্তীনং লোপো চ হোতি. অধিত্তি, ইত্থীসু অধিকিচ্চ কথা পৰত্ততীতি অত্থো. অধিত্থি পস্স, অধিত্থি কতং ইচ্চাদি, এৰং অধিকুমারি, ৰধুযা সমীপং উপৰধু, গুন্নং সমীপং উপগু, ওকারস্স রস্সত্তং উকারো. এৰং উপসগ্গপুব্বকো.

নিপাতপুব্বকো যথা – ৰুড্ঢানং পটিপাটি, যে যে ৰুড্ঢা ৰা যথাৰুড্ঢং, পদত্থানতিক্কমে – যথাক্কমং, যথাসত্তি, যথাবলং করোতি, বলমনতিক্কমিত্ৰা করোতীতি অত্থো. জীৰস্স যত্তকো পরিচ্ছেদো যাৰজীৰং, যাৰতাযুকং, কপ্পচ্চযো. যত্তকেন অত্থো যাৰদত্থং, পব্বতস্স পরভাগো তিরোপব্বতং, তিরোপাকারং, তিরোকুট্টং, পাসাদস্স অন্তো অন্তোপাসাদং, অন্তোনগরং, অন্তোৰস্সং, নগরস্স বহি বহিনগরং, পাসাদস্স উপরি উপরিপাসাদং, উপরিমঞ্চং, মঞ্চস্স হেট্ঠা হেট্ঠামঞ্চং, হেট্ঠাপাসাদং, ভত্তস্স পুরে পুরেভত্তং, এৰং পচ্ছাভত্তং.

সাকল্লত্থে – সহ মক্খিকায সমক্খিকং ভুঞ্জতি, ন কিঞ্চি পরিৰজ্জেতীতি অত্থো. ‘‘তেসু ৰুদ্ধী’’তিআদিনা সহসদ্দস্স সাদেসো. গঙ্গায ওরং ওরগঙ্গমিচ্চাদি.

অব্যযীভাৰসমাসো নিট্ঠিতো.

কম্মধারযসমাস

অথ কম্মধারযসমাসো ৰুচ্চতে.

সো চ নৰৰিধো ৰিসেসনপুব্বপদো ৰিসেসনুত্তরপদো ৰিসেসনোভযপদো উপমানুত্তরপদো সম্ভাৰনাপুব্বপদো অৰধারণপুব্বপদো ননিপাতপুব্বপদো কুপুব্বপদো পাদিপুব্বপদো চাতি.

তত্থ ৰিসেসনপুব্বপদো তাৰ – ‘‘মহন্ত পুরিস’’ইতীধ উভযত্থ পঠমেকৰচনং সি, তুল্যাধিকরণভাৰপ্পসিদ্ধত্থং চসদ্দ তসদ্দপ্পযোগো, মহন্তো চ সো পুরিসো চাতি ৰিগ্গহে –

ইতো পরং ‘‘ৰিভাসা রুক্খতিণ’’ইচ্চাদিতো ‘‘ৰিভাসা’’তি সমাসৰিধানে সব্বত্থ ৰত্ততে.

৩৩৯. দ্ৰিপদে তুল্যাধিকরণে কম্মধারযো.

দ্ৰে পদানি নামিকানি তুল্যাধিকরণানি অঞ্ঞমঞ্ঞেন সহ ৰিভাসা সমস্যন্তে, তস্মিং দ্ৰিপদে তুল্যাধিকরণে সতি সো সমাসো কম্মধারযসঞ্ঞো চ হোতি.

দ্ৰে পদানি দ্ৰিপদং, তুল্যং সমানং অধিকরণং অত্থো যস্স পদদ্ৰযস্স তং তুল্যাধিকরণং, তস্মিং দ্ৰিপদে তুল্যাধিকরণে. ভিন্নপ্পৰত্তিনিমিত্তানং দ্ৰিন্নং পদানং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন একস্মিং অত্থে পৰত্তি তুল্যাধিকরণতা. কম্মমিৰ দ্ৰযং ধারযতীতি কম্মধারযো. যথা হি কম্মং ক্রিযঞ্চ পযোজনঞ্চ দ্ৰযং ধারযতি, কম্মে সতি ক্রিযায, পযোজনস্স চ সম্ভৰতো, তথা অযং সমাসো একস্স অত্থস্স দ্ৰে নামানি ধারযতি, তস্মিং সমাসে সতি একত্থজোতকস্স নামদ্ৰযস্স সম্ভৰতো.

পুরে ৰিয সমাসসঞ্ঞাৰিভত্তিলোপপকতিভাৰা, সমাসেনেৰ তুল্যাধিকরণভাৰস্স ৰুত্তত্তা ‘‘ৰুত্তত্থানমপ্পযোগো’’তি চসদ্দ তসদ্দানমপ্পযোগো.

৩৪০. মহতং মহা তুল্যাধিকরণে পদে.

মহন্ত সদ্দস্স মহা হোতি তুল্যাধিকরণে উত্তরপদে পরে. মহতন্তি বহুৰচনগ্গহণেন ক্ৰচি মহআদেসো চ, এত্থ চ ৰিসেসনস্স পুব্বনিপাতো ৰিসেসনভূতস্স পুব্বপদস্স মহাদেসৰিধানতোৰ ৰিঞ্ঞাযতি.

‘‘কম্মধারযো, দিগূ’’তি চ ৰত্ততে.

৩৪১. উভে তপ্পুরিসা.

উভে কম্মধারযদিগুসমাসা তপ্পুরিসসঞ্ঞা হোন্তি.

তস্স পুরিসো তপ্পুরিসো, তপ্পুরিসসদিসত্তা অযম্পি সমাসো অন্ৰত্থসঞ্ঞায তপ্পুরিসোতি ৰুত্তো. যথা হি তপ্পুরিসসদ্দো গুণমতিৰত্তো, তথা অযং সমাসোপি. উত্তরপদত্থপ্পধানো হি তপ্পুরিসোতি. ততো নামব্যপদেসো স্যাদ্যুপ্পত্তি. অযং পন তপ্পুরিসো অভিধেয্যৰচনো, পরলিঙ্গো চ.

মহাপুরিসো, মহাপুরিসা ইচ্চাদি পুরিসসদ্দসমং, এৰং মহাৰীরো, মহামুনি, মহন্তঞ্চ তং বলঞ্চাতি মহাবলং, মহব্ভযং, মহআদেসো. সন্তো চ সো পুরিসো চাতি সপ্পুরিসো, ‘‘সন্তসদ্দস্স সো ভে বো চন্তে’’তি এত্থ চসদ্দেন সন্তসদ্দস্স সমাসে অভকারেপি সাদেসো, তথা পুব্বপুরিসো, পরপুরিসো, পঠমপুরিসো, মজ্ঝিমপুরিসো, উত্তমপুরিসো, দন্তপুরিসো, পরমপুরিসো, ৰীরপুরিসো, সেতহত্থী, কণ্হসপ্পো, নীলুপ্পলং, লোহিতচন্দনং.

ক্ৰচি ৰিভাসাধিকারতো ন ভৰতি, যথা – পুণ্ণো মন্তানিপুত্তো, চিত্তো গহপতি, সক্কো দেৰরাজাতি.

পুমা চ সো কোকিলো চাতি অত্থে সমাসে কতে –

‘‘লোপ’’ন্তি ৰত্ততে.

৩৪২. পুমস্স লিঙ্গাদীসু সমাসেসু.

পুমইচ্চেতস্স অন্তো অকারো লোপমাপজ্জতে লিঙ্গাদীসু পরপদেসু সমাসেসু, ‘‘অংমো নিগ্গহীতং ঝলপেহী’’তি মকারস্স নিগ্গহীতং. পুঙ্কোকিলো. এৰং পুন্নাগো.

খত্তিযা চ সা কঞ্ঞা চাতি ৰিগ্গয্হ সমাসে কতে –

‘‘তুল্যাধিকরণে, পদে, ইত্থিযং ভাসিতপুমিত্থী পুমাৰ চে’’তি চ ৰত্ততে.

৩৪৩. কম্মধারযসঞ্ঞে চ.

কম্মধারযসঞ্ঞে চ সমাসে ইত্থিযং ৰত্তমানে তুল্যাধিকরণে উত্তরপদে পরে পুব্বভূতো ইত্থিৰাচকো সদ্দো পুব্বে ভাসিতপুমা চে, সো পুমা ইৰ দট্ঠব্বোতি পুব্বপদে ইত্থিপ্পচ্চযস্স নিৰত্তি হোতি.

খত্তিযকঞ্ঞা, খত্তিযকঞ্ঞাযো ইচ্চাদি. এৰং রত্তলতা, দুতিযভিক্খা, ব্রাহ্মণী চ সা দারিকা চাতি ব্রাহ্মণদারিকা, নাগমাণৰিকা.

পুব্বপদস্সেৰাযং পুম্ভাৰাতিদেসো, তেন ‘‘খত্তিযকুমারী কুমারসমণী তরুণব্রাহ্মণী’’তিআদীসু উত্তরপদেসু ইত্থিপ্পচ্চযস্স ন নিৰত্তি হোতি.

ইত্থিযমিচ্চেৰ কিং? কুমারীরতনং, সমণীপদুমং.

ভাসিতপুমাতি কিং? গঙ্গানদী, তণ্হানদী, পথৰীধাতু. ‘‘নন্দাপোক্খরণী, নন্দাদেৰী’’তিআদীসু পন সঞ্ঞাসদ্দত্তা ন হোতি.

তথা পুরত্থিমো চ সো কাযো চাতি পুরত্থিমকাযো, এত্থ চ কাযেকদেসো কাযসদ্দো. এৰং পচ্ছিমকাযো, হেট্ঠিমকাযো, উপরিমকাযো, সব্বকাযো, পুরাণৰিহারো, নৰাৰাসো, কতরনিকাযো, কতমনিকাযো, হেতুপ্পচ্চযো, অবহুলং বহুলং কতন্তি বহুলীকতং, জীৰিতপ্পধানং নৰকং জীৰিতনৰকং ইচ্চাদি.

ৰিসেসনুত্তরপদে জিনৰচনানুপরোধতো থেরাচরিযপণ্ডিতাদি ৰিসেসনং পরঞ্চ ভৰতি. যথা – সারিপুত্তো চ সো থেরো চাতি সারিপুত্তত্থেরো. এৰং মহামোগ্গল্লানত্থেরো, মহাকস্সপত্থেরো, বুদ্ধঘোসাচরিযো, ধম্মপালাচরিযো, আচরিযগুত্তিলোতি ৰা, মহোসধো চ সো পণ্ডিতো চাতি মহোসধপণ্ডিতো. এৰং ৰিধুরপণ্ডিতো, ৰত্থুৰিসেসো.

ৰিসেসনোভযপদো যথা – সীতঞ্চ তং উণ্হঞ্চাতি সীতুণ্হং, সিনিদ্ধো চ সো উণ্হো চাতি সিনিদ্ধুণ্হো, মাসো. খঞ্জো চ সো খুজ্জো চাতি খঞ্জখুজ্জো. এৰং অন্ধবধিরো, কতাকতং, ছিদ্দাৰছিদ্দং, উচ্চাৰচং, ছিন্নভিন্নং, সিত্তসম্মট্ঠং, গতপচ্চাগতং.

উপমানুত্তরপদে অভিধানানুরোধতো উপমানভূতং ৰিসেসনং পরং ভৰতি. যথা – সীহো ৰিয সীহো, মুনি চ সো সীহো চাতি মুনিসীহো. এৰং মুনিৰসভো, মুনিপুঙ্গৰো, বুদ্ধনাগো, বুদ্ধাদিচ্চো, রংসি ৰিয রংসি, সদ্ধম্মো চ সো রংসি চাতি সদ্ধম্মরংসি. এৰং ৰিনযসাগরো, পুণ্ডরীকমিৰ পুণ্ডরীকো, সমণো চ সো পুণ্ডরীকো চাতি সমণপুণ্ডরীকো, সমণপদুমো. চন্দো ৰিয চন্দো, মুখঞ্চ তং চন্দো চাতি মুখচন্দো. এৰং মুখপদুমং ইচ্চাদি.

সম্ভাৰনাপুব্বপদো যথা – ধম্মো ইতি বুদ্ধি ধম্মবুদ্ধি. এৰং ধম্মসঞ্ঞা, ধম্মসঙ্খাতো, ধম্মসম্মতো, পাণসঞ্ঞিতা, অসুভসঞ্ঞা, অনিচ্চসঞ্ঞা, অনত্তসঞ্ঞা, ধাতুসঞ্ঞা, ধীতুসঞ্ঞা, অত্তসঞ্ঞা, অত্থিসঞ্ঞা, অত্তদিট্ঠি ইচ্চাদি.

অৰধারণপুব্বপদো যথা – গুণো এৰ ধনং গুণধনং. এৰং সদ্ধাধনং, সীলধনং, পঞ্ঞাধনং, চক্খু এৰ ইন্দ্রিযং চক্খুন্দ্রিযং. এৰং চক্খাযতনং, চক্খুধাতু, চক্খুদ্ৰারং, রূপারম্মণমিচ্চাদি.

ননিপাতপুব্বপদো যথা – ন ব্রাহ্মণোতি অত্থে কম্মধারযসমাসে, ৰিভত্তিলোপাদিম্হি চ কতে –

‘‘উভে তপ্পুরিসা’’তি তপ্পুরিসসঞ্ঞা.

৩৪৪. অত্তং নস্স তপ্পুরিসে.

নস্স নিপাতপদস্স তপ্পুরিসে উত্তরপদে পরে সব্বস্সেৰ অত্তং হোতি. তপ্পুরিসেকদেসত্তা তপ্পুরিসো, অব্রাহ্মণো.

ন নিসেধো সতো যুত্তো,

দেসাদিনিযমং ৰিনা;

অসতো চাফলো তস্মা,

কথমব্রাহ্মণোতি চে?

নিসেধত্থানুৰাদেন, পটিসেধৰিধি ক্ৰচি;

পরস্স মিচ্ছাঞাণত্তা-খ্যাপনাযোপপজ্জতে.

দুৰিধো চস্সত্থো পসজ্জপ্পটিসেধপরিযুদাসৰসেন.

তত্থ যো ‘‘অসূরিযপস্সা রাজদারা’’তিআদীসু ৰিয উত্তরপদত্থস্স সব্বথা অভাৰং দীপেতি, সো পসজ্জপ্পটিসেধৰাচী নাম. যো পন ‘‘অব্রাহ্মণ অমনুস্সা’’তিআদীসু ৰিয উত্তরপদত্থং পরিযুদাসিত্ৰা তংসদিসে ৰত্থুম্হি কারিযং পটিপাদযতি, সো পরিযুদাসৰাচী নাম.

ৰুত্তঞ্চ

‘‘পসজ্জপ্পটিসেধস্স, লক্খণং ৰত্থুনত্থিতা;

ৰত্থুতো অঞ্ঞত্র ৰুত্তি, পরিযুদাসলক্খণ’’ন্তি.

নন্ৰেৰং সন্তেপি ‘‘অব্রাহ্মণো’’তিআদীসু কথমুত্তরপদত্থপ্পধানতা সিযাতি?

ৰুচ্চতে – ব্রাহ্মণাদিসদ্দানং ব্রাহ্মণাদিঅত্থস্সেৰ তংসদিসাদিঅত্থস্সাপি ৰাচকত্তা, ব্রাহ্মণাদিসদ্দা হি কেৰলাব্রাহ্মণাদিঅত্থেস্ৰেৰ পাকটা, ভূসদ্দো ৰিযসত্তাযং, যদা তে পন অঞ্ঞেন সদিসাদিৰাচকেন নইতি নিপাতেন যুজ্জন্তি, তদা তংসদিসতদঞ্ঞতব্বিরুদ্ধতদভাৰেসুপি ৰত্তন্তি, ভূসদ্দো ৰিয অন্ৰভিযাদিযোগে অনুভৰনঅভিভৰনাদীসু, তস্মা উত্তরপদত্থজোতকোযেৰেত্থ নইতি নিপাতোতি ন দোসো, তেন অব্রাহ্মণোতি ব্রাহ্মণসদিসোতি ৰুত্তং হোতি. এৰং অমনুস্সো, অস্সমণো.

অঞ্ঞত্থে – ন ব্যাকতা অব্যাকতা, অসংকিলিট্ঠা, অপরিযাপন্না.

ৰিরুদ্ধত্থে – ন কুসলা অকুসলা, কুসলপটিপক্খাতি অত্থো. এৰং অলোভো, অমিত্তো.

পসজ্জপ্পটিসেধে – ন কত্ৰা অকত্ৰা, অকাতুন পুঞ্ঞং অকরোন্তো.

‘‘নস্স, তপ্পুরিসে’’তি চ ৰত্ততে.

৩৪৫. সরে অন.

নইচ্চেতস্স পদস্স তপ্পুরিসে উত্তরপদে অন হোতি সরে পরে.

ন অস্সো অনস্সো, ন অরিযো অনরিযো. এৰং অনিস্সরো, অনিট্ঠো, অনুপৰাদো, ন আদায অনাদায, অনোলোকেত্ৰা ইচ্চাদি.

কুপুব্বপদো যথা – কুচ্ছিতমন্নন্তি নিচ্চসমাসত্তা অঞ্ঞপদেন ৰিগ্গহো, কম্মধারযসমাসে কতে –

‘‘তপ্পুরিসে, সরে’’তি চ ৰত্ততে.

৩৪৬. কদদ কুস্স.

কুইচ্চেতস্স নিপাতস্স তপ্পুরিসে উত্তরপদে কদ হোতি সরে পরে. কদন্নং. এৰং কদসনং.

সরেতি কিং? কুদারা, কুপুত্তা, কুদাসা, কুদিট্ঠি.

‘‘কুস্সা’’তি ৰত্ততে.

৩৪৭. কাপ্পত্থেসু চ.

কুইচ্চেতস্স অপ্পত্থে ৰত্তমানস্স কা হোতি তপ্পুরিসে উত্তরপদে পরে. বহুৰচনুচ্চারণতো কুচ্ছিতত্থে চ ক্ৰচি তপ্পুরিসে. অপ্পকং লৰণং কালৰণং. এৰং কাপুপ্ফং, কুচ্ছিতো পুরিসো কাপুরিসো, কুপুরিসো ৰা.

পাদিপুব্বপদো চ নিচ্চসমাসোৰ, পধানং ৰচনং পাৰচনং, ভুসং ৰদ্ধং পৰদ্ধং, সরীরং, সমং, সম্মা ৰা আধানং সমাধানং, ৰিৰিধা মতি ৰিমতি, ৰিৰিধো কপ্পো ৰিকপ্পো, ৰিসিট্ঠো ৰা কপ্পো ৰিকপ্পো, অধিকো দেৰো অতিদেৰো. এৰং অধিদেৰো, অধিসীলং, সুন্দরো গন্ধো সুগন্ধো, কুচ্ছিতো গন্ধো দুগ্গন্ধো, সোভনং কতং সুকতং, অসোভনং কতং দুক্কটং ইচ্চাদি.

যে ইধ অৰিহিতলক্খণা নামনিপাতোপসগ্গা, তেসং ‘‘নামানং সমাসো’’তি যোগৰিভাগেন সমাসো দট্ঠব্বো. যথা – অপুনগেয্যা গাথা, অচন্দমুল্লোকিকানি মুখানি, অস্সদ্ধভোজী, অলৰণভোজীতিআদীসু অযুত্তত্থত্তা নাঞ্ঞেন সমাসো.

তথা দিট্ঠো পুব্বন্তি দিট্ঠপুব্বো তথাগতং. এৰং সুতপুব্বো ধম্মং, গতপুব্বো মগ্গং, কম্মনি দিট্ঠা পুব্বন্তি দিট্ঠপুব্বা দেৰা তেন. এৰং সুতপুব্বা ধম্মা, গতপুব্বা দিসা, পহারো, পরাভৰো, ৰিহারো, আহারো, উপহারো ইচ্চাদি.

কম্মধারযসমাসো.

দিগুসমাস

অথ দিগুসমাসো ৰুচ্চতে.

তযো লোকা সমাহটা চিত্তেন সম্পিণ্ডিতা, তিণ্ণং লোকানং সমাহারোতি ৰা অত্থে –

‘‘নামানং সমাসো যুত্তত্থো’’তি ৰত্তমানে ‘‘দ্ৰিপদে’’তিআদিনা কম্মধারযসমাসো, ততো সমাসসঞ্ঞাযং, ৰিভত্তিলোপে, পকতিভাৰে চ কতে –

‘‘কম্মধারযো’’তি ৰত্ততে.

৩৪৮. সঙ্খ্যাপুব্বো দিগু.

সঙ্খ্যাপুব্বো কম্মধারযসমাসো দিগুসঞ্ঞো হোতি.

দ্ৰে গাৰো দিগু, দিগুসদিসত্তা অযম্পি সমাসো দিগূতি ৰুত্তো. অথ ৰা সঙ্খ্যাপুব্বত্তনপুংসকেকত্তসঙ্খাতেহি দ্ৰীহি লক্খণেহি গতো অৰগতোতি দিগূতি ৰুচ্চতি, দ্ৰীহি ৰা লক্খণেহি গচ্ছতি পৰত্ততীতি দিগু. এত্থ চ ‘‘সঙ্খ্যাপুব্বো’’তি ৰুত্তত্তা সঙ্খ্যাসদ্দস্সেৰ পুব্বনিপাতো, ‘‘উভে তপ্পুরিসা’’তি তপ্পুরিসসঞ্ঞা.

‘‘নপুংসকলিঙ্গো’’তি ৰত্ততে.

৩৪৯. দিগুস্সেকত্তং.

দিগুস্স সমাসস্স একত্তং হোতি, নপুংসকলিঙ্গত্তঞ্চ.

সমাহারদিগুস্সেতং গহণং, তত্থ সব্বত্থেকৰচনমেৰ হোতি, অঞ্ঞত্র পন বহুৰচনম্পি, নামব্যপদেসস্যাদ্যুপ্পত্তি অমাদেসাদি.

তিলোকং, হে তিলোক, তিলোকং, তিলোকেন, তিলোকস্স, তিলোকা তিলোকস্মা তিলোকম্হা, তিলোকস্স, তিলোকে তিলোকম্হি তিলোকস্মিং.

এৰং তযো দণ্ডা তিদণ্ডং, তীণি মলানি সমাহটানি, তিণ্ণং মলানং সমাহারোতি ৰা তিমলং, তিলক্খণং, চতুস্সচ্চং, চতস্সো দিসা চতুদ্দিসং, ‘‘সরো রস্সো নপুংসকে’’তি রস্সত্তং, পঞ্চসিক্খাপদং, সল়াযতনং, সত্তাহং, অট্ঠসীলং, নৰলোকুত্তরং, দসসীলং, সতযোজনং.

তথা – দ্ৰে রত্তিযো দ্ৰিরত্তং, তিস্সো রত্তিযো তিরত্তং, দ্ৰে অঙ্গুলিযো দ্ৰঙ্গুলং, সত্ত গোদাৰরিযো, তাসং সমাহারোতি ৰা সত্তগোদাৰরং.

এত্থ চ রত্তি অঙ্গুলি গোদাৰরীনমন্তস্স –

৩৫০. ক্ৰচি সমাসন্তগতানমকারন্তো.

রাজাদিগণস্সেতং গহণং, তেন সমাসন্তগতানং রাজাদীনং নামানং অন্তো ক্ৰচি অকারো হোতীতি অত্থো. কারগ্গহণেন বহুব্বীহাদিম্হি সমাসন্তে ক্ৰচি কপ্পচ্চযো হোতি, সুরভি সু দু পূতীহি গন্ধন্তস্সিকারো চ.

অথ ৰা অ চ কো চ অকা, রকারো পদসন্ধিকরো, তেন ক্ৰচি সমাসন্তগতানমন্তো হুত্ৰা অ ক ইচ্চেতে পচ্চযা হোন্তীতি অত্থো. তেন পঞ্চ গাৰো সমাহটাতি অত্থে সমাসাদিং কত্ৰা সমাসন্তে অপ্পচ্চযে, ‘‘ও সরে চা’’তি অৰাদেসে চ কতে ‘‘পঞ্চগৰ’’ন্তিআদি চ সিজ্ঝতি. ‘‘দ্ৰিরত্ত’’ন্তিআদীসু পন অপ্পচ্চযে কতে পুব্বসরস্স ‘‘সরলোপো’’তিআদিনা লোপো.

অসমাহারদিগু যথা – একো চ সো পুগ্গলো চাতি একপুগ্গলো. এৰং একধম্মো, একপুত্তো, তযো ভৰা তিভৰা, চতস্সো দিসা চতুদ্দিসা, দসসহস্সচক্কৰাল়ানি ইচ্চাদি.

দিগুসমাসো.

তপ্পুরিসসমাস

অথ তপ্পুরিসসমাসো ৰুচ্চতে.