২৬. ইত্থি
ইত্থিৰিধীসু ‘‘পুথুস্স পথৰপুথৰা’’তি (৩-৩৯) সুত্তপরিযন্তেসু. ইত্থিযন্তি ইদং নামৰিসেসনং ৰা সিযা পচ্চযত্থৰিসেসনং ৰা, তত্থ নামৰিসেসনমেৰিদং ন পচ্চযত্থৰিসেসনন্তি দস্সেতুমাহ- ‘নামে’চ্চাদি. অকারন্ততো নামস্মাতি একত্তাদিমহন্তত্থৰাচিতো অকারন্ততো নামস্মা. ইত্থত্তন্তি এত্থ ইত্থীতি ইত্থিলিঙ্গং ৰুচ্চতি. ইত্থিযেৰ হি এসাতি লিঙ্গীযতি সঙ্কেতীযতীতি লিঙ্গং. ইত্থিযা এসাতি পসিদ্ধিমতো অত্থস্স ভাৰো সামঞ্ঞং বালযুৰত্তাদি লক্খণং ইত্থত্তং. কিমেত্থ লিঙ্গং নাম–
এসেসো এতমিতি চ,
পসিদ্ধি অত্থেসু যেসু লোকস্স;
থীপুং নপুংসকানীতি,
ৰুচ্চন্তে তানি নামানি.
অত্থেসু যেসু এসা এসো এতন্তি পসিদ্ধি লোকস্স হোতি এতানি যথাক্কমং ইত্থিপুরিসনপুংসকলিঙ্গানীতি লোকেন ৰুচ্চন্তীতি অত্থো. এৰঞ্চকত্ৰা ৰুচ্চতে ‘‘লিঙ্গং নানুসাসনীযং লোকনিস্স যত্তা লিঙ্গস্সা’’তি. তত্থ গোইচ্চাদীস্ৰেসা এসোতি পসিদ্ধিযা ইত্থিলিঙ্গত্তং, অচ্চিআদীস্ৰেসা এতন্তি পসিদ্ধিযা ইত্থিনপুংসকত্তং, তটোভটী তটমিচ্চাদীস্ৰেসো এসাএতন্তি পসিদ্ধিযা পুমিত্থিনপুংসকত্তং, মালাইচ্চাদীস্ৰেসাতি পসিদ্ধিযা ইত্থত্তং, রুক্খোচ্চাদীস্ৰেসোতি পসিদ্ধিযা পুল্লিঙ্গত্তং, কুলমিচ্চাদো এতন্তি পসিদ্ধিযা নপুংসকত্তং. সমাসস্সাপ্যেৰং দট্ঠব্বং, জোতকাতি দস্সেতীতি সম্বন্ধো. জোতকা ইত্থত্তস্সেতি পকরণতো ৰিঞ্ঞাযতি. ততো ৰেচ্চাদিনা পচ্চযত্থভাৰিনো যে দোসা তেসমেত্থনাৰকাসোতি দস্সেতি. সমানাধিকরণত্তং বহুৰচনম্পি হোতীতিসম্বন্ধো. ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘ইত্থত্তস্স পচ্চযত্থত্তে সতি পধানত্তাস্স ব্যতিরেকলক্খণায ছট্ঠিযা ‘কুমারিত্তং (দেৰদত্তাযা’তিভৰিতব্বং, ততো চ ন সিযা কুমারী) দেৰদত্তা’তি সমানাধিকরণত্তং, তথা কুমারিযোতি বহুৰচনম্পি ইত্থত্তস্সেকত্তা. পকতিযত্থ ৰিসেসনপক্খে তু পকতিযা ইত্থত্তৰিসিট্ঠং দব্বমেৰোচ্চতে, আআদযো তু জোতকতাতি তত্থ ব্যতিরেকাভাৰা ছট্ঠিযা অপ্পসঙ্গো চ বহুৰচনম্পি অনেকত্তাৰ দব্বস্স যুত্তন্তি যথাৰুত্তদোসাৰসরাভাৰা ইট্ঠত্থসিদ্ধী’’তি. অঞ্ঞেতি জযাদিচ্চ জিনিন্দবুদ্ধ্যাচরিযাদযো দস্সেতি.
ইত্থিযমভিধেয্যাযন্তি ইত্থিলিঙ্গসঙ্খাতে ইত্থত্তে অত্থভূতে, যথেৰহীতিআদিনা উপমাৰসেন যথাৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি. তত্থ ইত্থত্তমিচ্চাদিনা পরোপৰণ্ণিতপক্খস্সাযুত্তত্তন্নিচ্ছিন্দেতি, নো পপজ্জতে [নোপপজ্জেয্য (পঞ্চিকা)] দেৰদত্তাসদ্দৰচনীযস্সাপি ইত্থত্ততো অব্যতিরিত্তত্তা ‘ইত্থত্তং দেৰদত্তাযা’তি ভিন্নাধিকরণতা ন যুজ্জতে, অনুপপত্তিমেৰ সমত্থেতি ‘দেৰদত্তাযাতি’চ্চাদিনা. সমানাধিকরণত্তমেৰ সিযা ইত্থিসদ্দৰচনীযতো অনঞ্ঞত্তা দেৰদত্তা সদ্দৰচনীযস্স ইত্থী দেৰদত্তাতি.
অতোএৰাতি ইত্থত্তে আৰিধানতোযেৰ. তব্বতোত্থস্সাতি ইদং জযাদিচ্চাদিমতানুগামিনা [নুগামী পন (পোত্থকে)] ৰুত্তং, তথা হি তে এৰং লিঙ্গলক্খণ মাহু (পা, ৪-১-৩ কাসিকাযং) ‘‘সামঞ্ঞৰিসেসা ইত্থত্তাদযো গোত্তাদযো ৰিয বহুপ্পকারব্যত্তিযোতি [সামঞ্ঞানি চ তুল্যজাতিযপদত্থসাধারণত্তা তানি ৰিসেসা চ অঞ্ঞ মঞ্ঞেহি ৰিজাতিযেতি চ ৰিসিস্সন্তে ব্যাৰত্তন্তেতি সামঞ্ঞৰিসেসা. ব্যঞ্জীযন্তিআ এতেহীতি ব্যত্তিযো সামঞ্ঞৰিসেসানং নিস্সযা, বহুপ্পকারা ব্যত্তি যো যেসং সামঞ্ঞৰিসেসানং তে তথাৰুত্তাতি– (কাসিকাৰিৰরণ পঞ্জিকা.)] তে হ্যেৰং মঞ্ঞন্তে ‘‘যথা গোত্তাদযো সমানজাতিযেসু সব্বেস্ৰনুৰত্তন্তে, ৰিজাতিযেহি পন নিৰত্তন্তে, তথা ইত্থত্তাদযোপি. ৰিচিত্তত্তা পন সামঞ্ঞৰিসেসনিস্সযানং ব্যঞ্জকানং কোচিযেৰ সামঞ্ঞৰিসেসো কেনচিদেৰ নিস্সযেন ব্যঞ্জতে, ন সব্বো সব্বেন (পতি) নিযতৰিসযত্তা ভাৰসত্তীনং, তত্থ যেনত্থেন ইত্থত্তমেৰ ব্যঞ্জতে ন পুমত্তং নাপি নপুংসকত্তং, সা ইত্থিযেৰ ভৰতি ন পুমা নাপি নপুংসকং. যেন পুমত্তমেৰ ব্যঞ্জতে, সো পুমাযেৰ. যেন তু নপুংসকত্তং তং নপুংসকমেৰ. যো তু দ্ৰিন্নং তিণ্ণং (ৰা) ব্যঞ্জকো, সো দ্ৰিলিঙ্গো তিলিঙ্গো ৰে’’তি (পা, ৪-১-৩ কাসিকাৰিৰরণপঞ্জিকা) তস্মা পব্বতো যথা ৰুত্তইত্থত্তৰতো অত্থস্স অভিধেয্যস্সাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
অথেচ্চাদিনা যথাৰুত্তদোসপরিহারায জিনিন্দবুদ্ধিনা যদুপৰণ্ণি তং তং পরিকপ্পেতি. সো এৰ চরহিচ্চাদিনা উপহাসপুব্বকমুত্তর মাচিক্খতে. মসিমক্খিতকুক্কুটোৰিযাতি যদা কোচি অঞ্ঞকুক্কুটো অঞ্ঞস্মা ভীতো সিযা, তদা ৰিজযিনো কুক্কুটস্স মুখং মসিযা মক্খেত্ৰা উপনেন্তি সো পঠমং ততো ভীতোপি পুন অঞ্ঞোতি মন্ত্ৰা যুজ্ঝিতুমুস্সহতে. যথাত্র সোৰ কুক্কুটো ব্যাজে নোপদস্সিতো, তথা ত্রামীত্যত্থো.