১৭. ৰানে
অনেকগ্গহণস্স পযোজনং ৰত্তুমুপসক্কতি ‘ইধে’চ্চাদি, ৰিৰচ্ছিতেকসঙ্খ্যাসামঞ্ঞন্তি ৰিৰচ্ছিতং একসঙ্খ্যায সামঞ্ঞং, এৰং মঞ্ঞতে ‘‘যদি‘স্যাদি স্যাদিনে’তি ৰত্তুমিচ্ছিতেকসঙ্খ্যাসামঞ্ঞস্স পরিগ্গহো ন সিযা তদা ইহানত্থক (মনেক)গ্গহণং সিযা তেনেহানে কগ্গহণসামত্থিযাযেৰ ‘স্যাদিস্যাদিনে’তি ৰত্তুমিচ্ছিতেকসঙ্খ্যা সামঞ্ঞম্পরিগ্গহিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতে’’তি তেনেচ্চাদিনা ইদং দস্সেতি ‘‘তেন যথাৰুত্তেন পুব্বে ৰুত্তো সব্বোপি সমাসো পুব্বপরানং দ্ৰিন্নংযেৰ স্যাদ্যন্তানং হোতী’’তি.
যজ্জেৰং কথং ‘তদহুজাতো’তি বহুলাধিকারেন ৰিসেসন সমাসগব্ভকারকসমাসেন ৰা সিজ্ঝতি, অযং অঞ্ঞপদত্থসমাসো. চত্থে বহুন্নমিট্ঠত্তা তদত্থঞ্চানেকগ্গহণং, তেন ‘হোতু পোতু পিতা পুত্তা’তি হোতি উত্তরপদে (যোনি) সম্বন্ধে পরতো পুব্বপদস্স ‘‘পুত্তে’’তি (৩-৬৫) সুত্তেনাত্তেন, অঞ্ঞথা দ্ৰিন্নংদ্ৰিন্নং সমাসে সব্বত্থ উত্তরপদসম্ভৰেন ‘‘ৰিজ্জাযোনিসম্বন্ধানমা তত্র চত্থে’’তি (৩-৬৪) ‘‘পুত্তে’’তি চ সুত্তদ্ৰযেনাত্তেন‘হোতা পোতা পিতা পুত্তা’তি আপজ্জেয্য. অনেকন্তি পঠমন্তত্তা স্যাদীতীদমেৰানুৰত্ততে, তেনেৰানেকং স্যাদ্যন্তমিচ্চেৰ ৰুত্তং. অথাঞ্ঞত্থেতি ৰুত্তে-ঞ্ঞস্স ৰাক্যস্সত্থেতি অৰত্ৰা পদস্সেচ্চেৰ কস্মা ৰুত্তন্ত্যাসঙ্কিযা হ- ‘স্যাদ্যন্তস্সে’চ্চাদি, তস্সেৰাতি সামত্থিযলদ্ধস্স স্যাদ্যন্ত পদস্সেৰ সমাসো ৰিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো.
তস্স গুণা তগ্গুণা তস্সেচ্চনেনাঞ্ঞপদত্থো নিদ্দিসীযতে, তস্স অঞ্ঞপদত্থস্স যে গুণা যানি ৰিসেসনানি, তেসং সংৰিঞ্ঞাণং গহণং তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং, অথৰা সো গুণো যস্স সো তগ্গুণো, তগ্গুণস্স তগ্গুণযুত্তস্সাঞ্ঞপদত্থস্সসংৰিঞ্ঞাণং, ন গুণৰিরহিতস্সা(তি) তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং, এত্থ পন ‘অঞ্ঞপদত্থে তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং প্যত্থী’তি পরিভাসীযতি, তত্থাযমত্থো ‘‘অঞ্ঞপদত্থে সমাসে-ঞ্ঞপদত্থো ৰিসেসনেন সহ ৰিঞ্ঞাযতি নৰিসেসনরহিতো’’তি, ক্ৰচি অতগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণস্সাপি দস্সনে নাপিসদ্দো, যত্রাৰযৰেন ৰিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো তত্থেৰ তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং ভৰতি, তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণতো অঞ্ঞং অতগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং, তস্মিং, যত্রাৰযৰোযেৰ সমাসত্থো তত্রাতগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং.
এত্থ পন বহুধনসদ্দো পুরিসস্স উপলক্খণভাৰেন কতত্তা. অভিমতোতি পাণিনীযানং অভিমতো দসন্নং সমীপে আসন্না দসন্নমিচ্চাদিৰাক্যে.
পরিমাণমেৰসঙ্খ্যেযন্তি পরিমাণলক্খণমেৰ সঙ্খ্যেযং, তঞ্চ পরিমাণলক্খণং সঙ্খ্যেযঞ্চ.
সঙ্খ্যানরূপন্তি সঙ্খ্যানসভাৰং.
পরিমাণেনাতি পঞ্চসঙ্খ্যায পরিচ্ছিজ্জমানেন সঙ্খ্যেযসঙ্খাতেন পরিমাণেন.
সঙ্খ্যানৰুত্তীতি তেন অনতিৰত্তিযমানতপ্পরিচ্ছেদক সঙ্খ্যানরূপ সঙ্খাতে সঙ্খ্যানে ৰুত্তি যস্সা সা সঙ্খ্যানৰুত্তি-পঞ্চসঙ্খ্যা.
দিট্ঠন্তেনিমিনা ইমং দীপেতি ‘‘যথা পঞ্চ পরিমাণমেসন্তি পঞ্চকাতি এত্থ পরিমাণরূপো-ৰযৰভেদসমুদাযসভাৰো পকতিযত্থো সমুদাযিনো সকুনা পচ্চযত্থো, তথা তিদসাতি এত্থাপি’’তি, কপ্পচ্চযো পকতিপ্পচ্চযত্থভেদসম্ভৰেন.
কেচি পনাতি ইমিনা পাণিনীযে দস্সেতি.
পকতিপ্পচ্চযত্থভেদসম্ভৰাতি ইমিনা পরেসং পকতিপ্পচ্চযত্থানং ভেদাভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা সঞ্ঞাযং সকত্থে কপ্পচ্চযস্স ৰিধানং দস্সেতি.
স্যাদ্যন্তস্সাতি ইমিনা ৰাসদ্দস্স পদত্তং দস্সেতি.
তদত্থেপীতি তস্স ৰাইতি অঞ্ঞপদস্স অত্থেপি, তদত্থো চেত্থ ৰিকপ্পত্থো ৰা সিযা তদা পন দ্ৰিন্নং গহণে ন তিণ্ণং, তেসন্তু গহণে ন দ্ৰিন্নং, সংসযো ৰা, তদা তু সংসযস্সোভযা লম্বনরূপত্তা দ্ৰেৰাতি ৰুত্তে তযো, তযোৰাতি ৰুত্তে দ্ৰে অপেক্খীযন্তীতি বুদ্ধিৰিসযা পঞ্চ অত্থা সমাসাভিধেয্যো হোন্তি.
নামত্তেনাতি রুল়্হিনামত্তেন, অভিমতো পাণিনিযানং, ৰিকপ্পিতং সুত্তন্তরেন ৰিভাসা সব্বনামসঞ্ঞাৰিধানেন.
অৰযৰধম্মেনাতি অৰযৰসঙ্খাতেন সভাৰেন.
ননু চ সমানাধিকরণানং বহুব্বীহি ৰুত্তো পাণিনিযেহি ‘পঞ্চহি ভুত্তমস্সেতি ব্যধিকরণানং ন সিযা’তি, তথা পঠমত্থং ৰজ্জেত্ৰা সব্বৰিভত্যত্থেসু ইট্ঠো ‘ৰুট্ঠে দেৰেগতোচ্চত্র ৰুট্ঠদেৰোতি ন সিযা’তি তস্মা কথমত্র ব্যধিকরণানং পঠমত্থে সমাসো ৰণ্ণীযতেচ্চাসঙ্কিযাহ-‘ব্যধিকরণানম্পি’চ্চাদি, ব্যধিকরণানম্পি যথাভিধানংসমাসসব্ভাৰতো পঞ্চহি ভুত্তমস্সেত্যাদো বহুলাধিকারা অনভিধানতো ৰা ন ভৰিস্সতি, ততোযেৰ চ পঞ্চ ভুত্ত ৰন্তো-স্সেতি সমানাধিকরণানম্পি ক্ৰচি ন ভৰিস্সতি, তথা পঠমত্থেপি ক্ৰচি ন ভৰিস্সতি ৰুট্ঠে দেৰে গতো’তি. তুল্যযোগে গম্যমানেতি অত্থো.
অঞ্ঞত্রচাতি তুল্যযোগতো-ঞ্ঞত্র সলোমকোত্যাদীসু চ, ৰিজ্জমানানি লোমান্যস্স, ৰিজ্জমানা পক্খা অস্সাতি ৰিগ্গহো. উপসঙ্খ্যাতো ‘‘স্যাদ্যধিকারে-ত্থিখীরাদীনমুপসঙ্খ্যান’’ন্তি (২-২-২৪-ৰা) সভাৰতো এৰ নিৰত্তো ন সুত্তন্তরতো, গতত্থস্সাপি হি পযোগে অনৰট্ঠানং সিযা পিট্ঠপেসনে ৰিয, কথঞ্চরহি ব্রাহ্মণে বহূ আনয, অহং পচামীতি নাৰস্সমেৰং পযোগো, কত্থচি পন ৰচনসিলিট্ঠতাদিপ্পযোজনে সতি হোতেৰ.
কণ্ঠে সম্ভৰোতি কাল়স্স কণ্ঠে সম্ভৰো. ট্ঠসদ্দত্থোতি কণ্ঠট্ঠসদ্দে ট্ঠসদ্দত্থো. ওট্ঠসদ্দোৰ মুখৰুত্তীত্যনেন গম্মমানত্থত্তা দুতিযস্স মুখসদ্দস্সাপ্পযোগমাহ, তস্মা ওট্ঠোৰ মুখমস্সাতি ৰিগ্গয্হ ওট্ঠমুখোতি সমাসো, ন চ পাণি পাণ্যন্তরস্স মুখং, মুখেনেৰ চ পাণিমুখস্স সদিসত্তং পসিদ্ধন্তি সামত্থিযা ওট্ঠমুখমিৰ মুখমস্সেত্যত্থেৰ তিট্ঠতে, উপন্যস্যন্তেত্যুপন্যাসা, ৰিসযদস্সনত্থাতি ইমিনা’কণ্ঠে কাল়ো যস্সা’ত্যাদীকমেৰ ৰাক্যন্তি দস্সেতি. সমুদাযে ৰিকারেচাতি সমুদাযসম্বন্ধে ৰিকারসম্বন্ধে চ. তংসমাসস্সাতি তস্সা ছট্ঠিযা সমাসস্স, তদভিধাযিনন্তি সঙ্ঘাত ৰিকারাভিধাযীনং, কেসানং সঙ্ঘাতো ইচ্চাদি পরেসং ৰাক্যং. ধাতুতো জাতং ধাতুজং, উত্তরপদং পতিতসদ্দাদি, তস্স পযোগোতি পতিতসদ্দস্স পযোগো.
‘‘নঞ্স্মাত্থ্যত্থান’’ন্তি (২-২-২৪) ৰাত্তিকং, এতনাহ-‘ঞ কারানু বন্ধা’ইচ্চাদি. পাণিনিযা তু অৰিজ্জমানসদ্দো নঞ্সমাসো, পদন্তরে নাস্স বহুব্বীহি ৰোত্তরপদলোপো, অৰিজ্জমানা পুত্তাস্স অপুত্তোৰিজ্জমানপুত্তোতি সাধেন্তি, ইচ্ছতে পাণিনীযেহি… দক্খিণপুব্বা সদ্দানং নানত্থত্তা ব্যধিকরণত্তা, ৰচনেপীতি সুত্তে ৰিজ্জমানেপি, অয মঞ্ঞপদত্থসমাসো পরেহি বহুব্বীহীতি ৰুচ্চতি তথাহি বহৰো ৰিহযো যস্স সো বহুব্বীহি, যথা বহুব্বীহীতি অঞ্ঞপদত্থপ্পধানো তথা অযম্পি.