৩৯. ছট্ঠী
কিরিযাকারকেচ্চাদিৰুত্তিগন্থস্স অত্থসংৰণ্ণনং কত্তুমারভতে ‘একাযং সম্বন্ধো নামে’চ্চাদি, কিরিযায কারকেহি চ নিপ্ফাদিতোতি ইমিনা সম্বন্ধস্স কিরিযাকারকসম্বন্ধ পুব্বকত্তমাহ, ততোযেৰাযং নাকস্মীকোতি ন যেসংকেসঞ্চি দ্ৰিন্নং ভৰতি, ৰিসিট্ঠানংযেৰ তু দ্ৰিন্নং ভৰতীত্যতিপ্পসঙ্গাভাৰো, কিরিযাকারকসম্বন্ধপুব্বকো হি কারকেহি অঞ্ঞো সস্সামিভাৰাদিকো সম্বন্ধো, তথা চ ৰুত্তং–
‘‘সম্বন্ধো কারকেহঞ্ঞো, ক্রিযাকারকপুব্বকো;
সুতাযমস্সুতাযংৰা, ক্রিযাযং সো-ভিধীযতেতি.
তত্থ অস্সুতাযং কিরিযাযং ‘রঞ্ঞো পুরিসো’চ্চাদো কিরিযা কারকসম্বন্ধপুব্বকো-ঞ্ঞো এৰ সস্সামিভাৰাদিকো সম্বন্ধো পতীযতেতি, ‘সরতি রজ্জস্স’ত্যাদো তু সুয্যমানে কিরিযাসদ্দে, এত্থ পন সন্তমপি কম্মং ৰত্তুমনিচ্ছিতং, ৰিসেসনভাৰোযেৰ সরণম্পতি রজ্জস্স পটিপাদীযতে’রজ্জসম্বন্ধিসরণ’ন্তি, কিরিযাকারক সম্বন্ধো হি সব্বত্থ ৰত্থুট্ঠিতিৰসেনেৰত্থি, তন্নিমিত্তো চ সস্সামি ভাৰাদি, তত্থ সস্সামিভাৰৰিৰচ্ছাযং ৰিজ্জমানোপি কিরিযাকারক সম্বন্ধো ন ৰত্তুমিচ্ছিতো, যথা ‘অনুদরা কঞ্ঞা’তি, সো চাযং সম্বন্ধো সস্সামিভাৰজঞ্ঞজনকভাৰা-ৰযৰাৰযৰৰিভাৰাদিলক্খণো বহুৰিধোতি ৰেদিতব্বো, তত্থ সস্সামিসম্বন্ধে রঞ্ঞো পুরিসো, জঞ্ঞজনকসম্বন্ধে নিগ্রোধস্স বীজং, অৰযৰাৰযৰিসম্বন্ধে রুক্খস্স সাখা, ইদানি সম্বন্ধস্সেতস্স কিরিযাকারকসম্বন্ধসঞ্জাতত্তং যথাযোগমঞ্ঞত্রাপ্যৰগমযিতুং কিঞ্চি উদাহরণমাহ-‘তথা হি’চ্চাদি, পরিপালনকিরিযাকতো নেসং সম্বন্ধোতি ইমিনা পরিপাল্যপরিপালনলক্খণো-যং সম্বন্ধোতি দস্সেতি, সা অযম্পরি পালনলক্খণা কিরিযা সম্বন্ধমস্সেদম্ভাৰহেতুং জনযিত্ৰা নিৰত্ততি, অত্থপ্পকরণাদিনা ত্ৰিমায কিরিযাযাযং সম্বন্ধোতি ৰিসেসো ৰসীযতে, ন ছট্ঠিযা ৰিসেসাৰগমনে সামত্থিযং… তস্সা সব্বত্থেকরূপত্তা, সুয্যমানে এৰ ৰা কিরিযাসদ্দে কারকভাৰস্স হেতুনো ৰচনিচ্ছাযাভাৰে অস্সেদম্ভাভাৰসঙ্খাতস্সেৰ ফলস্স ৰত্তুমিচ্ছিতত্তা তথেৰ সম্বন্ধো জাতো ছট্ঠিযাভিধীযতে ‘রজ্জস্স সরতী’তি, ৰুত্তং হি–
জনযিত্ৰান সম্বন্ধং, ক্রিযা কাচি নিৰত্ততি;
সুয্যমানে ক্রিযাসদ্দে, সম্বন্ধো জাযতে ক্ৰচীতি.
পরিপালযতীতি পুরিসম্পরিপালযতি, ততো পালনাদিকা উপকার সভাৰা কিরিযাদ্ৰিন্নম্পি তেসং সম্বন্ধিনী ভৰতি, রঞ্ঞা হি কারিযমানা তংসম্বন্ধিনীপুরিসৰিসযত্তাৰপুরিসযোগিনীত্যুভিন্নম্পিকিরিযাসম্ভৰতি, ততোযেৰতস্সা উভযসম্বন্ধিনিযা কিরিযায সম্ভৰেঅস্সেদন্তি বুদ্ধিযা হেতুভূতস্স অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খসভাৰস্স সম্বন্ধস্স ভাৰতো কিরিযাজনিতত্তমস্স, অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণো… সব্বথা নিরপেক্খত্তে সম্বন্ধাভাৰা, সম্বন্ধি বুদ্ধিসব্ভৰস্সাতি সম্বন্ধীসু রাজপুরিসাদীসু অস্সেদন্তি এৰম্পৰত্তায বুদ্ধিযা সব্ভৰস্স. পরেসং ৰিয ‘‘গুণে ছট্ঠী’’তি ৰচনন্তরাভাৰে উভযত্থপি (চেত্থ) [(যেৰ) (পোত্থকে)] ছট্ঠিপ্প- সঙ্গোতি বোধেতুমাহ-‘ননু চে’চ্চাদি, সচ্চন্তি যথা ৰুত্তং চোদনমব্ভুপগম্ম চোদকম্পতি যথাৰুত্তং সম্বন্ধরূপং ততো-ঞ্ঞত্রাপ্যুপসং হরিত্ৰা তত্থ ছট্ঠিপ্পসঙ্গং চোদেতুমাহ-‘দেৰদত্তো’চ্চাদি, অথেৰ মিচ্চাদিনাসতীপিঅঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণে সম্বন্ধে ৰচনিচ্ছাযেৰেত্থ কারণন্তি চোদকাধিপ্পাযমত্রোপনেত্ৰা তদেৰ ৰিসেসতো ছট্ঠিযা অভাৰে সমুপনেতুং‘যজ্জেৰমিহাপি’চ্চাদিকমাহ, তত্থ অথাতি চোদকাধিপ্পাযপ্পকাসনারম্ভে নিপাতো, এৰং ৰত্তব্বন্তি এৰং যদিপিচ্চাদিনা ৰক্খমাননযেন ৰত্তব্বং, পটিপাদেতব্বতাযাত্যাদিনা ইদন্দীপেতি ‘‘ৰিসেস্সং ৰিধেযতায ন পরাধীনন্তি অপ্পধানভাৰতো ব্যতিরিচ্চতে ততো-ত্তনিট্ঠমেৰ, ন রূপন্তরম্ভজতি‘পুরিসস্সে’তি, ৰিসেসনন্তু রাজাদিকং তদঙ্গতাযানুৰদিযমানমপ্পধানত্তা কারকরূপতো ব্যতিরিচ্চতে, ততো রূপন্তরং ভজতি ‘রঞ্ঞো’তি, ততো ব্যতিরেক লক্খণো সম্বন্ধো হোতি, একস্স সম্বন্ধিত্তাসম্ভৰা ৰত্থুতো দ্ৰিট্ঠো ৰিসেসনগতত্তেন পতীযতে ততো ছট্ঠী ৰিসেসনমেৰানুধাৰতি পতীতিৰিসযে সদ্দপ্পৰত্তী’’তি, যো হি ৰিকপ্পনং ৰিসযো সো সদ্দানন্তি, অতোযেৰ সম্বন্ধো নিযমেন ৰিসেসনভেদমনুৰিদধাতি… ৰত্থুতো দ্ৰিট্ঠস্সাপি তগ্গতত্তেন পতীতিযা যথা ভাতূনং ধনন্তি, নাৰস্সম্ভাতূনং ধনন্তিচ্চেৰ ভৰতি, তথা সত্যপি ৰিসেস্স ভেদে ৰিসেসনগতমেৰ ভেদমনু(ৰিদধা)তি ‘দেৰদত্তস্স অস্সা’তি, তদেতং সব্বং ৰিসেসনগতত্তেন সম্বন্ধপতীতিতো-ৰকপ্পীযতে, ৰিসেস্সগতত্তেনাপি তপ্পতীতিযং নিযমেন তগ্গতভেদানুৰিধানং সিযা ৰিসেসনগতভেদানুৰিধানমিৰ, দ্ৰিট্ঠত্তন্তু ৰত্থুতো [চত্তুনো] ন ৰিরুজ্ঝতে, ৰত্তুপটিবদ্ধমেৰ চ দ্ৰিট্ঠত্তং মনসিকত্ৰা তংৰাদীহি দ্ৰিট্ঠো সম্বন্ধোভিধীযতে, অতোযেৰাযং ব্যতিরেকৰিভত্তি (যাগম্যতে)… ব্যতিরিচ্চমানৰিসেসনভূতসম্বন্ধিগতব্যতিরেকলক্খণসম্বন্ধাভি- ধানপ্পৰত্তিতোতি, নীলাদিৰিসেসনন্তু পরত্থত্তেনাপ্পধানম্পি ন কারকভাৰতো ব্যতিরিচ্চতি… নীলাদিসদ্দেনুপ্পলাদিদব্বাভিধানতো, যথা ‘নীলমুপ্পলম্পস্স, নীলেনুপ্পলেন ঠিতং, নীলস্সুপ্পলস্স গন্ধো’তি, যদা তু ন ৰিসেস্সপৰত্তি তদা ব্যতিরিচ্চতেৰ ‘নীলস্স গুণস্স উপ্পলন্নিস্সযো’তি কারকভাৰলক্খণা পধানভাৰা ব্যতিরিচ্চতে এৰ নীলাদি, ততো ৰিসেসনমেৰানেকপ্পকারতাযাৰ তিট্ঠতে, ততো ৰিসে- সনং কিঞ্চিদেৰ কারকরূপতো পধানভাৰা ব্যতিরিচ্চতেতি ৰিসেসন মত্তেনাপি সেসং সব্বং তথা সিযাতি নাসঙ্কনীযন্তি.
দ্ৰেপীতি রাজপুরিসা দ্ৰেপি, ততিযে গেহসঙ্খাতে সম্বন্ধিনী. সহযুত্তম্পটিচ্চ এৰন্তি ইমিনা পুরিসস্স অপ্পধানত্তমেৰ দীপেতি, অভিমতাতি পাণিনিযানং সুত্তন্তরেন অভিমতা, যতো ছট্ঠীয-মত্তনো মতে সম্বন্ধনিস্সযা, তেনাহ- ‘সম্বন্ধমেৰি’চ্চাদি, সম্বন্ধো চেত্থ মাতু সরণানমৰট্ঠানাদিকিরিযানিমিত্তোতি কেচি, অঞ্ঞে তু সরণস্স কিরিযারূপত্তা কিরিযন্তরমন্তরেনেৰ দব্বেন সম্বন্ধোপপত্তিমাহুযথা দ্ৰিন্নং জতুকতো সংসিলেসো, জতুনো তু কট্ঠেনাত্তনাযেৰ, ন জত্ৰন্তরকতো সংসিলেসোতি. পরেসং ততিযত্থে দুতিযত্থে চ কিতকপ্পযোগে ঞ্ঞত্রাপি (পঞ্চম্যত্থে) সত্তম্যত্থে চ (‘‘ছট্ঠী চা’’) তি (২-৬-২০) দুতিযা পঞ্চমীনঞ্চা’’তি (২-৬-২৯) চ সুত্তন্তরেহি ছট্ঠীতিমতা, তস্সাপি ৰত্তিচ্ছাতোৰ সাধিতভাৰং দস্সেতুমাহ-যথাচেত্থাতিআদি, এত্থাপ্যাদো উদাহরণদ্ৰযে সুত্তন্তরমন্তরেন সম্পদানত্তাভাৰা সম্বন্ধৰচনিচ্ছাযমেৰ পরেসম্পি ছট্ঠী, তেনাহ-‘এত্থা’তিআদি, বহুলন্তীমস্স অত্থং দস্সেতি ‘যথা দস্সন’ন্তি, অৰিসংৰাদকালোকস্সত্যাদিকং কম্মে উদাহরণং, পঞ্চম্যত্থে পন ৰত্তিচ্ছাতোৰ সব্বে তসন্তি দণ্ডস্সাত্যাদীনি উদাহরণানি ৰেদিতব্বানি.