১৬. কত্তু
কিং লক্খণো-যং কত্তাইচ্চাহ-‘কত্তরি’চ্চাদি, গচ্ছতি দেৰদত্তোচ্চাদো কত্তরি পতিট্ঠিতং, পচত্যোদনং দেৰদত্তোচ্চাদো কম্মে পতিট্ঠিতং কিরিযং করোতীতি সম্বন্ধো, করোতীতি চ ইমিনা অন্ৰত্থ ব্যপদেসোৰ সিদ্ধো-যং কত্তু ৰোহারোতি ঞাপেতি, কেনচি পযুজ্জমানোপি সকে কম্মে সযমেৰ পধানত্তমনুভৰতীতি‘পযুত্তো ৰা পধানভাৰেনা’তি ৰুত্তং হোতি চেত্থ-
পধানতায যো কত্তু, কম্মট্ঠং কুরুতে ক্রিযং;
সা কত্তা নামপ্পযুত্তো, পযুত্তো ৰাত্যযং দ্ৰিধাতি.
তত্থ পুরিসেন কতন্তি অপ্পযুত্তো, পুরিসেন করোতি দেৰদত্তোতি পযুত্তো, ননু কিরিযা-যমব্যৰধানেন করণাধিকরণে হেৰ সাধ্যতে কত্তারা তু দূরট্ঠেন, তথাসতি কথমনেকসাধনসাধনীযং কিরিযং কত্তাৰ করোতি মুখ্যভাৰেনাপরেত্ৰমুখ্যভাৰেনাতি ৰুচ্চতে-
কত্তুতোঞ্ঞেসমুব্ভূত্যা, ৰিৰিত্তালোচনাদিনা [ৰৰিৰেকেচ দস্সনাতি ৰাক্যপদীযে, পৰিৰেকেচ কারকন্থরামভাৰেদিস্সভে কত্তরিক্রিযা অত্থি ভৰতি ৰিজ্জতিচ্চাদো তিতটীকা, ততিযপাথানংপাত ১০০, নংপাত ২৪৩];
দূরাদপ্যুপকারিত্তে, কত্তু ৰাত্তপ্পধানতা.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘কত্তুনো সকাসা অঞ্ঞেসং করণাদীনং উব্ভূত্যা সম্ভৰেনচ, তথাহি পসিদ্ধকরণসভাৰোপি ফরসু কত্তাযত্তৰুত্তিতাযাধিকরণম্ভ ৰতি‘ফরসুম্হি ঠপেত্ৰা ছিন্দতী’তি, ৰিৰিত্তস্স করণাদীহি পুথব্ভূতস্স, কত্তুনো কিরিযায আলোচনেন দস্সনেন চ ‘দেৰদত্তো অত্থি ভৰতি ৰিজ্জতী’তি [ৰুথব্ভূতস্সানেন আলোচনেন দস্সনেনচ কত্তুনোদেৰদত্তেনদেৰদত্তং ভৰতি ৰিজ্জতীতি (পোত্থকে)], আদিসদ্দেন করণাদিনো (তদধীন) পৰত্তিআদীনং গহণং, ইমিনা কারণেন দূরতো উপকারিত্তেপি কত্তুযেৰ সপ্পধানতা সিযা’’তি, পুনপি-
থাল্যাদীনন্তু কত্তুত্তং, হোতেৰাচেতনানপি;
যতো সদ্দস্স ৰুত্যত্থে, মিচ্ছাত্যাসেন-নাদিনা.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘অচেতনানম্পি থালীঅসিআদীনং কত্তুত্তম্ভৰতি যথাৰণ্ণিতসপ্পধানত্তনিমিত্তাভাৰেপি, কস্মাতি চে যতো কারণা অত্থে অত্তনো অভিধেয্যেসদ্দস্স ৰুত্তি পটিপত্তি অনাদিনা মিচ্ছাভ্যাসেনভৰতি তস্মা থাল্যাদীনন্তিআদি পকতং, কিং ৰুত্তং হোতি ‘‘অঞ্ঞথা সদ্দত্থো, অঞ্ঞথা সভাৰত্থো, ন হি সদ্দো বাহ্যে ৰত্থুম্হি ব্যাপারমাপজ্জতি, তথাহি–
অঞ্ঞথে ৰাগ্গি সংসগ্গা, দাহং দড্ঢোতি মঞ্ঞতি;
অঞ্ঞথা দাহসদ্দেন, দাহত্থো সম্পতীযতে.
বাহ্যপদত্থস্স সভাৰো ৰিয হুত্ৰা মিচ্ছাভ্যাসেন অনাদিনা পন পৰত্তেন বাহ্যে ৰত্থূনি অৰিজ্জমানেন করণভূতেন থাল্যাদীনং কত্তুত্তং হোতী’’তি. অথ চ পন–
ৰত্তিচ্ছাদো পৰত্তেহি, সপ্পধানত্ত হেতুহি;
কত্তুধম্মেহি ৰুত্তেহি, কত্তা সদ্দাৰ ঞাযতে.
একস্সামুখ্যৰত্থাহি, ভেদেন পরিকপ্পনে;
কম্মত্তং করণত্তঞ্চ, কত্তুত্তং চোপজাযতে.
ৰুত্তেহীতি ‘কত্তুতোঞ্ঞেসমুব্ভূত্যা’চ্চাদিনা, সদ্দাৰাতি সদ্দে তেধম্মা হোন্তু ৰা মা ৰা কত্তুসম্বন্ধিযথাৰুত্তধম্মৰচনিচ্ছায সদ্দতোৰ কত্তা পতীযতে, নিযমেন ন ৰত্থুতোতি অত্থো, অমুখ্যা ৰত্থাহীতি বুদ্ধিযা তদাকারতায পরিণামাৰত্থাহি, হন্ত্যত্ত নাৰত্তানন্তি একস্সেৰাত্তনো কম্মত্তাদি জাযতে, অতোযেৰাচ্চন্তমসন্তোপি অঙ্কুরো জননকিরিযায কত্তা ভৰতি ‘অঙ্কুরো জাযতে’তি, ৰুত্তং হি–
পুরাসঞ্জনিতো [পুরাসঞ্জাতিতো] ভাৰা, বুদ্ধযৰত্থানি বন্ধনো;
অৰসিট্ঠো সতাঞ্ঞেন, কত্তা ভৰতি জাতিযাইতি.
সতা অঞ্ঞেন দেৰদত্তাদিনা.
কিন্তং করণং নামাতি আহ-‘যো পনা’তিআদি, যোতি যো পদত্থো, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘করণব্যপদেসায সুত্তন্তরাভাৰেপি করোত্যনেনেতি করণন্ত্যন্ৰত্থতো পসিদ্ধো-যং করণৰোহারো’’তি, অত্রেদং পটিভানং–
যং ৰত্তুমিচ্ছিতং কত্তু, ক্রিযাযচ্চন্তসাধনং;
করণন্তং দ্ৰিধা হোতি, বাহ্যব্ভন্তরভেদতোতি.
তত্থ যংৰত্তুমিচ্ছিতংত্যাদিনা ইদং দস্সেতি-‘‘ন ৰত্থুতো কিঞ্চি করণং নাম অত্থি, ৰচনিচ্ছাৰসেন পন পসিদ্ধকরণানম্পি ফরসুআদীনং ‘ফরসু ছিন্দতি, ফরসুম্হি ছিন্দতী’তি কত্তুঅধিকরণত্তস্সপি, পসিদ্ধাধিকরণানম্পি তদনুত্তাদিৰিসেসসম্ভৰে থাল্যা পচতী’তি করণত্তস্সপি দস্সনতো ৰচনিচ্ছাতোযেৰ করণং কারকং ৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি, তঞ্চ দুৰিধন্তি আহ-‘দ্ৰিধা হোতী’তিআদি, তত্থ অসিনা ছিন্দতীতি বাহ্যং, চক্খুনা পস্সতীত্যব্ভন্তরং. কিরিযানিমিত্তত্তা কারকন্তি ইমিনা কারকসদ্দস্স নিমিত্তপরিযাযত্তমাহ. পকতি যাভিরূপোচ্চাদো কিরিযাযাৰিজ্জমানত্তা সম্বন্ধমত্তং ৰিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধলক্খণা ছট্ঠী সিযা, সমেন ধাৰতীত্যাদো তু কিরিযায ৰিজ্জমানত্তেপি কম্মত্তং ৰত্তুমিচ্ছিতন্তি দুতিযা সিযা, সমং ধাৰতি ৰিসমং ধাৰতীত্যত্থো, তথা দ্ৰিদোণেনাতি দ্ৰেদোণে কিণাতীত্যত্থো, পঞ্চকেনাতি পঞ্চ পরিমাণস্স পঞ্চকো পঞ্চকং ৰগ্গং কত্ৰা পসৰো কিণাতি পঞ্চপঞ্চ কত্ৰা কিণাতীত্যত্থোতি ৰাত্তিককারেন ‘ততিযা ৰিধানাযোপসঙ্খ্যানং’কতং, তং দস্সেতুমাহ- ‘পকতিআদীহী’তিআদি, যত্থেসংকরণভাৰোতি যস্সং কিরিযাযমে সম্পকত্যাদীনং করণত্তং, তং কিরিযং কথযতীতি সম্বন্ধো, সব্বস্সেৰ পদত্থস্স সত্তাব্যভিচারতো আহ-‘ভূ’ইচ্চাদি, পকতিযাভিরূপোতি সভাৰেনাযমভিরূপো ভৰতি, ন তু ৰত্থালঙ্কারাদিনেত্যত্থো, করোতিস্স গম্মমানত্তে পন পকতিযাভিরূপো কতোতিআদি, তদা কত্তরিযেৰ ততিযা, যং যস্মা অঞ্ঞগোত্তো গোতমো ন হোতি অতোচ গোতমো ভৰতীতি সম্বন্ধো, ননুচ দ্ৰিদোণ পঞ্চকা কযম্পটিচ্চ কম্মভূতা হোন্তি দ্ৰিদোণাদিনা কেযত্তা ততো কিমুচ্চতে‘কযম্পটিচ্চ দ্ৰিদোণপঞ্চকা করণানি ভৰন্তী’ত্যা সঙ্কীযাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, ইদং ৰুত্তং হোতি-‘‘দ্ৰিদোণাদিসদ্দেন হি ন গয্হুপগং ৰত্থুমুচ্চতি, তেহি পন দ্ৰিদোণাদ্যত্থং মূলং তাদত্থিযা ভিহিতন্তি ন ৰুত্তদোসাৰসরো’’তি.