২. নামকণ্ড
অথ নামিকৰিভত্যাৰতারো ৰুচ্চতে.
অত্থাভিমুখং নমনতো, অত্তনি চত্থস্স নামনতো নামং, দব্বাভিধানং.
তং পন দুৰিধং অন্ৰত্থরুল়্হীৰসেন, তিৰিধং পুমিত্থিনপুংসকলিঙ্গৰসেন. যথা – রুক্খো, মালা, ধনং.
চতুব্বিধং সামঞ্ঞগুণক্রিযাযদিচ্ছাৰসেন, যথা – রুক্খো, নীলো, পাচকো, সিরিৰড্ঢোতিআদি.
অট্ঠৰিধং অৰণ্ণিৰণ্ণুৰণ্ণোকারনিগ্গহীতন্তপকতিভেদেন.
পুল্লিঙ্গ
তত্থ পঠমং অকারন্তম্হা পুল্লিঙ্গা জাতিনিমিত্তা পুরিসসদ্দা স্যাদিৰিভত্তিযো পরা যোজীযন্তে.
৬০. জিনৰচনযুত্তঞ্হি.
অধিকারোযং. তত্থ পঞ্চ মারে জিতৰাতি জিনো, বুদ্ধো. জিনস্স ৰচনং জিনৰচনং, তস্স জিনৰচনস্স যুত্তং জিনৰচনযুত্তং, তেপিটকস্স বুদ্ধৰচনস্স মাগধিকায সভাৰনিরুত্তিযা যুত্তং অনুরূপমেৰাতি ইদং অধিকারত্থং ৰেদিতব্বং.
সা মাগধী মূলভাসা, নরা যাযাদিকপ্পিকা;
ব্রহ্মানো চ’স্সুতালাপা, সম্বুদ্ধা চাপি ভাসরে.
অধিকারো পন তিৰিধো সীহগতিকমণ্ডূকগতিকযথানুপুব্বিকৰসেন, অযং পন সীহগতিকো পুব্বাপরৰিলোকনতো, যথানুপুব্বিকোযেৰ ৰা.
সক্কতৰিসদিসং কত্ৰা জিনৰচনানুরূপৰসেন পকতিট্ঠপনত্থং পরিভাসমাহ.
৬১. লিঙ্গঞ্চ নিপচ্চতে.
লিঙ্গংপাটিপদিকং, যথা যথা জিনৰচনযুত্তঞ্হি লিঙ্গং, তথা তথা ইধ লিঙ্গং নিপচ্চতে ঠপীযতি. চসদ্দেন ধাতৰো চাতি জিনৰচনানুরূপতো ‘‘পুরিস’’ইতি লিঙ্গে ঠপিতে ততো তস্স ধাতুপ্পচ্চযৰিভত্তিৰজ্জিতস্স অত্থৰতো সদ্দস্স ‘‘পরসমঞ্ঞা পযোগে’’তি পরিভাসতো লিঙ্গসঞ্ঞাযং –
ইতো পরং ৰিভত্তিপ্পচ্চযাদিৰিধানে সব্বত্থ লিঙ্গগ্গহণমনুৰত্ততে.
৬২. ততো চ ৰিভত্তিযো.
ততো জিনৰচনযুত্তেহি লিঙ্গেহি পরা ৰিভত্তিযো হোন্তি. চসদ্দগ্গহণেন তৰেতুনাদিপচ্চযন্তনিপাততোপি. কম্মাদিৰসেন, একত্তাদিৰসেন চ লিঙ্গত্থং ৰিভজন্তীতি ৰিভত্তিযো.
কা চ পন তা ৰিভত্তিযো? ‘‘ৰিভত্তিযো’’তি অধিকারো.
৬৩. সিযো, অংযো, নাহি, সনং, স্মাহি, সনং, স্মিংসু.
স্যাদযো দ্ৰিসত্ত ৰিভত্তিযো নাম হোন্তি. তত্থ সি, যো ইতি পঠমা, অং, যো ইতি দুতিযা, না, হি ইতি ততিযা, স, নং ইতি চতুত্থী, স্মা, হি ইতি পঞ্চমী, স, নং ইতি ছট্ঠী, স্মিং, সু ইতি সত্তমী.
ইদং পন সঞ্ঞাধিকারপরিভাসাৰিধিসুত্তেসু সঞ্ঞাসুত্তন্তি দট্ঠব্বং, ৰুত্তঞ্হি ৰুত্তিযং ‘‘ৰিভত্তিইচ্চনেন ক্ৰত্থো, অম্হস্স মমং সৰিভত্তিস্স সে’’তি, ইতরথা পুরিমসুত্তেন একযোগো কত্তব্বোতি. এত্থ চ পঠমাদিৰোহারো, একৰচনাদিৰোহারো চ অন্ৰত্থৰসেন, পরসমঞ্ঞাৰসেন ৰা সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বো.
একস্স ৰচনং একৰচনং, বহূনং ৰচনং বহুৰচনং, দ্ৰিন্নং পূরণী দুতিযাতিআদি, ইতরথা পুরিমসুত্তে চসদ্দেন সঞ্ঞাকরণে অপ্পকতনিরত্থকৰিধিপ্পসঙ্গো সিযা.
‘‘জিনৰচনযুত্তঞ্হি, লিঙ্গঞ্চ নিপচ্চতে’’তি চ ৰত্ততে. ইধ পন পদনিপ্ফাদনম্পি জিনৰচনস্সাৰিরোধেনাতি ঞাপেতুং পরিভাসন্তরমাহ.
৬৪. তদনুপরোধেন.
যথা যথা তেসং জিনৰচনানং উপরোধো ন হোতি, তথা তথা ইধ লিঙ্গং, চসদ্দেনাখ্যাতঞ্চ নিপচ্চতে, নিপ্ফাদীযতীতি অত্থো. তেনেৰ ইধ চ আখ্যাতে চ দ্ৰিৰচনাগ্গহণং, সক্কতৰিসদিসতো ৰিভত্তিপ্পচ্চযাদিৰিধানঞ্চ কতন্তি দট্ঠব্বং.
তত্থ অৰিসেসেন সব্বস্যাদিৰিভত্তিপ্পসঙ্গে ‘‘ৰত্তিচ্ছানুপুব্বিকা সদ্দপ্পৰত্তী’’তি ৰত্তিচ্ছাৰসা –
৬৫. লিঙ্গত্থে পঠমা.
লিঙ্গত্থাভিধানমত্তে পঠমাৰিভত্তি হোতীতি পঠমা. তত্থাপি অনিযমেনেকৰচনবহুৰচনপ্পসঙ্গে ‘‘একম্হী ৰত্তব্বে একৰচন’’ন্তি পরিভাসতো লিঙ্গত্থস্সেকত্তৰচনিচ্ছাযং পঠমেকৰচনং সি.
‘‘অতো নেনা’’তি ইতো ‘‘অতো’’তি ৰত্ততে, লিঙ্গগ্গহণঞ্চ.
৬৬. সো.
সি, ওইতি দ্ৰিপদমিদং. লিঙ্গস্স অকারতো পরস্স সিৰচনস্স ওকারো হোতি.
সুত্তেসু হি পঠমানিদ্দিট্ঠস্স কারিযিনো ছট্ঠীৰিপরিণামেন ৰিৰরণং আদেসাপেক্খন্তি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ সীতি ৰিভত্তি গয্হতে ৰিভত্তিকারিযৰিধিপ্পকরণতো, ‘‘ততো চ ৰিভত্তিযো’’তি ইতো ৰিভত্তিগ্গহণানুৰত্তনতো ৰা, এৰং সব্বত্থ স্যাদীনং কারিযৰিধানে ৰিভত্তিযেৰাতি দট্ঠব্বং.
‘‘ৰা পরো অসরূপা’’তি পরলোপে সম্পত্তে তদপৰাদেন পুব্বলোপমাহ.
৬৭. সরলোপো’মাদেসপ্পচ্চযাদিম্হি সরলোপে তু পকতি.
পুব্বস্সরস্স লোপো হোতি অংৰচনে, আদেসপ্পচ্চযাদিভূতে চ সরে পরে, সরলোপে কতে তু পরসরস্স পকতিভাৰো হোতি. এত্থ চ ‘‘সরলোপে’’তি পুনগ্গহণং ইমিনাৰ কতসরলোপনিমিত্তেযেৰ পরস্স ৰিকারে সম্পত্তে পকতিভাৰত্থং. পরসরস্স পকতিভাৰৰিধানসামত্থিযতো অমাদেসপ্পচ্চযাদিভূতে সরে পরেতিপি সিদ্ধং.
ত্যাদিৰিভত্তিযো চেত্থ, পচ্চযত্তেন গয্হরে;
আদিগ্গহণমাখ্যাত-কিতকেস্ৰাগমত্থিদং.
পচ্চযসাহচরিযা, চাদেসো পকতীপরো;
পদন্তস্সরলোপো ন, তেন’ব্ভাহাদিকে পরে.
তুগ্গহণং ভিক্খুনীআদীসু সরলোপনিৰত্তনত্থং, ‘‘নযে পরং যুত্তে’’তি পরং নেতব্বং. পুরিসো তিট্ঠতি.
পুরিসো চ পুরিসো চাতি পুরিস পুরিসইতি ৰত্তব্বে –
৬৮. সরূপানমেকসেস্ৰসকিং.
সরূপানং সমানরূপানং পদব্যঞ্জনানং মজ্ঝে একোৰ সিস্সতে, অঞ্ঞে লোপমাপজ্জন্তে অসকিন্তি একসেসো. এত্থ চ ‘‘সরূপান’’ন্তি ৰুত্তত্তাৰ সিদ্ধে অসকিম্পযোগে পুনাসকিংগহণং একৰিভত্তিৰিসযানমেৰাসকিম্পযোগে এৰাযন্তি দস্সনত্থং, ন চ ৰিচ্ছাপযোগে’তিপ্পসঙ্গো. ‘‘ৰগ্গা পঞ্চপঞ্চসো মন্তা’’তি এত্থ ‘‘পঞ্চপঞ্চসো’’তি নিদ্দেসেনেৰ ৰিচ্ছাপযোগসিদ্ধিযা ঞাপিতত্তা, অথ ৰা সহৰচনিচ্ছায’ময’মেকসেসো.
যোগৰিভাগতো চেত্থ, একসেস্ৰসকিং ইতি;
ৰিরূপেকসেসো হোতি, ৰা ‘‘পিতূন’’ন্তিআদিসু.
তত্থেৰ লিঙ্গত্থস্স বহুত্তৰচনিচ্ছাযং ‘‘বহুম্হি ৰত্তব্বে বহুৰচন’’ন্তি পঠমাবহুৰচনং যো, পুরিস যো ইতীধ ‘‘অতো, ৰা’’তি চ ৰত্ততে.
৬৯. সব্বযোনীনমাএ.
অকারন্ততো লিঙ্গম্হা পরেসং সব্বেসং পঠমাযোনীনং, দুতিযাযোনীনঞ্চ যযাক্কমং আকারেকারাদেসা হোন্তি ৰাতি আকারো, সব্বগ্গহণং সব্বাদেসত্থং, সরলোপাদি পুরিমসদিসমেৰ, পুরিসা তিট্ঠন্তি.
ৰা ইচ্চেৰ রূপা রূপানি, অগ্গযো, মুনযো.
ৰাসদ্দোযং ৰৰত্থিতপিভাসত্থো, তেন চেত্থ –
নিচ্চমেৰ চ পুল্লিঙ্গে, অনিচ্চঞ্চ নপুংসকে;
অসন্তং ঝে কতত্তে তু, ৰিধিং দীপেতি ৰাসুতি.
তত্থেৰালপনৰচনিচ্ছাযং ‘‘লিঙ্গত্থে পঠমা’’তি ৰত্ততে.
৭০. আলপনে চ.
অভিমুখং কত্ৰা লপনং আলপনং, সম্বোধনং. তস্মিং আলপনত্থাধিকে লিঙ্গত্থাভিধানমত্তে চ পঠমাৰিভত্তি হোতি. পুরে ৰিয একৰচনাদি.
পুরিস সি ইচ্চত্র –
৭১. আলপনে সি গসঞ্ঞো.
আলপনত্থে ৰিহিতো সি গসঞ্ঞো হোতীতি গসঞ্ঞাযং ‘‘ভো গে তূ’’তি ইতো ‘‘গে’’তি ৰত্ততে.
৭২. অকারপিতাদ্যন্তানমা.
লিঙ্গস্স সম্বন্ধী অকারো চ পিতুসত্থুইচ্চেৰমাদীনমন্তো চ আকারত্তমাপজ্জতে গে পরে.
‘‘গে, রস্স’’মিতি চ ৰত্ততে.
৭৩. আকারো ৰা.
লিঙ্গস্স সম্বন্ধী আকারো রস্সমাপজ্জতে গে পরে ৰিকপ্পেন, অদূরট্ঠস্সালপনেৰাযং.
৭৪. সেসতো লোপং গসিপি.
‘‘সিং, সো, স্যা চ, সখতো গস্সে ৰা, ঘতে চা’’তি এৰমাদীহি নিদ্দিট্ঠেহি অঞ্ঞো সেসো নাম, ততো সেসতো লিঙ্গম্হা গসিইচ্চেতে লোপমাপজ্জন্তে. অপিগ্গহণং দুতিযত্থসম্পিণ্ডনত্থং, এত্থ চ সতিপি সিগ্গহণে ৰইতি ৰচনমেৰ ঞাপকমঞ্ঞত্থাপি সিগ্গহণে আলপনাগ্গহণস্স. কেচি আলপনাভিব্যত্তিযা ভৰন্তসদ্দং ৰা হেসদ্দং ৰা পযুজ্জন্তে. ভো পুরিস তিট্ঠ, হে পুরিসা ৰা.
বহুৰচনে ন ৰিসেসো, ভৰন্তো পুরিসা তিট্ঠথ.
তত্থেৰ কম্মত্থৰচনিচ্ছাযং ‘‘ৰ,’’তি ৰত্ততে.
৭৫. যং করোতি তং কম্মং.
যং ৰা করোতি, যং ৰা ৰিকরোতি, যং ৰা পাপুণাতি, তং কারকং ক্রিযানিমিত্তং কম্মসঞ্ঞং হোতি.
৭৬. কম্মত্থে দুতিযা.
কম্মত্থে দুতিযাৰিভত্তি হোতি. পুরে ৰিয দুতিযেকৰচনং অং, ‘‘সরলোপো’’তিআদিনা সরে লুত্তে ‘‘দীঘ’’ন্তি দীঘে সম্পত্তে পকতিভাৰো চ, পুরিসং পস্স.
বহুৰচনে ‘‘সব্বযোনীনমাএ’’তি যোৰচনস্সেকারো, পুরিসে পস্স.
তত্থেৰ কত্তুৰচনিচ্ছাযং –
৭৭. যো করোতি স কত্তা.
যো অত্তপ্পধানো ক্রিযং করোতি, সো কত্তুসঞ্ঞো হোতি.
‘‘ততিযা’’তি ৰত্ততে.
৭৮. কত্তরি চ.
কত্তরি চ কারকে ততিযাৰিভত্তি হোতীতি ততিযেকৰচনং না.
৭৯. অতো নেন.
এনাতি অৰিভত্তিকনিদ্দেসো. অকারন্ততো লিঙ্গম্হা পরস্স নাৰচনস্স এনাদেসো হোতি, সরলোপাদি, পুরিসেন কতং.
বহুৰচনম্হি –
৮০. সুহিস্ৰকারো এ.
সু, হিইচ্চেতেসু ৰিভত্তিরূপেসু পরেসু লিঙ্গস্স সম্বন্ধী অকারো এত্তমাপজ্জতে.
৮১. স্মাহিস্মিংনং ম্হাভিম্হি ৰা.
সব্বতো লিঙ্গম্হা স্মা হি স্মিংইচ্চেতেসং যথাক্কমং ম্হা, ভি, ম্হিইচ্চেতে আদেসা হোন্তি ৰা, পুরিসেহি, পুরিসেভি কতং.
তত্থেৰ করণৰচনিচ্ছাযং –
৮২. যেন ৰা কযিরতে তং করণং.
যেন ৰা কযিরতে, যেন ৰা পস্সতি, যেন ৰা সুণাতি, তং কারকং করণসঞ্ঞং হোতি.
৮৩. করণে ততিযা.
করণকারকে ততিযাৰিভত্তি হোতি, সেসং কত্তুসমং, আৰিট্ঠেন পুরিসেন সো পুঞ্ঞং করোতি, পুরিসেহি, পুরিসেভি.
তত্থেৰ সম্পদানৰচনিচ্ছাযং –
৮৪. যস্স দাতুকামো রোচতে ধারযতে ৰা তং সম্পদানং.
যস্স ৰা দাতুকামো, যস্স ৰা রোচতে, যস্স ৰা ধারযতে, তং কারকং সম্পদানসঞ্ঞং হোতি.
৮৫. সম্পদানে চতুত্থী.
সম্পদানকারকে চতুত্থীৰিভত্তি হোতীতি চতুত্থিযা একৰচনং স.
৮৬. সাগমো সে.
সব্বতো লিঙ্গম্হা সকারাগমো হোতি সে ৰিভত্তিম্হি পরে. পুরিসস্স ধনং দদাতি.
বহুৰচনম্হি ‘‘দীঘ’’ন্তি ৰত্ততে.
৮৭. সুনংহিসু চ.
সু নং হিইচ্চেতেসু পরেসু লিঙ্গস্স অন্তভূতা সব্বে রস্সসরা দীঘমাপজ্জন্তে, চগ্গহণমিকারুকারানং ক্ৰচি নিৰত্তনত্থং. পুরিসানং.
তত্থেৰাপাদানৰচনিচ্ছাযং –
৮৮. যস্মা দপেতি ভযমাদত্তে ৰা তদপাদানং.
যস্মা ৰা অৰধিভূতা অপেতি, যস্মা ৰা ভযং, যস্মা ৰা আদত্তে, তং কারকং অপাদানসঞ্ঞং হোতি.
৮৯. অপাদানে পঞ্চমী.
অপাদানকারকে পঞ্চমীৰিভত্তি হোতীতি পঞ্চমিযা একৰচনং স্মা.
‘‘অতো, সব্বেসং, আ এ’’তি চ ৰত্ততে.
৯০. স্মাস্মিংন ৰা.
অকারন্ততো লিঙ্গম্হা সব্বেসং স্মা স্মিংইচ্চেতেসং যথাক্কমং আকারেকারাদেসা হোন্তি ৰা, অঞ্ঞত্থ ম্হাদেসো. পুরিসা অপেতি, পুরিসম্হা, পুরিসস্মা.
বহুৰচনে সব্বত্থ ততিযাসমং, হিস্স ভিআদেসো হোতি. পুরিসেহি, পুরিসেভি অপেতি.
তত্থেৰ সামিৰচনিচ্ছাযং –
৯১. যস্স ৰা পরিগ্গহো তং সামি.
যস্স ৰা পরিগ্গহো, তং সামিসঞ্ঞং হোতি.
৯২. সামিস্মিং ছট্ঠী.
সামিস্মিং ছট্ঠীৰিভত্তি হোতি. ঠপেত্ৰা আযাদেসং সব্বত্থ চতুত্থীছট্ঠীনং সমানং রূপং. পুরিসস্স এতং ধনং, পুরিসানং.
তত্থেৰ ওকাসৰচনিচ্ছাযং –
৯৩. যোধারো তমোকাসং.
যো কত্তুকম্মানং ক্রিযায আধারো, তং কারকং ওকাসসঞ্ঞং হোতি.
৯৪. ওকাসে সত্তমী.
ওকাসকারকে সত্তমীৰিভত্তি হোতীতি সত্তমিযা একৰচনং স্মিং, তস্স ‘‘স্মাস্মিংনং ৰা’’তি একারো, ম্হিআদেসো চ, পুরিসে পতিট্ঠিতং, পুরিসম্হি, পুরিসস্মিং.
বহুৰচনে ‘‘সুহিস্ৰকারো এ’’তি একারো, পুরিসেসু.
পুরিসো, পুরিসা, ভো পুরিস ভো পুরিসা ৰা, ভৰন্তো পুরিসা, পুরিসং, পুরিসে, পুরিসেন, পুরিসেহি পুরিসেভি, পুরিসস্স, পুরিসানং, পুরিসা পুরিসস্মা পুরিসম্হা, পুরিসেহি পুরিসেভি, পুরিসস্স, পুরিসানং, পুরিসে পুরিসস্মিং পুরিসম্হি, পুরিসেসু.
তথা সুগতো, সুগতা, ভো সুগত ভো সুগতা ৰা, ভৰন্তো সুগতা, সুগতং, সুগতে, সুগতেন, সুগতেহি সুগতেভি, সুগতস্স, সুগতানং, সুগতা সুগতস্মা সুগতম্হা, সুগতেহি সুগতেভি, সুগতস্স, সুগতানং, সুগতে সুগতস্মিং সুগতম্হি, সুগতেসু.
এৰং সুরা’সুর নরো’রগ নাগ যক্খা,
গন্ধব্ব কিন্নর মনুস্স পিসাচ পেতা;
মাতঙ্গ জঙ্গম তুরঙ্গ ৰরাহ সীহা,
ব্যগ্ঘ’চ্ছ কচ্ছপ তরচ্ছ মিগ’স্স সোণা.
আলোক লোক নিলযা’নিল চাগ যোগা, ৰাযাম গাম
নিগমা’গম ধম্ম কামা;
সঙ্ঘো’ঘ ঘোস পটিঘা’সৰ কোধ লোভা,
সারম্ভ থম্ভ মদ মান পমাদ মক্খা.
পুন্নাগ পূগ পনসা’সন চম্পক’ম্বা,
হিন্তাল তাল বকুল’জ্জুন কিংসুকা চ;
মন্দার কুন্দ পুচিমন্দ করঞ্জ রুক্খা,
ঞেয্যা মযূর সকুনণ্ডজ কোঞ্চ হংসা –
ইচ্চাদযোপি.
মনোগণাদিস্স তু নাসস্মাস্মিংসু ৰিসেসো. অঞ্ঞত্থ পুরিসসমং.
মনো, মনা, হে মন হে মনা ৰা, ভৰন্তো মনা, মনং, মনে.
‘‘ৰা’’তি ৰত্ততে.
৯৫. মনোগণাদিতো স্মিংনানমিআ.
মনোপভুতি গণো মনোগণো, মনোগণাদিতো স্মিং, নাইচ্চেতেসং যথাক্কমং ইকারাকারাদেসা হোন্তি ৰা. আদিগ্গহণেন বিলপদাদিতোপি.
‘‘মনোগণাদিতো’’তি ৰত্ততে.
৯৬. স সরে ৰাগমো.
এতেহেৰ মনোগণাদীহি সরে পরে সাগমো হোতি ৰা. মনসা, মনেন.
ৰৰত্থিতৰিভাসত্থোযং ৰাসদ্দো, তেন ‘‘মনো মনা মনং মনে মনআযতন’’ন্তিআদীসু ন হোতি. ‘‘মানসিকং, চেতসিক’’ন্তিআদীসু নিচ্চং. মনেহি, মনেভি.
‘‘মনোগণাদিতো, ৰা’’তি চ ৰত্ততে.
৯৭. সস্স চো.
মনোগণাদিতো পরস্স সস্স ৰিভত্তিস্স ওকারো হোতি ৰা. সাগমো.